معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سام میرزا صفوی

ابوالنصر سام میرزا صفوی (تولد ۹۲۳ قمری در مراغه، وفات ۹۷۵ قمری در قلعهٔ قهقهه در نزدیکی مشگین‌شهر) از فرزندان شاه اسماعیل یکم صفوی است که اهل هنر بوده و کتاب تذکرهٔ سامی یا تحفهٔ سامی را به سال ۹۵۷ قمری نوشته است. در زمینهٔ خوشنویسی هم از او آثار قابل توجهی باقی است. سام میرزا به تحریک اطرافیانش یک بار به سرپیچی از برادرش پرداخت، ولی بعداً پشیمان شد و از شاه تهماسب یکم درخواست بخشش کرد. شاه تهماسب، سام میرزا را بخشید و او را از خراسان به قزوین آورد و نزد خود برد و مدت ۱۲ سال او را ملازم خود قرار داد. در سال ۹۵۶ قمری سام میرزا از برادرش شاه تهماسب درخواست کرد که به او اجازه دهد که در محلی ساکن شود و به عبادت بپردازد. شاه تهماسب هم، تولیت آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و فرمانداری اردبیل را به او داد. در این مدت که سام میرزا در اردبیل به سر می‌برد، محضر او محل رفت‌وآمد دانشمندان و فاضلان و شاعران و هنرمندان بود. در سال ۹۶۹ قمری سام میرزا از شاه تهماسب خواست که او را به خراسان بفرستد؛ شاه نیز موافقت کرد، اما بعد به تحریک مغرضان پشیمان شد و سام میرزا را با دو پسر خردسالش که ده ساله و دوازده ساله بودند به قلعهٔ قهقهه که در آنجا اسماعیل میرزا و دو پسر القاسب میرزا محبوس بودند فرستاد. چون شاهزاده‌ها در قلعه با یکدیگر ملاقات نمی‌کردند سام میرزا قصیده‌ای برای اسماعیل میرزا فرستاد که مضمون آن این بود که چون نوبت سلطنت به تو رسد می‌خواهم گوشه‌ای جهت من تعیین نمایی که در آنجا باشم و رعایت من به واجبی نمایی. نگهبان قلعه تمامی کاغذهای اسماعیل میرزا را برداشته و نزد شاه تهماسب فرستاد و شاه تهماسب بعد از خواندن آن قصیده در ماه جمادی‌الثانی ۹۷۵ قمری دستور داد سام میرزا و پسرانش را پس از شش سال حبس به همراه پسران القاسب میرزا به قتل برسانند.

مقدمه

بنام یزدان پاک : بعد الحمد قبل کل کلام

تنبیه : بر رای فضیلت آرای سالکان مسالک انصاف و ناهجان مناه ...

هفت صحیفه : صحیفه اول: در ذکر شمه ای از حال فرخنده مآل حضرت صا ...

بنام یزدان پاک

بعد الحمد قبل کل کلام

بصفات الجلال و الاکرام

حمد او تاج و تارک سخن است

صدر هر نامه ی نو و کهن است

خامه چون تاج نامه آراید

دره التاج، نام او شاید

سر غزل دیوان فصاحت بیان قافیه سنجان معجز طراز، و حسن مطلع طوطی صفتان شیرین کلام سحر پرداز، نظم ناظمی است که نظام سلسله مکونات از اشعه قدرت او قصیده ایست مطلعش منور بکواکب ثواقب نور محمدی که :

«اول ما خلق الله نوری » اشارتیست بدان . و مقطعش مزین به خلخال نبوت احمدی که : « ولکن رسول الله و خاتم النبیین » کتابتی است از آن، نعت کمال جلالش شمه ای از دیوان بهارستان فصحای بلاغت انتماء و منقبت آل کثیرالنوالش سر لوحه تذکره شعرای فصاحت لواست، اعنی آن صدر نشینان مجالس انفاس قدس و شمایم گلزار نفحات انس .

لیس کلامی یفی بنعت کماله

صل الهی علی النبی و آله

صل اللهم و بارک علیه و ارزقنا درجه الشفاعه یوم المیزان و سلم علی عترته و اصحابه خصوصا المرتضی و الزهرا و سبطین و ائمه الدین بصفحات السعادت صدر الکتاب و لصحایف الهدایت فصل الخطاب و بعد چنین گوید فقیر حقیر مستهام ابن اسماعیل الحسینی سام، ختم الله لنا با الحسنی، بر ضمیر آفتاب انجلای مهر ورزان الهام آرای و خاطر عاطر سحر پردازان معجز نمای، پوشیده نخواهد بود که عروج دل و جان بر غرفات رفیع البنیان قصر وصول و صعود روح و روان بر شرفات بلند ایوان مسند قبول متصور نیست، مگر به حبل المتین عشق و وفا و عروه الوثقای لا انفصام لها، زیرا که نفیس ترین جوهر هدیه که از پیشگاه تخت شاهنشاه عالم بالا بر منزویان خلوت خانه « و فضلنا هم علی کثیر ممن خلقنا» نازل میشود لؤلؤ آبدار مهر و محبت و یاقوت شفاعت عشق و مودتست، ان احبکم الله الذین یألفون و تألفون.

در جهان نیست متاعی که ندارد بدلی

خاصه عشق بود منقبت بی بدلی

آری عشق خلعتی است که تار و پودش در کارگاه « یحبهم و یحبونه » اندوخته اند و طراز تعلق از جانبین در کارخانه بود دوخته اند ان کنتم یحبون الله فاتبعونی یحبکم الله

دل فارغ ز درد عشق دل نیست

تن بیدرد دل، جز آب و گل نیست

ز عالم روی آور در غم عشق

که باشد عالمی خوش عالم عشق

غم عشق از دل ما . کم مبادا

دل بی عشق در عالم، مبادا

سخن، که یکی از خصایص انسانیست ثمره ی او و شعر که یکی از محسنات روحانیست منتج از او .

سخن، دیباچه دیوان عشق است

سخن، نوباوه بستان عشق است

خرد را کار و باری چون سخن نیست

جهانرا یادگاری چون سخن نیست

شعر، گوهر گرانمایه کان وجود است و اختر بلند پایه سپهر مقصود .

شعرا، برگزیده درگاه الهیند و ذات ایشان مهبط انوار نامتناهی، نظامی راست :

پیش و پسی بست صف کبریا

پس شعرا آمد و پیش انبیا

اگر چه فرقه ای از ایشانرا بنابر مدح و ذم لئیمان خلعت شقاوت ابدی از جامه خانه ی « و الشعراء یتبعهم الغاوؤن» پوشانیده اند و در بادیه ضلالت « الم ترانهم فی کل و اد یهیمون» سر داده، اما دیگران را بجهت سعادت حسن معرفت از اقداح راح « الا الذین آمنو و عملو الصالحات » ساغر ناب چشانیده، و ابواب تلقین ذکر « و اذکرالله کثیرا» بر روی آمال و امانی ایشان گشاده اند و هر چند که حضرت ناظم سلسله ی نبوت و معدل میزان رسالت را، بموجب مؤدای « و ما علمناه الشعر و ما ینبغی له » از شعر منع نموده اند و ذات قدسی صفاتش را از آلایش شعراء و « ما هو شاعرا و مجنون »، معرا ساخته اند و این خود دلیلی واضح و برهانی لایح، بر ارتقای مراتب شعر و شاعری است چه کوتاه نظران اندک بین نظم و ترتیب قرآن را متهم بسلیقه شعرا، ندارند و معاندان دور از جاده یقین، متصدی تحدی آنرا از زمره شعرا نشمارند و این کمالیست ظاهر و اعتلائی باهر .

پایه ی شعر بین که چون ز نبی

نفی نعت پیمبری کردند

بهر تکذیب صحت قرآن

نسبت او بشاعری کردند

بی سخن، سخنوران این روزگار گوی لطافت بچوگان مسابقت از شعرای سلف ربوده اند و بصیقل نزاکت و دقت زنگ کدورت از خاطر اهل ادراک زدوده اند، هر یک در اقلیم سخنوری، خسرو و سعدی و انوری، و هریک در کشور دانائی، پیشوای فردوسی و سنائی ؛ اما چون رسایلی که خصوصیات حالات و صادرات اقوال و مقامات این زمره کثیرالصفات مرقوم رقم بلاغت شیم گشته، چون بهارستان و مجالس النفائس و تذکره الشعرا از این طبقه اثری نیست و از این طایفه خبری نه، چرا که این فرقه جلیل القدر بعد از تدوین آنها از بدو طلوع آفتاب عالمتاب این دولت عظمی، الی یومنا هذا، لوای فصاحت افراشته اند و دواوین بلاغت آئین در میان همگنان گذاشته اند. لاجرم چون ملاحظه نمود که بمرور ایام، و تمادی شهور و اعوام، ذکر این نادره گویان از صفحه ی زمان سترده میگردد، و مهما امکن تتبع احوال و خلاصه اشعار و اقوال هر یک نموده، بر صحیفه تحریر نگاشت و این صحیفه گرامی، که موسومست به تحفه سامی مشتمل است بر : یک تنبیه و « هفت صحیفه » و « ذیلی » بر آن، امید که بدین وسیله بر خاطر فیض مآثر ارباب فهم و ذکاء و ضمیر منیر اصحاب مهر و وفا مقبول گشته ذیل عفو و اغماض بر سهو و نقصان این صحایف پوشیده بقدر وسع در اصلاح معایب آن کوشند .

و منه الاعانه و التوفیق

تنبیه

بر رای فضیلت آرای سالکان مسالک انصاف و ناهجان مناهج دور از تعصب و اعتساف، مخفی نخواهد بود که در خلال احوال این طبقه خیرمآل اگر احیانا یکی از مخالفان دین و دولت را مذکور سازد و خامه تلبین آئین بتقریر حال شقاوت مآل ایشان پردازد نه پایه ی دین را از آن اختلالی است، و نه چهره ی دولت را از آن گرد ملالی، چه، در قرآن مجید موصوف بصفت « و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین » سوره قل هو الله احد با تبت یدا ابی لهب، قرین است و سیر انبیای کرام علیهم التحیه و السلام،با ذکر عصیان و طغیان جبابره و فراعنه همنشین، بل غرض از ایراد حکایت آن جماعت تاریخ است نه شمول عطوفت و عنایت .

نکته : محجوب نماند که در این نسخه هر جا که صاحب قرآن مغفور مذکور میگردد مراد حضرت شاه ماضی است و هر جا که حضرت صاحب قرآن مرقوم میشود غرض حضرت شاه عالم پناه گیتی ستانی است که بمقتضای ذکر اللسطان تنزل الامان تذکار ایشان ملتزم امانی و آمال و سرمایه سعادت و اقبال دو جهانی است.

دلش بنور یقین از دریچه امروز

همه مشاهد احوال عالم بالاست

اعنی سلطان سلاطین پناه، شهنشاه ملایک سپاه، فلک رتبت سپهر اقتدار، گردون بسطت خورشید آثار.

آن فلک رتبه ای که ناطقه را

نیست در وصف او توانائی

آنکه منشور دولت او را

ماه نو کرده است طغرائی

ثمره شجره طیبه و مصدر اسم همایونش بطریق رمز و ایما کلام معجز نظام طه ما انزلنا اصلها ثابت و فرعها فی السماء طهماسب

در جهانی و از جهان بیشی

همچو معنی که در بیان باشد

زیر این نه رواق مینا فام

چون شود گفته این همایون نام

آید از هر یکی بجای صدا

خلدالله ملکه ابدا

مصرع : آن به که بر دعای تو ختم سخن کنم:

نه دعائی که شاعرانه بود

وز ره صدق بر کرانه بود

بل دعائی قرین صدق و صفا

مشتمل بر مصالح دو سرا

هم در او جاه و حشمت دنیی

هم در او عز و دولت عقبی

سر نهم بزمین عجز و نیاز

کای خدا، کار او بلطف بساز

عدل را در دلش چنان جا کن

که نراند برون ز عدل سخن

شرع را، پیشوای حکمش دار

حکم او را، ز شرع دار مدار

تا بود در جهان بقا امکان

باقیش دار شاه و شاه نشان

دولتش را در این سرای امید

ساز تخم سعادت جاوید

بی تکلف ورد دولتخواهان همیشه این دعاست :

من نگویم که این و آنش ده

گویم آنش بده که آنش به

و الحمد الله علی التوفیق

هفت صحیفه

صحیفه اول: در ذکر شمه ای از حال فرخنده مآل حضرت صاحبقران مغفور و اولاد و احفاد سلاطین معاصر ایشان

صحیفه دوم : در ذکر سادات عظام و علمای افادت اعلام

صحیفه سوم : در ذکر وزرای مکرم و سایر ارباب قلم

صحیفه چهارم : در ذکر اسامی حضرات واجب التعظیم اگر چه شاعر نبوده‌اند اما گاهی زبان بگفتن شعر می‌گشوده‌اند .

صحیفه پنجم : در ذکر شعرای مقرر و فصحای بلاغت گستر

صحیفه ششم : در طبقه ترکان و شعرهای مقرر ایشان

صحیفه هفتم : در ذکر سایر عوام .

صحیفهٔ اول در ذکر سلاطین

۱- حضرت شاه اسمعیل صفوی : لمؤلف:

۲- بهرام میرزا : شاهزاده جوانبخت کثیرالافضال و کامگار خجسته اطوار ب ...

۳- سلطان محمد میرزا : ذات مستجمع الصفاتش گوهریست که از تربیت اشعه آفتاب ...

۴- سلطان حسن : والی گیلان و لاهیجان . مصرع : گلبن انبته الله نبات ...

۵- سلطان حسین میرزا : پادشاه عدل گستر و شهریار رعیت پرور بود، بهار ایام ...

۶- بدیع الزمان میرزا : ولد نجیب سلطان مذکور است .با علو طبع و هنرپروری در ...

۷- فریدون حسین میرزا : او نیز از جمله اولاد و امجاد آن سرور ارباب سداد اس ...

۸- شاه غریب میرزا : او نیز از جمله پسران آن سلطان گیتی نشانست، در فنون ...

۹- محمد مومن میرزا : ولد خلف و در صدف بدیع الزمان میرزاست و در حسن و مل ...

۱۰- بابر پادشاه : از دودمان کثیر الاحسان امیر تیمور کورگانست و نسب ا ...

۱۱- همایون پادشاه : همایون بن بابر پادشاه، پادشاهی است که بکثرت فضیلت ...

۱۲- عسگری میرزا : از اولاد امجاد بابرمیرزاست در زمان سلطنت همایون پا ...

۱۳- سلطان یعقوب : یعقوب بن حسن بیک بن ملک حسن را شاهی و آسمان جمال ر ...

۱۴- سلطان سلیم : سلیم بن سلطان بایزید بن سلطان محمد بن سلطان مراد ب ...

۱۵- سلطان سلیمان : ولد رشید سلطان سلیم است و بکثرت سپاه و حشم و غلبه ...

۱۶- شیبک خان : شیبک بن براق خان بن ابوالخیرخان، نسب او منتهی میشو ...

۱۷- عبیدالله خان بن سلطان محمود : برادرزاده ی شیبک خان مذکور است و او بغایت سفاک و ب ...

۱۸- شاه عادل : چند سال سلطنت شهر لار تعلق بدو داشت، پادشاهی خوش ط ...

۱۹- میرزا شاه حسین : حسین بن شاه بیک بن امیر ذوالفنون ارغون، امیر ذوالن ...

۱- حضرت شاه اسمعیل صفوی

لمؤلف:

قال رب الجلیل فی التزیل

و اذکروا فی الکتاب اسمعیل

بکدام زبان شرح شمه ای از جلالت قدر عظیم الشأن آن جم نشان علیین آشیان توان گفت و بکدام مشقت در مدحت و منقبت آن سلطان گیتی ستان بهرام احتشام گردون غلام توان سفت، صفحه ی رخسار آفتاب جهانتاب را چه احتیاج بآرایش . و پرتو عذار کثیر الانوار ماه منیر را چه حاجت به تعریف و ستایش، مصرع : بماهتاب چه حاجت شب تجلی را نسبت نسب والا گهرش بامام هفتم باین ترتیب است :

شاه اسمعیل بن سلطان حیدر بن سلطان جنیدبن شیخ ابراهیم بن خواجه علی بن شیخ صدرالدین بن شیخ صفی الدین بن سید جبرئیل بن سید صالح بن سید قطب الدین بن سید صالح الدین بن رشید بن سید محمد بن سید عوض الخواص بن سید فیروز شاه بن سید محمد بن سید شرفشاه بن سید محمد بن سیدحسن بن سید ابراهیم بن سید جعفر بن سید محمد بن سید اسمعیل بن سید احمد اعرابی بن سید قاسم بن سید ابوالقاسم بن حمزه بن حضرت امام موسی کاظم علیه السلام

سلطان حیدری نسب موسوی گهر

کاو هست بر سران جهان مالک الرقاب

در شهور سنه اثنین و تسعین و ثما نمایه «۸۹۲» قدم کرم از شبستان عدم بفضای دلگشای وجود نهاده به پرتو قدوم سعادت لزوم جهانرا منور گردانید .

ماهی، از اوج شرف زاده خورشید جمال

زاده الله جمالا بجهان داده جمال

چون شرح بعضی از مآثر فتوحات اعجاز آیات آن صاحبقران سلیمان صفات از کتب تواریخ که در ایام آن حضرت نگاشته اقلام عنبر فام منشیان بلاغت انجامست، بنابراین موجزی از وقایع کلیه ی ایشان در طی این مختصر رقم زده کلک بیان میگردد .

القصه : بمحض تأئیدات نامتناهی الهی، نه بدستیاری لشکر و سپاهی، در چار بالش سلطنت و وساده جهانگیری تکیه فرمودند،

سریر سلطنت اکنون کند سرافرازی

که سایه بر سرش افکند خسرو غازی

آری، چون جمشید خورشید یکسواره کمند جهانگیری بر قله فلک سیمابی جهاند، بیکدم اثر شعله تیغ جهانسوز از افق مشرق باقصای مغرب رساند، در اواسط محرم سنه خمس و تسعمایه «۹۰۵» از گیلان و لاهیجان بعزم جهانگیری لوای فتح و ظفر افراشته عنان عزیمت بجانب آذربایجان معطوف داشته اند در اوایل سنه ست و تسعمایه «۹۰۶» عزم انتقام فرخ یسار حاکم شروان نموده بنیاد هستی او را برانداختند و در سنه سبع و تسعمایه «۹۰۷» در حوالی شهر شرور به الوند بیک آق قوینلو غالب آمدند و سکه و خطبه اسامی نامی ائمه هدی بفرالقاب نواب اعلی زینت گرفت در سنه ثمان و تسعمایه «۹۰۸» بصوب الکلای علاء الدوله ذوالقدر رایات نصرت اثر نهضت نمودند و در ایام غیبت، الوند مذکور به تبریز آمد و چون خبر او بحضرت صاحبقران مغفور رسید از آذربایجان بر سر او ایلغار به تبریز آورده او را گریزانید و در خلال همین سال با سلطان مراد حاکم عراق و فارس جنگ نموده مظفر و منصور شدند. در سنه تسع و تسعمایه «۹۰۹» حسین کیای جلایر و مراد بیک ترکمان را از حصار استا بیرون آورده بقتل رسانیدند و در سنه عشر و تسعمایه«۹۱۰» بر کره یی حاکم یزد و ابرقو دست یافته آن ملک را بدایره اطاعت خود در آوردند در سنه احدی و عشر و تسعمایه «۹۱۱» عساکر بر سر گیلان رشت فرستاده بعد از تسخیر ماج باج بر امیره مقرر فرمودند و در سنه اثنا و عشر و تسعمایه«۹۱۲» امرا را بکردستان فرستاده حاکم آن ملک را بدایره ی اطاعت درآوردند و در سنه ثلاث و عشر و تسعمایه «۹۱۳» بر سر علاءالدوله ذوالقدر ایلغار فرموده او را گریزانیدند و ملک او تسخیر شده و محروسه دیار بکر نیز بتصرف درآمد و در اربع و عشر و تسعمایه «۹۱۴» بر دار السلام بغداد مستولی شد و تمامی عراق عرب ضمیمه سایر ممالک محروسه گشت و در خمس عشر و تسعمایه بار دیگر بشروان نهضت فرموده اکثر قلاع آنجا در حیز تسخیر در آمد و در سنه ست و عشر و تسعمایه شیبک اوزبک را در مرو قهر کرده تمامی خراسان مصفا گشت و در سنه سبع و عشر و تسعمایه«۹۱۷» بعزم تسخیر ماوراءالنهر تالب آب آمویه نهضت فرمود، و بنابر استغاثه خانان آنجا، و ارسال تحف و هدایا بعراق معاودت فرمودند و در ثمان و عشر و تسعمایه میر نجم ثانی را با لشکر قیامت اثر بعزم تسخیر به ماوراء النهر روانه نمودند و در تسع و عشر و تسعمایه«۹۱۹» بار دیگر بخراسان نهضت فرموده بجماعت ازبکیه که دست تطاول در آنجا باز کرده بودند راندند و در عشرین و تسعمایه (۹۲۰) با پادشاه روم سلیم ایلدرم در چالدران مصاف دادند و در سنه احدی و عشرین تا سنه ثلثین و تسعمایه «۹۳۰» اوقات شریف را بعیش و حضور گذرانیدند و در سنه مذکور علم تسخیر بجانب عالم جاودانی برافراشتند و در جوار کثیر الانوار فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر منزل اختیار فرمودند انار الله تعالی برهانه چنانکه سن مبارک ایشان بسی و هشت سال رسید و در چهارده سالگی جلوس فرموده بودند، خلاصه ربع مسکون را درعرض دهسال تسخیر نمودند و مدت بیست و چهار سال بامر خطیر سلطنت اشتغال نمودند، مضمون آیه کریمه صواب مآب هذا شئی عجاب را مشاهد عالمیان گردانیدند، ایراد اسم همایون ایشان در اینجا بنابر آنست که با وجود این عظمت و اعتلا و اشتغال بامور دین و دنیا گاهی بنا بر تشحیذ خاطر دریا مقاطر متوجه طبع آزمائی میگشته اند و دری از لجه بیکران بساحل ظهور میرسانیدند لهذا این شاه بیت که از نتایج طبع سحر آفرین ملازمان آن آستان ملک پاسبانست و بحکم کلام الملوک ملوک الکلام دره التاج خواص و عوام بنابر تیمن و تبرک در رشته تحریر کشید.

بیستون ناله زارم چو شنید از جا شد

کرد فریاد که فرهاد دگر پیدا شد

تخلص همایون ایشان در ترکی و پارسی خطائی است و مولانا امیدی در قصیده ای که در باب جنگ ایشان و حضرت سلیم پادشاه گفته در مطلع ایمائی بدین معنی کرده

قضا در کارگاه کبریائی

کشیده نقش اسلیمی خطائی

۲- بهرام میرزا

شاهزاده جوانبخت کثیرالافضال و کامگار خجسته اطوار بی نظیر و همال بوده است و اوقات فرخنده ساعاتش به نیل امانی و آمال و خلاصه حیات خجسته مآلش بالتذاذ حظوظات نفسانی معروف بود.طبعی بغایت متصرف و ذهنی بصفت حدت متصف داشت و در خطه خط خصوصا نستعلیق انگشت نما بود در معموره طراحی و شعر و معمایی قرینه و همتا .

ریاض خط تو همچون بهشت خرم و خوش

بنات شعر تو خیزد ز خیرات حسان

احیانا میل بفن موسیقی نموده قانون استعداد را بچنگ گرفتی و نوای عشاق بینوا را در پرده بزرگی نهفتی . افسوس که نهال قد طوبی مثالش در بهار زندگانی و عنفوان جوانی از شکوفه حیات بی بهره ماند و نخل بالای سدره اتصالش با وجود سیرابی از سموم هموم خشک گشت و ثمره نومیدی فشاند.

دریغا که نخل بهار جوانی

فرو ریخت از تند باد خزانی

دل یوسف عهد خونست گوئی

ز نا دیدن ابن یامین ثانی

در شهور رمضان سنه ست و خمسین و تسعمایه از مسند کشورستانی بمقر جاودانی تحویل نموده این رباعی آبدار بر صفحه روزگار یادگار گذاشت .

افسوس که در خیال و خوابیم همه

سرگشته فکر ناصوابیم همه

در پرده ظلمت و حجابیم همه

وز شومی نفس در عذابیم همه

۳- سلطان محمد میرزا

ذات مستجمع الصفاتش گوهریست که از تربیت اشعه آفتاب جهانتاب، در مشیمه کان عنایت ابدی پرورده شده و نهاد کثیر الاستعدادش در شب افروزیست که در جوف صدف تأئیدات سرمدی پرورش یافته، شرح استعدادات آن منبع السعادات بنابر وفور ظهور احتیاج باظهار ندارد.

کم کسی بر سریر جاه و جلال

چون تو کرد اکتساب فضل و کمال

مشکل حکمت، از کمال تو حل

منطق تو، بیان هر مجمل

طبع پاک تو را، که وقاد است

ذوق حکمت، طبیعی افتادست

فگر تو، زد سوی ریاضی رای

شد ریاضی ریاض خلد آرای

این یاقوت سیراب که از درج طبع لطیف آن نصرت ایابست درج افتاد.

ز دین و ز دنیا مرادم توئی

مراد دل نامرادم توئی

امید صادق و رجاء واثق است که آن نور حدیقه خلافت در ظل ظلیل اولیای دولت ابدالتبجیل از چشم زخم زمانه مصون و از تند باد خزان مأمون باد، و به انصار عنایات بی غایات ملحوظ و به مواهب هدایات بلا نهایات محظوظ .

امیدوار چنانم که فیض فضل ازل

همیشه کام دهش، شاه کامران باشد

بقدر دولت او خلعتی بیاراید

که عطف دامن او ملک جاودان باشد

۴- سلطان حسن

والی گیلان و لاهیجان . مصرع : گلبن انبته الله نباتا حسنا گلدسته بوستان لطافت و صفا، بصفت تهور و شجاعت، و شیوه بذل و سخاوت، از اقران در پیش، و در اضائت انوار رشادت و نجابت از اخوان بیش بود. خلف صدق غفران مآب کار کیا سلطان احمد است و نسبت عالی حسبش به امیر کیای ملاطی که از اجله سادات حسینی است منتهی میشود بنابر سمت سیادت ذکر او بر سایر سلاطین که پایه سبقت دارند تقدیم یافت، القصه، چون پدر بزرگوارش داعی کبیر را لبیک گفت مسند ایالت را خالی گذاشت بنابر وصایت او سلطان علی کیا نام برادر مهینش علم سروری برافراشت و در اندک وقتی میانه برادران بنزاع انجامیده و به نیروی امرا، که بدو گرویده بودند ایشان را از میان برداشت، هیهات! هیهات، مصرع : این از فلکست از حسن نیست.

در شهور سنه ثلاث و تسعمایه «۹۰۳» در گذشت و این مطلع از او بر صحیفه دوران یادگار ماند

قاتل من چشم می بندد دم بسمل مرا

تا بماند حسرت دیدار او در دل مرا

قاتل من چو بسوی من محزون گذرد

چشم پر خون مرا بیند و از خون گذرد

۵- سلطان حسین میرزا

پادشاه عدل گستر و شهریار رعیت پرور بود، بهار ایام دولتش، چون ایام بهار خرم و خوش، خرمی ایام سلطنتش مانند هنگام خرمی دور از غم و و بیغش بی تکلف مدح گستری، بدانچه او موفق شده کم پادشاهی را میسر شده، چون بسطت زمان سلطنت و توفیق ساختن بقاع خیرات و رعایت علما و طلبه علوم و ادرار وظایف و اشاعه مبرات چنانکه در ایام سلطنت او دوازده هزار طالب علم در هرات موظف بوده اند دیگر معموری بلاد و رفاهیت عباد و رعایت اهل هنر و شعر از این قیاس توان کرد. در واقع کسی را که چون میر علیشیر چاکری و چون مولانا جامی مدح گستری باشد. همانا که از مدحت مادحان غنی و از صفت واصفان مستغنی است.سلسله نسبش به خسرو ایران و توران امیر تیمور گورکان بر این وجه منتهی می شود.سلطان حسین میرزا بن منصور بن بایقرا بن حسن بن عمر شیخ بن امیر تیمور مذکور، و نسبت او به چند واسطه باجداد چنگیز می پیوندد. چنانکه از کتب مفصله تواریخ معلوم میشود، او ببرادر خود بایقرامیرزا که بعد از فوت پدر در صدد تربیت او بوده منسوبست و در اوایل عمر خود مشقت بسیار، از چرخ ستیزه کار کشید بعد از سرگردانی در بوادی و صحاری در شهور سنه خمس و سبعین و ثمانمایه «۸۷۵» بر یادگار محمد بایسنغری دست یافته و او را در هرات دست حیات بر تافته بسلطنت تمام ملک خراسان رسید و مدت سی و هفت «۳۷» سال در مسند سروری غنود بعد از آنکه سنین عمرش از حد ستین گذشته بود و بحدود سبعین مشرف گشته در شهور سنه احدی و عشر و تسعمایه«۹۱۱» در موضع بابا الهی، بجوار رحمت الهی ارتحال یافت گویند که در ایام سلطنت خود جهت ترویح روح پر فتوح امام الثقلین ابی عبدالله الحسین علیه الصلواه والسلم هر روز دو گوسفند آش در عشور عاشورا بر فقرا و مساکین تصدق میکرده اند، در فضل و شجاعت و فهم و سخاوت او هیچکس را خلافی نیست و در خوش طبعی و هنروری او احدی را اختلافی نه و طببعت و سلیقه نظمش از رساله مجالس العشاق که رقم زده کلک بیان آن سرور باستحقاق است معلوم میتوان کرد و این غزل و چند بیت از جمله اشعار آن پادشاه عدالت شعار ثبت افتاد.

از غم عشقت مرا نی تن نه جانی مانده است

آن خیالی گشته وز آن نک نشانی مانده است

با قد خم گشته ام در هجر آن ابرو کمان

چون کمانی پی بروی استخوانی مانده است

ای که میجوئی نشانم، رو بکوی یار بین

خاک گشته چشم و سر بر آستانی مانده است

داغهای استخوانم بین چون نقش کعبتین

هریکی از ناوک آن مه نشانی مانده است

چون حسینی خویشرا خواهم دگر پیرانه سر

مست و سر در سجده زیبا جوانی مانده است

جانا، جفا برای وفا میکشیم ما

ترک وفا مکن که جفا می کشیم ما

نقاش چین، چو صورتش آورد در نظر

زد بر زمین قلم، که چها می کشیم ما

این دو مطلع ترکی نیز زاده طبع وقا دآن سلطان با داد است.

سبزه ی خطنک سواد لعل خندان اوستنه

خضر گویا سایه سالمیش آب حیوان اوستنه

حسن آرا، سن کامل و شیرین و لیلی شهرتی

عشق آرا، مین زاراولوب فرهاد و مجنون تهمتی

۶- بدیع الزمان میرزا

ولد نجیب سلطان مذکور است .با علو طبع و هنرپروری در افواه و السنه مشهور، الحق شهزاده ای عالیمقدار و شهریار کامگار بود. در سخاوت گدای او حاتم، در شجاعت ثالث اسفندیار و رستم، اما چه فایده که بواسطه عدم موافقت بخت، از نهال تاج و تخت بر نخورد و از ناسازگاری روزگار غدار در غربت، جان شیرین بهزار حسرت سپرد، صورت احوال آنکه : بعد از وفات سلطان حسین میرزا عظمای ارکان دولت، اورا با مظفر حسین میرزا برادر کهترش در امر سلطنت شریک نمودند و از مضمون بدایع مکنون لوکان فیهما آلهه الالله لفسدتا فسبحان الله غافل شدند، اگر چه چند روزی باتفاق یکدیگر بساط سلطنت گستردند و صدای عشرت در دادند اما آخر کار بواسطه سوء تدبیر و رفتار، در امر شرکت اختلال تمام بمهام راه یافته محمد شیبانی، چون بلای ناگهانی، در اوایل محرم سنه ثلث و عشر و تسعمایه «۹۱۳» بر سر ایشان ایلغار آورده بنای جمعمیت و اتفاق ایشان را منهدم گردانید .

بدیع الزمان میرزا، بطرف زمین داور گرم سیر شد و بنابر مخالفت حکام آنجا روی باسترآباد نهاد و از آنجا متوجه عراق گشته بخدمت حضرت سلطان صاحب قران مغفور رسید. حسب الحکم در ری ساکن گردید، ثانیا هوای سلطنت کرد. با معدودی بصوب استرآباد علم کشورستانی برافراخت و از حاکم آنجا که از جمله بهادران شیبک ازبک بود شکست یافته خود را بطرف هند انداخت، و قریب بیکسال در آنجا سرگردان میگشت و در حینی که ممالک خرسان از ماهیچه رایات صاحب قران مغفور، ثالت نیرین شده بود بار دیگر بملازمت آنحضرت رسید و در رکاب ظفر انتساب به تبریزآمد و در شنب غازان ساکن گشته در سنه عشرین و تسعمایه «۹۲۰» بموافقت سلیم والی روم متوجه آن مرز و بوم گشت، بعد از چهارماه بمرض طاعون درگذشت و مصدوقه آیه وافی هدایت و «ماتدری نفس بای ارض تموت» گردید، این دو مطلع در سفینه دوران، یادگار اوست.

مه من بی گل رویت دلم خون گشت چون لاله

جگر هم از غم هجران شده پر گاله پر گاله

چو رخسار تو از نوشیدن می لاله گون گردد

درون من صراحی وار تالب غرق خون گردد

۷- فریدون حسین میرزا

او نیز از جمله اولاد و امجاد آن سرور ارباب سداد است، بقوت بازو و شوکت و شجاعت و پیل تنی سرور ارباب جدل و عنا بود، قدرت بازوی او در کمانداری تا بحدی بود که اگر کمان رستم بدستش افتادی در یک کشش درهم شکستی، حدت نظرش در تیراندازی در مرتبه ای بود که اگر صد تیر انداختی پیکان بر سوفار آن دیگری نشستی، اما . چون سخت کمان قضا تیر تقدیر جهت فنای او از آماج خانه ی قدر گشادی داد، کشش و کوشش او فایده ای نداد و چون زال روزگار پنجه ی آمال و اقبال او را تاب داده بود، از چابک دستی و کوشش بسیار او هیچ نگشاد و هر چند بعد از پدر کروفری نمود آخر کار بکام و ناکام از استرآباد و دامغان که مقر او بود بجانب دشتی که مسکن یخه ترکمانان است گذشت و به امداد آن طایفه بر قلعه کرات که از امهات قلاع خراسانست مستولی شده آخر بدست مخالفان ازبک گرفتار شده و در شهور سنه خمس و عشر و تسعمایه قلعه بدنش را از ذخیره حیات خالی نمودند و مضمون آیه کریمه. « انما یدرککم الموت و لو کنتم فی بروج مشیده » شامل حال او گشت . این مطلع و بیت از اوست :

شوخی که دایما دل او مایل جفاست

عمر عزیز ماست چه حاصل که بیوفاست

تنها نه من بخال رخش مبتلا شدم

بر هر که بنگری به همین درد مبتلاست

۸- شاه غریب میرزا

او نیز از جمله پسران آن سلطان گیتی نشانست، در فنون فضایل و کمالات غریب و در صنوف آداب و خصایل ادیب، همواره همت بلند بر کسب کمال می گماشت اما در عنفوان شباب دست از صحبت شیخ و شاب، باز داشته متوجه بوستان عدم شد این مطلع از اوست :

بازم بلای جان غم آن ماه پاره شد

ای وای آن مریض که رنجش دو باره شد

۹- محمد مومن میرزا

ولد خلف و در صدف بدیع الزمان میرزاست و در حسن و ملاحت نادره ی دوران، و طراوت عذارش غیرت گلبرگ طری و لوامع رخسار خورشید آثارش رشک قمر و مشتری، از رفتار قامت رعنایش سرو سهی پای در گل و از گفتار روح افزایش، غنچه سوری را خون در دل ؛ نقاش ازل چهره پری پیکرش را بقلم بدیع آراسته و مصور قضا، صورت بی نظیرش را برنگ آمیزی غریب پیراسته.

نقاش ازل کان خط مشگین رقم اوست

یارب چه رقم های عجب در قلم اوست

اما پیشتر از آنک گل امید از باغ مراد چیند، به خار فنا گرفتار شد و قبل از آنکه خوشه آرزو از مزرعه حیات برچیند، خرمن عمرش بباد فنا رفت.

دریغا که خورشید روز جوانی

چو صبح دوم بود کم زندگانی

دریغ آن سهی سرو بالا که ناگه

فرو ریخت از تند باد خزانی

در شهور سنه اثنی و تسعمایه«۹۰۲» چون بدیع الزمان میرزا بنا بر اسبابی که در تواریخ جمع است با والد ماجد خود اظهار خلاف و نفاق نمود و چون صدای مخالف بگوش جدش رسید بجد تمام متوجه دفع غائله او شد، مظفر حسین میرزا پسر خود را با لشکر ظفر لوا جهت کفایت آن مهم بر سر او بجانب استر آباد فرستاد و آن دو پادشاه زاده در بیشه استرآباد در برابر یکدیگر ایستادند بعد از نایره اشتغال هیجا، مظفر حسین میرزا، بسمت ظفر اختصاص یافته محمد مؤمن میرزا اسیر سر پنجه تقدیر گشت و در آن ولا این مطلع حسب حال خود بدیهه فرمود :

منم کاز ضرب تیغم بیشه خالی از غضنفر شد

فلک یاری نکرد ای دوستان، دشمن مظفر شد

چند روزی در قلعه اختیارالدین محمد . محبوس بود . در شهور سنه ثلاث و تسعمایه «۹۰۳» خدیجه بیکم والده مظفر حسین میرزا که فی الحقیقه خمیر مایه آن فساد بود در حالتی که پادشاه از جام غفلت بیهوش افتاده بود، حکم قتل او حاصل نموده نهال حیاتش از پای درآوردند، علی الصباح که سلطان قلعه چهارم سر از کنگره افق بیرون کرد چون پرتو این خبر به پیشگاه شعور آن پادشاه نامور، تافت انگشت ندامت بدندان حسرت گزیده چون قضا کار خود کرده بود فایده ای نیافت، گویند در هنگام وداع زندگانی این مطلع در بدیهه گفت .

نا جوانمردی که بی رحمم در این سن میکشد

کافری سنگین دلی گشتست و مؤمن میکشد

این مطلع مشهور از آن مغفور مرحوم است .

وزیدی ای صبا برهم زدی گلهای رعنا را

شکستی ز آن میان شاخ گل نورسته ما را

۱۰- بابر پادشاه

از دودمان کثیر الاحسان امیر تیمور کورگانست و نسب او بدین موجب است : با بربن شیخ بن سلطان ابوسعید بن میرانشاه بن امیر تیمور مذکورست صیت سخاوت و شجاعت او بگوش اقاصی و اعالی رسیده و خوان احسانش بر روی روزگار کشیده بعیش دوام، و مجالست خوبان گلندام، اشتهار تمام داشت و در شهور سنه اربع و تسعمایه «۹۰۴» ملک ماوراءالنهر بعد از محاربات بسیار که میان او و شیبک شیبانی واقع شد از دست او بدر رفت و بسلطنت کابل و آن نواحی قناعت نمود. در سنه سبع و عشر و تسعمایه بر امداد صاحب قران مغفور یکبار دیگر بر ماوراءالنهر مستولی گشت و باندک وقتی سلاطین ازبکیه بر او هجوم آوردند . از سر آن ملک درگذشت و بجانب کابل معاودت نمود علم جهانگیری بجانب مملکت هند برافراخت و بعد از استیلا بر پادشاه آنجا شهر آکره را که از معظمات بلدان هندوستان است بحوزه ی تصرف درآورده دارالسلطنت ساخت، در همین فتح بسی زر و زیور، وامتعه نفیسه و گوهر بدست او سایر لشکریان افتاد، از آن جمله گویند هیجده من الماس بود و باقی اجناس را بر آن قیاس توان کرد . بعد از این فتح نامدار در کمال شوکت و اقتدار روزگار گذرانید . در شهور سبع و ثلاثین و تسعمایه «۹۳۷» رخت بقا بباد فنا برداد، در ادوار موسیقی پیشرو اهل روزگار و در شعر خصوصا همچون مطلع انوار، این مطلع ترکی بدو منسوبست :

تکلف هر نیچه صورتده بولسه اندن آرتوق سن

سنکا جان دیرلار اما بی تکلف جاندن آرتوق سن

۱۱- همایون پادشاه

همایون بن بابر پادشاه، پادشاهی است که بکثرت فضیلت و هنر پروری از اساتین سلاطین روزگار منفرد بود و بوفور سخاوت و فرط معدلت و دادگستری از عظمای خواقین منفرد در فن حکمت خصوصا ریاضی ثالث افلاطون و اقلیدوس بود و در کثرت خیل و حشم ثانی اثنین اسکندر فلیقوس، بعد از پدر پای بر تخت سلطنت نهاد و دست احسان و انعام برگشاد، وسعت ملکش از قندهار تا بنگاله که از اقصای ممالک هند است رسید و در شهور سنه اربع و اربعین و تسعمایه یکی از آحاد الناس افغان که موسوم بود به شیرخان در سلک ملازمان خدام رفیع مقام او منتظم بود خروج کرد در اوایل از او اعتباری نگرفته آهسته آهسته شعله فتنه او بالا گرفته ایلغار بر سر پادشاه آورده خرمن حیات بعضی از لشکریان او را سوخته وهنی تمام بکار و بار او آورده خلل کلی روی نمود، پادشاه به تلافی آن معرکه کرت اخری لشکر همایون جمع آورده بجانب او شتافت اما چون گردون میمون سیرت تابع شیرخان بود روباه بازی نمود از غلبه عساکر شیر شکار و هجوم سپاه بسیار نتیجه ای بر آن مترتب نگشت .

ز هامان فزون بود بیژن بزور

هنر عیب گردد چو برگشت هور

بنابر آن عروس مملکت هند را طلاق داده روی فکر، بجانب بکر آورد و در آنجا نیز او را کاری از پیش نرفته بنا بر عداوت اخوان از مملکت زابلستان دست شسته روی امید و رجا بدرگاه گیتی پناه جنت انتباه آورد، و در حدود ابهر بشرف ملاقات صاحبقرانی فایز شد و به امداد آن حضرت بار دیگر بسر حد ولایت موروثی رسید، و تمامی برادران را در کمند تسخیر کشد.

زهی ز بادیه آز کاروان امل را

انامل تو بسر حد آرزو شده رهبر

و تاکنون که سنه سبع و خمسین و تسعمایه هجری است بر مسند سلطنت آن دیار متمکن است و در نظم اشعار خسرو ارباب فهم، و در حسن المقال سر دفتر ارباب نظم و در ایراد خطش حظی کامل و در باب توقیعات انشایش رسایل.

همایون خط او توقیع خوبی راست طغرائی

که ننوشتست منشی قضا هرگز مثال او

در حینی که همایون پادشاه بخدمت شاه غفران پناه آمده گفته :

خورشید اوج رفعت طهماسب شاه عادل

شاهی که در دو گیتی کارش بود بدلخواه

صیت عدالت او رفته ز فرش تا عرش

فرمان پذیر حکمش از ماهی اند تا ماه

پا در رکاب تا کرد دشمن فتاد از پای

چون تیغ کین علم کرد شد دست فتنه کوتاه

گر اهل هفت اقلیم سویش پناه آرند

یابند در رکابش صد سال حشمت و جاه

این مطلع نیز زاده طبع شریف ایشان است :

آن نه سرو است که در باغ قد افراخته است

شمع سبزیست که پروانه آن فاخته است

۱۲- عسگری میرزا

از اولاد امجاد بابرمیرزاست در زمان سلطنت همایون پادشاه بعضی از اوقات حکومت قندهار باو تعلق داشت در محلی که پادشاه مذکور از ولایت بکر بسرحد آلکای آن برادر رسید نسبت بدان برادر یوسف صفت غدری اندیشید میخواست که به چاه هبوطش اندازد آخر بموجب من حفر بئرا الاخیه وقع فیه قضیه منعکس شده در حینی که از درگاه گیتی انتباه با سپاه ظفر پناه بالکای مذکور رسید او را بچنگ آورده رقم عفو و اغماض بر جرایم او کشید آری : «از کریمان نسزد آنچه خلاف کرم است » بهر حال این مطلع در آن شبی که « جوان او» اختیار نام از او جدا شده بود بی اختیار از او سر زده.

چنان بیخود شدم از دوری آن گلعذار امشب

که هر دم گریه ام رو میدهد بی اختیار امشب

۱۳- سلطان یعقوب

یعقوب بن حسن بیک بن ملک حسن را شاهی و آسمان جمال را ماهی، ولد امیر حسن بیک بن علی بن قراعثمان است آن طایفه را آق قویونلو گویند و چنانکه در کتب تواریخ مسطور است اجداد ایشان در زمان اغوز خان که قبل از ظهور اسلام بوده و از فضای ولایت شرق بایران لشکر کشید و بر اکثر آنولایت مستولی گشته در حدود دیار بکر رحل اقامت انداخته اند و اول کسی که از این طبقه لباس و شعار سلطنت پوشیده و در احیای مراسم آباء و اجداد کوشیده حسن بیک است بعد از او اسن اولادش سلطان خلیل بعد از شش ماه برادر کوچکش یعقوب بیک که از جانب او حاکم دیار بکر بود متوجه آذربایجان شده رایت مخالف برافراشت، و در روز چهارشنبه چهاردهم شهر ربیع الاخر سنه ثلاث و ثمانین و ثمانمایه در حوالی خوی و سلماس چشمه حیاتش را بخاک بی اعتباری انباشت، بعد از این فتح پای بر مسند سلطنت نهاده حاکم اکثر بلاد ایران گشت و دست اکثر متغلبه را بر چوب بست و در رفاهیت بر روی رعایا گشاد اما در آخر حال نسبت بخلاصه و زبده ی آل و دودمان صفویه خیر مآل قدس الله تعالی اسرارهم قطع نظر از انتساب خاندان طیبین و طاهرین ملاحظه آیه کریمه قل لا اسئلکم علیه اجرا الاالموده فی القربی ننموده و در مقام خلافت درآمد و بید بی بهره ی عمرش از صرصر قهر الهی مستأصل گشت.

تا دل مرد خدا نامد بدرد

هیچ قومی را خدا رسوا نکرد

در شهور سنه ست و تسعین و ثمانمایه ۸۹۶ بپاداش عمل خود گرفتار شد و دیده ی آمالش از مشاهدی جمال یوسف حیات نابینا گشته و در سر پنجه گرگ فنا اسیر گشت . بلی

خار هر کید که بد خواه براه تو نهاد

خنجری گشت که جز در جگر او نخلید

علی ای حال در زمان او اختر شعر از حضیض هبوط باوج ثریا رسید و شیوه ی شعر و شاعری چون ملت سامری در میانه بنی اسرائیل شیوع تمام یافت این رباعی از جمله اشعار اوست :

دنیا که در او ثبات کم می بینم

در هر فرحش هزار غم می بینم

چون کهنه رباطی است که از هر طرفش

راهی به بیابان عدم می بینم

۱۴- سلطان سلیم

سلیم بن سلطان بایزید بن سلطان محمد بن سلطان مراد بن غازی خواندگار بن ایلدرم بایزید بن اوزخان بن عثمان بن اردوغزل از جمله سلاطین آفاق است که بدقت رای و کثرت حزم و قلت رحم و حرص جهانگیری امتیاز تمام داشت و در سفک دماء و تند خوئی شهره ی مالاکلام. از جمله بواسطه حسب جاه حکم بر قتل برادران و پدر بیگناه نموده از عاقبت وخیم و مطاوعت دیور جیم نیاندیشید اکثر ممالک عربستان و دیار بکر را ضمیمه ممکلت موروثی گردانیده مدت سلطنتش هشت سال و هشت ماه و شش روز بود وفاتش در سنه ست و عشرین و تسعمایه روی نمود این مطلع ازاوست:

این سفر کردن و این بی سر و سامانی ما

بهر جمعیت دلهاست پریشانی ما

۱۵- سلطان سلیمان

ولد رشید سلطان سلیم است و بکثرت سپاه و حشم و غلبه عساکر و خدم، بصفت « و حشر سلیمان و جنوده من الجن » موصوف در ایام او اکثر فرنگ بحیطه تصرف او در آمده و کمند تسخیر بر کنگره ی اغلب قلاع نفاع آن بلاد انداخت « و از آن تخمه سه کس برتبه سلطنت رسیده اند اول ایشان دلو عثمان است و او در اوائل « حال شخصی حشمی بوده بکثرت اغنام از سایر صحرا نشینان ممتاز و هر صباح « که خسرو انجم علم زرنگار بر زبر تل مینا رنگ سپهر خضرت شعار نصب کردی دیکی طعام « با علم یاقوت فام بر سر تلی که قریب بحشم او بوده برده ندای هل من مزید در دادندی« فوجی بجهت تماشا و فرقه فقرا او مساکین بجهت مدارا نزد او جمع می شدند و او بطریق « بزرگان نشسته بقسمت آش اشارت میکرد شخصی از وی پرسید که : غرض از این چیست « گفت « مشق سلطنت میکنم» خوش خوش این خبر بپادشاه وقت رسید بنابر تمسخر و استهزاء « دلو عثمان را طلب کرده از این داعیه عظما پرسید، او نیز جرأت کرده مدعائی که داشت « بعرض رسانید و گفت اگر جمعی تابع من باشند بعضی از الکای مخالفان که در این حدود « است بتصرف دیوان اعلی میتوانم آورد، پادشاه و ارکان دولت صلاح در آن دیدند که « اهل زندان را که در آن وقت دویست کس بودند از زندان بیرون آورده تا بین او کنند « بنابراین او نیز آن جماعت را در ظل عنایت و حمایت خود آورده مایحتاج ایشان « از بهای گوسفندان و اموالی که داشت مهیا گردانید و روی توجه بجانب غزای کفار « آوردند، اتفاقا حاکم آندیار به اقصای آن ملک رفته آن عرصه از منازعان و معاندان « خالی بود، القصه بی دردسر نیزه، و آمد و شد پیکان آن محروسه را بتحت تصرف در آورده « ضبط نمود و بتدریج کار برکفار تنگ گرفته جبرا و قهرا بر ایشان مستولی شده و « استقلال تمام پیدا کرد و در آن اثنا دست تصرف سلطان روحش از عرصه بدن کوتاه « گشته پسرش اورد غزل قایم مقام او شد و صیت صلابت و مهابت او باطراف و اکناف « رسیده در آن ولا فرمان فرمای روم به هلاهل ممات مسموم گشته و ارثی که لیاقت « آن امر خطیر را داشته باشد نبود لاجرم سران سپاه و گردن کشان کینه خواه بر او اتفاق کرده بپادشاهی برداشتند .

« این کار دولتست کنون تا کرا رسد » آری همواره فلک را شیوه این است، که یکی « را از حضیض مذلت باوج سلطنت رساند، و دیگری را از تخت و جاه و اقبال به تحت « ادبار کشاند، نه از آنش انفعالی و نه از اینش خوش، حالی .

« یکی را ز بخت سیه برکشد

یکی را ز تخت کیان سرکشد

« نه زین شاد باشد نه ز آن دردمند

چنین است رسم سرای بلند

« جلوس سلطان مذکور بر تخت قیاصره در شهور سنه ست و عشر و ثمانمایه « روی نمود . و تا حال که سنه سبع و خمسین و تسعمایه است در سلطنت آن دیار « متمکنند، اما بواسطه مداومت افیون، و خیالات قریب بسرحد جنون، دو سه نوبت « لشکر بایران کشیده بحمد الله که کاری از پیش نبرده بلکه بمحض لطف « الهی و دفتر اقبال شاهنشاهی بی سر و سامان مراجعت نموده.

« سپاه مورسیه روی را نگر که کمر

به بسته در طلب منصب سلیمانی!؟

« چه دستبرد نماید کلیم در معجز

چه جای لشکر فرعون و عون ماهان است؟!

« چه شک کسی را که دایه ازل به شیر انما یرید الله لیذهب عنکم پروده باشد« از کید مشتی ناپاک چه باک و ذات مستجمع الصفاتی را که اگر قایده ی قضا و قدر در مهد مثل اهل « البیتی کمثل سفینه النوح پرورش داده باشد، او را از موج خیز حادثه چه اندیشه!

هم سیادت در حسب، هم پادشاهی در نسب

کو سلیمان تا به انگشتش کند انگشتری

به همه حال طبیعت موزونی دارد و گاهی بنظم اشعار خاطر عاطر میگمارد، این مطلع از اشعار او ثبت افتاد :

دیده از آتش دل غرقه در آبست مرا

کار این چشمه، ز سر چشمه خرابست مرا

۱۶- شیبک خان

شیبک بن براق خان بن ابوالخیرخان، نسب او منتهی میشود به اوزبک خان بن طغرلجه بن نقوقا آن بن ماقری بن جوجی خان بن چنگیز خان، و اینکه بچند واسطه به چنگیز خان میرسدازکتب متقدمین و متأخرین معلوم میشود. القصه در اوایل حال در کمال بیسامانی در ترکستان می گشت آخر در خدمت سطان احمد میرزا بن سلطان ابو سعید میرزا حاکم ماوراءالنهر رسیده و بعد از اندک مدتی از وی روی گردان شده بنیاد مکر و فریب نمود و باز بترکستان رفت آری، چنانکه مشهور است مصرع این ره که تو میروی بترکستان است . باز در شهور سنه ست و تسعمایه که هرج و مرج در آن ملک راه یافته بود با فوجی از عساکر بلامآثر بدان ولایت معاودت کرده باندک مدت روزگاری بحیز تسخیر در آورد و در سنه ثلاث و عشر و تسعمایه بعد از وفات سلطان حسین میرزا چون در میان اولادش اتفاقی و دولتی نمانده بود بخراسان آمده اکثر ایشان را از میانه برداشت، و لوای انا و لاغیری برافراشت، تا آنکه بدست غازیان ظفر شعار، بنیان عمرش منهدم گردید چنانکه مذکور شد و با وجود ترکیت و جلفیت، خود را در اکثر فنون استعداد و ذات مهندس داشته در تصویر استاد بهزاد نقاش که تا مصور قدرت انسانی بر تخته هستی چهره گشائی نموده چون آن مصوری چابکدست نکشیده و در خط مولانا سلطانعلی که کلک کرام الکاتبین مثل او خوش نویسی برصفحه وجود نه نگاشته، دخل بحدی کردی که در صورت، او را بقلم کلک اصلاح نمودی و خط او را بنوک قلم مور رقم نسخ کشیدی و گفتی که چنین می باید کشید و چنین می باید نوشت و در زمان خود حکم کرده بود که شعرا شاهنامه فردوسی را ترکی کنند و در محلی که هرات مسخر او شد این مطلع گفت و نزد ارباب ادب هرات فرستاد و چهل تومان کپکی که دویست تومان تبریزی باشد خواهی نخواهی صله گرفت، بقیه اشعار او از این معلوم می توان کرد.

قاضی و قیز و قاز و قوزی و قمیز گرک

ای مردمان شهرهری بارجه میزگرک

۱۷- عبیدالله خان بن سلطان محمود

برادرزاده ی شیبک خان مذکور است و او بغایت سفاک و بیرحم و بی باک بوده .مصرع « جز جور و ظلم پیشه آن بدکنش نبود »، . بغیر از عداوت آل رسول الله علیه و آله و سلم نظر بر اندیشه دیگر نمیگماشت و بواسطه آن اکثر بلدان خراسان ویران شده و به شئآمت او بسیاری از عجزه و رعایا بآب تیغ تیز غریق بحر فنا گشتند، گویند عدد قتیلانش از چهل هزار افزونست و کشتگان معارک او از شمار بیرون، در واقع که این عبیدالله زیاد از آن عبیدالله است علیه اللعنه با وجود اندک طبع خوب و ذهن مرغوب که داشت در سخاوت بی مثل و در شجاعت بی بدل بود باز بدین اخلاق ذمیمه و اطورا لئیمه مبادرت مینمود و با اینهمه شعر هم میگفت این مطلع از اوست :

دوست ساقی شد دلا جام محبت نوش کن

نیست وقت گفتگو دم در کش و خاموش کن

۱۸- شاه عادل

چند سال سلطنت شهر لار تعلق بدو داشت، پادشاهی خوش طبع کامگار، و سروری شجاع و چابک سوار بود، در کمانداری و شکار اندازی روح بهرام گور از او منفعل، و در استعمال نیزه و شمشیر صد چون گیو و پشنگ از وی خجل نسب او بگرگین میلاد میرسد و حالا قریب بسه هزار سال میرسد که این دولت در در خاندان ایشان مانده، در شهور سنه اثنی و خمسین و تسعمایه بدست یکی از مجهولین بزخم کارد کشته شد این مطلع از جمله اشعار از اوست.

کهن شد قصه مجنون حدیث درد من بشنو

بهر افسانه عمر خود مکن ضایع سخن بشنو

۱۹- میرزا شاه حسین

حسین بن شاه بیک بن امیر ذوالفنون ارغون، امیر ذوالنون یکی از امرای معتبر سلطان حسین بود و حکومت قندهار تعلق باو میداشت و بعد از او شاهی بیگ چند روز در آن ولایت علم ایالت برافراشت آخر محمد بابر پادشاه بن سلطان ابو سعید میرزا لشکر بدان ولایت کشید و او تاب مقاومت نیاورده در شهر قندهار متحصن شد و زمان محاصره سه سال امتداد یافت آخر بصلح شهر را تسلیم کرد و خود بصوب ولایت سند روان شد و تا آخر ایام حیات دارائی آن مملکت بدو مخصوص بوده است بعد از آنکه شاه روح، دست تصرف از شهر بدنش کوتاه کرد میرزا شاه حسین بر مسند پدر نشسته والی سند و آن حوالی شد و بعمارت قلاع و تعمیر بقاع موفق بود و حالیا قریب بیست سال است که فرمانفرمای آنجاست و او مشهور است که بحدت ذهن و دوام عیش مشغول بوده و گویند در تصویر دستی دارد و گاهی بگفتن نظم خاطر می گمارد و این مطلع از اوست :

دامن بمیان بر زده جانانه ام امروز

من عاشق آن طور یتیمانه ام امروز

صحیفهٔ اول : در ذکر سادات رفیع الدرجات

۲۰- میرعبدالباقی : از اولاد شاه نورالدین نعمت الله است که از غایت شهر ...

۲۱- میر قوام الدین حسن : از اکابر سادات و نقبای اصفهانست و مدتی مدید در شهر ...

۲۲- امیر معز الدین محمد : از جمله سادات و نقبای اصفهان است و در فقه و سایر ع ...

۲۳- امیر محمد امیر یوسف : سید دانشمند خوش طبع پاکیزه روزگار بود و طبع زیبای ...

۲۴- امیرتقی الدین محمد : ولد حضرت امیر جمال الدین صدر است در کسب فضایل و تق ...

۲۵- میرزا شرف جهان : فرزند ارجمند و خلف سعادتمند قاضی جهانست و در علو ف ...

۲۶- میر قدسی : مسمی ابطحی کربلائی از نجبا و نقبای آنجاست اما پدرا ...

۲۷- شاه صفی : برادر شاه قوام الدین نور بخشی است بسی درویش و فانی ...

۲۸- امیر هادی : موسوی است در اوایل حال بطلب علم مشغول بود اما عاشق ...

۲۹- امیر حاج : از جمله سادات جنابد خراسانست و در طهارت اصل و لطاف ...

۳۰- میرزا قاسم : که قاسمی تخلص میکند از سادات جنابادست و از اکثر خو ...

۳۱- میرزا اصغر : از سادات رضویست ولد امیر غیاث الدین عزیز است، حضرت ...

۳۲- امیر سید شریف : ولد امیر سید شریف باقی است که ایشان نیز از اولاد س ...

۳۳- شاه طاهر : میگویند که از نسل خواندیانست اول در کاشان متوطن بو ...

۳۴- قاضی روح الله : برادر قاضی جهانست و در ملایمت طبع و چاشنی سوز محبت ...

۳۵- میر عبدالباقی : پسر قاضی جهانست و هم در اوان جوانی وداع عالم فانی ...

۳۶- قاضی محمود : ولد قاضی روح الله مذکور است و در تحصیل علوم از خود ...

۳۷- میر عبدالکریم : دختر زاده قاضی جهانست در بعضی اوقات بملازمت صاحب ق ...

۳۸- میر حسین : برادر کوچک میر عبدالکریم است ولد میر عبدالعظیم که ...

۳۹- خلیفه اسدالله : ولد خلیفه هدایت الله اصفهانی است از سادات بزرگ آنج ...

۴۰- میرزا سلطان ابراهیم امینی : مردی ملازمت دوست بود. در « اوایل صدر سلطان حسین می ...

۴۱- میر همایون : از سادات اسفراین خراسان است، شاعری شیرین گفتار « ن ...

۴۲- قاضی اختیار : از تربت خراسانست و در زمان سلطان حسین میرزا قاضی ا ...

۴۳- میر علی عرب : برادر میر حسین کربلائی است.سید آدمی متقی بود، شعر ...

۴۴- امیر راستی : نهال اصلش از بوستان سادات تبریز است در خراسان نشو ...

۴۵-کمال اسمعیل : سیدی آدمی صفت و خلیق است در بعضی اوقات تولیت نصریه ...

۴۶- امیر عزیز الله : از سادات ابهر است اما در قزوین پرورش یافته است، بق ...

۴۷- قاضی محمد : از سادات ورامین است پدرش قاضی شکرالله مدتی مدید قا ...

۴۸- قاضی عطاءالله : برادر قاضی محمد است جوانی بی قید و بی تکلف و خالی ...

۴۹- میرکمال الدین حسین خلقی : ولد میر حکیمی طبیب است مرد عاشق پیشه و لوند مشربست ...

۵۰- میرک خرد : از خویشاوندان امیر محمد یوسف است و بسمت صلاح و تقو ...

۵۱- سید حسن قاضی : از سادات استر آباد است مولویتی داشت بشعر گفتن نیز ...

۵۲- میرحسن فندرسکی : فندرسک بلوکی است از ولایت استرآباد خدمتش سیدی است ...

۵۳- امیر خواند زاده هاشم المشتهر بمیر طبل باز : از سادات ترمد است، اول در خدمت همایون پادشاه منصب ...

۵۴- شاه قاسم مشهور به بدلا : از اکابر سادات عراق است و مولدش طیب آباد و از غایت ...

۵۵- میر عبدالباقی : از سادات اصفهانست و تولیت مزار فایض انوار امامزاده ...

۵۶- امیر عاشقی تربتی : عامی بود و عمر او به نود سال رسید در آن سن بشعر گف ...

۵۷- میر علی اکبر : پسر امیر هادی مشهدی است بعد از پدر چند روزی در احت ...

۵۸- امیر فصیح الدین محمد : برادر میر راستی است مردی سپاهی وش ترک مشرب است چنا ...

۵۹- امیر سیری مشهور به میر ناقه : مشهدی است اما در شیراز می باشد گویند روزی مولانا ح ...

۶۰- امیر واقفی : اصلش از سادات نیشابور است مدت چهل سال در آستانه سل ...

۶۱- سید مایلی : از سادات صحیح النسب کاشان است و در شعر بقصیده گوئی ...

۶۲- میر مرتضی : پسر امیر مایلی مذکور است . این مطلع از اوست :

۶۳- امیر رازی : اسفراینی بود و در کلام و شعر دستی داشت طالب علم و ...

۶۴- امیر بیخودی : همدانی است و چون بیشتر اوقات از تناول بنگ بیخود اس ...

۶۵-میر رمزی سبزواری : به رمالی مشغول بود و گاهی شعر مردم بنام خود میکند، ...

۶۶- امیر ابوالفتح جنابدی : کدخدا و پیشوای آن مملکت است بسیار آدمی خلیق است و ...

۶۷- امیر صدرالدین محمد اسکوئی : اسکو دهی است از نواحی تبریز و میر مذکور با سه براد ...

۶۸- امیر قمرالدین محمود : برادر امیر مذکور است و او نیز اندک طالب علمی و مول ...

۶۹- امیر نظام الدین احمد : او نیز برادر سادات مذکور است و اول کلید دار کتابخا ...

۷۰- ابو المحارم : او نیز برادر خرد آن بزرگوار است و بسیار پیش خود بر ...

۷۱- امیر والهی استر آبادی : بحرفت قصابی مشغولی مینمود و در سخاوت مثل جوانمرد ق ...

۷۲-امیر رضائی : اصل او از سادات هزار جریب است اما در شهر سمنان به ...

۷۳- میر مرسل : از شهر ساوه بود و اوقات به بزازی صرف می نمود . این ...

۷۴- امیر اصیلی : از سادات شهر قم است و سیدی آدمی صفت، این مطلع از ا ...

۷۵- میر شمس الدین محمد : از بزرگ زاده های کرمان و کریمان زمانست این مطلع از ...

۷۶- میر قریش : از کاشانست و در رمل وقوفی دارد و سایر حالات و احوا ...

۷۷- میر زنده دل : ساوه ایست .ابدال وش و دیوانه طور میگردد . این مطلع ...

۷۸- امیر مرادی : از ولایت استر آبادست شعری که گفته بیشتر هجواست این ...

۷۹- امیرهاشمی بخارائی : مولویتی داشت و مدتی بصدارت سلاطین آنجا قیام مینمود ...

۸۰- سید عبدالخالق : نور بخشی است و از خوش طبعان آن سلسله است و الحق طب ...

۸۱- میر عبدالصمد : کاشانی است عطائی تخلص میکند در نقاشی و تصویر و تذه ...

۸۲- سید مرتضی زرکش : نیز از سادات کاشانست دیوانه وش و سودائی مزاج بود ج ...

۸۳- امیر حسین عبدل : از کهنه شاعران کاشان بود این مطلع از اوست :

۸۴- میر محمد شحنه : او نیز از کهنه شاعران آنجاست این مطلع از اوست :

۸۵- امیر سید مظفر طبیب : از شهر کاشان است و بطبابت مشغول و در آن علم رسائل ...

۸۶- سید هیبت الله : از کاشانست و به تجارت مشغولی دارد . و در تیرگری و ...

۸۷- سید یعقوب : اگر چه اصلش از قم است اما در کاشان متولد گردیده و ...

۸۸- امیر عبدالله : پسر امیر عبدالصمد مذکور است و بشعر شناسی مسلم اهل ...

۸۹- سید عبدالصمد : وصی قاضی عبدالله است که از جمله سادات قاضی سیف الد ...

۹۰- میر عزیز قلندر : کاشانی است و از کمال شهرت در هجو و بی قیدی و وسعت ...

۹۱- قاضی مسعود : که اکنون بر مسند قضای ری متمکن است پسر قاضی سید عب ...

۹۲- میر عین القضات : برادر زاده ی قاضی عبدالله مذکور است طالب علم خوب ب ...

۹۳- امیر جعفر صادقی : از سادات قاضی سیف الدین است و مرد گوشه نشین این مط ...

۹۴- امیر مطیعی : مولدش از شهر تون است . و اوقات او به تجارت میگذرد ...

۹۵- سید محمد عوامل : از سادات ری است و متقی تخلص میکند وجه تسمیه او آنک ...

۹۶- امیر عنایت الله : متولی مزار امامزاده ی عالیمقدار سید عبدالعظیم رضی ...

۹۷- امیر نورالله : پسر سید مذکور است و او نیز مدتی در خدمتگاری آستانه ...

۹۸- امیر سید : برادر امیر نورالله است و دغدغه شاعری دارد اما نامو ...

۹۹- امیر هدایت الله : او نیز از سادات آنجاست و در تقوی و صلاح از عزیزان ...

۱۰۰- سید علیشاه : پسر امیر عنایت الله متولی امامزاده عبدالعظیم است و ...

۱۰۱- سید شاه میر : « شاهکی » : پدرش از سادات قم است اما او در ری می ب ...

۱۰۲- میر ابراهیم : برادر امیر هدایت الله مذکور است و مطلع فوق از اوست ...

۱۰۳- امیر حامد : برادر سید شاه میر است و جوانی فقیر، این مطلع از او ...

۱۰۴- امیر عجبی : از سادات ری است و بغایت سیدی فقیر این مطلع از اوست ...

۱۰۵- سید حسین واعظ : از سادات شروان بود در انشاء خوب و خطش مرغوب شعر هم ...

۱۰۶- امیر زهری : از سادات اصفهان بود همیشه عمر در شرب مدام صرف مینم ...

۱۰۷- امیر ضیائی نیشابوری : سید متقی و پرهیزکار بود، این مطلع از اوست :

۱۰۸- امیر فضلی همدانی : در شهر خود به بقالی اوقات میگذراند این مطلع از اوس ...

۱۰۹- امیر ابراهیم حسین مختار : از سادات سبزوار است برادر اعیانی

۱۱۰- میر زینی : از سادات بدخشان بود و سیدی آدمی صفت است این مطلع د ...

۱۱۱- امیر مسیب : از سادات رضوی است و اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده بس ...

۱۱۲- میر ناطقی : از سادات قزوین است، این مطلع از اوست :

۱۱۳- امیر سعد الملک : از سادات حسینی شهر قزوین است سید متقی و پرهیزکار ا ...

۱۱۴- امیر حسین : از سادات شهر مذکور است و طالبعلم خوبست این مطلع از ...

۱۱۵- میر قالبی : اصلش از اصفهان است اما در شیراز می بود . اول در اص ...

۱۱۶- میرزا محسن : ولد میر قاسم نجفی است که در استر آباد از مشاهیر بو ...

۱۱۷- امیر شمس پیاده : از سادات حسینی کاشان است پدرش به تولیت مزار بابا ش ...

۱۱۸- میر حیدر : از حفاظ سبزوار است و خالی از لطف طبعی نیست این مطل ...

۱۱۹- میرموسی : از سادات قاضی سیف الدین است و بطلب علم اوقات میگذر ...

۱۲۰- امیر قریش : از جمله سادات استر آباد است در شاعری رتبه شعر او ب ...

۱۲۱- امیر سعد الحق : از سادات نور بخشی است در یزد متوطن بود در شعر نصیب ...

۱۲۲- امیر قربی : از سادات حسینی گیلان است اما در قزوین مسکونست و عا ...

۱۲۳- سید باقر : از جمله سادات سمنان، بصباحت رخساری و لطافت گفتاری ...

۱۲۴- میر علی کیا : از سادات سیفی قزوین است جوان درویش نهاد نیکو اعتقا ...

۱۲۵- میر فدائی : از سادات خراطی استر آباد بود امیر عماد نام داشت . ...

۱۲۶- میر شکوی : از سادات شیراز است و در صحافی و لاجورد شوئی وقوفی ...

۱۲۷- امیر معزالدین حسین موسوی : طالب علم نیکو اخلاق است و در اشعار تخیلات نیک دارد ...

۱۲۸- سید علی کمونه : برادر زاده ی سید محمد ثانی است جوانی زیبا و خوش مش ...

۱۲۹- میر ابوالمکارم : حاضری تخلص میکند از نقبای مشهد مقدسه است جوانی است ...

۱۳۰- میر افضل خواب بین : ولد سلطانعلی خواب بین است و وجه تسمیه میر مذکور چن ...

۱۳۱- امیر عبدالکریم : برادر میر مقبولی : است که قبل از این مذکور شده در ...

۱۳۲- میر ابراهیم قانونی : از اکثر فضایل بهره مند است و خط را نیز خوب مینویسد ...

۱۳۳- میر شریفی : مرد طالب علم متقی است و در علم موسیقی وقوف تمام دا ...

۱۳۴- آقا میرک نقاش : از سادات اصفهانست و در طراحی و تصویر نادره زمان، ح ...

۱۳۵- میر علی کاتب : اصلش از سادات هرات است اما در مشهد مقدسه رضویه نشو ...

۱۳۶- میر رضائی : از سادات رضوی است جوانی درویش نهاد و متقی است و بق ...

۱۳۷- میر حبیب الله قپوزی : پسر میر سر برهنه است که چندگاه از جمله صدور سلطانح ...

۱۳۸- میر صفی : از سادات منیع السادات نیشابور است و در خوش طبعی و ...

۲۰- میرعبدالباقی

از اولاد شاه نورالدین نعمت الله است که از غایت شهرت احتیاج به تعریف ندارد.

گل بستان بنی فاطمه عبدالباقی

کآید از نکهت او بوی نبی مرسل

خدمتش با وجود نسب و کمالی که داشت به حلیه حسب آراسته بود، با همه رتبت که داشت دایم همت برعایت حال درویشان میگماشت، چنانکه میل خاطر عاطر او باین جماعت وافی هدایت از این رباعی که گفته معلوم میشود .

مسکن شده کوچه ملامت ما را

ره نیست بوادی سلامت ما را

درویشانیم ترک عالم کرده

اینست طریق تا قیامت ما را

در سلیقه انشاء از بی نظیران بود و گاهی بگفتن شعر نیز میل میفرموده اند تخلص باقی میکرده اند دیوان غزل تمام کرده اند، در اوایل زمان صاحب قران مغفور بمنصب صدارت آنحضرت مشرف گشته بعد از آن بوکالت ایشان مترقی گشتند، و حل و عقد مهام انام بقبضه اقتدارشان در آمد چنانکه جمیع امور ملکی و مالی بی استصواب رأی صواب نمای ایشان متمشی نمی شد، در جنگی که میانه صاحبقران مغفور و پادشاه روم واقع شد بدرجه شهادت رسید و کان ذالک فی اوایل رجب المرجب سنه عشرین و تسعمایه، این مطلع از جمله اشعار ایشانست.

تا پریشان نشود کار بسامان نرسد

شرط عشق است که تا این نشود آن نشود

۲۱- میر قوام الدین حسن

از اکابر سادات و نقبای اصفهانست و مدتی مدید در شهر مذکور بامر قضا اشتغال داشتی و در سنه ثلاثین و تسعمایه در امر صدارت حضرت صاحبقران مغفور با امیر جمال الدین محمد صدر استر آبادی شیرنگی شریک گشته بعد از آن در شغل مذکور مستقر و مستقل گردید و در ایجاء فضیلت خصوصا انشاء فرید بود و در رعایت اهل فضل میکوشید و از تقوی و صلاح دقیقه ای نامرعی نمیگذاشت این دو مطلع از نتایج طبع آن مایه فضل است .

روز اگر با همنشینان غم ز دل بیرون کنم

شب که غیر از غم ندارم هم نشینی، چون کنم

چون خیالت نرود هرگزم از پیش نظر

صد رهت بینم و گویم که خیالست مگر

۲۲- امیر معز الدین محمد

از جمله سادات و نقبای اصفهان است و در فقه و سایر علوم سرآمد علمای زمان خود است و در عنفوان جوانی بشرف طواف بیت الله الحرام و سیدالاأنام علیه الصلوه و السلم و سایر ائمه دین صلواه الله و سلامه علیه و علیهم اجمعین مشرف شده بود و بعد از آن مدت هفت سال منصب صدارت صاحبقرانی تعلق باو میداشت، آخر ترک آن گفته در روضه منوره ی مقدسه سدره مرتبه رضویه علی ساکنهم السلام و التحیه معتکف شده اوقات با برکات خود را صرف طاعات و عبادات که مقصود از ایجاد ثقلین است میفرمود قطع نظر از فضایل و کمالات و خلق و تواضع و اختلاط ایشان با عامه خلایق نه در مرتبه ایست که در شرح و بیان آید و طبع ایشان در شعر درجه کمال دارد این غزل از ایشان است تخلص ایشان فیضی است .

به پیش شمع رخت آفتاب یعنی چه

به پیش خال و خطت مشکناب یعنی چه

خیال نرگس مستت ز دست برد مرا

و گر نه با دل پر درد خواب یعنی چه

عرق بروی تو هر کس که دید میگوید

بروی آتش سوزان حباب یعنی چه

درون حلقه زلف تو رخ نمایانست

و گر نه در دل شب آفتاب یعنی چه

خیال شمع اگر نیست در دلت فیضی

دل پر آتش و چشم پر آب یعنی چه

در یکی از کتابات این رباعی را که زاده ی طبع ایشانست بمن نوشته بودند .

تا دور ز محمل جمالت شده ام

نومید ز دولت وصالت شده ام

پیوسته بود خیال تو مونس جان

شرمنده ز الطاف خیالت شده ام

در شهور سنه اثنین و خمسین و تسعمایه متوجه حج بودند که در شهر بصره وفات و در کربلا مدفون شدند

۲۳- امیر محمد امیر یوسف

سید دانشمند خوش طبع پاکیزه روزگار بود و طبع زیبای او صراف در معانی و لطف عمیمش چاره ساز فقیران بوادی پریشانی، اصل وی از شکراب ری است و والد او میر عز الدین یوسف در ایام سلطان حسین میرزا بهرات رفته بود آن خلاصه سادات ترقی فرمود، در زمان سلطنت حضرت صاحبقران مغفور در خراسان بمنصب صدارت و امارت قیام و اقدام مینمودند، آخر بواسطه شرارت بعضی مفسدان بحکم امیرخان که حاکم خراسان بود در روز چهارشنبه هشتم رجب سنه سبع و عشرین و تسعمایه شهید شد، گویند در آن محل قطعه ای گفته و نزد امیر مذکور فرستاده این یک بیت از آنست .

بناحق ار چه مرا میکشی ولیک به بین

که عاقبت چه کند با تو خون ناحق من

و جناب امیر از غایت اخلاق پسندیده خلقی تخلص میکرده اند این دو سه مطلع از جمله اشعار ایشانست :

باستقبال قدت سرورا رفتار بایستی

بتعریف دهانت غنچه را گفتار بایستی

ما را هوای وصل تو از سر نمیشود

مشتاق خدمتیم و میسر نمیشود

زخیل اهل وفائیم در زمانه تو

سگ توئیم ولی دور از آستانه تو

۲۴- امیرتقی الدین محمد

ولد حضرت امیر جمال الدین صدر است در کسب فضایل و تقوی و طهارت دقیقه ای فرو نگذاشتی ودر سخاوت و کرم، و صرف دینار و درم، اقتدا بائمه دین صلواه الله علیهم اجمعین مینمودندی بعضی اوقات در هرات بصدارت من مشغول می بودند، و در اواخر حیات قصد زیارت بیت الله الحرام و زیارت سید انام صلوات الله الملک العلام کرد و در آن راه انواع رنج و عنا مثل قید و زندان کشیده آخر در قدس خلیل داعی حق را لبیک اجابت گفته مرغ روح پر فتوحش بحظایر قدس پرواز کرده همانجا مدفون شد رحمه الله تعالی و کان ذلک فی شهور سنه اربع و اربعین و تسعمایه، سید مذکور در خوش طبعی و خوش صحبتی مسلم و در صنایع شعر و عروض و معما بی بدل عالم بود، این مطلع از اوست :

آن شوخ که دی وعده ی صدگونه جفا کرد

المنه لله که امروز وفا کرد

۲۵- میرزا شرف جهان

فرزند ارجمند و خلف سعادتمند قاضی جهانست و در علو فطرت و سخا و همت از نوادر زمان، سلسله نسبش از رتبت و زیب سر لوحه بیان و تذهیب مستغنی است مصرع : ای تو مجموعه خوبی ز کدامت گویم، شرف ذات را باجهانی صفات و کمالات جمع ساخته و علم انک لعلی خلق عظیم برافراخته، این چند مطلع از اشعار آبدار ایشانست :

شد سینه بصد چاک ز تیغ ستم او

بیرون نشد از سینه صد چاک، غم او

تا مرا در نظر مدعیان خوار کند

هر چه گویم بخلاف سخنم کار کند

با من سخن از فرقت دلدار مگوئید

از مرگ سخن بر سر بیمار مگوئید

به پیش او سخن از حال زار من مکنید

بدین بهانه تکلم بیار من مکنید

باعتقاد را قم حروف اگر مصرع اخیر را چنین خوانند گویا بهتر است «بدین بهانه سخن بانگار من مکنید»

۲۶- میر قدسی

مسمی ابطحی کربلائی از نجبا و نقبای آنجاست اما پدران ایشان بخراسان آمده در سبزوار ساکن شده اند و او سیدی آدمی وش و فانی مشرب نفس الأمری است و بغایت متعبد و متقی و در شعر شناسی هم مسلم جمهور و در دیوان مهرورزی مقدم و دستور و خود نیز شعر بسیار گفته، قدسی تخلص میکردند این مطلع از جمله اشعار اوست .

من که باشم که تو را دشمن من باید بود

در پی بودن و نابودن من باید بود

۲۷- شاه صفی

برادر شاه قوام الدین نور بخشی است بسی درویش و فانی مشربست خالی از طالب علمی نیست و بشرف حج و زیارت مرقد مطهر حضرت پیغمبر و ائمه دین صلوات الله علیهم اجمعین مشرف شده و در شعر گفتن ذهن خوب دارد . این رباعی و چند مطلع از اوست .

هرگز دل هیچکس میازار صفی

تا بتوانی دلی بدست آر صفی

سر رشته همین است نگهدار صفی

زنهار صفی هزار زنهار صفی

خوش آنروزی که دشنام من بدنام میدادی

دعا هر چند میکردم مرا دشنام میدادی

ای عقل کجا ما سر سودای تو داریم

دیوانه عشقیم، چه پروای تو داریم

۲۸- امیر هادی

موسوی است در اوایل حال بطلب علم مشغول بود اما عاشقی زود او را از آن کار باز آورد و بسیار خوش صحبت و خوش خلق بود و در نزد اهل قبضه بسیار مسلم بود، مدتی احتساب ممالک محروسه نواب حضرت صاحبقرانی تعلق بدو داشت در آن حال از او امور منکر صادر شد که نهی آن از جانب صاحب شرع امر معروف بود و در اواخر عمر روزی چند بتولیت آستانه ملایک آشیان روضه ی رضویه علی ساکنهم السلام و التحیه مشرف شده بنظم گفتن میلی میکرد، و این دو سه مطلع از اوست:

بجان رسید دل از محنت جهان ما را

اجل کجاست که منت نهد بجان ما را

رقیبان معتبر در کوی او، من خوار و زار آنجا

سگان را پیش او صد قدر و من بی اعتبار آنجا

نهادی بر دلم داغ نهان و سوختی جان را

بدرد و داغ هجران چند سوزی نامرادان را

و هم این مقطع بدو منسوب است :

نگفتم تیغ کین بردار و اول قتل هادی کن

بگفتا، در ره عاشق کشی هادی نمیخواهم

۲۹- امیر حاج

از جمله سادات جنابد خراسانست و در طهارت اصل و لطافت طبع مستغنی از تحریر و بیان، گویند که انقطاع و تجردش در مرتبه ای بود که روزی امیر علیشیر بحجره ی او درآمده آن منزل را چون خاطر محزون اهل دل از متاع دنیوی خالی دید لاجرم تفقدی بخاطر آورده جمع مایحتاج او را نقد و جنس سامان و سرانجام نموده بدانجا فرستاد، میر چون بوثاق خود آمد آن اسباب و یراق را ملاحظه نمود در آن حجره را فراز کرده بحجره دیگر تحویل فرمود ؛ از شعر بفنون غزل و قصیده میل ایشان بیشتر بوده و همیشه خاطر خطیر بر مداحی اهل بیت می گماشته این ابیات از جمله غزلیات آن منبع السعادات است .

ز سینه هر نفسم آه جانگداز برآید

چو آتشی که نشیند دمی و باز برآید

بمسجد ار بخرامی بلطف آن قد و قامت

هزار عابد صد ساله از نماز بر آید

اگر در گوشه غم دور از آن سیمین بدن میرم

خلل در کار عشق آید در آن روزی که من میرم

بخاطر فاطر چنان میرسد که این بیت جامی که میفرماید:

شهید عشق را جز من کسی ماتم نمیدارد

که خواهد ماتم من داشتن روزی که من میرم

بدو نسبت است، جامی اگر مضایقه کند این بیت آهی بدو عوض داده شود .

خوش آنکه پهلوی هم، چون برگ های نرگس

جمعی نشسته باشند جامی در آن میانه

این مطلع و بیت در جواب خسرو علیه الرحمه از اوست :

من بیدل، که از عشقت در آب و آتشم شبها

چو شمع افتاده از تاب تبم تبخاله بر لبها

نه صورت بر در و دیوار صورتخانه چین است

تو را دیدند خوبان و تهی کردند قالبها

۳۰- میرزا قاسم

که قاسمی تخلص میکند از سادات جنابادست و از اکثر خوش طبعان ولایت خراسان بمزید علم و عبادت و فهم و فراست ممتاز و مستغنی است . در شعر و عروض و معما سر آمد است. از اولاد امیر سید جنابدیست که همیشه پیشوای و مقتدای آن ولایت بوده اند و حالا برادر او امیر ابوالفتح در شهر خود بدان کار مشغولست، اما امیر مذکور با وجود بذل و سخا و کرم و علو شأن دایم بمضمون بلاغت مشحون الفقر فخری عمل کرده بطریق ائمه کرام علیهم السلام اوقات میگذراند و درویشی و فقر او زیاده از آنست که تعریف توانکرد. بهمه صفتی آراسته و باکثر کمالات پیراسته است همه قسم شعر میگوید اما در مثنوی سرآمد زمانست بی تکلف در مدح گستری بی بدل است و کسی در این زمانه مثنوی را بهتر از او نگفته و در مثنوی چهار کتاب نظم کرده نظم اول شاهنامه که فتوحات زمان حضرت صاحبقران مغفور را نظم نموده. این چند بیت در صفت جنگ از آن کتابست :

غبار آنچنان در هوا شد حجاب

که ره بست بر دعوت مستجاب

ز والای گلگون سنان بهره مند

شفق از زمین نیزه داری بلند

یلان غرق آهن ز سر تا بپای

چو صورت که گیرد در آئینه جای

نهان در زره مهوشان زمان

چو در حلقه دیده ها مردمان

یلان از تبرزین فتاده نگون

چو از تیشه کوهکن بیستون

فرو مانده اسبان ز جولان همه

چو اسبان شطرنج بیجان همه

این سه بیت هم در تعریف باغ از همان کتابست :

صنوبر زده شانه گیسوی خویش

کشیده دل آدمی سوی خویش

عیان شاخ گل ز آب روشن ضمیر

چو قد بتان در لباس حریر

سهی، سرو و آب، از درخشندگی

بود خضر و سرچشمه زندگی

دیگر کتاب لیلی و مجنون که باسم صاحبقران گفته این دو بیت در خطاب لیلی با ناقه مجنون از آن کتابست .

گلزار جهان تهی کن از خار

کان غیرت صد هزار گلزار

روزی که ز بوی گل شود مست

خاری نزند بدامنش دست

این دو بیت نیز از آن کتابست :

حرف غم او ز صفحه دل

حاشا که شود بگریه زایل

داغ دل لاله در بهاران

زایل نشود بآب باران

این دو بیت را هم در بیماری لیلی گوید :

شد ساعد سیم نازنینش

چون نای قلم در آستینش

شد مهره ی پشت آن سمن بر

چون رشته در ز پای تا سر

دیگر، کتاب گوی بازی صاحبقرانست بنام کارنامه که حسب الأمر مطاع در سلک نظم کشیده، این سه بیت در صفت گوی بازی در آنجاست :

چوگان بکفش چو بر ستور است

موسی وعصا و کوه طور است

هر گوی زری چنانکه خواهی

از ضربت صولجان شاهی

در مرکز ماه رفته، آن سان

چون زرده درون بیضه پنهان

دیگر خسرو و شیرین است که بنام من گفته و این دو بیت در مناجات از آن کتاب ثبت افتاد :

ز خال و عارض خوبان مهوش

مرا در خرمن هستی زن آتش

که چون سوزم بدوزخ نبودم کار

که خاکستر نسوزد کس دگر بار

این چند بیت در خطاب عاشق با شمع نیز از آن کتابست :

تو را چون من در این دیر غم انجام

مگر دادی است از بیداد ایام

که می بینم دلت ز آنسان مشوش

بجای خاک بر سر کرده آتش

تو گر داری ز شب تا صبحدم سوز

من بیچاره میسوزم شب و روز

تو را از گردش چرخ جفا کیش

چو من بس عقده ی مشکل بود پیش

که از تاب غمت می باید افروخت

چو من تا زنده ای می بایدت سوخت

توئی آنمرغ آتش خوار خونخوار

کاز آتش خوردنت سرخست منقار

بصد خون دلت دور زمانه

دهد، از قطره ی اشک، آب و دانه

بآتش زنده ای همچون سمندر

مگر آب حیات، توست، آذر؟

این دو بیت نیز در صفت بهاران از آن کتابست :

دهان غنچه گل شبنم آمیز

لبش از خنده شیرین شکر ریز

ز دلکش غنچه های ناگشوده

هزاران سبزه ی گلگون نموده

اشعار خوب او بسیار است و زیاده از این موجب اطناب میشود این چهار بیت هم از اوست :

برآی ای جان ز تن بهر نثار اکنون که یار آمد

اگر در عاشقی روزی، مرا خواهی بکار آمد

دل دیوانه ام از یار جدا میگردد

کس ندانست که دیوانه کجا میگردد

در عشق تو گر چنین حزین خواهم بود

رسوای زمانه بعد از این خواهم بود

دلدار اگر توئی، چنان خواهم شد

دلداده اگر منم، چنین خواهم بود

۳۱- میرزا اصغر

از سادات رضویست ولد امیر غیاث الدین عزیز است، حضرت میر، در فصاحت، بی نظیر زمان، و در بلاغت، فرید دوران، خود بود، در شعر گفتن و شناختن مسلم روزگار، فنائی تخلص میکرد، این چند مطلع از اوست :

بمیزان نظر حسن تو را با ماه سنجیدم

میان این و آن فرق از زمین تا آسمان دیدم

هر شب کنم اندیشه، تا دل ز تو برگیرم

چون صبح شود روشن، مهر تو ز سر گیرم

نمیدانم چسان گویم بشمع خویش سوز دل

که گر دم میزنم سوی رقیبان میشود مایل

غبارم کن خدا را . در رهی کان مه گذر دارد

بود دامن کشان روزی مرا از خاک بردار

۳۲- امیر سید شریف

ولد امیر سید شریف باقی است که ایشان نیز از اولاد سید شریف علامه اند امیر مذکور در سخا و کرم و بذل دینار و درم معروف و مشهور جهانست و در خلق و تواضع یگانه دوران و در علوم که موروثی اوست زحمت بسیار کشیده اما بواسطه آنکه مهمات جزوی و کلی دار الملک شیراز بی او سامان نمی یابد مجال مطالعه ندارد و در شعر غزلهای عاشقانه دارد این مطلع از اوست :

دورم ز بزم وصل تو، ای ماه چون کنم

جان بر لبم ز ناله رسید آه چون کنم

۳۳- شاه طاهر

میگویند که از نسل خواندیانست اول در کاشان متوطن بوده بواسطه بدنامی متوجه هند شده در آنجا بواسطه فضل ترقی تمام کرد چنانکه وکیل نظام شاه پادشاه هند شد اما در آنجا بر خلاف اعتقاد اهل ایران نسبت باو علم مذهب اثنا عشریه برافراخت بلکه پادشاه را نیز از جمله شیعه اهل بیت ساخت و در شهور سنه اثنین و خمسین و تسعمایه متوجه عالم عقبی گردید، در جمیع اصناف شعر میگفته خصوصا قصیده و این مطلع قصیده به تتبع انوری از اوست :

شاهد مهر چو آید بشبستان حمل

لاله فانوس برافرازد و نرگس مشعل

و این دو بیت مطلع غزل نیز از اوست :

در غم او لذت عیش از دل ناشاد رفت

خو، بغم کردیم چندانی که عیش از یاد رفت

بیرون میا که شهره ی ایام میشوی

ما کشته می شویم و تو، بد نام می شوی

۳۴- قاضی روح الله

برادر قاضی جهانست و در ملایمت طبع و چاشنی سوز محبت یگانه زمان. و در قزوین ایشان را از سادات قاضی سیف الدینی میخوانند و قاضی میخوانند و قاضی سیف الدین که جد ایشانست از کبایر سادات و علمای قزوین بوده و قضای شهر مذکور اباعن جد تعلق بایشان دارد و قاضی روح الله مذکور نیز بامرقضا اشتغال می نمود، اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده ی او از حد و حصر بیرونست پیوسته با مردم شاعر و ملا صحبت میداشته چنانکه می گفته اند که : حسرت من در دنیا همین است که بعد از من، مردم با هم نشسته اشعار خوب خوانند و من از آن محروم باشم، آخر از آنچه اندیشه داشت فلک جفاکار کج رفتار بر سرش آورد و کان ذالک فی شهور سنه ثمان و اربعین و تسعمایه، اشعاری که به یاد داشت از ده هزار متجاوز بود، اشعار او بسیار است . اما بیک مطلع اختصار رفت :

مراست غرقه بخون چشم اشکبار از تو

به غیر خون دلم نیست در کنار از تو

۳۵- میر عبدالباقی

پسر قاضی جهانست و هم در اوان جوانی وداع عالم فانی کرده این دوبیت از اوست:

ساقی مطلب جانب میخانه ام امروز

کاز خون جگر پر شده پیمانه ام امروز

گهی که زلف نقاب رخ چو ماه کنی

نهان کنی رخ و روز مرا سیاه کنی

۳۶- قاضی محمود

ولد قاضی روح الله مذکور است و در تحصیل علوم از خود به تقصیر راضی نیست امید که موفق باشد و گاهی نیز شعر می گوید این دو مطلع از اوست :

با غیر برای دل من با سرکین باش

با من که سگ کوی توام بهتر از این باش

وه که این گرمی مرا آتش بجان می افکند

شمع من پرتو بروی دیگران می افکند

۳۷- میر عبدالکریم

دختر زاده قاضی جهانست در بعضی اوقات بملازمت صاحب قرانی سرافراز بود و در روانی طبع وحدت فهم ممتاز این مطلع از اوست :

تا چند از فراق تو درد و جفا کشم

رحمی! که بر لب آمده جان بلا کشم

۳۸- میر حسین

برادر کوچک میر عبدالکریم است ولد میر عبدالعظیم که احتیاج به تعریف ندارد و جوانیست در کمال صورت و سیرت و با وجود آنکه سن او از بیست تجاوز نکرده جامع اصناف فضایل و حاوی انواع استعدادست و نیکو خصایل، این مطلع از اوست :

من عاشق آن روی چو ماهم چه توانکرد

دیوانه آن زلف سیاهم چه توانکرد

۳۹- خلیفه اسدالله

ولد خلیفه هدایت الله اصفهانی است از سادات بزرگ آنجاست . جوانی متقی، فاضل درویش نهاد است و همیشه رعایت اهل استحقاق می نماید و اغلب بدرس و افاده مشغولی می فرماید این رباعی از اوست .

شمعی که بسوخت جان غم پروردم

تا گفت که پروانه خویشت کردم

می میرم اگر نمی روم نزدیکش

میسوزم اگر بگرد او میگردم

۴۰- میرزا سلطان ابراهیم امینی

مردی ملازمت دوست بود. در « اوایل صدر سلطان حسین میرزا گشته در شعر و انشاء خود را یگانه دوران خیال داشت و از « جمله نتایج طبع او تاریخ فتوحات شاهی، معارضه مهر، مکتوب « و دیباچه مرقع استاد بهزاد، و رباعیه ترجمه دیوان معجز نشان مقتدای مشارق « و المغارب سرور غالب مظهر العجایب علی بن ابی طالب صلوه الله علیه و علیهم اجمعین « بر صحیفه بیان کشیده و مثنوی و قصیده نیز گفته از جمله جواب سلسله الذهب مولانا جامی « است و این دو بیت در نعت از آن مثنوی است :

دل او مهبط کلام خدای

این چنین کرسی ای که دیده بجای

وسع آن کرسی ار ز من پرسی

هفت دریا و یک گز کرسی

اما گاه گاه مثل این ابیات نیز میگفته .

در چمن یار چو با آن قد و قامت برخاست

سرو بنشست ز دعوی و قیامت برخاست

« در شهور سنه احدی و اربعین و تسعمایه بدست ازبکان کشته شد، در حوالی « مزار خواجه عبدالله انصاری بالاخانه ای ترتیب داده بود و کتابه آنرا مزین « به شعر خود نموده بود، این بیت از آن جمله بود :

نقش کتابه صورت ما فی الضمیر دل

کاز فقره های فقر بمعنی مفقر است

«من از ایشان استفسار نمودم که این بیت چه معنی دارد که نقش کتابه صورت « ما فی الضمیر دل شد از فقره های فقر، بمعنی خاص جوابی دادند که در تقریر نمی گنجد!

۴۱- میر همایون

از سادات اسفراین خراسان است، شاعری شیرین گفتار « نکته دان و سخن گذار بود، در اوایل جوانی بعراق آمده بواسطه لطف طبع به مجلس « سلطان یعقوب افتاد . ترقی کلی او را دست داد، پادشاه او را خسرو کوچک میخواندند، گویند او را تعلق خاطر با جوانی پیدا شد اسیر کمند عشق او گردید تا کار « بجائی رسید که او را در زنجیر کشیدند و بعد از روزی چند که بخود آمد این مطلع گفته « بخدمت پادشاه فرستاد :

بزنجیرم چو کرد از بیقراری دلستان من

دل زنجیر شد سوراخ سوراخ از فغان من

« دیگر باره او را از قید نجات داده در مجلس راه دادند، تاریخ فوت او «معلوم نشد، اما مدفن او قریه ارمک است از اعمال کاشان، این چند بیت از اشعار اوست :

نشستم تا کمر در خون ز اشک لاله گون خود

تو چون دشمن شدی منهم کمر بستم بخون خود

آه من دل خسته از آن طره ی پر خم

تاریست که هر چند کشی نگسلد از هم

شب وصل است رحمی کن ز من بستان روان جانرا

که پیشت میرم و دیگر نه بینم روی هجران را

بکوی می فروشان بهر جامی در بدر گشتم

چه آبست اینکه زو هر چند خوردم تشنه تر گشتم

چون تیر زدی از پی تیرت نظری کن

نظاره ی جان دادن خونین جگری کن

نیابی در چمن جائی که من صد بار در پایت

سری ننهادم و نگریستم بر یاد بالایت

بدست، آینه داد آنکه دل ستان مرا

یکی دو ساخت بلائی که بود جان مرا

بصد افسانه شب در خواب سازم پاسبانش را

روم آنگه بکام دل ببوسم آستانش را

از آن سر می کشد بالا سمند او گه جولان

که نتواند گرفتن دست مظلومان عنانش را

بیکدم آب کاز باران چشاند کوه را گردون

دهد از لاله در پی صد هزارش ساغر پرخون

دهانت غنچه، نرگس و رخ لاله، حیرانم

که در یک شاخ چون پیدا شد این گلهای گوناگون

۴۲- قاضی اختیار

از تربت خراسانست و در زمان سلطان حسین میرزا قاضی القضاه هرات بود و بزر جمع کردن و امساک شهرت تمام داشت اما خالی از فضلی نبود و در شعر گوی مسابقت از اقران می ربود از تصانیف او اقتباسات و مختار الاخیار است، در اواخر عمر مثنوی باسم صاحبقران مغفور بسلک نظم آورده نام آنرا عدل و جور نهاده و آن کتاب موازی پنجهزار بیت است و اما چنان معلوم میشود که هزار بیت از اشعار ریاضی زاوه ای را دزدیده و بنام خود کرده، این دو بیت در مدح صاحبقران مغفور از آن کتابست:

شه خضر رای اسکندر ضمیر

فریدون علم خسرو جم سریر

نکرد، آنچه او کرد در عزم و حزم

نه حاتم به بزم و نه رستم به رزم

۴۳- میر علی عرب

برادر میر حسین کربلائی است.سید آدمی متقی بود، شعر بسیاری بخاطر داشت و خود نیز شعر میگفت در شهور سنه اربع و خمسین و تسعمایه فوت شد . این مطلع از اوست .

تا دلم از زلف یار مایه سودا گرفت

همچو صبا دست زد دامن صحرا گرفت

۴۴- امیر راستی

نهال اصلش از بوستان سادات تبریز است در خراسان نشو و نما یافته و از فنون قابلیت بهره مند گشته از غایت استقامت طبع الفاظش فصیح و محاوراتش ملیح است این مطلع از اوست :

ز راستی قد الفاظ او چنان موزون

که سجده می بردش سروهای بستانی

۴۵-کمال اسمعیل

سیدی آدمی صفت و خلیق است در بعضی اوقات تولیت نصریه تبریز باو تعلق داشت حالیا احتساب ممالک محروسه بدو مرجوعست و در آن کار خطیر کمال کم آزاری را شعار خود ساخته و سلوک او با مردم بسیار بسیار نیکوست این مطلع و رباعی از اوست.

دل، مرا کشته آن غمزه ی پر فن میخواست

لله الحمد چنانشد، که دل من میخواست

شوق تو ز تن برون نخواهد رفتن

تا جان ز بدن برون نخواهد رفتن

گفتی که برون کن ز دلت مهر مرا

این از دل من برون نخواهد رفتن

۴۶- امیر عزیز الله

از سادات ابهر است اما در قزوین پرورش یافته است، بقدر طلب طالب علمی کرده و در شعر و عروض و معما هم کوشیده در شعر شناسی مسلم است و در میان ارباب دیوانی از روی سنجیدگی و حسن معاش مقدم، و در بعضی اوقات بمهمات و معاملات دیوانی اشتغال نموده در این ولا بوزارت قاضی جهان مشغول است این چند مطلع از نتایج طبع مشار الیه است :

بزم ترتیب دهی باده چو بنیاد کنی

چشم دارم که ز محرومی من یاد کنی

محرمی نیست که با او گله از یار کنم

چه کنم؟ درد دل خود به که اظهار کنم؟

عزیز از بهر آن دارم همیشه آن سک کورا

که در طور وفا با خود موافق دیده ام او را

باز، از تازه گلی سینه فگارست مرا

خار خار عجبی در دل زارست مرا

۴۷- قاضی محمد

از سادات ورامین است پدرش قاضی شکرالله مدتی مدید قاضی آنجا بود . اما قاضی مشارالیه بعضی اوقات به کلانتری ری قیام نموده، حالیا دامن از آن شغل مشکل در چیده است. طالب علم خوب و شیرین کلام و مرغوب است .شعر بی نهایت بخاطر دارد . و بسیار خوش صحبت و کم آزار است . این مطلع از اوست :

در صحبت رندان دو سه روزم گذر افتاد

خالی زریا بود، مرا نیز در افتاد .

۴۸- قاضی عطاءالله

برادر قاضی محمد است جوانی بی قید و بی تکلف و خالی از همتی نیست اما بی باک و راستگوست و از این واسطه بعضی مخادیم را با او میلی چندان نیست، بعضی اوقات در خدمت حضرت صاحبقرانی می بود اما در این ولا در ورامین می باشد طبعش در شعر خوبست این بیت از اشعار اوست :

ز کارهای جهان عاشقی خوشست مرا

و گر نه کار در این کارخانه بسیار است

۴۹- میرکمال الدین حسین خلقی

ولد میر حکیمی طبیب است مرد عاشق پیشه و لوند مشربست و در فصاحت و بلاغت بی نظیر زمان، دیوان غزل تمام کرده و در دیگر اقسام نیز شعر میگوید این ابیات از اشعار اوست :

تنها نه همین دشمنم آن عهد شکن شد

هر کس که باو دوست شدم دشمن من شد

ای گرد کوی یار دمی از هوا نشین

مهمان مردمان شو و در دیده ها نشین

ای تیریار کاز نظرش در فتاده ای

ما هم فتاده ایم به پهلوی ما نشین

دمی تو را ز بر خود جدا نمی خواهم

به غیر خود به کست آشنا نمی خواهم

کجا وفای تو از من جفا دریغ مدار

که جز جفای تو ای بیوفا نمی خواهم

۵۰- میرک خرد

از خویشاوندان امیر محمد یوسف است و بسمت صلاح و تقوی مشهور در سنه اثنی و ثلاثین و تسعمایه در هرات فوت شد این دو مطلع از اوست :

بیا ساقی بده جامی بمن از روی یاری ها

که دیگر نگذرد در خاطرم دنیا و ما فیها

چشم مست تو که دی بر من بی تاب افتاد

۵۱- سید حسن قاضی

از سادات استر آباد است مولویتی داشت بشعر گفتن نیز همت میگماشت و در شعر تخلص او حزین است. مدتی قاضی هرات بود در شهور سنه تسع و ثلاثین و تسعمایه بحکم عبید خان ازبک علیه ما علیه به بهانه تشیع بدرجه شهادت رسید این مطلع از اوست:

توان به هجر تو آسان وداع جان کردن

ولی وداع تو آسان نمیتوان کردن

۵۲- میرحسن فندرسکی

فندرسک بلوکی است از ولایت استرآباد خدمتش سیدی است در کمال صلاح و سداد. در اکثر اصناف فضایل متین و در وادی خوش طبعی، کلام بلاغت انجامش بغایت رنگین، در غزل بی بدل، و در قصیده عدیم المثل، چنانکه از این ابیات فصاحت و بلاغت او میتوان دانست.

ز مصحف جمال تو حرفی نگشته محو

در حیرتم که از چه بود در کنار خط

ابر چون شان عسل گشته و باران ازوی

میل گلهای چمن گشته چو زنبور عسل

۵۳- امیر خواند زاده هاشم المشتهر بمیر طبل باز

از سادات ترمد است، اول در خدمت همایون پادشاه منصب امیر شکاری تعلق بدو داشت و در آن ولا که پادشاه مذکور بنابر حادثه ای که در ذکر آن جناب بتقریب تحریر یافت از دارالملک هند متوجه ایران شده بعراق آمد و میر مذکور بنابر آنکه طبل بازی بزرگ در پیش زین می بست . نواب همایون او را به میر طبل باز نام بردار و سرافراز گردانید، جناب میر خالی از وجد و حالی نبود چنانکه گاه بود که بتقریب خوانندگی میکرد. و گاه برقص می آمد و گاه می بود که با هر که از اهل مجلس میل صحبت میکرد از جای برخاسته پیش روی او مربع می نشست و پشت بمجلس کرده حرف میزد و از کس پروا نداشت و هر چه بخاطرش می رسید با هر کس که میخواست میگفت اما زرق و شید در او نبود در سپاهی گری و کمان داری کامل و خالی از سخاوت و مروت نیز نبود، اندک طالب علمی داشت بعد از آنکه یکسال در عراق بود طبل رحیل کوفته متوجه حرمین شریفین شد . امیر که بمقصود رسد در شعر و معما نیز دخل میکرد و دلیری تخلص اوست این مطلع و بیت از اوست :

ندارم مهربان یاری که حال زار من پرسد

گهی با من سخن گوید گهی از من سخن پرسد

هیچ بر غم دیگران رحم بما نمیکنی

چند بر غم ما کنی رحم بحال دیگران

۵۴- شاه قاسم مشهور به بدلا

از اکابر سادات عراق است و مولدش طیب آباد و از غایت طهارت اصل و قدمت دودمان احتیاج به تعریف و بیان ندارد پیش از این بدو سال به حج رفته بطواف حرمین شریفین مشرف گشت بعد از معاودت از او شعر خودش طلب داشت . اینکه درج شد فرستاد . تخلص واقفی میکند :

سگ کوی تو مقیم حرم محترم است

واقفی وار سگ کوی تو را بنده شوم

۵۵- میر عبدالباقی

از سادات اصفهانست و تولیت مزار فایض انوار امامزاده زین العابدین که در شهر مذکور است تعلق بدو دارد و بقدر مولویتی دارد. پیوسته نهال قامت سهی قدان در باغ دل میکارد و قواعد شعری صاحب وقوف است و در پختن اطعمه بسیار چابک دست بواسطه آنکه طعامی اختراع کرده و مقبولی نام نهاده و مقبول حضرت صاحبقرانی شده او را هم مقبولی نام کرده اند. اما بواسطه تردد بسیار در اردو . نامقبول شده. جامی:

به مقبولی کسی را دسترس نیست

قبول خاطر اندر دست کس نیست

میر مذکور جواب سبحه الابرار گفت اما مشهور نشد و مثنوی دیگری در تصوف اهل سنت گفته که حکم همایون دارد . اما اشعار عاشقانه بسیار دارد این مطلع از آن جمله است :

نازکی بین چو ببوسم لب او را بخیال

شود آزرده لبش چون نگرم روز وصال

باعتقاد من اگر مصرع آخر را چنین خوانند بهتر است « بود آزرده در او چون نگرم روز وصال »

۵۶- امیر عاشقی تربتی

عامی بود و عمر او به نود سال رسید در آن سن بشعر گفتن چندانی حریص بود که در محلی که برادرش فوت شده بود در تابوت نهاده می بردند او از عقب تابوت میرفت و شعر میگفت در تاریخ سنه خمس و اربعین و تسعمایه در تربت فوت شد . این مطلع از اوست :

گاه قتلم شعله شمشیر آن قاتل بس است

شربت آبی ز تیغ او دم بسمل بس است

۵۷- میر علی اکبر

پسر امیر هادی مشهدی است بعد از پدر چند روزی در احتساب دخل میکرد اما بعد از عزل گوشه گرفت این مطلع از اوست :

از خدا عمری بجان وصل تو را میخواستم

شد میسر آنچه عمری از خدا میخواستم

۵۸- امیر فصیح الدین محمد

برادر میر راستی است مردی سپاهی وش ترک مشرب است چنانکه بعضی اوقات بنوکری ترکان قیام مینمود حال در تبریز متولی نصریه است و احتساب آنجا نیز متعلق باوست و دغدغه شاعری و خوش طبعی نیز دارد این رباعی از اوست :

ای شوخ بیا فکر من بیدل کن

قربان سرت شوم مرا بسمل کن

آندم که بناز خون عاشق ریزی

از لعل لبت کام مرا حاصل کن

۵۹- امیر سیری مشهور به میر ناقه

مشهدی است اما در شیراز می باشد گویند روزی مولانا حسین کاشی مطلعی بمیر خوانده میفرموده اند که . این چیزی نبود که ما را از جای در آورد . مونالا گفتند . بلی چیزی که شما را از پای در آورده مطراق چوب ساروانان است نه شعر شاعران . این مطلع از اوست :

خواهم غم خونین جگری داشته باشی

گاهی خبر از بیخبری داشته باشی

۶۰- امیر واقفی

اصلش از سادات نیشابور است مدت چهل سال در آستانه سلطان المشارق و المغارب اسدالله الغالب مطلوب کل طالب امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب می بود و حال بواسطه بعضی امور هجران آن آستان اعلی آشیان اختیار کرده در تبریز ساکن است و اوقات بطاعات و عبادات میگذراند، گاهی بشعر مشغولی میکند . این مطلع از اوست :

خوبان غم عشق و دل ناشاد چه دانند

بیدادگران قاعده ی داد چه دانند

۶۱- سید مایلی

از سادات صحیح النسب کاشان است و در شعر بقصیده گوئی مایل بود در تتبع دریای ابرار امیرخسرو این بیت از قصیده اوست :

ظالم ار بر چرخ راند بادپای سلطنت

آه مظلوم از پی او همچو باد صرصر است

۶۲- میر مرتضی

پسر امیر مایلی مذکور است . این مطلع از اوست :

بهار و گل شکفته عندلیبان در غزلخوانی

من و سودای زلف یار و یک عالم پریشانی

۶۳- امیر رازی

اسفراینی بود و در کلام و شعر دستی داشت طالب علم و خوش طبع و خوش فهم است این بیت از اوست :

من بیچاره کاین بیداد از خوی تو می بینم

دل از من دید و من از چشم جادوی تو می بینم

۶۴- امیر بیخودی

همدانی است و چون بیشتر اوقات از تناول بنگ بیخود است بیخودانه اعمال از او سر میزند چنانکه روزی در غلیان نشأه به مسجدی رفته در حالت نماز بنگ او را ربودند بعد از آنکه بیدارش کردند گفت عجب مردم بیحالی بوده اند من در سجده و حالت بودم . این مطلع از اوست :

روی تو بدر و ابروی پرچم هلال عید

هرگز هلال و بدر کسی توأمان ندید

۶۵-میر رمزی سبزواری

به رمالی مشغول بود و گاهی شعر مردم بنام خود میکند، میگوید که این مطلع از من است :

مرا بزلف بتی شد دل شکسته اسیر

که در جفا سر موئی نمیکند تقصیر

۶۶- امیر ابوالفتح جنابدی

کدخدا و پیشوای آن مملکت است بسیار آدمی خلیق است و ملا و حکیم مشرب و در شعر نیز طبعش خوبست این مطلع از اوست :

ابروان تو طبیبان دل افگارانند

هر دو پیوسته از آن بر سر بیمارانند

۶۷- امیر صدرالدین محمد اسکوئی

اسکو دهی است از نواحی تبریز و میر مذکور با سه برادر که ذکر ایشان بعد از این در سلک تحریر درمیآید در خدمت حضرت صاحبقرانی ترقی کلی کردند چنانکه در نوروز و عیدین که خلایق بپای بوس میآمدند شاهزاده ها و امرای بزرگ و سایر سادات پای آنحضرت را بوسه میکردند ایشان دست آنحضرت را بوسه میکردند اما چون روستائی و کم تجربه بودند خاطر جمیع ارکان دولت و اعیان حضرت را از خود آزرده ساختند، بلکه آن حضرت نیز از ایشان به تنگ آمده حکم فرمودند که در اسکو بوده من بعد روی باردوی همایون نفرمایند . گویند که این بیت در باب ایشان گفته بودند :

روستائی اگر ولی بودی

خرس در کوه، بوعلی بودی

بهمه حال اندک مولویتی دارند و خط نسخ و تعلیق را طوری مینویسد و در این اعمال او را زیاده میلی نبود اما برادران دیگر اعمالی که از ایشان مشهور است ظاهر میشود بلکه او ایشان را از آن منع کرده قبول نمی نمودند این مطلع از اوست:

تا چو گل خندان تو را در روی هر خس دیده ام

غنچه وار از رشک آن برخود بسی پیچیده ام

۶۸- امیر قمرالدین محمود

برادر امیر مذکور است و او نیز اندک طالب علمی و مولویتی دارد از او حیثیتی که مشاهده نمود اصول بود در رقص که با وجود گیسوها از او بد نمی نمود این مطلع از اوست :

تیری که ز شست تو مرا بر جگر آمد

من منتظر استاده که تیر دگر آمد

۶۹- امیر نظام الدین احمد

او نیز برادر سادات مذکور است و اول کلید دار کتابخانه حضرت صاحبقرانی بود. در آخر بدان مرتبه رسید که میخواست وکیل شود و برادر بزرگ خود را صدر کند و برادر دیگر را مهردار اما چون پروانه اقبال ایشان بمهر اختتام رسیده بود هیچکدام بهم نرسیدند . این مطلع از اوست :

زلف است بگرد رخ دلدار پریشان

یا سنبل تر گشته بگلزار پریشان

۷۰- ابو المحارم

او نیز برادر خرد آن بزرگوار است و بسیار پیش خود بر پا و مدمغ و بواسطه شومی او برادران دیگر به عذاب گرفتار شدند.

همه در پیش خود صاحب کمالند

همین باشد کمال بی حیائی

با وجود آنکه بغیر از خر سواری حیوانی دیگر را هرگز سواری نکرده بود میل چابکسواری و قپق اندازی داشتند در دروغگوئی بمرتبه ای بود که قصیده ای که دیگری گفته بود در مجلس بهشت آئین نواب صاحبقرانی خوانده بود وصله عظیم گرفته بود میگوید که این مطلع هم از من است :

دل که در دایره ی عشق در آورد مرا

همچو شمع آتش سوزان بسر آورد مرا

۷۱- امیر والهی استر آبادی

بحرفت قصابی مشغولی مینمود و در سخاوت مثل جوانمرد قصاب مشهور بود. این مطلع از اوست :

مجنون بگوشه ای ز جفای زمانه رفت

دیوانه اش مخوان که عجب عاقلانه رفت

۷۲-امیر رضائی

اصل او از سادات هزار جریب است اما در شهر سمنان به امر قضا اشتغال داشت این مطلع از اوست :

آن نقطه ای که نیست وجودش دهان توست

موئی که هیچ عرض ندارد میان توست

۷۳- میر مرسل

از شهر ساوه بود و اوقات به بزازی صرف می نمود . این مطلع از اوست :

من غریب نه یاری نه همدمی دارم

غریب درد دلی و عجب غمی دارم

۷۴- امیر اصیلی

از سادات شهر قم است و سیدی آدمی صفت، این مطلع از اوست :

دردا که مرا بر سر کویت نگذارند

یک چشم زدن دیدن رویت نگذارند

۷۵- میر شمس الدین محمد

از بزرگ زاده های کرمان و کریمان زمانست این مطلع از اوست :

آن شوخ جفا جو که ز گل پیرهنستش

صد یوسف یعقوب بچاه ذقنستش

۷۶- میر قریش

از کاشانست و در رمل وقوفی دارد و سایر حالات و احوالش از این بیت و مطلع معلوم میتوان کرد که برای خود گفته :

منم قریش که سر حلقه لو ندانم

امیر زاده ام و کل چپانیان دانم

و این بیت نیز از اوست :

زان خوشدلم که یار همی گفت با رقیب

سید قریش اسب مرا برد و آب داد

۷۷- میر زنده دل

ساوه ایست .ابدال وش و دیوانه طور میگردد . این مطلع از اوست :

گر خدنگی بر دل آید زان کمان ابرو مرا

مونسی باشد بزیر خاک در پهلو مرا

۷۸- امیر مرادی

از ولایت استر آبادست شعری که گفته بیشتر هجواست این دو مطلع از اوست :

قضا ز مشک خطی تا بروی یار نوشت

نیازمندی ما را بر آن کنار نوشت

عالم حظیره بدن خاکسار ماست

چرخ کبود اطلس روی مزار ماست

۷۹- امیرهاشمی بخارائی

مولویتی داشت و مدتی بصدارت سلاطین آنجا قیام مینمود این مطلع از اوست:

بناز سرمه مکش چشم بی ترحم را

نشانده گیر بخاک سیاه مردم را

۸۰- سید عبدالخالق

نور بخشی است و از خوش طبعان آن سلسله است و الحق طبعش در شاعری خوب افتاده دیوان غزل تمام کرده این دو مطلع از اوست :

سگت در پاسبانی شب ندارد آنچه من دارم

که سگ را در سحر خوابست، من تا روز بیدارم

ناصح مگو که عشاق در باختند جانها

چندین هزار رفتند ما هم یکی از آنها

۸۱- میر عبدالصمد

کاشانی است عطائی تخلص میکند در نقاشی و تصویر و تذهیب استاد بود این مطلع از اوست :

خویش را در جستنت رسوای مردم میکنم

چون تو پیدا میشوی من خویشرا گم میکنم

۸۲- سید مرتضی زرکش

نیز از سادات کاشانست دیوانه وش و سودائی مزاج بود جنونش او را بر کارهای عجیب وامیداشت، نوبتی در پیش یکی از حکام گفته بود که بمن چنین نمودند که در قم در فلان ویرانه گنجی است و از آنجا که خام طمعی های حکامست باور کرده بحفر آن حکم کردند اما بغیر از مشقت و رنج از گنج چیزی نیافتند بعد از آن میر مذکور اظهار جنون کرده متوجه گیلان شد این مطلع از اوست :

خط تو گرد خجالت بروی ماه نشانده

قد تو سرو روان را بخاک راه نشانده

۸۳- امیر حسین عبدل

از کهنه شاعران کاشان بود این مطلع از اوست :

خال رخسار تو را در دل نشستی داده ام

دل بدست هندوی آتش پرستی داده ام

۸۴- میر محمد شحنه

او نیز از کهنه شاعران آنجاست این مطلع از اوست :

چو غنچه مدتی بودم بمستوری و تنهائی

گلی نشکفت و بهرم ماند مستوری و رسوائی

۸۵- امیر سید مظفر طبیب

از شهر کاشان است و بطبابت مشغول و در آن علم رسائل پرداخته و در حکمت عملی نیز رساله ای نوشته موسوم به اخلاق هاشمی و دیوان غزل هم دارد . این مطلع از اوست :

ما نقد عمر صرف ره یار کرده ایم

حاصل بعمر خویش همین کار کرده ایم

۸۶- سید هیبت الله

از کاشانست و به تجارت مشغولی دارد . و در تیرگری و خوش نویسی مشهور است، این مطلع از اوست :

دل و جانم وداع تن میکند امشب

که آه آتشینم خانه روشن می کند امشب

۸۷- سید یعقوب

اگر چه اصلش از قم است اما در کاشان متولد گردیده و هم در آنجا بخیاطی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

دوشینه یکی وصف جمال تو ادا کرد

نادیده رخت مهر تو جا در دل ما کرد

۸۸- امیر عبدالله

پسر امیر عبدالصمد مذکور است و بشعر شناسی مسلم اهل کاشانست . این مطلع از اوست :

پریشان ساز کاکل را و جمعی را پریشان کن

بزنجیر جنون از سر بنای عشق ویران کن

گوئیا سید مذکور شعر مردم را می شناسد و شعر خود را نمی شناسد .

۸۹- سید عبدالصمد

وصی قاضی عبدالله است که از جمله سادات قاضی سیف الدین است و اجدادش در ری به امر قضا مشغول بوده اند و او نیز مدتی قاضی بود و از علم فقه و انشاء وقوفی داشت این مطلع از اوست :

ز هر یک دانه خالت خرمنی غم بر جگر دارم

بیانگر که از تخم محبت من چه بر دارم

۹۰- میر عزیز قلندر

کاشانی است و از کمال شهرت در هجو و بی قیدی و وسعت مشرب و بی حیائی محتاج به تعریف نیست . هفتاد سال است که اوقات عزیز را بدان خواری میگذراند . این مطلع از اوست :

غم تو هر که خورد شاد و بی الم باشد

سگ تو هر که شود آهوی حرم باشد

۹۱- قاضی مسعود

که اکنون بر مسند قضای ری متمکن است پسر قاضی سید عبدالله است، در طبیعت شعر و سلیقه انشاء و تتبع فقه مشهور است . این مطلع از اوست :

نه مرا شهره ی شهر این دل حیران کرده

فاش اسرار مرا دیده ی گریان کرده

۹۲- میر عین القضات

برادر زاده ی قاضی عبدالله مذکور است طالب علم خوب بود و در شعر هم گاهی فکری میکرد . این مطلع قصیده از اوست :

جهان طفل است و پیر عشق استاد سخندانش

سبق رسوائی و ویرانه ها کنج دبستانش

۹۳- امیر جعفر صادقی

از سادات قاضی سیف الدین است و مرد گوشه نشین این مطلع از اوست :

جز ناله رفیقی من بیمار ندارم

فریاد که غم دارم و غمخوار ندارم

۹۴- امیر مطیعی

مولدش از شهر تون است . و اوقات او به تجارت میگذرد و کریم الطبع است و بهر کس که شعر میخواند تا چیزی باو نمیدهد چیزی نمیخواند و شعر او را معانی خاص بسیار است این سه مطلع از اشعار اوست :

ز بس که تیر پیاپی گشوده ای به تنم

درون پوست چو رگها نماید از بدنم

چون خدنگ خود کشید از خاک آن زیبا پسر

ماند چشم خاک باز از حسرت تیر دگر

زلف مشکینی که بر رخسار جانان منست

دال بر مضمون احوال پریشان منست

۹۵- سید محمد عوامل

از سادات ری است و متقی تخلص میکند وجه تسمیه او آنک در سن کهولت رساله عوامل نحو را میخواند و ظرفا او را بدین اسم مشهور ساخته اند.اکثر اوقات در خواب شعر میگوید این مطلع در تعریف مازندران از اوست :

اندرین مازندران کس را نمیگیرد ملال

کیک رقاص است و چنگی پشه و خوشخوان شغال

۹۶- امیر عنایت الله

متولی مزار امامزاده ی عالیمقدار سید عبدالعظیم رضی الله عنه است که در شهرری است . پیش از تولیت شعری میگفت . این رباعی از اوست :

ای دل طلب وصال خوبان نکنی

تا محنت هجر بر خود آسان نکنی

تا پا ننهی ز ورطه عقل برون

سر منزل خویش کوی جانان نکنی

۹۷- امیر نورالله

پسر سید مذکور است و او نیز مدتی در خدمتگاری آستانه می بود . این مطلع از اوست :

دست رقیب داشت بدست آن نگار مست

خندان ز من گذشت و مرا گریه داد دست

۹۸- امیر سید

برادر امیر نورالله است و دغدغه شاعری دارد اما ناموزونست روزی در حضور بعضی از یاران بخواب رفته بود بعد از آنکه از خواب برخاست بی آنکه وضو سازد بنیاد نماز کرد، یاران گفتندش که بی وضو چرا نماز میکنی جواب داد که که وضو ساخته و بخواب رفته بودم . گفتند خواب کردی وضویت باطل شد جوابداد . که خاصیت من اینست که در خواب وضوی من باطل نشود!! مصرع : زهی مراتب خوابی که به ز بیداریست . و این مطلع درویش دهکی را که سی سال پیش گفته بنام خود میخواند.

میکند پروانه ترک جان و میسوزد از آن

تا نه بیند شمع خود را مجلس آرای کسان

۹۹- امیر هدایت الله

او نیز از سادات آنجاست و در تقوی و صلاح از عزیزان دیگر بهتر است و گاهی شعر میگوید و تخلصش عظیمی است . این مطلع از اوست :

از سر کویش مرا نبود هوای پای گل

بی گل رویش کجا باشد مرا پروای گل

۱۰۰- سید علیشاه

پسر امیر عنایت الله متولی امامزاده عبدالعظیم است و خالی از حدت مزاجی نیست و شعر بسیار زیاد دارد این مطلع از اوست :

ساقی چه دهی جام می ناب بدستم

کاز جام می عشق بتان بیخود و مستم

۱۰۱- سید شاه میر

« شاهکی » : پدرش از سادات قم است اما او در ری می باشد و گاهی شعر میگوید این دو مطلع از اوست :

مدتی شد که جدا از رخ جانان شده ام

وه چگویم که چسان بیسر و سامان شده ام

چو از عشقش بود صد چاک در پیراهن جانم

بدوز ای هم نشین بهر خدا چاک گریبانم

۱۰۲- میر ابراهیم

برادر امیر هدایت الله مذکور است و مطلع فوق از اوست «منظور بیت زیر است» :

چو از عشقش بود صد چاک در پیراهن جانم

بدوز ای هم نشین بهر خدا چاک گریبانم

۱۰۳- امیر حامد

برادر سید شاه میر است و جوانی فقیر، این مطلع از اوست :

ز دل رشک آیدم چون بگذرد در دل خیال تو

چسان بینم که افتد چشم غیری بر جمال تو

۱۰۴- امیر عجبی

از سادات ری است و بغایت سیدی فقیر این مطلع از اوست :

خوش آنکه بحالم نظری داشته باشی

با دلشده ی خویش سری داشته باشی

۱۰۵- سید حسین واعظ

از سادات شروان بود در انشاء خوب و خطش مرغوب شعر هم میگفت و تخلص فیضی داشت . این مطلع از اوست و خوب گفته :

گفتی توان بآن مه نامهربان رسید

گر بگذری ز خود بخدا میتوان رسید

۱۰۶- امیر زهری

از سادات اصفهان بود همیشه عمر در شرب مدام صرف مینمود این مطلع اوست :

دلا دیوانگی و عاشقی یاران هم دردند

که اصلا گرد نا اهلان ترا دامن نمیگردند

۱۰۷- امیر ضیائی نیشابوری

سید متقی و پرهیزکار بود، این مطلع از اوست :

سرمه ای را که بود منت غیری همراه

کور باد آنکه کند چشم بدین سرمه سیاه

۱۰۸- امیر فضلی همدانی

در شهر خود به بقالی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

دارم بسینه ناوکی از چشم پر فتنت

پنهان نمی کنم نظری نیست با منت

۱۰۹- امیر ابراهیم حسین مختار

از سادات سبزوار است برادر اعیانی

میر محمد قاسم نسابه : بس لوند مشرب و بی قید بود، گاهی بگفتن شعر مبادرت می نمود، این مطلع از اوست :

ای گل شده ای همدم هر خارچه حاصل

با هر خس و خاری شده ای یار چه حاصل

۱۱۰- میر زینی

از سادات بدخشان بود و سیدی آدمی صفت است این مطلع در منقبت از اوست :

هر گه رسم بخاک در مرتضی علی

جانرا فدا کنم بسر مرتضی علی

این مطلع هم از اوست :

چو حایل میشود زلف سیه بر ماه تابانش

بر عشاق یکسان مینماید کفر و ایمانش

۱۱۱- امیر مسیب

از سادات رضوی است و اخلاق حمیده و اوصاف پسندیده بسیار دارد و در شاعری طبعش خوبست این مطلع از اوست :

آمد رقیب و طره ی جانان من گرفت

گویا اجل رسید و رک جان من گرفت

۱۱۲- میر ناطقی

از سادات قزوین است، این مطلع از اوست :

مستی می عشق ز خود بی خبرم کرد

بی خود ز خود و هم ز جهان دربدرم کرد

۱۱۳- امیر سعد الملک

از سادات حسینی شهر قزوین است سید متقی و پرهیزکار است و در مسجد جامع شهر مذکور امامت میکند تخلصش سایلی است این دو مطلع از اوست :

مشکل که شود کام من از لعل تو حاصل

سست است مرا طالع و سخت است تو را دل

شد فاش راز عشق من و کار از آن گذشت

کاز بیم غیر بر سر آن کو توان گذشت

۱۱۴- امیر حسین

از سادات شهر مذکور است و طالبعلم خوبست این مطلع از اوست :

دمبدم بهر تو ای غنچه دهن می میرم

مگشا لب بخس و خار که من می میرم

۱۱۵- میر قالبی

اصلش از اصفهان است اما در شیراز می بود . اول در اصفهان بود، قالبک زنی رخوت عورات میکرد . اشعار رکیک او در میان مردم مشهور است و ایراد آن از مردمی دور. بخراسان رفت و در آنجا بواسطه هرزه گوئی بدست امیر عبدالغنی قوم امیر نجم ثانی اصفهانی که اوایل بهم مصاحب بودند کشته شده از اشعار او این مطلع قصیده که در سال قحط در شیراز گفته است نوشته شد :

شهر شیراز پر از آدم آدمخوار است

میروم آخر از اینشهر که آدم، خوار است

۱۱۶- میرزا محسن

ولد میر قاسم نجفی است که در استر آباد از مشاهیر بود بعضی اوقات در لباس سیه پوشان در آمد آقا شهاب زرگر را که از اعیان آنجا بود بقتل آورد حاکم آنجا او را مدتی گرفته محبوس بود بهمه حال این مطلع از اوست :

زمان پستی و ایام سربلندی ما

تفاوتی نکند پیش دردمندی ما

۱۱۷- امیر شمس پیاده

از سادات حسینی کاشان است پدرش به تولیت مزار بابا شجاع الدین فیروز که در شهر مذکور است اوقات میگذراند اما او را داعیه سپاهیگری شده به تیراندازی میل کرده و در آن کار استاد شده ترک وطن کرده پیاده در رکاب نواب حضرت صاحبقرانی بسر می برده گاهی دغدغه شاعری هم دارد و به هجو مردم را می آزارد چنانکه خواجه قباحت جراح را که جراح نواب صاحبقرانی است هجو کرده بود و او نیز مثل آن، کلمه ای چند در سلک نظم آورده که در ایراد آن بی حیائی ظاهر میشود بنابراین بنوشتن آن گستاخی واقع نشد بهمه حال این مطلع را شعر خود میداند :

ما کشته عشقیم نداری خبر از ما

یا بی خبر، آندم که نیابی اثر از ما

۱۱۸- میر حیدر

از حفاظ سبزوار است و خالی از لطف طبعی نیست این مطلع از اوست :

تا در دماغ بوئی زان مشکبو غزال است

از وادی جنونم بیرون شدن محال است

۱۱۹- میرموسی

از سادات قاضی سیف الدین است و بطلب علم اوقات میگذراند این بیت از اوست :

ز سوز سینه ام بیهوش گردد هر گه او یکدم

نشیند با من و معلوم سازد حال زارم را

۱۲۰- امیر قریش

از جمله سادات استر آباد است در شاعری رتبه شعر او بهتر از بسیاری از شعرای آنجاست و ملائی و خط او هم بد نیست این مطلع از اوست :

مرا بزلف بتی شد دل شکسته اسیر

که در جفا سر موئی نمیکند تقصیر

۱۲۱- امیر سعد الحق

از سادات نور بخشی است در یزد متوطن بود در شعر نصیبی تخلص میکرد این مطلع از اوست :

وقت رفتن دست چون بر طرف دامن میزند

دامنی باشد که او بر آتش من میزند

و این مطلع از اوست :

ز شوقت پاره سازم جامه تا جان در بدن باشد

لباسی را که نتوان پاره کردن آن کفن باشد

۱۲۲- امیر قربی

از سادات حسینی گیلان است اما در قزوین مسکونست و عاشق جوانی شده شب و روز در خدمت جوانست و شبها در گرد کوی او پاس میدارد. این مطلع از اوست و مناسب حال اوست :

بسلامت ز سر کوی ملامت نروم

گر روم از سر کویت بسلامت نروم

۱۲۳- سید باقر

از جمله سادات سمنان، بصباحت رخساری و لطافت گفتاری ممتاز و مستثنی است، این مطلع از اوست :

غنچه آهسته ز لعل لب جانان دم زد

تند شد باد صبا بر دهنش محکم زد

گوئیا میر در حالت تندی این مطلع فرموده اند که چنین محکم واقع شده!!

۱۲۴- میر علی کیا

از سادات سیفی قزوین است جوان درویش نهاد نیکو اعتقاد است اوقات بکسب علوم می گذراند و طبعش از این شعر معلوم میتوان کرد .

اظهار درد دل بر دلدار چون کنم

ترسم ز خوی نازکش، اظهار چون کنم

۱۲۵- میر فدائی

از سادات خراطی استر آباد بود امیر عماد نام داشت . این اشعار از اوست :

نه جوهر ست به تیغ تو پیچ و تاب زده

برای کشتن ما نقش ها بر آب زده

گویند با رقیب مدارا چه میکنی

این میکند زمانه تقاضا چه میکنی

بر بسته شوخ شاطر من لنک نیلگون

نیلوفری بپای گلی گشته سر نگون

۱۲۶- میر شکوی

از سادات شیراز است و در صحافی و لاجورد شوئی وقوفی دارد و میگویند که در ساز هم دستی میزند این مطلع از اوست :

ز عقل بیهده پیمای خود مقید دینم

کجاست جذبه عشقی که وارهاند از اینم

۱۲۷- امیر معزالدین حسین موسوی

طالب علم نیکو اخلاق است و در اشعار تخیلات نیک دارد این مطلع از اوست :

پریروئی چرا از دیده مردم نهان باشد

که از شرم تو نتواند میان مردمان باشد

۱۲۸- سید علی کمونه

برادر زاده ی سید محمد ثانی است جوانی زیبا و خوش مشربست و خوش طبع و دل آور . در خدمت حضرت صاحبقرانی است این مطلع از اوست :

آدم از همدمی مردم عالم نشدیم

تا نگشتیم سک کوی تو آدم نشدیم

۱۲۹- میر ابوالمکارم

حاضری تخلص میکند از نقبای مشهد مقدسه است جوانی است بانواع فضایل آراسته و چون هنوز سن او از بیست نگذشته است امید هست که بمراتب بلند برسد در جواب این غزل مولانا جامی که گفته است :

بیوفا یارا چنین بیرحم و سنگین دل مباش

دردمندان توایم از حال ما غافل مباش

غزلی گفته که یک بیتش اینست :

میزنم هر لحظه از دست غمت بر سینه سنگ

سوی من کن یک نظر از لطف، سنگین دل مباش

۱۳۰- میر افضل خواب بین

ولد سلطانعلی خواب بین است و وجه تسمیه میر مذکور چنین بود که هر کس را بهر طریق که میخواستی بخواب میدیدی، اما میر افضل در سادگی بر عکس پدر واقع شده بود . دیوان غزل ترتیب داده این مطلع از اشعار اوست :

تو را تا سبزه خط گشت بر گلبرگ تر پیدا

بدور عارضت شد فتنه دور قمر پیدا

این بیت هم بدو منسوب است :

گهی از تاب آن رو سوزم و گه ز آتش هجران

بهر وجهی مرا سوزی اگر پیدا اگر پنهان

۱۳۱- امیر عبدالکریم

برادر میر مقبولی : است که قبل از این مذکور شده در طلب علم زحمت کشیده و در رمل وقوفی دارد . این مطلع و بیت از اوست :

مه من شیوه ی یاری و دلداری نمیداند

طریق مهر و آیین وفاداری نمیداند

مجو از ترک چشم آن پریوش مردمی ایدل

که هرگز ترک غیر از مردم آزاری نمیداند

۱۳۲- میر ابراهیم قانونی

از اکثر فضایل بهره مند است و خط را نیز خوب مینویسد و در نواخت قانون روش خواجه عبدالله پیش گرفته و نغماتش با آهنگ و سنگین است این رباعی از اوست .

تا لعل تو دلفروز خواهد بودن

کار همه آه و سوز خواهد بودن

گفتی که بخانه تو آیم روزی

آن روز . کدام روز . خواهد بودن

۱۳۳- میر شریفی

مرد طالب علم متقی است و در علم موسیقی وقوف تمام دارد این مطلع از اشعار آن نادره گفتار است .

بس که سیل غمت از دیده دمادم گذرد

روز هجر تو، مرا چون شب ماتم گذرد

۱۳۴- آقا میرک نقاش

از سادات اصفهانست و در طراحی و تصویر نادره زمان، حالیا در خدمت حضرت صاحبقرانی پیشوا و مقتدای این طایفه اوست، در جواب این مطلع جامی که گفته :

دو هفته شد که ندیدم مه دو هفته خود را

کجا روم بکه گویم غم نهفته خود را

این مطلع خوب گفته :

بباغ رفتم و دیدم گل شکفته خود را

شنیدم از گل و بلبل غم نهفته خود را

من بایشان گفتم از گل و بلبل هر دو شنیدند یا از بلبل تنها؟ گفتند گل در هنگام شکفتن صدائی میکند مراد آنست.

۱۳۵- میر علی کاتب

اصلش از سادات هرات است اما در مشهد مقدسه رضویه نشو و نما یافته در خدمت مولانا سلطانعلی مشق نستعلیق کسی به از او نکرده و ننوشته و در سنه خمس و ثلاثین و تسعمایه بواسطه انقلاب خراسان بماوراءالنهر افتاد و میگویند که در آن وقت باصره اش ضعفی پیدا کرد از آن جهت خطش تنزل کرد در نظم اشعار طبعش ملایمت بسیار دارد . این معما باسم مهدی از اوست :

خوش آنکه بعشق مبتلا گردیده

بیگانه خویش و آشنا گردیده

یکبارگی از قید خرد وارسته

در میکده ها بی سر و پا گردیده

۱۳۶- میر رضائی

از سادات رضوی است جوانی درویش نهاد و متقی است و بقدر خود طالب علمی دارد و در شاعری طبعش بسیار خوبست، دیوان غزل تمام کرده و در منقبت قصاید غرا دارد این چند مطلع از اوست :

دلم نیامد از آن زلف پر شکن بیرون

باختیار نیامد کس از وطن بیرون

کار من دور از رخ ماه تو غیر از آه نیست

بسکه دارم ضعف آنهم گاه هست و گاه نیست

بیک نظر ز دو چشم تو بی خبر شده ام

خراب نرگس مستت بیک نظر شده ام

۱۳۷- میر حبیب الله قپوزی

پسر میر سر برهنه است که چندگاه از جمله صدور سلطانحسین میرزا بوده اما بر عکس پدر میل ساز نموده در نواختن قپوز مهارتی تمام داشت این مطلع از اوست :

در شب هجرت چرا عالم بچشمم شد سیاه

گر نمرد از صرصر آهم چراغ مهر و ماه؟

۱۳۸- میر صفی

از سادات منیع السادات نیشابور است و در خوش طبعی و رقت ذهن بغایت مشهور و خطوطش خصوصا نستعلیق بسیار خوب در محاورات و آداب صحبت مرغوب این مطلع از اوست :

بردار نقاب از رخ و حیرانی من بین

بگشا گره از زلف و پریشانی من بین

صحیفهٔ دوم - در ذکر علماء

۱۳۹- قاضی میر حسین منطقی : از اکابر یزد است و مسقط الرأسش قصبه میبد است در او ...

۱۴۰- مولانا جلال الدین محمد دوانی : ارسطوی ثانی بلکه افلاطون یونانی است شرح تجرید و تف ...

۱۴۱- مولانا حسین اردبیلی : عامل کامل و نکته دان فاضل بود کواکب فضائل نفسانی، ...

۱۴۲- مولانا محمد ابوطالب جرجانی : بزیور فضایل نفسانی و حلیه کمالات انسانی محلی است، ...

۱۴۳- امیر فیض الله : اصلش از دار السلام بغداد است و از امیر زاده های کر ...

۱۴۴- مولانا سلطان محمد استر ابادی صدقی تخلص : عالم کامل و شاعر فاضل است اکثر علوم خصوصا کلام و ف ...

۱۴۵- مولانا قاضی شمس الدین محمد معلم : مولدش لاهیجان گیلان است در محلی که صاحبقران مغفور ...

۱۴۶- مولانا رکن الدین مسعود : اصلش از شیراز است و از عظمای اطبای عمر خود . بیمن ...

۱۴۷- مولانا کمال الدین حسین : ولد رشید حکیم مذکور است نفس نفیسش تریاق فاروق دارو ...

۱۴۸- مولانا جلال الدین محمد طبیب : حاوی فضایل نفسانی و جامع اختیارات بدیع الصفات کمال ...

۱۴۹- مولانا شرف الدین علی بافقی : بافق قصبه ایست از قصبات ولایت کرمان و وی در ملک سخ ...

۱۵۰- قاضی عبدالخالق کره رودی : از طبقات بلده المؤمنین قم است و از زمره ی غوایت مآ ...

۱۵۱- مولانا عزالدین جبلی : از طوایف معتبر قزوین است و در اکثر علوم معقول و من ...

۱۵۲- مولانا امان الله : از طبقه حجازیه قزوین است و در آنجا مولانا امان جان ...

۱۵۳- مولانا ذوالنون : مولد او از موضع خیارج قزوین است برادر زاده مولانا ...

۱۵۴- حکیم خباز : عنایت الله نام دارد اصفهانی است و طبعی تخلص میکند ...

۱۵۵- مولانا صنع الله : اگر چه از ولایت کاشان است اما مدتها شد که اوقاتش د ...

۱۵۶- مولانا عبدالعلی تونی : اکثر علوم متداوله را تتبع کرده و درکمال تقوی و طها ...

۱۵۷- مولانا خلیل الله منجم : از ولایت کاشان است و در نجوم و طب و دیگر علوم صاحب ...

۱۵۸- مولانا شاه قلی : از ولایت خلخال عراق است و در مولویت و معما بین الأ ...

۱۵۹- مولانا طالب گیلانی : از علوم خصوصا طب باخبر است و از فنون و صنایع شعری ...

۱۶۰- مولانا اشرف : از اردبیل عراق است و بقدر خوش نویسی دارد . و خالی ...

۱۶۱- شیخ فضل الله : از مردم معتبر شیراز بود و در میانه اهل فضل بخوش طب ...

۱۳۹- قاضی میر حسین منطقی

از اکابر یزد است و مسقط الرأسش قصبه میبد است در اوان جوانی بشیراز رفته نزد علامه دوانی تحصیل نموده و در اکثر علوم خصوصا اقسام احکام حکمی فیلسوف و در میان همگنان بصفت عالی رتبت انی اعلم مالا تعلمون موصوف گردید، تصانیف متینش بسیار، در رغرر فواید رزینش قلاده ی گردن روزگار، از جمله شرح دیوان معجز بیان حضرت امیرالمؤمنین (ع) اگر چه شیعه در آن که تمام دیوان شعر آنحضرت است سخن دارند اما در اینکه گاهگاهی کلمات معجز آیات موزون از آن حضرت سر میزد .هیچ شکی نیست و تخلص آن حکمت شعار منطقی است این مطلع و این معما از اوست :

دگر شب آمد و من مبتلای هجرانم

کجا روم چه کنم . چاره ای نمیدانم

معما باسم حسام :

از حسن بیحد توای نازنین شمایل

عاقل شدست مجنون مجنون شدست عاقل

۱۴۰- مولانا جلال الدین محمد دوانی

ارسطوی ثانی بلکه افلاطون یونانی است شرح تجرید و تفریدش از تعلیق حواشی اهل توصیف و تحقیق مستغنی، از بیان، و جلالت قدرش، از غایت اضائت اشراق انوار ذاتش از بسط و تطویل بی نیاز .

هر جا سمند فکرت راند ز راه حکمت

مانند در رکابش مشائیان راجل

نور ضمیرش آفاق روشن کند ز اشراق

ز آن رو نهند بر طاق اشراقیان هیاکل

منشأ و مولدش قصبه دوان و طبیعت دراکش در شعر و معما که مرتبه دون اوست بغایت روان، این قطعه در تاریخ فوت سلطان ابوسعید زاده ی طبع آن فیلسوف زمان است .

سلطان ابو سعید که در فر خسروی

چشم سپهر پیر چو او نوجوان ندید

الحق چگونه کشته نگشتی که گفته بود

تاریخ قتل « مقتل سلطان ابو سعید »

در سنه ثمان و تسعمایه بعالم جاودانی انتقال فرمودند و در دوان مدفون شدند . مدت عمرش بهفتاد رسید تاریخ ولادتش قره العین است، این رباعی از اوست :

خورشید کمال است نبی . ماه ولی

اسلام محمد است و ایمانست علی

گر بینتی بدین سخن می طلبی

بنگر که ز بینات اسماست جلی

۱۴۱- مولانا حسین اردبیلی

عامل کامل و نکته دان فاضل بود کواکب فضائل نفسانی، از مطلع آن معلم ثانی، طالع و انوار تجرد در اکثر فنون و مقاصد علوم از مواقف تألیف تحریرش ساطع، در اوایل حال و جوانی در خدمت حضرت ارشاد پناه هدایت دستگاه سلطان حیدر صفوی قدس سره العزیز مشرف بوده باشارات شفا بشارات آن قدوه ی ارباب نجات جهت تحصیل کمالات روی توجه بجانب خراسان کرده بود و در اکثر علوم معقول و منقول سرآمد ارباب کمال گردید و از آنجا معاودت فرموده خادم حظیره ی مقدسه گشت و اوقات فرخنده ساعاتش بنشر علوم میگذشت و در شهور سنه خمس و تسعمایه برحمت حق پیوست . عمر شریفش از هفتاد سال متجاوز بود گاهی تفنن بگفتن شعر میفرمود . این رباعی در توحید از آن سر دفتر ارباب تجرید است .

ای گشته ز ذات خود هویدا چون نور

ذرات جهان ز تور تو گشت ظهور

کنه تو ز دانش خرد ها مستور

وجه تو ز ادراک نظرها همه دور

۱۴۲- مولانا محمد ابوطالب جرجانی

بزیور فضایل نفسانی و حلیه کمالات انسانی محلی است، تحریر قواعد شرایعش تبصره المتعلمین خواص و عوام و ارشاد و دروس حقایق مأنوسش تذکره ی فقهای ایام و علمای انام، مدت مدید در عتبات عالیات می بود و آخر از آنجا بعراق عجم آمده در کاشان اقامت فرموده و در شهور سنه خمس و اربعین و تسعمایه متوجه ریاض رضوان گردید . گاهی بگفتن اشعار خصوصا نعت و منقبت رغبت نموده تخلص حزینی میکرد این مطلع قصیده از اوست که در جواب استادان واقع شده .

شهی که خلعت نادعلی است در بر او

نهاد تاج خلافت رسول بر سر او

۱۴۳- امیر فیض الله

اصلش از دار السلام بغداد است و از امیر زاده های کریم النهاد آنجا و سلسله نسبش بآل برمک متصل و مثل هذامن برکه البرامکه مصداق حال آن سر دفتر افاضل، اطلاق لفظ امیر باو، از رهگذر امارت است نه بمعنی سیادت، در اوایل حال در عتبات عالیات می بوده و آخر از آنجا متوجه عراق عجم گشته جهت تحصیل در بلده ی کاشان متوطن گردید و در سلک شاگردان مولانا شمس الدین محمد خفری در آمده اکثر متداولات بنظر امعان مطالعه فرمودند بعد از آن مدت ده سال در شیراز نزد مولانا عبدالصمد تحصیل نموده چند وقتی در تبریز در مدرسه مظفریه و نصریه بافاده ی علوم دینیه اشتغال داشت تا آنکه در این اوان حسب الامر قضا جریان بر مستقر قضاء معسکر قرار گرفت الحق در آن امر خطیر کمال امانت مبذول داشته از خود به تقصیر راضی نیست و گاهی میل بنظم فرموده این اشعار آبدار بر صحیفه روزگار تعلیق نموده اند . تخلص حاجبی میفرمود :

سگت را بنده ام تا بنده را جان در بدن باشد

که در تعلیم اطوار وفا استاد من باشد

این سر قصیده نیز از آن سر دفتر افاضل آفاق است :

شد محو از صحیفه دوران خط وفا

یا خود بر او نبود چنین خط دل گشا

خوش گفت یک دو حرف دلاویز آنکه گفت

« منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا »

یا خود نبود با خبر از این زمان که گفت

« زیشان دو نام ماند چو سیمرغ و کیمیا »

ور نه در این زمانه که مائیم اندر او

نام و نشان نمانده از ایشان بهیچ جا

کنجی گزین بسوی قناعت که سوی تو

آمد شد صبا نبرد ره به سال ها

از ساغر سپهر مجو می که کس نخورد

از شیشه نگون فلک باده ی صفا

وز گلشن زمانه مچین گل که شاخ گل

ماری است کآتش دهن اوست گل نما

۱۴۴- مولانا سلطان محمد استر ابادی صدقی تخلص

عالم کامل و شاعر فاضل است اکثر علوم خصوصا کلام و فقه را ورزیده در بحث علمی و فصاحت بی نظیر زمان و در شعر و انشاء یگانه دوران اما بسیار بی طالع افتاده و گوئیا فلک کجرفتار ناسازگار غیر از این کاری ندارد که عاقل از او در رنج باشد و جاهل صاحب گنج و این رباعی مشارالیه در اینجا مناسب حال است .

تا دور فلک گرد زمین خواهد بود

با اهل دلش هماره کین خواهد بود

با شیوه ی بیداد قرین خواهد بود

تا بود چنان بود و چنین خواهد بود

مولدش اگر چه استراباد است اما مدتی در کاشان متوطن گشته اکثر اوقات در کاشانه خود بافاده ی علوم دینی و نشر معارف یقینی اشتغال میفرمود و در آن اثنی گاهی فکر شعر نیز میفرمودند از اقسام شعر بقصیده گوئی میل نموده در توحید و نعت و منقبت می سفت این ابیات از آن جمله است

خطی است بر کتابه این دیر دیر پا

کآسوده زیست هر که رضا داد با قضا

مرا غمی است از این روزگار سفله نواز

که شرح شمه ی آن قصه ایست دور و دراز

اعجاز عشق بین که چراغ دلم نمرد

هر چند تند باد غمت رو بر آن نهاد

این ابیات نیز از اعجاز غزلیات اوست :

نی از عدم غم دل نی از وجود ما را

عشق تو ساخت فارغ از هر چه بود ما را

بناله بود دل از دود آه پر شرر من

که در گرفت بیکبار آتش جگر من

گذشت سایه ام از سر دریغ کآن سیلاب

نبرد سایه بخت سیاه راز سر من

از ساقی نامه اش این چند بیت ثبت افتاد :

خوشا حال مستی که منصور وار

میسر شدش مستی پایدار

ز جامی که ساقی هستیش داد

نه از دست رفت و نه از پا فتاد

در شهور اثنی و خمسین و تسعمایه در جوار فی مقصد صدق عند ملک مقتدر ساکن گشته در کاشان مدفون شد .

۱۴۵- مولانا قاضی شمس الدین محمد معلم

مولدش لاهیجان گیلان است در محلی که صاحبقران مغفور در آنجا تشریف داشته اند بملازمت ایشان بعزم جهانگیری علم برافراخته در ابتدای ظهور دولت این دودمان عظیم الشان منصب صدارت ممالک محروسه تعلق بدیشان داشت، بعد از آنکه مدتی ترک آن کرده بحال خود می بودند و بعضی اوقات تعلیم شاهزادگان سوای من در عهده ی اهتمام ایشان بود در این ولا که سن شریفشان از نود متجاوز است ترک علایق و عوایق کرده اوقات بطاعات و عبادات صرف میکنند این نظم حسب حال خود گفته اند .

جوانی رفت در راه تو، پیر روزگارم من

گرفتار بلا و درد و داغ بیشمارم من

۱۴۶- مولانا رکن الدین مسعود

اصلش از شیراز است و از عظمای اطبای عمر خود . بیمن نفس و سعادت قدم مشهور و ممتاز، از جمله شاگران نجیب مولانا صدرالدین علی طبیب است از شیراز متوجه کاشان گشته در آنجا توطن فرمودند و در اواخر ایام بطبابت نواب صاحبقرانی شرف امتیاز یافت در شهور سنه ست و اربعین و تسعمایه بمرض الموت گرفتار آمد این مطلع از ایشانست و بسیار نازک آمده .

گل نو رسته من آنچنان نازک بود خویش

که می ترسم شود آزرده، چون چشم افکنم سویش

۱۴۷- مولانا کمال الدین حسین

ولد رشید حکیم مذکور است نفس نفیسش تریاق فاروق داروخانه فاذا مرضت فهو یشفین و قدم شفا اثرش نجات بخش ما هو شفاء و رحمه للعالمین در علم طب ید بیضا داشت و در علم حکمت نفس مسیحا، در فضایل و سایر اقسام علوم عل تفوق میافراشت، خطش رقم نسخ بر تعلیق استادان می کشید و سلیقه موزونش در بیت الفضایل زمانه فرید بود، در شهور سنه ثلاث و خمسین و تسعمایه بسیآت فوات مبتلا شده بمطب عدم خرامید این دو مطلع از اوست :

غنچه ای پر از در و گوهر، دهن میخوانیش

میفشانی از دهن گوهر، سخن میخوانمش

یاقوت آبدار لبت قوت جان دهد

لب تشنه را بچشمه حیوان نشان دهد

۱۴۸- مولانا جلال الدین محمد طبیب

حاوی فضایل نفسانی و جامع اختیارات بدیع الصفات کمالات انسانی، اصفهانی است در طب شاگرد نفیس مولانا صدرالدین علی شیرازی است بعد از آنکه مولانای مذکور مدتی در گیلان رشت بسر برده بودند بخدمت صاحبقرانی مغفور مشرف گشت، این مطلع از اشعار اوست :

دامن از من چه کشی، ای بتو ام عهد درست

تا قیامت مه من، دست من و دامن توست

۱۴۹- مولانا شرف الدین علی بافقی

بافق قصبه ایست از قصبات ولایت کرمان و وی در ملک سخنوری و طلاقت بیان سحبان زمان، لا تکلف، تا اختر فضایلش بافق کمال برآمده از پرتو طلوع آن عرصه ساحت فصاحت روشن است . و تا گلبن افضالش در جویبار سرابستان کمالات سرکشیده فضای دلگشای بلاغت از سایه گلشن او خرم و اگر بجواهر اشعار آبدارش ابکار افکار را ترصیع کنند رواست، و اگر فصحای بلاغت انجام سبحه سان دست بدستش گردانند سزاست، این اشعار عذوبت آثار از اوست :

نخواهم بگذرد سوی چمن باد از سر کویش

که ناگه بوی او گیرد گل و غیری کند بویش

نخواهم شمع من آرایش هر انجمن باشد

هوس دارم که همچون روشنی در چشم من باشد

در جواب مولانا جامی که گفته :

وعده ی آمدن بده، غصه هجر بس مرا

بر سر آن فزون مکن، وعده انتظار هم

چه نیکو گفته:

قطع امید من کنی، دمبدم از وصال خود

تا نکنم دل حزین، شاد بانتظار هم

۱۵۰- قاضی عبدالخالق کره رودی

از طبقات بلده المؤمنین قم است و از زمره ی غوایت مآب و الشعراء یتبعهم الغاوون زیرا که با وجود تمکن در مسند خیرالبرایا اکثر اوقات زبان به فحش و هجو میگشود و غایتش خالی از فضایل و خوش طبعی نبود این بیت از جمله اشعار اوست :

چو بگشت کویت آیم به بهانه رخ بپوشی

چو روم ملول از آن در، ز در، دگر در آیی

۱۵۱- مولانا عزالدین جبلی

از طوایف معتبر قزوین است و در اکثر علوم معقول و منقول متین، سلیقه شعرش جبلی و شیوه ی فضلش فطری است. چنانکه از این دو بیت قصیده که در مدح حاکم گیلان گفته مبین میشود .

آنک گاه افاده و تنجیم

عقل فعال را قران باشد

آنچه در خاطری خطور کند

سر بسر نزد او عیان باشد

گویند ممدوح مذکور اصلاصله نداد . منشأ از او استفسار کردند جواب داد که مولانا مدح خود گفته نه من، بهمه حال این مطلع از اوست :

بسی با خویشتن در خواب او را هم سخن دیدم

مگر در خواب بینم بار دیگر آنچه من دیدم

طرح رازی چون بمن آن دلستان می افکند

نا کسی از دور حرفی در میان می افکند

۱۵۲- مولانا امان الله

از طبقه حجازیه قزوین است و در آنجا مولانا امان جان مشهور بود وفاتش در شهور سنه خمسین و تسعمایه واقع شد این مطلع از اوست :

مرا توفیق ده یا رب که بوسم آستانش را

کشم در چشم خود خاک کف پای سگانش را

۱۵۳- مولانا ذوالنون

مولد او از موضع خیارج قزوین است برادر زاده مولانا ادهم منشی است و در طب از شاگردان مولانا علاءالدین محمد است فی الواقع در علوم زحمت بسیار کشیده مدت ده سال با من بود و سه رساله یکی در حفظ صحت نفس و دیگری در بحران و دیگر در معما بنام من نوشته است در فترات تکلو، نا پیدا شده کسی از وی خبر ندارد . این معما باسم خلیفه از اوست :

نقطه ای کاز مشک تر بر لعل جانان منست

هست خالی پیش لب یا عکس آن جان منست

این رباعی هم باو منسوب است :

فریاد و فغان زین فلک خون آشام

کاز صبح نشاط او، دمد ماتم شام

هر پیرهنی که صبح پوشد، بینی

آغشته بخون بیگناهان در شام

۱۵۴- حکیم خباز

عنایت الله نام دارد اصفهانی است و طبعی تخلص میکند و در اکثر علوم وقوفی دارد مردی است خوش صحبت و آدمی است خوش طینت این دو مطلع از اوست :

بلاست نخل قد فتنه بار یار نه قامت

خرام آن قد و قامت قیامت است، قیامت

از آن نمیکنم اظهار درد پنهانی

که عاشقی تو و احوال عشق میدانی

۱۵۵- مولانا صنع الله

اگر چه از ولایت کاشان است اما مدتها شد که اوقاتش در تبریز بطبابت میگذرد قصیده ای در باب فتح شیروان که در شهوسنه اربع و اربعین و تسعمایه اولیای دولت قاهره را دست داده بود گفته که از هر مصرع آن تاریخ آن سال بیرون میآید مطلعش اینست:

آمد از باد صبا مژده ی رحمت بنهال

کای ز بی مهری دی گشته پریشان احوال

۱۵۶- مولانا عبدالعلی تونی

اکثر علوم متداوله را تتبع کرده و درکمال تقوی و طهارت است و در اجتناب از نامشروعات در میان ارباب ذکاء بوفا مشهور است و نزد اصحاب صفا، بخوش طبعی مقرر و مذکور . این مطلع از اوست :

تو را از صحبت اهل وفا یارب چه مانع شد

چه بد کردیم ما ای نازنین از ما چه واقع شد؟

۱۵۷- مولانا خلیل الله منجم

از ولایت کاشان است و در نجوم و طب و دیگر علوم صاحب وقوف است و در شعر هم بد نیست این مطلع از اوست :

نماند لذتی از عمر در جهان ما را

که پیر ساخت غم عشق آن جوان ما را

در حینی که میرزا شاه حسین، فیلسوف مشهور میر غیاث الدین منصور را بنابر کدورتی که با امیر جمال الدین محمد صدر استرآبادی در سینه داشت بار دو طلبیده مقدم او را محترم و عزیز داشتند، میر مذکور بنابر اسبابی که شرحش طولی دارد بی نیل مقصود مراجعت فرمود، مولانای مذکور این رباعی را در سلک نظم کشید:

ای میر بالقاب مقید رفتی

نا خوانده تو را خلیفه جد رفتی

تعظیم تو آخر نه چو اول کردند

افسوس که نیک آمدی و بد رفتی

۱۵۸- مولانا شاه قلی

از ولایت خلخال عراق است و در مولویت و معما بین الأقران طاق . این دو مطلع از اوست :

مویی شد ای طبیب وجودم ز درد و غم

مویی نماند بیش میان من و عدم

از پی دفع جنونم داغ بر سر می نهند

داغ دل بس نیست بر سر داغ دیگر می نهند

۱۵۹- مولانا طالب گیلانی

از علوم خصوصا طب باخبر است و از فنون و صنایع شعری نیز مخبر، چنانکه در آن فن رساله ای تصنیف کرده این مطلع از اوست :

تا دل آواره را پهلوی او جا سازمش

میروم دنبال او باشد که پیدا سازمش

۱۶۰- مولانا اشرف

از اردبیل عراق است و بقدر خوش نویسی دارد . و خالی از فضیلتی نیست این مطلع از اوست :

از تاب دوری تو مرا تاب و تب بسوخت

فریاد روز بیکسی و آه شب بسوخت

۱۶۱- شیخ فضل الله

از مردم معتبر شیراز بود و در میانه اهل فضل بخوش طبعی و ادراک ممتاز، ولی تخلص میکرد . این رباعی از اوست :

غم را ز من و مرا گریز از غم نیست

یاران قدیم را گریز از هم نیست

غم خوی بمن کرده و من خوی بغم

همچون من و غم دو یار در عالم نیست

صحیفهٔ دوم در ذکر سادات و علما

صحیفهٔ اول : در ذکر سادات رفیع الدرجات

صحیفهٔ دوم - در ذکر علماء

صحیفهٔ سوم در ذکر وزرا

۱۶۲- میرزا شاه حسین : اصفهانی است در اوایل، عمر به تباهی صرف میکرد چون ب ...

۱۶۳- خواجه جلال الدین محمد تبریزی : در خوش طبعی بی نظیر و در ملایی و انشاء دلپذیر بود ...

۱۶۴- ملک محمود جان دیلمی : از طایفه دیالمه اندو از اکابر قزوین و خود را از نس ...

۱۶۵- شاه میر : پسر ملک محمود جان مذکور است و در مسائل حکمی اوصاف ...

۱۶۶- جلال الدین امیر بیک : از احفاد شیخ محمد کججی است در این روزگار سر دفتر ا ...

۱۶۷- خواجه غیاث الدین : برادر خواجه امیر بیک مهردار است و بعضی اوقات در عر ...

۱۶۸- خواجه غیاث الدین بتکچی : برادر خواجه مظفر و ولد خواجه فخر الدین بتکچی است، ...

۱۶۹- خواجه درویش : برادر خواجه غیاث الدین بتکچی است در تیز زبانی و حا ...

۱۷۰- میرزا احمد : از طبقه دیالمه است و مدت حیاتش بعشرت مدام و مطالعه ...

۱۷۱- خواجه عنایت الله : از همان طایفه است اکثر اوقات بوزارت اتراک اشتغال د ...

۱۷۲- سیف الدین محمود رجایی : اصلش از اصفهان است، چون تقریراتش در وجه معقولی و ا ...

۱۷۳- عبدی بیک : از بزرگ زاده های شیراز است در امانت و دیانت و راست ...

۱۷۴- شاه صدر : ولد شاه عنایت الله دیلمی بود در سنه خمس و خمسین و ...

۱۷۵- امیر فرامرز : از جمله اکابر دیالمه است و در اوایل جوانی چنانکه ا ...

۱۷۶- مقصود بیک : اصلش از خاکیان شیراز است و در تبریز متولد شده از ا ...

۱۷۷- خواجه هدایت الله : مشرف اصطبل صاحب قرانی است اصل او از کاشان است مردی ...

۱۷۸- خواجه شیخ محمد : پسر خواجه قوام الدین محمد ضعیف است در اصفهان با مر ...

۱۷۹- خواجه ملک : اصفهانی است در فن سیاق مهارت تمام دارد این مطلع از ...

۱۸۰- خواجه مرشد : پسر خواجه میرک شیرازیست که سالها صاحب توجیه دفتر د ...

۱۸۱- مسعود بیک : برادر کهتر اوست و در اطوار بهتر از او سلیقه اش در ...

۱۸۲- میرزا ادهم : از جمله برادران ایشان است در سنه ست و خمسین و تسعم ...

۱۸۳- امیر هاشم : والد امیر خواجگی قزوینی است، جوانی بغایت مقبول و ش ...

۱۸۴- خواجه حبیب الله : ولد خواجه فتح الله قزوینی است این مطلع از اوست :

۱۸۵- هدایت الله ظهیر : برادر شاه صدر است و در امور معاملات دیوانی صاحب وق ...

۱۸۶- میرک میر عبید : ولد میر قاسم دیلمی است این مطلع از اوست :

۱۸۷- شاه قاضی : پسر شاه صدر است و در امور دیوانی واقف است و بقدر ق ...

۱۸۸- شاه عنایت الله : او هم پسر صدر قاضی است خالی از حدت طبعی نیست این م ...

۱۸۹- جمشید بیک : او هم پسر مومی الیه است این مطلع از اوست :

۱۹۰- بهرام بیک : وی هم از اولاد شاه صدر مذکور است و این مطلع را بخو ...

۱۹۱- خواجه حیدرعلی ( ذوقی ) : از خواجه زاده های جرپادقان است و در خدمت ترکان بوز ...

۱۹۲- شیخ کمال : پسر شاه میرزا بن ملک محمود جان دیلمی است و شاه میر ...

۱۹۳- خواجه خلیل : اصلش از حله است اما در نخجوان متولد شده در اوایل ج ...

۱۹۴- میر عبدالباقی : ولد امیر فرامرز دیلمی است این مطلع از جمله اشعار ا ...

۱۹۵- مولانا نفیس : از اوساط الناس قزوین است و بسیار لوند و اوباش و خو ...

۱۶۲- میرزا شاه حسین

اصفهانی است در اوایل، عمر به تباهی صرف میکرد چون بقدر صورت خطی و نزاهت خدی داشت بقابضی شهر مذکور اوقات صرف میکرد و بعد از چند روز وزیر داروغه که ملازم درمش خان شاملو بود شد و بنابر آن که در فترات رومیه که تفصیل آن در کتب مفصله مطوله مسطور است خدمت نمایانی از او صادر شده بود بوزارت صاحبقرانی ( سرافراز شد و کار او بجائی رسید که در یک روز هزار تومان بخشیده بود که کم کسی را از وزراء این رتبت دست داده . سلمان ساوجی :

بنای روزگار که این خشت زرنگار

بر طاق چارمین بلند آسمان نهاد

چون اوج بارگاه جلال ورا بدید

برکند مهر از او و بر آن آستان نهاد

اما بسیار نازک مزاج و رعنا وش سلوک کرده در خوش طبعی و تیز فهمی تقلید امیر علیشیر میکرده اند نسبت بمقربان درگاه و امرای عالیجاه رعایت حرمت بجای نمی آورد، بنابرآن خاطر جمیع ارکان دولت و اعیان حضرت از او رنجیده بود و در صدد انهدام بنای حیاتش برآمدند از جمله مهتر شاهقلی که اول مهتر رکابداران بود و آخر تواجی شده بود بواسطه تحاویل ایام رکابداری میرزای مذکور، به او سخنان درشت گفت بلک تهدید بقتل داد . تا در شهور سنه تسع و عشرین و تسعمایه در وقتی که او از خدمت صاحبقران بیرون آمد هم در میان باغچه دولت خانه فرصت یافته به خنجر تیز بدنش را ریز ریز کرد و او هم بعد از چند روز همان شربت چشید و متوجه سرای سزا گردید .

هر که بدی کرد و به بد یار شد

هم به بد خویش گرفتار شد

هر چند روش میرزای مذکور از حد اعتدال بیرون بود اما طبعش در شعر و ظرافت بد نبود این مطلع را که در جواب مولانا جامی گفته شاهد حالست .

عاشقان هجر تو را مونس جان ساخته اند

وصل چون نیست میسر، بهمان ساخته اند

۱۶۳- خواجه جلال الدین محمد تبریزی

در خوش طبعی بی نظیر و در ملایی و انشاء دلپذیر بود بعد از قتل میرزا شاه حسین مذکور منصب وزارت صاحبقرانی مغفور بدو قرارگرفت و تا آخر ایام حیات آن حضرت روزی چند وزارت صاحبقران دخل کرد اما هم در آن اوان به اغوای دیو سلطان که وکیل آنحضرت بود گرفتار شده بعد از چند روز او را در بوریا پیچیده سوختند و کان ذالک فی شهور سنه ثلاثین و تسعمایه گویند در محلی که او را میسوختند این بیت میخواند :

گرفتم خانه در کوی بلا، بر من گرفت آتش

کسی کاوخانه در کوی بلا نگیرد چنین گردد

این مطلع از جمله اشعار خواجه مذکور است :

الهی چابکی را صید گردان در کمند من

که اطمینان پذیرد خاطر مشکل پسند من

۱۶۴- ملک محمود جان دیلمی

از طایفه دیالمه اندو از اکابر قزوین و خود را از نسل مالک اشتر میدانند و ملک مذکور در اوایل بوزارت سلطان یعقوب اشتغال مینمود بعد از آن بخدمت صاحبقرانی مغفور سرافراز شد و قامتش را بخلعت جلیل القدر منصب مزبور بیاراستند بسیار کریم الأخلاق و نیکو نهاد بود و زیاده از حد خلیق و متواضع با بزرگان ببنوت و با خردان بطریق ابوت معاش میکرده فضایلش بیش از حد تقریر و تحریر و لئالی نظمش از سر حد تعریف و توصیف متجاوز . این مطلع مشهور از اوست :

بعد از وفات خاک وجودم سبو کنید

چون بشکند، سفال سگ کوی او کنید

۱۶۵- شاه میر

پسر ملک محمود جان مذکور است و در مسائل حکمی اوصاف و فضائلش مضبوط و اجزاء کمالاتش مربوط در اکثر علوم شاگرد مولانا حاجی محمود تبریزی است طبعش در غایت تصرف و شوق انگیز، بعد از برادرش امیر بیک بوزارت صاحبقران مغفور رسید و بعد از اندک وقتی ترک آن کرده قناعت ورزید این دو مطلع از اوست :

خوبرویی کاو ندارد رحم، دلدار منست

عشقبازی با بتان سنگدل کار منست

مرحمی نیست که دل را من از او چاره کنم

مگر از سینه برون آید و صد پاره کنم

۱۶۶- جلال الدین امیر بیک

از احفاد شیخ محمد کججی است در این روزگار سر دفتر ارباب افضال و فهرست روزنامچه فرخنده مآل و پروانه درایتش بمهر جلال مختوم و از توقعیات اعمالش مأثر مرضیه مفهوم و از اقوام نزدیک امیر زکریای وزیر است و در زبان آوری و مجلس آرایی فی الواقع بی نظیر، مولدش از قصبه نطنز عراق است، و در خوش طبعی و سخنوری یگانه آفاق، این دو بیت از اوست :

اگر گویم نهال قامتت دلجوست میرنجی

و گر گویم سر زلف تو عنبر بوست میرنجی

شکایت چون کنم از جور چشم فتنه انگیزت

که گر گویم تو را بالای چشم ابروست میرنجی

۱۶۷- خواجه غیاث الدین

برادر خواجه امیر بیک مهردار است و بعضی اوقات در عراق عرب بود و بامر وزارت اشتغال داشت گویند شاعری قصیده ای در مدح او گفته و بی جهت زبان به هجوش گشاده، خواجه مذکور این قطعه گفته نزدش فرستاد .

ز مدح آنچه افزودیم در کمال

ز هجوی که گفتی همان کم شود

ز، دم لابه سگ چه شادی رسد

که از عف عفش موجب غم شود

۱۶۸- خواجه غیاث الدین بتکچی

برادر خواجه مظفر و ولد خواجه فخر الدین بتکچی است، طبع صافی و سلیقه وافی داشته چنانکه از این مطلع بوضوح می پیوندد :

اگر چه نیست روا سجده ی بتان کردن

تو آن بتی که تو را سجده میتوان کردن

۱۶۹- خواجه درویش

برادر خواجه غیاث الدین بتکچی است در تیز زبانی و حاضرجوابی در افواه و السنه مشهور و مذکور، گویند در وقتی که وزیر کپک میرزا ولد سلطان حسین میرزا بوده میرزا را نسبت باو مطایبه ای بنظر رسیده و گفته « خواجه! میگویند تو اهل پشتی، این واقعی است؟ گفته سبب چیست جواب داده که مگر نشنیده اید که « الناس علی دین ملوکهم » .

چنان ضعیف شدم در غمش من درویش

که سایه را نتوانم کشید از پی خویش

۱۷۰- میرزا احمد

از طبقه دیالمه است و مدت حیاتش بعشرت مدام و مطالعه صفحات خوبان گلندام و تجرع باده گلرنگ و در سماع نغمه و آهنگ مشغول بوده و خوش طبعان عراق و خراسان چون خواجه محمد اصغر و خواجه محمود بط در سلسله او بودندی و به لوندی و خوش طبعی اوقات صرف کردندی این مطلع از اوست :

میسر کی شود وصل تو ای آرام جان ما را

که از خویشان تو را بیم است و از بیگانگان ما را

۱۷۱- خواجه عنایت الله

از همان طایفه است اکثر اوقات بوزارت اتراک اشتغال داشت این مطلع و بیت از اوست :

تا هر زمان ز عشق نوایی نمیرسد

جان فگار من بنوایی نمیرسد

خواهم که ناله ای برسانم بگوش یار

از ضعف چون کنم که بجایی نمیرسد

۱۷۲- سیف الدین محمود رجایی

اصلش از اصفهان است، چون تقریراتش در وجه معقولی و ادای کلماتش در نهایت شیرینی و مقبولی، من او را خوش لهجه گفته ام اگر کسی سخن گفتن او شنیده باشد داند که اسمی است با مسمی از فرزندان کمال الدین اسمعیل مشهور است و در علم سیاق و معاملات دیوانی بی بدل خصوصا در شعر، در همه اصنافی شعر گفته و در هجو بی مثل است در جواب این قصیده ی امیدی که گفته :

کنون کاز سر سرو و پای صنوبر

کشد مرغ مرغوله و لاله ساغر

قصیده ای غرا گفته این مطلع و یک بیت از آن قصیده از اوست :

صنوبر قد من که نازش بود بر

بر او بسته ام دل چو بار صنوبر

ملایک سپاها سپاهان خرابست

ز اعمال عمال پر زور و پر زر

این رباعی هم از اوست :

آن گل که دل اهل وفا را خون کرد

خون کرد چنانکه کس نداند چون کرد

سر پنجه بخون عاشقان گلگون کرد

چون شاخ گلی که غنچه ها بیرون کرد

۱۷۳- عبدی بیک

از بزرگ زاده های شیراز است در امانت و دیانت و راست قلمی در این قلمرو بی شریک و انباز، مدتی است که در دفترخانه همایون به استیفای دفتر خاصه شریفه سرافراز است فی الواقع که تا مفرد نویس قضا و قدر جمع و خرج افراد بشر را حسب المفصل به تنقیح داده همچون او جوانی محسوب و هنرمند بگوشواره ظهور و میزان دهور و مرور نیاورده خصوصا در شعر ید بیضا دارد و خیال انگیزی او در مثنوی بسیار نازک و پر چاشنی واقع شده تخلص او نویدی است در صغر سن، کتاب جام و جمشید گفته این چند بیت در صفت حسن از آن کتاب است :

دهانش را صفت چون حد من نیست

چه گویم چون در آن جای سخن نیست

بسان آب حیوان ناپدیدار

نگشته خضرهم از وی خبردار

بود مویی بر اندامش کمر نام

چه گفتم، مو، کجا بودش بر اندام

بپا افکنده گیسوی سمن سای

بلی تاریک باشد شمع را پای

بعد از اتمام آن جواب خمسه گفته و بسیار معانی خاص در او جمع کرده که بعد از خواندن صدق مقال کاتب معلوم میشود این سه بیت از کتاب هفت اختر در تعریف شکار نوشته :

دیده ی آهوان نشان کردند

تیر را میل سرمه دان کردند

ز اژدهای فلک بلای جهان

آتش فتنه ریختی ز دهان

آتش فتنه دود میانگیخت

سرمه از چشم آهوان میریخت

۱۷۴- شاه صدر

ولد شاه عنایت الله دیلمی بود در سنه خمس و خمسین و تسعمایه وفات یافت این بیت از اوست :

کشیده اشک برویم ز روی دیده خطی

که سرخی رخ عاشق ز روی دیده خوش است

۱۷۵- امیر فرامرز

از جمله اکابر دیالمه است و در اوایل جوانی چنانکه افتد و دانی بخوردن باده و معاشرت با گلرخان ساده در بهار زندگی اوقات میگذراند، اما پیش از آنکه داعی حق را لبیک گوید از تمامی مناهی توبه نموده تخلص او در اشعار الهی بود . این دو مطلع از جمله اشعار اوست :

از شادی عالم چه گشاید دل ما را

جز غم نگشاید دگری مشکل ما را

آرزو دارم از آن لعل گهربار التفات

ای خوشا حال کسی کاو دارد از یار التفات

۱۷۶- مقصود بیک

اصلش از خاکیان شیراز است و در تبریز متولد شده از اوان صبی الی یومنا هذا در دفتر خانه همایون بامر استیفا اقدام مینمود الحق در فن انشاء سخنانش بروجه وجیه و سیاق کلامش در باب معاملات بر همت توجیه، سلیقه اش در این دو، وادی بغایت عالی در شعر شناسی و سنجیدگی مسلم اعالی، از غایت استقامت طبع در میانه اهل قلم انگشت نما و آواز فرح افزایش مفرح القلوب و غم زدا است، این رباعی از نتایج طبع آن روح افزاست :

زنهار مجو یار که دل را بار است

آسوده کسی بود که او بی یار است

ورزانکه دل خویش بیاری بستی

از وی مگسل که بیوفایی عار است

۱۷۷- خواجه هدایت الله

مشرف اصطبل صاحب قرانی است اصل او از کاشان است مردی فقیر و ندیم مشرب است شعر تزریق را بهتر از شعرای زمان میگوید از جمله لیلی و مجنونی گفته که این دو بیت از آنست :

روزی که ز عشق میزدم لاف

اردک بچه میفروخت علاف

عاشق سگ یرغه بود و میمون

آواز بلند شد ز مجنون

و این چند بیت نیز از مثنوی دیگر اوست:

گیرم که نخ از تو شد کشیده

شد یار بهاون چکیده

سر موزه ی قاز را چه حاجت

کاجیده کنند در ضیافت

دندان چپ دریچه شور است

آدینه کهنه بی حضور است

تاریخ وفات گرگ جیم است

آش شب چله اش حلیم است

میمون برهنه عار دارد

در مدرسه اعتبار دارد

پای دهل هریسه مأوی است

اینها همه آفت سماوی است

این مطلع از غزلیات اوست :

هزار شکر که پشم وزغ فراوان شد

غلاف خایه خرگوش اخته ارزان شد

۱۷۸- خواجه شیخ محمد

پسر خواجه قوام الدین محمد ضعیف است در اصفهان با مر استیفا مشغول است این بیت از اوست :

گفتم اظهار غم عشق بر یار کنم

گریه مانع شد و نگذاشت که اظهار کنم

۱۷۹- خواجه ملک

اصفهانی است در فن سیاق مهارت تمام دارد این مطلع از اوست :

سرکویش که شد اهل نظر را سجده گاه آنجا

دمی صد خون کند چشم سیاهش بیگناه آنجا

۱۸۰- خواجه مرشد

پسر خواجه میرک شیرازیست که سالها صاحب توجیه دفتر دیوان اعلی بود و علم سیاق را با صورت خط تعلیق جمع کرد و لا ابالی واقع شده بود طبعش در شعر موافق افتاده و این مطلع از اوست :

پهلوی سگ تو جاست ما را

جایی به از این کجاست ما را

۱۸۱- مسعود بیک

برادر کهتر اوست و در اطوار بهتر از او سلیقه اش در شعر و سیاق روان، طبعش از این مطلع معلوم توان کرد :

در دشت غم، آه درون، کرده است سرگردان مرا

چون گرد بادی کآورد، در چرخ مشتی خاک را

۱۸۲- میرزا ادهم

از جمله برادران ایشان است در سنه ست و خمسین و تسعمایه در اردبیل وفات یافت این مطلع از اوست:

داشت تصویر رخت صورتگر چین آرزو

بست چندین صورت و صورت نبست این آرزو

۱۸۳- امیر هاشم

والد امیر خواجگی قزوینی است، جوانی بغایت مقبول و شیرین کلام بود و با اشراف سر و کار داشت و بمهم بعضی شاهزادگان قیام مینمود و در شروان کشته شد این مطلع از اوست :

دارم از عشق رخت دیده ی خونابه فشان

این نشان بس بود از مردم بی نام و نشان

۱۸۴- خواجه حبیب الله

ولد خواجه فتح الله قزوینی است این مطلع از اوست :

تا کی جفا کنی بمن ای چرخ بیوفا

هرگز نکرده ای بکسی در جهان وفا (کذا!!)

۱۸۵- هدایت الله ظهیر

برادر شاه صدر است و در امور معاملات دیوانی صاحب وقوف و اکثر اوقات مقلد مهمات سلطانی است . این مطلع از اوست :

هر که را در دور لعلش دیده ی خونبار نیست

واقف از حال دل سرگشته بیمار نیست

۱۸۶- میرک میر عبید

ولد میر قاسم دیلمی است این مطلع از اوست :

نتوانم سخن از ضعف بجانان گفتن

آنچنان گشته ام از ضعف که نتوان گفتن

۱۸۷- شاه قاضی

پسر شاه صدر است و در امور دیوانی واقف است و بقدر قابلیتی و صورت خطی دارد و متکفل مهمات سلطانی است این مطلع از اوست :

درمان کسی درد مرا سود ندارد

درد دل من روی به بهبود ندارد

۱۸۸- شاه عنایت الله

او هم پسر صدر قاضی است خالی از حدت طبعی نیست این مطلع از اوست :

مرا فلک به مهی هرگز آشنا نکند

که بخت تیره بناکام از او جدا نکند

۱۸۹- جمشید بیک

او هم پسر مومی الیه است این مطلع از اوست :

تا رخ خوب تو شد غایبم از پیش نظر

میرود دمبدم از دیده ی ما خون جگر

۱۹۰- بهرام بیک

وی هم از اولاد شاه صدر مذکور است و این مطلع را بخود نسبت میکند :

بت صراف کافکندست طرح دلبری با من

دمادم میکند از ناز جنگ زرگری با من

۱۹۱- خواجه حیدرعلی ( ذوقی )

از خواجه زاده های جرپادقان است و در خدمت ترکان بوزارت اشتغال دارد این مطلع از اوست :

تا خطش بر صفحه خوبی رقم خواهد کشید

دست صنع از صورت یوسف قلم خواهد کشید .

۱۹۲- شیخ کمال

پسر شاه میرزا بن ملک محمود جان دیلمی است و شاه میرزا مدتها شهریار قزوین بوده، دیده ی صاحب نظران به تماشای جمال او مایل و سرو سهی از خرامش رفتار او پای در گل .

ای زمین آن قامت رعنا نگر

زیر پای کیستی بالانگر؟

این مطلع زاده ی طبع آن رعنا شعار است .

میرود رخ چون ماهش از نظر یکدم

که جز خیال ویم نیست مونس و همدم

۱۹۳- خواجه خلیل

اصلش از حله است اما در نخجوان متولد شده در اوایل جوانی به زرگری اشتغال داشت و بعد از آن که مدتی بوزارت ترکان قیام نمود ترک آن مهم کرده بکلانتری نخجوان اکتفا نمود و در تعمیر آن بلده سعی جمیله بتقدیم رسانیده آثار خیر او در آنجا باقی است در آخر چشمش از حلیه بینائی عاری شده دو نوبت بطواف کعبه مشرف شده این معما باسم اویس از اوست .

گر همی خواهی که از غم های عالم وارهی

چون سبو پر می کنی در پای سروی کن تهی

۱۹۴- میر عبدالباقی

ولد امیر فرامرز دیلمی است این مطلع از جمله اشعار اوست :

گاهی گذر که بی تو بگلزار کرده ایم

یاد تو کرده گریه بسیار کرده ایم

۱۹۵- مولانا نفیس

از اوساط الناس قزوین است و بسیار لوند و اوباش و خوش مشرب، این مطلع از اوست:

نسبت روی خود بماه مکن

نسبتی نیست . اشتباه مکن

صحیفهٔ چهارم در ذکر حضرات واجب التعظیم

۱۹۶- منبع فضایل نفسانی، خواجه شهاب الدین عبدالله بیانی مشهور به مروارید

۱۹۷- خواجه محمد مؤمن : پسر خواجه عبدالله مروارید است و ذهن لطیفش غواص درر ...

۱۹۸- خواند امیر مورخ : از جمله مردم متعین از جانب مادر نبیره ی امیر خواند ...

۱۹۹- شیخ زادهٔ لاهیجی : ولد صدق شیخ محمد لاهیجی است و او از جمله خلفای نام ...

۲۰۰- قاضی عبدالله یقینی : داماد شیخ زاده ی مذکور است و از اقربای اقرب او . س ...

۲۰۱- ملک قاسم نقاش شیرازی : میگفت از اولاد شاه شجاع کرمانی ام و بغیر از این عی ...

۲۰۲- خراسان خان : از اعیان شهر لار است و اکثر علوم را ورزیده و از جم ...

۲۰۳- مولانا فخر الدین علی : پسر مولانا حسین واعظ است و او نیز همچون پدر بوعظ م ...

۲۰۴- مولانا فقیه : مردی فاضل خوش طبع و درویش مشرب بوده ارادت بیش از ب ...

۲۰۵- مولانا سلطانعلی مشهدی : مولانای مذکور در خط نستعلیق مشهورتر از آنست که او ...

۲۰۶- حافظ علی : اصلش از غوریان هراتست و او بحدت ذهن وجودت طبع موصو ...

۲۰۷- مولانا حسین علی فراش : از هراتست در سلک فضلای فصیح زبان و بلغای ملیح بیان ...

۲۰۸- قاضی میرک خالدی : از اکابر قضات قزوین است و بسیار فاضل و خوش طبع و ش ...

۲۰۹- قاضی لاغر سیستانی : قاضی احمد نام دارد در سیستان بامر قضا اشتغال دارد ...

۲۱۰- میرزا کافی : از جمله بزرگ زادگان اردوباد آذربایجان است، منصبش م ...

۲۱۱- میرک کور « میرزا قاسم » : در خوشنویسی مسلم روزگار و در انشاء سرآمد فضلای بلا ...

۲۱۲- قاضی عیسی : اگر چه در اصل از ساوه است اما در قزوین کسب کمال کر ...

۲۱۳- شیخ نجم یعقوبی : پسر عم قاضی مذکور است و در خوش طبعی و ندیمی و مقبو ...

۲۱۴- قاضی صفی الدین عیسی ثانی : از جانب مادر، دختر زاده ی آن قاضی عیسی است و از جا ...

۲۱۵- قاضی نور الله : او نیز عم قاضی مذکور است و از جمله اعیان و قضات مش ...

۲۱۶- قاضی محمد غفاری : پسر عم قاضی عیسی ماضی است، در خوش صحبتی و حرافی و ...

۲۱۷- قاضی احمد : ولد رشید قاضی مذکور است و در حدت ذهن و سلیقه و انش ...

۲۱۸- مولانا محمد شرفی : از ارقاب مولانا شرف الدین علی یزدی است صاحب ظفرنام ...

۲۱۹- خواجه قطب الدین خورشاه : از آدمی زاده های یزد است وجوانی پاکیزه رای و متقی، ...

۲۲۰- ملک ابو اسحاق : از بزرگ زاده های شهر کرمانست و بوفور هنر و اصل و گ ...

۲۲۱- میر محمود گیلانی : از جمله امرای خان احمد والی لاهیجان است این رباعی ...

۲۲۲- ایوب ابوالبرکه : که به پدر منسوب است سرور چپانیان و سر خیل بی حیایا ...

۲۲۳- ابوالبرکه پدر : پدر ایوب ابوالبرکه . از اعیان شهر کش ماوراءالنهرست ...

۲۲۴- خواجه تاج الدین مختص : جوانی است بانواع هنر آراسته در خطوط و علم قافیه و ...

۲۲۵- مولانا شمس الدین محمد کاشی : از جمله مدرسین کاشان است و در ماده عاشقی زن کرمانی ...

۲۲۶- خواجه لهراسب : برادر مولانا امیدی است بعضی اوقات ریاست قصبه تهران ...

۲۲۷- مولانا غیاث الدین احمد نیشابوری : مردی بسیار شریف است و متقی و پرهیزکار مدتی بامر قض ...

۲۲۸- مولانا محمد قرشی : از بیارجند است و مردی عاشق پیشه و دردمند، مدتها مل ...

۲۲۹- قاضی شهاب مرندی : از جمله خوش طبعان آنجاست این مطلع از اوست :

۲۳۰- خلیفه سدید گیلانی : در اوایل حکومت خان احمد عروج کرد و از حکومت بر او ...

۲۳۱- قاضی یحیی : از طبقه نور بخشیه لاهیجیه است طبعی بغایت بلند و سل ...

۲۳۲- مولانا نورالله : از آدمی زاده های شهر هرات است و در کمال وفور فضایل ...

۲۳۳- مولانا محمد پسر مولانا سلطانمحمد استرآبادی : جوانی بوده است در کمال فهم و استعداد و خطوط را نیک ...

۲۳۴- محمد حسین : او هم پسرمولانا سلطانمحمد است این مطلع از اوست :

۲۳۵- خلیفه علی میرک : پسر خلیفه محمد حیات است و در جهات صنایع غریبه صاحب ...

۲۳۶- مولانا فضلی : مولدش قزوین است و از ملا زاده های آنجاست خطش خوب و ...

۲۳۷- خواجوی سمنانی : از ملک زادگان است، امید که در سخن بمرتبه خواجوی کر ...

۲۳۸- شیخ جمال الدین : از ولایت خلخال عراق است و تخلص او یقینی است این دو ...

۲۳۹- مولانا شیخ احمد : اصلش از ولایت خلخال است اما اجدادش از آنجا بقزوین ...

۲۴۰- ملک زاده خوافی : از ملک زاده های آنجاست و او جوانی بغایت مشهور و بی ...

۲۴۱- قاضی سنجانی : وی از اولاد شاه سنجان است و در عجم قرینه سحبان، در ...

۲۴۲- مولانا شاه محمود : اصلش از نیشابور است، در خط نستعلیق قطعات سحر آیاتش ...

۲۴۳- مولانا عبدی : خال مولانا شاه محمود است و در خط شاگرد مولانا سلطا ...

۲۴۴- مولانا انیسی : اصلش از خوارزم است و در خدمت سلطان یعقوب میبود . و ...

۲۴۵- مولانا عبدالکریم پادشاه : برادر مولانا انیسی است . وجه تسمیه او آنکه دماغش پ ...

۲۴۶- خواجه حافظ بابا جان : از تربت خراسان است و خط نستعلیق را خوب مینوشت در ن ...

۲۴۷- مولانا ملک : اصلش از قزوین است و بعضی گویند از تبریز، اکثر خطوط ...

۲۴۸- مولانا ابراهیم : از استر آباد است و خصوصا نستعلیق را خوب مینویسد بن ...

۲۴۹- مولانا اسمعیل : پسر مولانا ابراهیم مذکور است این مطلع از اوست .خط ...

۲۵۰- مولانا سلطانمحمد : او نیز پسر مولانا ابراهیم است این مطلع را از خود م ...

۲۵۱- مولانا صدر خیابانی : از خیابان شهر تبریز است . خط نستعلیق را بد نمی نوش ...

۲۵۲- مولانا حافظ مجلسی : از شهر تبریز است و قرآن را حفظ کرده و قانون و شتر ...

۲۵۳- دوستمحمد کوشوانی : کوشوان دهی است در حوالی هرات و مولانای مذکور جوانی ...

۲۵۴- مولانا زین العابدین مشهور به تکلتو خان قصه خوان

۲۵۵- مولانا کمال الدین حسین قصه خوان : خود میگفت که از اولاد کمال الدین غیاث فارس ام اما ...

۲۵۶- قطب الدین احمد : برادر مولانا کمال الدین قصه خوان است و حالیا قصه خ ...

۲۵۷- استاد دوستمحمد عودی : از سازنده های مقرر شاهزاده های شهر هرات بود بعضی ا ...

۲۵۸- محب علی نایی : از مردم شهر هرات است نی را بسیار خوب مینوازد و خط ...

۲۵۹- مولانا آشفته قصه خوان : از استر آباد است و در شاعری و قصه خوانی سخنش خالی ...

۲۶۰- مولانا قاسم علی قصه خوان : از مشهد است بسیار خوش طبع بود و قصه را بچاشنی و حر ...

۲۶۱- حافظ خو گره : تبریزیست و نقش ها و صورت ها را طوری می بندد و در ه ...

۲۶۲- مولانا خروس : اصلش از مشهد مقدس است و در کاشان متولد شده از طفول ...

۲۶۳- مولانا مجنون چپ نویس : از خوش نویسان و خوش طبعان عراق است و در خط چپ از ب ...

۱۹۶- منبع فضایل نفسانی، خواجه شهاب الدین عبدالله بیانی مشهور به مروارید

در صدف و ولد خلف خواجه محمد کرمانی است و او را یکی از سلاطین تیموری بضبط یا رسالت قطیف و بحرین فرستاده بود بعد از معاودت دری چند شاهوار و مرواریدی چند آبدار برسم تحفه آن شهریار آورده بود بدان جهت مسمی بآن لقب گردید اما وی از روی خلقت و استعداد و علو فطرات و ارشاد گوهریست که غواص روزگار همچو وی کم دری بروی کار آورده، لجه کمالاتش مملو از درر غرر فواید و بحر اندیشه استقامت پیشه اش مشحون بزواهر جواهر، نکات و فواید انایمش رقم نسخ بر رقاع و توقیعات استادان زرین قلم کشیده . مصرع : به ثلث او ننویسد کسی مگر یاقوت . مضراب مسرت آثارش قوت بخش روح و روان و حرکات دست رطوبت افزایش در خواص زیاده از آب حیوان، در عنفوان جوانی ملازمت سلطان حسین میرزا نموده صدرصد ارتش بفر وجود آن سرخیل ارباب فضل زیب و زینت گرفت و روز بروز رشد او در تزاید بود تا بمرتبه امارت رسید و در جرگه امرای عظام درآمد بجای امیر علیشیر مهر زد و تا آخر سلطنت آن پادشاه قیام و اقدام می نمود و بعد از آن کنج انزوا اختیار کرد و بکتابت مصحف مجید موفق گردید تا آنکه حضرت صاحبقران مغفور ملک خراسان بعز حضور مشرف گردانید و او را از زوایای خمول بیرون آورده رقم قبول بر ناصیه احوالش کشیدند و او بواسطه غلبه مرض آبله فرنگ آهنگ گوشه گیری کرده از شرف ملازمت استعفا نموده و در آن اوان وقایع سلطنت آن حضرت را بنظم و نثر در آورده و در سلک تحریر کشید .

فی الواقع بسیار خوب گفته است :

نظم بدیع و نثرت ای نازنین شمایل

هر کو شنید گفتا،لله در قایل

به اتمام تاریخ نثر توفیق یافته پیشتر از اختتام تاریخ منظوم نظام حیاتش از سلسله بقا فرو گسیخت و کان ذالک فی شهور رجب المرجب سنه اثنی و عشرین و تسعمایه، از نتایج طبق وقادش دیوان قصاید و غزلیات و رباعیات موسوم به مونس الاحباب و تاریخ شاهی و منشآت در میان فرق عباد مشهور است و تاریخ منظوم و خسرو و شیرین بواسطه عدم اتمام متداول نگشت، این چند بیت از منظومات ایشانست:

در این فکرم که با خود همدمی ز اهل وفا یابم

ولی چون خود پریشان روزگاری من کجا یابم

ترسم آنجا که حدیث رخ نیکو گذرد

گه بتقریب مبادا سخن او گذرد

ای خوش آندم که تو در دیده نشیمن کردی

گفتمت جان بجان کن، بدل من کردی

فکن ای بخت یکره استخوانم زیر دیوارش

که غوغای سگان از حال من سازد خبردارش

میان حسن تو و عشق من غبار نبود

مرا از آن گل رو بود خار خار و تو را

هنوز دامن گل مبتلای خار نبود

نبود چون تو گلی در همه کبودی چرخ

دمی که باغ رخت را بنفشه زار نبود

بشب رساند خطت روز بیقراری من

و گر نه بی تو مرا روز و شب قرار نبود

در این بهار برآمد خط تو، وه کاین بار

بهار حسن ترا حسن هر بهار نبود

زناز حسن فرود آمدی مگر امسال؟

که این نیاز که می بینم از تو پار نبود

بیانی از ستم یار کرد دل خالی

این رباعی از مونس الأحباب است :

و گر نه این همه تشنیع هم بکار نبود

یا رب که مرا صحبت جان بی تو مباد

وز هستی من نام و نشان بی تو مباد

انجام زمانه یکزمان بی تو مباد

این چند بیت در منقبت از قصیده ی اوست :

نمی بینم کسی غیر از علی بن ابی طالب

امام عرصه دنیا هژبر بیشه هیجا

چراغ یثرب و بطحا امام مشرق و مغرب

با حکام و دلایل حکم قرآن را تویی مثبت

بایجاب خلایق رسم ایمان را تویی موجب

پیمبر گفت کاسب را حبیب الله بدان معنی

که محبوب حق آمد هر که شد مهر تو را کاسب

بداندیش تو را منکوب می بینم از آن روزی

که از روی شرف داده پیمبر جای بر منکب

قلم چون رفته بر خذلان بد خواه تو در مبدا

چه خاصیت دهد هر چند باشد وحی را کاتب

امید از توست ما را نی ز زهد و توبه و تقوی

باین معنی که در غیب است حال فاسق و تایب

بد اندیش تو را منکوب می بینم از آن روزی

این بیت در شاهنامه در صفت جنگ از اوست و بسیار خوب واقع شده :

که از روی شرف دادت پیمبر جای بر مکسب

بفرق یلان تیغ را هردمی

این چند بیت در خسرو و شیرین در صفت شیرین از اوست :

چو مد الف بر سر آدمی

جمالش مصحف اسرار بیچون

نخستین حرف بروی سوره ی نون

چه باشد وسمه بر آن ابروی شنگ

بر او از گونه قوس قزح رنگ

دو چشم او ز مستی فتنه انگیز

بکف هر یک ز مژگان خنجر تیز

ز خال دلفریب و چشم جادو

پرستار جمالش ترک و هندو

دو رخسارش که هر یک لاله زارست

ریاض حسن را هریک بهار است

بزیبائی میان هر دو رخسار

کشیده بینی نازک قلم وار

برآن لوح جمال از حسن تقدیر

رقم زد چشم و ابرو کلک تصویر

چو عاجز دید از آن بینی رقم را

قضا بنهاد بر لوح آن قلم را

دهانش آب خضر، اما نهفته

لبش یاقوت ناب اما نسفته

حدیثش مژده ای از عمر جاوید

دهانش ذره ای، بر روی خورشید

بدرج گوهرش، درهای نایاب

بآب زندگانی گشته سیراب

زهم گیرند دندان و لبش کام

که شکر خوش بود با مغز بادام

زبانش برگ گل، در غنچه ناز

ولی آن گل، که در جنت شود باز

میان یک حصه از ده بخش مویش

غلط گفتم که نازکتر ز خویش

ز زانویش حدیثم میدهد روی

بلی ز آئینه طوطی شد سخنگوی

بهم زانوی آن سرو پریچهر

اگر مایل شود آئینه با مهر

ز عصمت هرگز آن لایق نه بیند

چون را قم حروف شاگرد او بود به همین واسطه اطنابی واقع شد .

۱۹۷- خواجه محمد مؤمن

پسر خواجه عبدالله مروارید است و ذهن لطیفش غواص درر معانی و طبع مستقیمش صیرفی نقود سخندانی فقرات فصاحت آیاتش که از قلم خجسته رقم ناشی شده سرخط فضلای بلاغت آئین در اکثر خطوط به تخصیص ثلث و نسخ ثانی یاقوت و صیر فی و ناسخ استادان متقدمین و متأخرین.

تعلیق کرده بر صفحات مصورش

هر حرف او ز گنج معانیست گوهری

شمه ای اگر از فضایل او مبین گردد کتابی شود معین . من در خدمت ایشان درس خوانده ام و اندک سیاه و سفیدی که فرق میتوانم کرد از برکت ایشانست و در هرات و شیراز با من می بود و منصب صدارت مرجوع بایشان . بعد از مدتی در خدمت حضرت صاحبقران بسر برده آخر بواسطه بعضی امور متوجه هند شد و در شهور سنه ثمان و اربعین و تسعمایه در آنجا در گذشت، در محل عزیمت هند این غزل در سلک نظم کشیده بود:

عاقبت کرد از غمت سرگشته دوران مرا

آنچنان گشتم ضعیف از محنت دوران که نیست

دیگر از درد جدایی طاقت افغان مرا

مشکل شبهای هجران گر بماند این چنین

دولت وصل تو کی روزی شود، آسان مرا

بسکه خونبار است چشمم بی تو خواهد شد خراب

شهر هستی، دمبدم از موج این طوفان مرا

همچو مؤمن بی سر و سامان نبودم پیش از این

افشان بیخته از مخترعات ایشانست این مطلع هم از اوست :

۱۹۸- خواند امیر مورخ

از جمله مردم متعین از جانب مادر نبیره ی امیر خواند مورخ است و او هم در آن علم شریف ماهر بود چنانکه دو کتاب در آن باب نوشت یکی خلاصه الاخبار و دیگری حبیب السیر، در معما طبعش به انگیز بود این معما باسم تقی از اوست :

دیوانه صفت بسته زنجیر بلا شد

روی آن دلربای مهر گسل

۱۹۹- شیخ زادهٔ لاهیجی

ولد صدق شیخ محمد لاهیجی است و او از جمله خلفای نامی نور بخشیه است و در جوانی از آنجا بیرون آمده و در شیراز رحل اقامت انداخته است و شیخ زاده در آنجا متولد گردیده اند، بسیار بزرگ منش و خموش طبع بوده و چون در مشرب عالی افتاده اکثر اوقات با ارکان دولت حضرت صاحبقران مغفور به تخصیص با شیخ نجم زرگر مصاحب شده از غایت شرب مدام فرق میانه صبح و شام نمیکرد چنانکه از این دو بیت امیدی که در مدح شیخ نجم مذکور گفته معلوم میشود

فتنه با خالهاش گشت ای دل

می مغانه که مرد افکن است و توبه شکن

چنان بدور تو از شیخ و شاب برده شعور

که زاهدان سحرخیز بر نمی خیزند

و در اصناف شعر خصوصا رباعی بی بدل بود و فدایی تخلص مینمود این سه رباعی از اوست :

وزآمدنش بگلستان داد نوید

گشتند درختان ز شکوفه همه چشم

در کوچه انتظار کردند سفید

هر چند که دل بوصل شادان کردیم

دیدیم که خاطرت پریشان کردیم

خوش باش که ما خوی به هجران کردیم

دشوار بخویش و بر تو آسان کردیم

ای گل نظری به عندلیبان نکنی

می در کف و یاد بی نصیبان نکنی

ناکامی غربت نکشیدی هرگز

۲۰۰- قاضی عبدالله یقینی

داماد شیخ زاده ی مذکور است و از اقربای اقرب او . سلیقه اش در شعر و انشاء عدیم المثال بود همواره اوقات خود را به نیل امانی و آمال صرف مینمود این مطلع از او ثبت افتاد:

چه سود از حرف رندی مشرب رندانه می باید

ای خوش آن شبها که با افسانه میلی داشتی

درد دل میگفتم و افسانه می پنداشتی

عاقبت بملازمت حاکم گیلان دست بر سینه

۲۰۱- ملک قاسم نقاش شیرازی

میگفت از اولاد شاه شجاع کرمانی ام و بغیر از این عیبی نداشت، مصور خوب بود و بهمه قلم خط را خوب مینوشت و در انشاء ید طولی داشت و در معما و عروض مهارتی بی انتهی، قوت حافظه او بمرتبه ای بود که بیک بار خواندن سی بیت یاد میگرفت اما بسیار بی طالع واقع شده بود و از این دولت حظی نیافت در جوانی در شهور سنه سبع و اربعین و تسعمایه از عالم رفت این رباعی در شکایت روزگار از اوست :

کاز دهر، صفا گشته بکلی زایل

خالی ز غبار یکدگر یک ساعت

۲۰۲- خراسان خان

از اعیان شهر لار است و اکثر علوم را ورزیده و از جمله شاگردان مولانا جلال الدین محمد دوانی است، مدتی مدید در هند و بعضی بلاد سفر کرده با مردم نیک صحبت داشته و در شعر به تخصیص در نعت و منقبت قصاید دارد اما شعر او خالی از نمکی نیست این مطلع از اوست :

چون شیشه ساعت نتوان یافت دو دل

دلا هرگز منه از کوی دلبر یکقدم بیرون

۲۰۳- مولانا فخر الدین علی

پسر مولانا حسین واعظ است و او نیز همچون پدر بوعظ مردم می پرداخت روزی در اثنای وعظ گفت اگر از جانب شیعیان سخن میگویم سنیان را بد میآید و اگر از جانب اهل سنت حرف میگویم امامیه را خاطر می رنجد حال آنکه من نه سنی ام و نه شیعه

می ندانم تو را چه نام کنم

آری آری . مذهب عاشق ز مذهب ها جداست

حاصل آنکه مذهب او این حال داشت اما مشربش عالی افتاده بود محمود و ایاز از جمله منظومات اوست. وفات او در شهور سنه تسع و ثمانین و تسعمایه واقع شد این مطلع از نیز از اوست :

زلفش کشم و شب بسر دست درآید

با لب لعل و خط غالیه گون آمده ای

۲۰۴- مولانا فقیه

مردی فاضل خوش طبع و درویش مشرب بوده ارادت بیش از بیش به جامی داشته اکثر تصانیف او بخط مولانای مذکور است مولانا عصام الدین ابراهیم دانشمند مشهور شرحی برکافیه نوشته در دیباچه این عبارت درج کرده است که « اوردت فیه بعض مهملاته! » یعنی در بعضی محل ها که جامی در آنجا اهمال نموده است من اینجا بتلافی آن اقدام نموده ام اگر چه لفظ مهمل متحمل معنی دیگر است . او را دولت خواجه نام نهاده بودند باعتبار آنکه جهت دولت خواجه نظام الملک فاتحه میخوانده، مولانا مومی الیه جهت او این رباعی تعرض آمیز گفته :

ذمش نتوان به مهمل دیباچه

شرحی است که احتیاج تامست بر او

۲۰۵- مولانا سلطانعلی مشهدی

مولانای مذکور در خط نستعلیق مشهورتر از آنست که او را احتیاج بنوشتن تعریف باشد این مطلع از اوست :

با وجود آنکه سن او از شصت متجاوز بود، خوب مینوشت چنانکه این دو بیت را بر وزن مثنوی برای خود در رشته نظم کشیده :

هنوزم جوانست مشکین قلم

توانم هنوز از خفی و جلی

۲۰۶- حافظ علی

اصلش از غوریان هراتست و او بحدت ذهن وجودت طبع موصوف بود و اکثر خطوط را نیک مینوشت در علم عروض و صنایع شعر بسی ماهر است، چنانکه قصیده ی مصنوع خواجه سلمان ساوجی را مکرر تتبع کرده این مطلع یکی از آنهاست :

نوشتن که العبد سلطانعلی

حریم حرمت کوی تو جنت ابرار

۲۰۷- مولانا حسین علی فراش

از هراتست در سلک فضلای فصیح زبان و بلغای ملیح بیان انتظام دارد از جمله شاعران آنجاست و این رباعی را که جهت آتش برکدان گفته نوشته شد :

چون شمع همه سوختن آموخته ام

ای آنکه دل چو سنگ و آهن داری

۲۰۸- قاضی میرک خالدی

از اکابر قضات قزوین است و بسیار فاضل و خوش طبع و شیرین صحبت، گاهی بشعر مشغولی میکند . این مطلع مشهور از اوست :

باعتقاد را قم حروف مصرع اول را اگر چنین خوانند بهتر است : بکسم از آن نمانده سر و برگ آشنایی؟

۲۰۹- قاضی لاغر سیستانی

قاضی احمد نام دارد در سیستان بامر قضا اشتغال دارد و خالی از مولویتی نیست و بسیار خوش صحبت و شیرین کلامست و بواسطه آنکه در سیستان قاضی دیگر بود که فربه بود آن را قاضی فربه و این را قاضی لاغر میگفتند این رباعی و مطلع از اوست :

شکر لب و شیرین حرکاتند همه

از آدمیان غرض همین ایشانند

قاضی مذکور میگفت که چون اکثر مردم سیستان لگور و دزدند دعویی که من می رسم بیشتر اینست که یکی دعوی میکند و فلان دزدی کردیم و او زیاده از حصه خود گرفته یا اینکه دعوی کند که من با فلان قمار غایبانه باخته ام و او در ادای وجه تعلل میکند، روزی جماعتی آمدند و دعوی زیادتی مال دزدی میکردند، من گفتم که این دعوی شرعی نیست چرا که شما دزدی کرده اید، در جواب گفتند که دزدی آن باشد که کسی چیزی از خانه بدزدد و حال آنکه ما گرگان بیابانیم و بضرب دست و پهلوانی می ستانیم، و دیگر آنکه اگر کسی به حج رود چهل روز یا کمتر ریاضت میکشد ما که مدت شش ماه زیاده بر آن رنج بیابان و فقد آب و نان می کشیم چرا مال تجار بر ما حلال نباشد؟

۲۱۰- میرزا کافی

از جمله بزرگ زادگان اردوباد آذربایجان است، منصبش منشی حضرت صاحبقرانی در پاکیزه گی انشاء و سنجیدگی املاء و وفور اخلاق و فرط فضایل از نادران زمان، توقیع افضالش بطغرای غرای سعادتمندی موقع، و پروانه آمالش برقم خردمندی موشح است .

این مطلع از اوست :

۲۱۱- میرک کور « میرزا قاسم »

در خوشنویسی مسلم روزگار و در انشاء سرآمد فضلای بلاغت شعار بود. پدرش بوزارت شاهزاده بدیع الزمان میرزا اشتغال داشت خود بطالب علمی و کسب کمال مساعی جمیله بظهور میآورد و بعد از آن بسپاهیگری مشغول شده در خدمت درمش خان که لله من بود بسر می برد و خان مذکور با او ظرافت ها میکرد و او از این معنی بسیار آزرده خاطر می بود در آن ولا این دو بیت بطرز بوستان حسب حال خود گفته :

گشت بی صبری من موجب رسوایی من

یکی را برآری و خانی دهی

بصد عزتش کامرانی دهی

یکی را بیاری و نوکر کنی

آخر در شهور سنه اثنین و ثلاثین و تسعمایه در هری در خانه خواجه حبیب الله بدست یکی از ترکان کشته شد، این ابیات از جمله اشعار اوست :

قد بر افراز که کوته شود این افسانه

مشکل حکایتی است که گفتن نمیتوان

برجان و دلم همیشه بیداد از تو

فریاد ز بیداد تو و داد از تو

روزی با میرزای مذکور بباغ مراد هرات بطریق گشت رفته بودیم و در خانه بیت العشرت مشهور منزل کرده بودیم این رباعی و مطلع را در بدیهه گفته و بدیوار خانه نوشت:

فریاد ز تو، هزار فریاد از تو

دردا که گل امیدم از باغ مراد

هرگز بمراد دل غمگین نگشاد

افسوس ز هجر یار جانی افسوس

و گویا این مطلع حسب حال خود نوشت و مولانا شوقی یزدی این مطلع را تضمین کرده و در پهلوی خط او بدیوار نوشت:

ای بی تو گردش فلک بی مدار حیف

بودی و در زمانه نظیری نداشتی

۲۱۲- قاضی عیسی

اگر چه در اصل از ساوه است اما در قزوین کسب کمال کرده بنابرآنکه پدرش خواجه شکرالله، مستوفی حسین بیک بود او را معلم سلطان یعقوب گردانیدند، چون یعقوب بیک بر وجهی که سمت تحریر پذیرفت صاحب تخت و سریر گشت قاضی مذکور مقلد امر صدارت شده اوامر و نواهیش مطاع پادشاه و سپاه گردید بعد از فوت سلطان یعقوب، سلطان صوفی خلیل بنابر سوء مزاجی که نسبت باو داشت و نا معقولی بدو کرده همت بر استیصالش گماشت و کان ذالک فی شهور سنه ست و اربعین و ثمانمایه، صاحب مجالس النفایس آورده که هیچ پادشاهی اهل علاقه را آنقدر تعظیم که آن پادشاه او را کرده نکرده، در واقع که چنین است الحق که بی جایگاه نیز نبوده چرا که بانواع فضایل و آداب و خوب طبعی آراسته بود و مردم اهل فضل و کمال در زمانش مرفه الحال و فارغ البال بوده اند، این ابیات از نتایج طبع آن سعادتمند است :

همه دانند کاز بیداد آن پیمان گسل گویم

من بیچاره را ایشوخ جان از تن برآوردی

بخود واصل نکردی جان من، از من برآوردی

ز آه و ناله ی دلها دلم اندوهگین دارد

دل من خرمن درد است و صد دل خوشه چین دارد

شبی که آن بد مهر همنشین من است

۲۱۳- شیخ نجم یعقوبی

پسر عم قاضی مذکور است و در خوش طبعی و ندیمی و مقبولی از جمیع ندما و مخصوصان پادشاه در پیش، و در قبول عامه از همگنان بیش، میانه او و میر علیشیر غایبانه محبت و مراسلات بوده چنانکه در مجالس النفائس ایمایی بدین معنی شده. مشهور است که در محلی که او بیمار شده بود پادشاه بجهت رعایت خاطر او در صبحی که از جام مدام صبوحی کرده بود بعیادت او آمده و زودتر برخاسته شیخ مذکور غزلی که این چند بیت از آنست در بدیهه گفته از عقب پادشاه فرستاده :

ستاره وار بسی دیده در کمین من است

نمیدانم چرا با عاشق خود یار ننشیند

ز جور طعنه اغیار یا از عار ننشیند

صبوحی کرده مست آمد بپرسش عاشق خود را

این دو مطلع نیز از اوست :

که مستی را بهانه سازد و بسیار ننشیند

جامه گلگونی درآمد مست در کاشانه ام

خیز ای همدم که افتاد آتشی در خانه ام

گشتم غبار و برد بکویش صبا تنم

بعد از وفات پادشاه، قلندر وار بگیلان رفت و در آنجا فوت شد .

۲۱۴- قاضی صفی الدین عیسی ثانی

از جانب مادر، دختر زاده ی آن قاضی عیسی است و از جانب پدر، پدرش برادر زاده ی او . مدتها قضای معسکر ظفر اثر متعلق بدو بود، اکنون از آن امر خطیر استعفا نموده بحال خود است . الحق جوانی است بجامعیت کمالات و سلامت محاورات و ملایمت طبع مثل اوی در ممالک محروسه کم، کلامش مختصری است نافع و تحریرش در باب ارباب مختلف احتجاجیست قاطع، فکرش بکری است که در بستان شرایع پرورش یافته و عقل عقیله امورش، مصباح المجتهدیست که انوار غیبی بر او تافته این مطلع از اوست :

از خاک برگرفته ی باد صبا منم

ای سینه مکش آه و نگهدار نفس را

۲۱۵- قاضی نور الله

او نیز عم قاضی مذکور است و از جمله اعیان و قضات مشهور، صاحبقران مغفور، او را برسم رسالت نزد شیبک خان ازبک بخراسان فرستاده بود او در اثنای راه این رباعی هزل آمیز انشاد کرده بخدمت ایشان فرستاد :

در معرکه یلان زنی را مفرست

جایی که بود معرکه هشیاران

تخلص او انیسی است و فی الواقع که اسم با مسمی بود که مثل او انیسی در هیچ زمان نبود این مطلع نیز از اوست :

۲۱۶- قاضی محمد غفاری

پسر عم قاضی عیسی ماضی است، در خوش صحبتی و حرافی و جذب خاطر یگانه و در نظم و نثر و هزلیات بی بدل زمانه وی مدتی قاضی ری بود و تخلص وصالی میکرد و با تمامی ارکان دولت مصاحب و از شدت قرب مشرب با ایشان در غایت حصول مقاصد و مآرب، چنانکه از این چند بیت که میرزا شاه حسین در جواب پنج فصل او گفته مستفاد میشود :

پیش ما رسم بیوفایی نیست

دیرگاهی است تا انیس منی

محرم و همدم و جلیس منی

گنه توست دور میگردی

دور از ما صبور میگردی

همچنان باز محرم رازی

محرم راز و یار دمسازی

طی کن افسانه منی و تویی

ای یگانه دگر مگو ز دویی

از پی آنک یار فرخ پی

نشود خوار نزد مردم ری

شفقت شد بدو به رغم عدو

نقره خنگی وزین نقره بر او

حالیا بهر خرجی ایشان

این مطلع مشهور نیز از اوست :

در شهور سنه اثنی و ثلاثین و تسعمایه سجل حیاتش بتوقیع فنا مختوم شد، گویند که در هنگام جوانی، جوانی صادق نام او را در حوض آبی انداخته و دستش را مجروح ساخت این قطعه را در آن باب گفته :

در آن وادی که من سر مینهم مجنون قدم ننهاد

ز عشق صادق اگر دست من شکست چه باک

کسی که عاشق صادق بود چنین باشد

پی ثبوت مرا احتیاج بینه نیست

۲۱۷- قاضی احمد

ولد رشید قاضی مذکور است و در حدت ذهن و سلیقه و انشاء بین الأقران مشهور، چندگاه است که با من میباشد این بیت از اوست :

۲۱۸- مولانا محمد شرفی

از ارقاب مولانا شرف الدین علی یزدی است صاحب ظفرنامه تیموری است بوفور فضایل و کمالات صوری و معنوی در نظم و نثر فرید، و در رقت معانی و سلاست الفاظ وحید، ابکار افکارش بلباس معنی های رنگین آراسته و عروس حجله خیالش بزر و زیور قبول پیراسته در یزد جمله الملک شاه نورالدین نعمت الله است و راتق و فاتق مهمات آن حقایق پناه، این اشعار زاده ی طبع فکر بکر آن افادت شعار است :

بهتر از گوشه میخانه ندیدم جایی

یا رب آن منزلتم بخش که از حسن قبول

بر من بی هنر افتد نظر دانایی

خوبان نظری بر دل غمناک نکردند

تا سینه ام از تیغ، جفا، چاک نکردند

بهیچ یار مرا بخت آشنا نکند

جانرا بره وفا کن ایثار ایدل

تا از تو بماند اثر مهر و وفا

۲۱۹- خواجه قطب الدین خورشاه

از آدمی زاده های یزد است وجوانی پاکیزه رای و متقی، با وجود آنک علم حساب را نیکو میداند از غایت سلامت نفس اصلا در مهمات دیوانی دخل نکرده و باندک زراعتی که دارد اوقات میگذراند و گاهی بشعر مشغولی مینماید بیانی تخلص میکند این رباعی از اوست:

ز اندازه برون بی سر و سامانی من

هر چند بحال خویشتن می نگرم

۲۲۰- ملک ابو اسحاق

از بزرگ زاده های شهر کرمانست و بوفور هنر و اصل و گهر مقبول اهل زمانست، این شعر از اوست :

۲۲۱- میر محمود گیلانی

از جمله امرای خان احمد والی لاهیجان است این رباعی از اوست :

در گردن جان من کمند افکنده

کاکل نه که . از برای مرغ دل من

۲۲۲- ایوب ابوالبرکه

که به پدر منسوب است سرور چپانیان و سر خیل بی حیایان و بی باکان بود و بی حیایی او زیاده از آنست که تعریف توان کرد اما کلامش بغایت مقبول و شیرین و سخنان لطایف آمیزش بسی مضحک و رنگین است، در هرات کسب کمال کرده بود و بطریق سیاحت از آنجا بعراق و از عراق به شروان افتاده ندیم مجلس شیخ شاه . پادشاه آنجا شده بود گویند در آن ولا این فقرات را به شیخ شاه عرضه داشت « به تربیت کرده حضرت شاه در کله وجود واقفند نه ایشانرا ایغیری بکمال و نه قسراغی که کسی از آن محظوظ تو اند شد » کذا (!) بهر حال این دو مطلع از اوست :

شرمی از سابقه بندگی ما بادش

سرو بلند مرتبه عالیجناب ما

۲۲۳- ابوالبرکه پدر

پدر ایوب ابوالبرکه . از اعیان شهر کش ماوراءالنهرست و در اطراف و اکناف به فضیلت مشهور و در هنر نادره ی دهور، گویند چون این بیتش بنظر امیر علیشیر رسید که :

خشک شد کشت امید ما و شد قحط وفا

ز آتش دل تا در آب چشم بارانی نماند

بنابر سهو کاتب تا در آب را یا در آب خوانده. رقم تزییف و تزریق بر آن کشیده خبر این بگوش خواجه مذکور رسیده این قطعه را در سلک نظم کشیده نزد میر فرستاد .

هر چه آید بنرد اهل صواب

بگمان خطاش خط نکنند

نقطه ها گرفتند زیر و زبر

عقل را پیرو نقط نکنند

گر بخوانند نیک فکر کنند

یا نخوانند تا غلط نکنند

قاضی سلام الله کاشی : مرد پرهیزکار و نیک نفس بود و بسیار کم آزار واقع شده بود و در شعر طبعش موافق، در شهور سنه احدی و ثلاثین و تسعمایه وفات یافت این مطلع از اوست :

کشته گشتن زیر تیغ چون تو دلداری خوشست

زنده بودن در جهان بهر چنین کاری خوشست

۲۲۴- خواجه تاج الدین مختص

جوانی است بانواع هنر آراسته در خطوط و علم قافیه و عروض و معما صاحب وقوف و تخلصش نوایی است در محلی که متوجه هند بود این قطعه را در سلک نظم کشیده :

سوی هندوستان روم کآنجا

کار اهل هنر نکو رفته

که سخا و کرم ز اهل جهان

به زمین سیه فرو رفته

۲۲۵- مولانا شمس الدین محمد کاشی

از جمله مدرسین کاشان است و در ماده عاشقی زن کرمانی و شرب مدام شهره ی زمان این مطلع در جواب امیر شیخم سهیلی از اوست :

نیاساید دمی از گریه چشم اشکبار من

گهی بر بخت من گرید گهی بر حال زار من

۲۲۶- خواجه لهراسب

برادر مولانا امیدی است بعضی اوقات ریاست قصبه تهران تعلق باو داشت بسیار خوش صحبت بود، اشعار جد و هزل بسیار گفته از جمله مناظره ی ترک و گیلک و چغندر نامه ای که مشهور است و این مطلع که در جد گفته از اوست :

من چه کردم که مرا از نظر انداخته ای

برده ای دل ز من و با دگران ساخته ای

۲۲۷- مولانا غیاث الدین احمد نیشابوری

مردی بسیار شریف است و متقی و پرهیزکار مدتی بامر قضای مشهد مقدسه و هرات اشتغال داشت و در آن کار رعایت امانت و دیانت میکرد در شعرید طولی داشت چنانکه بخود لازم کرده که هر شعری که باشد جواب گوید . اما تخلص مرا که عبارت از سامی است و بدو نسبتی ندارد غصب کرده و این از اهل امانت بعید و از روش دیانت بسیار بسیار دور است.

۲۲۸- مولانا محمد قرشی

از بیارجند است و مردی عاشق پیشه و دردمند، مدتها ملازمت سلسله نور بخشیه کرد و بقدر در رمل وقوفی داشت این مطلع از اوست :

رنجند از هم دوستان اما نه این مقدارها

پیرم و سست و از این حال پریشانم سخت

۲۲۹- قاضی شهاب مرندی

از جمله خوش طبعان آنجاست این مطلع از اوست :

۲۳۰- خلیفه سدید گیلانی

در اوایل حکومت خان احمد عروج کرد و از حکومت بر او بغیر اسمی نمانده بود و حساد را بر او رشک آمده کارکیا را بر دفع او تحریص کردند و او را از پای در آوردند تخلصش الهی بود این مطلع از اوست :

۲۳۱- قاضی یحیی

از طبقه نور بخشیه لاهیجیه است طبعی بغایت بلند و سلیقه مرغوب و دل پسند دارد این اشعار از اوست :

یاری اغیار و اغیاری یارم می کشد

این است به بین آفت دین و دلم اینست

مقصود و مراد دل بیحاصلم اینست

ای همنفسان میدهم امروز نشانی

این دو مطلع نیز از اوست :

اول قدم است اینکه در این راه نهادیم

بیک کرشمه پری پیکری ربود مرا

۲۳۲- مولانا نورالله

از آدمی زاده های شهر هرات است و در کمال وفور فضایل و کثرت صفات، طبعش مایل، و در اصناف حیثیات مثل شعر و معما روان و نادر دوران مدتی اشراف سر کار من متعلق بدو بود و این زمان نیز با من میباشد . این مطلع از اوست :

۲۳۳- مولانا محمد پسر مولانا سلطانمحمد استرآبادی

جوانی بوده است در کمال فهم و استعداد و خطوط را نیک مینوشت و بقدر طالب علمی داشت . تخلصش مشربی بود در عنفوان جوانی وفات یافت . این مطلع و بیت از اوست :

ندارد رحم بر سوز دل و چشم پر آب من

مرا آمد نصیب از عشق خوبان داغ نومیدی

۲۳۴- محمد حسین

او هم پسرمولانا سلطانمحمد است این مطلع از اوست :

نصیب کس مبادا یا رب این داغی که من دارم

مرا بباده بشویید چون هلاک شوم

۲۳۵- خلیفه علی میرک

پسر خلیفه محمد حیات است و در جهات صنایع غریبه صاحب اختراع از جمله در شعر بافی در زیر فلک اطلس نظیر ندارد . و تا نقش پرداز فلک نیلوفری و استاد کارخانه معصفری تار و پود لیل و نهار در کارگاه روزگار درهم کشیده مثل وی ندیده و نشنیده، طبعش در شعر مرغوب و موزون و خوبست این مطلع از اوست :

بدین مگر ز گناهان خویش پاک شوم

بلبل بچمن گرید و من بر سرکویش

۲۳۶- مولانا فضلی

مولدش قزوین است و از ملا زاده های آنجاست خطش خوب و حسن اختلاطش، مرغوب این مطلع از اوست :

۲۳۷- خواجوی سمنانی

از ملک زادگان است، امید که در سخن بمرتبه خواجوی کرمانی رسد چه از بشره ی او پیداست که ملکی است در صورت بشر یا شاخ گلی است بارش پر ثمر آثار رشد و قابلیت از ناصیه او کالشمس نصف النهار ظاهر و هویداست و در مصحف جمالش آیه وافی هدایت، ما هذا بشر الی ملک کریم در دیده ی اولوالأبصار جلوه گر و پیدا با وجود آنکه سن او از پانزده نگذشته گویا از پیر روزگار نصیحت مضمون این شعر آبدارش بگوش هوش او رسیده که :

یا نامه ای ز جانب دلدار میرسد

صورت خوب تو داری طلب معنی کن

و او نیز قبول این معنی کرده همگی اوقات بکسب علوم میگذراند این مطلع از اوست :

تا تو را پادشه صورت و معنی گویند

خال مشکینت که بر رخساره ی مهوش فتاد

۲۳۸- شیخ جمال الدین

از ولایت خلخال عراق است و تخلص او یقینی است این دو مطلع از اوست :

فغان کاز آه نتوان داشتن خود را نگاه آنجا

با خودم هر لحظه یاد او بگفتار آورد

۲۳۹- مولانا شیخ احمد

اصلش از ولایت خلخال است اما اجدادش از آنجا بقزوین آمده اند او در قزوین متولد شده مدتها در شیراز در خدمت علامه مغفور میر غیاث الدین منصور دشتکی استفاده کرده فضایلش بسیار است و در وادی نظم اشعار آبدار دارد از جمله این مطلع از اوست :

۲۴۰- ملک زاده خوافی

از ملک زاده های آنجاست و او جوانی بغایت مشهور و بی باک و ظالم و سفاک بود و کمان پر زور میکشید و تیر را خوب میانداخت در اواخر عملش برگشته آثار خلافی از او بظهو رسید ناچار کمال خوف بخود راه داده بقلعه استایی خواف متحصن شد بنابراین امرای عالیمقدار بگرفتن آن حصار مأمور گشتند و باندک وقتی قلعه آنچنان که با قله گردون لاف مساوات زدی و با برج و السماء ذات البروج دعوی محاذات کردی .

بدین صورت دهم تسکین دل دیوانه خود را

ز سنگ انداز او سنگی که جستی

( از محمد عصار )

بقید تسخیر اولیای دولت در آمده او را مقید ساخته به تبریز بخدمت حضرت صاحبقرانی آوردند حسب الفرمان قضا جریان بیک پای از مناره ی نصیریه آویختند

پس از قرنی سرگردون شکستی

اگر بد کنش مرد بد روزگار

بگردون گردان رسد زهره وار

زمانه ز گردون بزیر آردش

( فردوسی )

آری «زمانه خصم تو را بر کشد، ولی از دار»

چون طبعش صافی و ذهنش وافی بود بعضی اوقات شعر میگفت این مطلع از آن جمله است:

۲۴۱- قاضی سنجانی

وی از اولاد شاه سنجان است و در عجم قرینه سحبان، در اشتغال ذهن و دقت فهم مشهور و معروف و بحدت ذکاء و صفای خاطر موصوفست منتصرالابصار که بتتبع مخزن الأسرار سروده است بنام امیر علیشیر در سلک نظم کشید، این دو بیت در نعت از آن کتابست :

پای گل و خار نباشد عجب

تافت بر او پر تو صبح قدم

در مثنوی دیگر که وقایع بدایع نام دارد تاریخ صاحبقران مغفور را بنظم آورده این سه بیت در تعریف قلعه از آنست :

کاز آن تا فلک بود یک نعره وار

سپهر منقش پلنگی در ا و

چو البرز پاره سنگی در او

مثل گر کسی را در اوره بدی

اتفاقا حضرت قاضی را در سن نودسالگی متقاضی عشق گریبان بسر کوی ملامت و رسوایی کشید و از خمخانه شوق و مودت ساغر ناب مهر و محبت چشید و مضمون این بیت را بادا رساند :

از قضا روزی جوان بدو رسید و از روی مطایبه پرسید که هیچ میدانی که این مطلع شعر کیست؟

محراب نه، ابروی بتان بود قضا کن

ای پیر گشته، بهر جوانان زره مرو

قاضی در جواب او در بدیهه گفت این شعر همان کس است که این مطلع گفته است :

القصه قاضی پیر ملعبه آن جوان شده مضمون این شعر مصداق حال او شد :

در شهور سنه احدی و اربعین و تسعمایه مسجله حیاتش به سجل ممات موشح گشت و این مطلع شاهد حال گذاشت :

مطلع

چو لاله با دل پر داغ و حسرت زین چمن رفتم

تو ای شاخ گل رعنا بمان باقی که من رفتم

۲۴۲- مولانا شاه محمود

اصلش از نیشابور است، در خط نستعلیق قطعات سحر آیاتش سواد بخش دیده حورا، اگر چه در این فن شاگرد سلطانعلی مشهدی است تحقیقا شاگرد مولانا عبدی نیشابوریست اما از او در خوشنویسی و خوش طبعی پیش است و با وجود چندین هنر بس فقیر نهاد و درویش است. این غزل از اوست : در شعر مخلص تخلص میکرد

چشم از ناز دمی باز نکردی هرگز

نظری سوی من از ناز نکردی هرگز

سنگ بیداد زدی بر سر اغیار و مرا

بچنین لطف سرافراز نکردی هرگز

چون کنم با تو عیان راز دل خویش که تو

بخودم همدم و هم راز نکردی هرگز

چون برم ره من دل تنک بسر دهنت

لب چو با من بسخن باز نکردی هرگز

تا شد از خیل سر کوی سگانت مخلص

یک رهش سوی خود آواز نکردی هرگز

۲۴۳- مولانا عبدی

خال مولانا شاه محمود است و در خط شاگرد مولانا سلطانعلی مشهدی با وجود کبر سن خط را خوب مینوشت . مصرع : سفید شد چو درخت شکوفه دار سرش . نهال آرزوی سرو قامتان در چمن جان می کشت مدتها در خدمت حضرت صاحبقران مشرف بوده در این دو سال بعالم جاودانی شتافته این شعر از اوست:

ما را سریر سلطنت آن خاک در بس است

وز برق آه بر سر ما تاج زر بس است

ای دل کشیده دار چو عبدی عنان صبر

گر مهر مهوشان هوس است این قدر بس است

۲۴۴- مولانا انیسی

اصلش از خوارزم است و در خدمت سلطان یعقوب میبود . و او خط نستعلیق چنان مینوشت که مردم او را قرینه مولانا سلطانعلی مشهدی می دانستند و فی الواقع که در آن روش خط را بسر حد سحر رسانید . و گاهی از او شعری سر میزد این مطلع از اوست :

مژه مانع نشود اشک من محزون را

نتوان بست بخاشاک ره جیحون را

۲۴۵- مولانا عبدالکریم پادشاه

برادر مولانا انیسی است . وجه تسمیه او آنکه دماغش پریشانی پیدا کرده و خود را پادشاه نام کرد و بمردم حکم های غریب میکرد. اما فقیر و کم آزار بود نستعلیق را در روش برادر خوب مینوشت و رقم میکرد « کتبه خدا » و گاهی نوشتی که « کتبه زرافه » و رقم مقرری که مینوشت « کتبه شاه » بود و با وجود این شعر نیز میگفت . این دو مطلع از اوست :

تو را در دیده جا کردم که از مردم نهان باشی

نه دانستم که آنجا هم میان مردمان باشی

نمیگویی حکایت با من و آنگه که میگویی

ز بس حسرت ندانم که با که میگویی، چه میگویی

۲۴۶- خواجه حافظ بابا جان

از تربت خراسان است و خط نستعلیق را خوب مینوشت در نقاری و زرفشانی در استخوان استاد بود . در سازها عود و شتر غو را بنوعی می نواخت که باعتقاد من کسی به از او ننواخته، بسیار خلیق و درویش نهاد بود، و در عمل عروض و معما طبعش خوب و ذوقش مرغوب بود. این دو مطلع از اوست :

بجان از ستم های دوران رسیدم

رسیدم بجان تا بجانان رسیدم

در رخت آنها که حیران نیستند

نقش دیوارند، انسان نیستند

در شهور سنه اربع و اربعین و تسعمایه در تبریز فوت شد.

۲۴۷- مولانا ملک

اصلش از قزوین است و بعضی گویند از تبریز، اکثر خطوط خصوصا نستعلیق را بسیار خوب مینوشت و در موسیقی و شعر نیز وقوف تمام دارد در معما نیز بد نیست . این مطلع از اوست :

تا بکی یار رقیب از بهر آزارم شوی

کی بود گر بهر آزارم دمی یارم شوی

۲۴۸- مولانا ابراهیم

از استر آباد است و خصوصا نستعلیق را خوب مینویسد بنابراین مدتی منشی سرکار آستانه رضیه رضویه علی ساکنهم السلام والتحیه بود این مطلع از اوست :

منم جا داده در صحرای دل مشکین غزالی را

برآورده بخوناب جگر نازک نهالی را

۲۴۹- مولانا اسمعیل

پسر مولانا ابراهیم مذکور است این مطلع از اوست .خط نستعلیق بد نمینویسد :

دو دمسازیم ما و نی بکنج درد و غم با هم

که مینالیم از درد جدایی دمبدم با هم

۲۵۰- مولانا سلطانمحمد

او نیز پسر مولانا ابراهیم است این مطلع را از خود میداند :

آمد بهار و هر طرفی صوت بلبل است

ساقی بیار می که عجب موسم گل است

۲۵۱- مولانا صدر خیابانی

از خیابان شهر تبریز است . خط نستعلیق را بد نمی نوشت و در شعر تخلص او نجاتی است . این مطلع از اوست :

دست عشق آمد ز کوی عقل بیرونم کشید

موکشان در دشت غم پهلوی مجنونم کشید

۲۵۲- مولانا حافظ مجلسی

از شهر تبریز است و قرآن را حفظ کرده و قانون و شتر غو را بد نمی نوازد و در نقاری و خوش نویسی دستی دارد و سوای اینها بیست حیثیت می شمارد که دارم این مطلع از اوست :

قدت نهال طوبی و طوبی روان خوش است

حسنت در آن خوبی و خوبی در آن خوش است

۲۵۳- دوستمحمد کوشوانی

کوشوان دهی است در حوالی هرات و مولانای مذکور جوانی آدمی سیرت و خوش طبع و خوش صحبت و شوخ طبیعت است خط نستعلیق را خوب مینویسد و در شعر و عروض و معما مهارتی دارد و گاهی بامر صحافی نیز می پردازد تخلصش کاهی است این اشعار از اوست:

تا چند بحسرت در و دیوار تو بینم

از خانه برون آی که دیدار تو بینم

بخرام که از هر طرفی سرو قدان را

حیران شده ی قامت و رفتار تو بینم

۲۵۴- مولانا زین العابدین مشهور به تکلتو خان قصه خوان

قصه بلاغت آثارش زنک زدای هر غصه و غم و حرکات دلپذیرش مزیل محنت و الم، اصلش از شیراز است و در اوایل حال سفر بسیار کرده اوقات بمعرکه گیری صرف میکرد آخر بخدمت نواب صاحبقرانی مشرف شد و چندان رعایت از آنحضرت یافت که هیچ کس را از آن طایفه در هیچ زمانی مثل آن نیافته و ظرایف و لطایف نیز که میان او و آنحضرت بود . مشهور عالم است چون ایراد آن موجب بی ادبی بود گستاخی نکرد. این مطلع از اوست :

ز هم بگشا لب و بنما بخوبان نکته دانی را

که نگشاید کی چون تو معمای نهانی را

۲۵۵- مولانا کمال الدین حسین قصه خوان

خود میگفت که از اولاد کمال الدین غیاث فارس ام اما تولد او در اصفهان واقع شده، بسیار شیرین سخن و گرم گفتار بود مدت دوازده سال با من بود بعد از آن هشت سال دیگر در خدمت حضرت صاحبقرانی بسر می برد و در اواخر از مداومت افیون تفاوت فاحش در صورت و سیرت او پیدا شده بود گویی مسخ شده بود یا در مذهب تناسخ روح او را در قالب دگر در آورده بودند تا در شهور سنه اثنین و اربعین و تسعمایه فوت شد و در اوایل گاهی کلام نظمی از او سر میزد این چند بیت از آنجمله است :

ای خوش آنساعت که در کوی تو منزل داشتم

صد مراد از دیدن روی تو حاصل داشتم

داشتم در دل ز عشقت آتشی پنهان چو شمع

بر زبان آوردم آخر آنچه در دل داشتم

صرف راه تو چه سازم که به از جان باشد

جان همان به که نثار ره جانان باشد

گفتمش در غم عشق تو پریشانم، گفت

هر که عاشق بود البته پریشان باشد

۲۵۶- قطب الدین احمد

برادر مولانا کمال الدین قصه خوان است و حالیا قصه خوان و مصاحب نواب صاحبقرانی است . این مطلع از اوست :

دل، فگار از غم دلدار خوش است

سینه، ریش از ستم یار خوش است

۲۵۷- استاد دوستمحمد عودی

از سازنده های مقرر شاهزاده های شهر هرات بود بعضی اوقات در خدمت پادشاه گیلان بود بعضی از اوقات در خدمت حضرت صاحبقرانی بسر می برد آخر بطرف هرات رفته در شهور سنه تسع و اربعین و تسعمایه در آنجا فوت شد این رباعی از اوست :

تا چند ز تو بر دلم آزار رسد

جور و ستم و طعنه ز اغیار رسد

باری به همین خوشم اگر از سر لطف

گاهی نظرت بر من بیمار رسد

۲۵۸- محب علی نایی

از مردم شهر هرات است نی را بسیار خوب مینوازد و خط نستعلیق را نیک مینویسد اما بسیار بی پروا و لوند مشرب و ظریف است، مدتی با من می بود بعد از آن بواسطه بعضی مردم که مردمی در ایشان نیست حضرت صاحبقرانی او را به سید منصور کمانه . مشهور به سید بیک سپردند حالیا با او می باشد و با سید مذکور ظرافت ها میکند . چنانکه روزی سید بیک در خیمه نشسته بوده و شعر عربی میخوانده و ترجمه آنرا میگفته ناگاه استر ایشان که در بیرون خیمه بسته بوده بادی جدا کرده آنچنانکه آواز آن باندرون خیمه رسیده محب علی مذکور به سید بیک گفته، خداوندگارا . استر شما نیز شعر میگوید . سید بیک را بدآمده گفته که اگر دیگر مثل این سخنان بگویی تو را ادب خواهم کرد . در جواب گفته که شما مرا باید که جایزه شفقت فرمایید که لطیفه گفته ام سید بیک زمانی تأملی کرده بعد از آن تصدیق او نموده و از روی خنده گفته راست میگویی این مطلع و بیت از اوست :

نیست غیر از بلا سرایت عشق

ز اول عشق تا نهایت عشق

آه مجنون عشق پیشه کجاست

تا برم پیش او شکایت عشق

۲۵۹- مولانا آشفته قصه خوان

از استر آباد است و در شاعری و قصه خوانی سخنش خالی از اثری نبود این مطلع از اوست :

بدور ماه خطش تا خط بنفشه دمید

قدم ز رشک خطش چون قد بنفشه خمید

۲۶۰- مولانا قاسم علی قصه خوان

از مشهد است بسیار خوش طبع بود و قصه را بچاشنی و حرارت میخواند. این مطلع از اوست :

چو تویی نبوده هرگز بوفا و مهربانی

بتو هیچکس نماند تو بهیچ کس نمانی

۲۶۱- حافظ خو گره

تبریزیست و نقش ها و صورت ها را طوری می بندد و در هجو عمل ها دارد و از جمله برای مولانا زینی که بغایت سیاه و جسیم بود عملی بسته تاریخ وفات او خرس سیاه پیدا کرده و روی برویش بسیار میخواند و بسیار میخورد با وجود آواز گرفته خوانندگی هم میکند و اعتقاد تمام بشعر خود دارد خاطر به زیب و زینت خود می گمارد و خود آرای است تخلصش فراقی است این مطلع از اوست :

دمبدم میگردم از شوق لب لعل تو مست

لعل جان بخش تو را خاصیت بسیار هست

۲۶۲- مولانا خروس

اصلش از مشهد مقدس است و در کاشان متولد شده از طفولیت پیش من بود این مطلع ازوست :

بسوزم از غم شمع شب افروزی که من دارم

ندارد هیچ عاشق این چنین سوزی که من دارم

۲۶۳- مولانا مجنون چپ نویس

از خوش نویسان و خوش طبعان عراق است و در خط چپ از بی بدلان عالم بود و خط دیگری اختراع کرده بود و آنرا خط توأمان نامیده و صورت آن خط چنان بود که دو صورت بقلم می نوشت که این دو بیت در آنجا خوانا بود .

توأمان مخترع مجنون شد

کاز قلم چهره گشایی ها کرد

تا شدم مخترع صورت کش

خطکم صورتکی پیدا کرد

رساله نظمی باسم من در بحر لیلی و مجنون در سلک نظم آورده و در تعریف قواعد خط و چگونگی قلم و سیاهی و رنگ کردن کاغذ و ما یتعلق بها جهت رنگ کردن کاغذ از آن مثنوی بخاطر بود این بیت نوشت :

رنگی که صفای خط در آنست

از آب حنا و زعفران است

این مطلع هم از اوست :

بیوفا بودی در اول من تو را نشناختم

حیف اوقاتی که در عشق تو ضایع ساختم

این مطلع قصیده هم از اوست :

فیروزه ی سپهر در انگشترین توست

روی زمین تمام بزیر نگین توست

صحیفهٔ پنجم در ذکر شعرا

۲۶۴- مولانا عبدالرحمن جامی : ار غایت علو فطرت و نهایت شدت شهرت احتیاج بتقریر حا ...

۲۶۵- مولانا هلالی جغتایی : هر چند اجداد ایشان از ترکان جغتایست اما در ولایت ا ...

۲۶۶- مولانا عبدالله هاتفی : زبده ی شعر او افصح فصحا بود و در شعر خصوصا مثنوی گ ...

۲۶۷- خواجه آصفی : چون پدرش مدت مدید وزیر سلطان ابو سعید میرزا بود آص ...

۲۶۸- مولانا بنایی : مولدش هرات است و چون پدرش معمار بود بنابر آن این ت ...

۲۶۹- مولانا نظام الدین نظام : از دارالمؤمنین استرآباد است و از ارباب صلاح و سداد ...

۲۷۰- مولانا امیدی : بجودت طبع سلیم وحدت ذهن مستقیم سر آمد شعرای زمان ب ...

۲۷۱- بابا فغانی : مولد او شیرازست اول در خدمت سلطان یعقوب بود پیش از ...

۲۷۲- مولانا اهلی شیرازی : در سلک شعرای کرام و فضلای عظام، انتظام داشت و فقر ...

۲۷۳- مولانا لسانی : در اصل شیرازی است اما اکثر اوقات در بغداد و دارالس ...

۲۷۴- مولانا حیرتی : مشهور است که مروی است اما خود میگوید که از تونم از ...

۲۷۵- خواجه مسعود قمی : از جمله اعیان قم است، در شعر او را مرتبه عالی است ...

۲۷۶- مولانا شهید قمی : در زمان سلطان یعقوب منصب ملک الشعرایی تعلق بدو داش ...

۲۷۷- درویش دهکی : دهک محله ایست از محلات قزوین اشعار متین او پر زور ...

۲۷۸- مولانا قاضی علایی : از قضات کره رود است و کره رود ولایتی است از قم ملا ...

۲۷۹- اهلی خراسانی : از اهل ولایت ترشیز است و در شیرینی اشعار و حلاوت گ ...

۲۸۰- شوقی یزدی : از اولاد خواجه رشید است مرد خوش صحبت و آدمی سیرت ا ...

۲۸۱- بابا نصیبی : مولد بابا گیلانست و از آنجا بنیاد سیاحت کرده به تب ...

۲۸۲- مولانا ریاضی زاوه ای : زاوه قصبه ایست ازولایت خراسان و ریاضی مذکور در زما ...

۲۸۳- الف ابدال : اصلش از بلخ بود و تخلصش مطیعی اما در آخر کار تخلص ...

۲۸۴- مولانا گلخنی : خواهر زاده ی مولانا شهیدی قمی است سرور بی باکان و ...

۲۸۵- مولانا حیرانی : اگر چه به همدان منسوبست اما اصلش از قم است سخنوری ...

۲۸۶- مولانا مانی شیرازی : در اوایل ببرزگری اوقات میگذرانید و در اواخر بواسطه ...

۲۸۷- مانی مشهدی : پدرش کاسه گر بوده خود نیز در اوایل بدان شغل مشغولی ...

۲۸۸- حیدر کلیچه پز : از شهر هرات است اول به کلیچه پزی اوقات صرف میکرد ب ...

۲۸۹- مولانا نرگسی : از شیخ زاده های شهر ابهر عراق است اما اکثر اوقات د ...

۲۹۰- دوستمحمد جانی : از مردم سبزوار خراسان است و او بصفای ذهن سلیم و ذک ...

۲۹۱- آگهی خراسانی : منشی و فاضل بود و در شعر به قصیده گویی مایل اما خب ...

۲۹۲- مولانا احمد طبسی : که بمولانا احمد تونی مشهور است و معلم حضرت صاحبقرا ...

۲۹۳- شاه حسین کاخی : از قصبه اوبه است از ولایت خراسان در جوانی به تحصیل ...

۲۹۴- مولانا علی فیضی : از جمله فصحا و شعرای خراسان است و در بلند پروازی ن ...

۲۹۵- ضیاء اردوبادی : از شعرای معروف اردوباد است در اوایل عمر بخراسان رف ...

۲۹۶- مولانا ابدال : اصفهانی الأصل بودست در اوایل عطاری کردی مولانای مذ ...

۲۹۷- شاه حسین سیاقی : اصفهانیست پدرش میوه فروش بود بنابراین در اصفهان بم ...

۲۹۸- مولانا شریف : شرافت سخنانش از دیوانش معلوم و طراوت کلامش در طی ک ...

۲۹۹- مولانا نیکی : پسر علی حلاج، اصفهانیست مردی درویش و کم سخن است و ...

۳۰۰- مولانا سایل : از موضع نهاوند است و در فنون فضایل وجودت فهم بی مث ...

۳۰۱- مولانا حسامی قراگولی : اصلش از خوارزم است اما در قراگول من اعمال بخارا و ...

۳۰۲- مولانا موالی تونی : ابیات آبدار و اشعار هموار بسیار دارد و صفات حمیده ...

۳۰۳- مولانا نثاری تونی : بوفور فضیلت محلیست و شعر او از خباثت و معایب معرا، ...

۳۰۴- مولانا مهدی استرآبادی : برادر مولانا نظام معمایی است در نهایت خوش طبعی و م ...

۳۰۵- مولانا ضمیری اصفهانی : جوانی بغایت دردمند و بی تعین است و بسی فضایل دارد. ...

۳۰۶- مولانا ضمیری همدانی : پسر مولانا حیرانی قمی است در شاعری خود را سرآمد دو ...

۳۰۷- مولانا هوشی شیرازی : دیوانه وش مردی بود و شعر مردم باسم خود میخواند و ن ...

۳۰۸- مولانا پرتوی شیرازی : پرتو انوار کلام بلاغت فرجامش همه جا رفته و قبول سخ ...

۳۰۹- مولانا افضل نامی : تهرانی است و بقدر طالب علمی نیز دارد شعرش بغایت رن ...

۳۱۰- مولانا وحیدی : از جمله نادره گویان قم و در وادی غلوی طمع که هموار ...

۳۱۱- مولانا شهاب معمایی : از شعرای هرات است بلطف و صفای ذهن موصوف بود و بمها ...

۳۱۲- مولانا زلالی هروی : از چشمه ضمیر صافی زلال اشعار لطافت آثار مترشح ساخت ...

۳۱۳- مولانا هلاکی همدانی : پدرش خیاط بود فاما چون در ازل قامت قابلیتش را بخلع ...

۳۱۴- مولانا حیرتی قزوینی : از شعرای قزوین است کم کسی را رتبه شعر او هست این د ...

۳۱۵- مولانا هاتفی قزوینی : شاعری پاکیزه گوی بود اشعار خوب از او در میان مردم ...

۳۱۶- مولانا هلالی قزوینی : از خوش طبعان سرآمد قزوین است در هجو خواجه یحیی قمی ...

۳۱۷- مولانا مکتبی شیرازی : صنعتش از تخلص معلوم و در عالم عاشقی همیشه قرین همو ...

۳۱۸- رازی شوشتری : از آن شهر شاعری پاکیز گوی مثل اوی، تا غایت پیدا نش ...

۳۱۹- مولانا محیی لاری : از جمله شاگردان مولانا علامه دوانی است و در علو سل ...

۳۲۰- بابا صفایی : از قم است شعر بسیار گفته اما آنچه بکار آید کم است ...

۳۲۱- مولانا محوی : اصلش از ولایت بسطام است و در اقسام سخن بغایت شیرین ...

۳۲۲- خواجه صوفی اردستانی : خوش طبع و لوند و با وجود این معنی بغایت دردمند بود ...

۳۲۳- خواجه میرم سیاه : از شهر هراتست مرد بی تعین و خوش مشرب بود، بلکه مشر ...

۳۲۴- میر شاهکی اصفهانی : از اقوام نزدیک رییس امیر یوسف رنانی است رنان قریه ...

۳۲۵- مقصود عبدل : از شعرای مشهور مشهد مقدسه است این مطلع و بیت از اش ...

۳۲۶- مولانا مجد حیرانی : از اولاد شیخ صدرالدین راستی است و در شعر طبعش بلند ...

۳۲۷- میرزا محمد امینی : از جماعت زرگران تبریز است اما از زرگری میل بظرافت ...

۳۲۸- شیخ رباعی : مشهدی است و مرد فقیر و گوشه نشین است و از اقسام شع ...

۳۲۹- مولانا ادایی : از شعرای مشهور اصفهان است شعر بسیار گفته اما قافیه ...

۳۳۰- بیاضی استرآبادی : مولد او استر آباد است و اکثر شعرهای او هجوهای رکیک ...

۳۳۱- آگهی یزدی : به کسب خیاطی اوقات میگذرانید و در شعر طبعش بچاشنی ...

۳۳۲- مولانا حسینی : از شعرای کاشان بود و بسیار خوش صحبت، اما بهرکس که ...

۳۳۳- مولانا فیضی : برادر حافظ بابا جان بوده و حافظ کلام الله خط را خو ...

۳۳۴- مولانا انوار همدانی : از مردم همدان است و خالی از مولویتی نیست اما در می ...

۳۳۵- مولانا حیاتی : پدرش به نیابت قضات قیام مینمود اما او در آن کار دخ ...

۳۳۶- گلشنی کاشانی : در اوایل به مشک فروشی اشتغال مینمود، شوق سخن او را ...

۳۳۷- مولانا ادهم کاشانی : از جمله شعرای مشهور آنجاست و در جمیع اقسام شعر میگ ...

۳۳۸- قایلی سبزواری : در اصل از سبزوار است و اکنون در شهر قزوین ساکن گشت ...

۳۳۹- ذهنی نقاش : از جمله لوندان و خوش طبعان یزد است و سر حلقه ارباب ...

۳۴۰- فضولی بغدادی : از دارالسلام بغداد است و از آن شهر شاعری بهتر از ا ...

۳۴۱- مولانا عبدالله شهابی : در اصل از ممالیک سادات سیفیه قزوین است اما چون فطر ...

۳۴۲- شیخ شهاب الدین علی : از شیخ زاده های ری است و از فضایل بهره ی تمام دارد ...

۳۴۳- شریف محمد : برادر زاده ی مولانا امیدی است و تخلص او هجری،این د ...

۳۴۴- کوکبی : از شعرای ماوراءالنهر است و در علم ادوار از او چیزه ...

۳۴۵- مولانا یار علی تهرانی : در اوایل حال به شیراز رفته مدتها در آنجا باکتساب ف ...

۳۴۶- مولانا کاسب : از جمله خوش طبعان و نادرگویان یزد است و اکثر اشعار ...

۳۴۷- خواجه فانی تبریزی : از محتشمان شهر تبریز است و پیوسته با جوانان ساده م ...

۳۴۸- مولانا پناهی : از داراب جرد است و از جمله اغنیای آنجاست آخر بواسط ...

۳۴۹- مولانا مراد : از مردم قزوین است بسیار معترض و بیباک بود و بگفتن ...

۳۵۰- مولانا رضایی : از مردم داراب جرد است و مردی خوش طبیعت، دیوان غزل ...

۳۵۱- شریف محمد صبری : از جمله خوش طبعان تهران است و در پی تحصیل علوم . ا ...

۳۵۲- سیمایی : از مردم مشهد است و در تقلید، تقلید تیتال میکند اما ...

۳۵۳- انصاری قمی : از شعرای زمان سلطان یعقوب بود . شعرش روان و عام پس ...

۳۵۴- مولانا خردی : از دارالمؤمنین قم است مرد بی تعین و بی تکلف است ام ...

۳۵۵- مولانا قدیمی نقاش : اصلش از گیلان است مصور خوبست و در شاعری خود را کمت ...

۳۵۶- مولانا مشفقی بغدادی : در خدمت مولانا لسانی می بود بلکه مولانا را بجای فر ...

۳۵۷- مولانا جانبی : تبریزی است و به بگل کاری اوقات میگذراند این از اوس ...

۳۵۸- غزالی : ابریشم فروشی میکند ظرفا او را میمون الشعرا گفته ان ...

۳۵۹- طفیلی : اصلش از مملوکان جهانشاه پادشاه است اوقات به دستار ...

۳۶۰- مولانا قوسی : تبریزی است و تخلصش از کسب او خبر میدهد، چون عامی ا ...

۳۶۱- نوری تبریزی : در تابستان سقایی میکند و در زمستان عسل فورشی اشعار ...

۳۶۲-؟ : ای خوش آن ساقی که ما را جام بیهوشی دهد

۳۶۳- مولانا عاشقی : از ارنه است که قریه ای از قرای خراسان و سیستان است ...

۳۶۴- مولانا درویش : از تربت خراسان است تخلص باطوارش مناسب در طلب علم ا ...

۳۶۵- مولانا فتوحی : اصفهانی است و در صحافی اندک وقوفی دارد اما بسیار ل ...

۳۶۶- مولانا صبری : قاضی زاده ی زواره ی عراق است و خود نیز مدتی بآن ام ...

۳۶۶- مولانا ادیمی : از شعرای غیر مشهور اصفهان است مرد بی تعین و چپانی ...

۳۶۷- مولانا وداعی : از ولایت خراسان است این مطلع از اوست :

۳۶۸- طاهری رازی : پسر مولانا امیدی است این مطلع از اوست :

۳۶۹- معانی یزدی : در شاعری خود را کم از شعرای نامی نمیداند اما در شع ...

۳۷۰- وفایی سبزواری : بکسب والا بافی مشغول است که آنهم شعر بافی است و بق ...

۳۷۱- جفایی استر آبادی : مردی یتیم و عاشق پیشه، استر آبادیست و شب گرد روزی ...

۳۷۲- فردی تبریزی : اول بکسب علاقه بندی مشغول بود و از معما و دیگر فنو ...

۳۷۳- عشقی تبریزی : معمایی و کتابه نویس خوب است و گاهی شعر هم میگوید ا ...

۳۷۴- صبوحی شیرازی : به کمر بافی اوقات میگذراند، این مطلع از اوست :

۳۷۵- حاصلی تبریزی : از ابریشم فروشی اوقات میگذراند و گاهی شعر نیز میگو ...

۳۷۶- عزیزی قزوینی : بکسب پوستین دوزی در تبریز اوقات میگذراند این دو مط ...

۳۷۷- گلشنی شبستری : در تبریز بوکالت و نیابت قضات مشغول بود و گاهی شعری ...

۳۷۸- فصیحی تبریزی : در شهر مذکور به تکمه بندی اوقات میگذراند این مطلع ...

۳۷۹- صافی شیرازی : شاعر و طالبعلم و لوند مشرب بود .این مطلع از اوست :

۳۸۰- خرامی تبریزی : به صباحت و ملاحت شهره ی شهر است و به حسن خرامش رفت ...

۳۸۱- حقیری تبریزی : از شعرایی است که نو پیدا شده و متجدد است طبعش در ش ...

۳۸۲- فقیری عراقی : به یخنی پزی اوقات صرف میکند و گاه گاه در تنور خیال ...

۳۸۳- صیرفی کور : تبریزی است و در میدان همان شهر خاطر بصرافی میگمارد ...

۳۸۴- آیتی اصفهانی : اوقات به مکتب داری میگذراند خط نستعلیق را خوب مینو ...

۳۸۵- نازکی تبریزی : به تاجدوزی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

۳۸۶- رفیقی تبریزی : در تبریز به مطربی اوقات صرف میکند و در آن کار نقش ...

۳۸۷- سلامی اصفهانی : بقابضی اردو بازار اوقات میگذراند و ضایع میکند و از ...

۳۸۸- غزالی ابهری : به ابریشم فروشی اوقات صرف میکند این مطلع از اوست :

۳۸۹- میلی تبریزی : استاد تکلتو دوزانست این مطلع از اوست :

۳۹۰- خیری تبریزی : از جمله شعرای غیر مشهور است این مطلع از اوست :

۳۹۱- نگاهی نیشابوری : مرد لوند مشرب و می کش بود و بهر شاعر که می رسید می ...

۳۹۲- جنونی همدانی : حافظ کلام الله است و اوقات بمکتب داری میگذراند این ...

۳۹۳- مولانا رمیمی سمرقندی : از شعرای سمرقند است اما در تبریز میباشد این مطلع ا ...

۳۹۴- محزونی همدانی : در علم سیاق وقوفی دارد این مطلع از اوست :

۳۹۵- متینی تبریزی : در شعر و شاعری طبعش خالی از انگیزی نبود این مطلع ا ...

۳۹۶- یاری تبریزی : مردی عامی است و اوقات به خرده فروشی میگذراند این م ...

۳۹۷- عشقی همدانی : گاهی از او بیتی سر میزند اما بخود اعتقاد بسیار دار ...

۳۹۸- مولانا بدیهی همدانی : بدیهه گویی شعار خود ساخته و در بدیهه گویی خوب است ...

۳۹۹- مولانا طایری مشهدی : طالبعلم بود و در شعر طبع بانگیز داشت این مطلع از ا ...

۴۰۰- مولانا همدمی همدانی : مردی لاابالی و بی قید بود و از بی قیدی اکثر اوقات ...

۴۰۱- زلالی تبریزی : در صاحب حسنی شاعر شد و او را مدد میکردند لاجرم ریش ...

۴۰۲- نباتی تبریزی : بنقاشی و لا ژورد شوری اوقات میگذراند، این مطلع از ...

۴۰۳- مولانا محسنی اردبیلی : از شاعری همین گدایی یاد گرفته این مطلع از اوست :

۴۰۴- مولانا رسوایی همدانی : برادر مولانا انوار است مدتی اوقات بکتابت میگذرانید ...

۴۰۵- مولانا نطقی شیرازی : عاشق پیشه و لوند مشرب است این مطلع زاده ی طبع اوست ...

۴۰۶- مولانا عتیقی : مرد فقیر و محب اهل فضل است چنانکه قرض میکند و در م ...

۴۰۷- وفایی مشهدی : بسیار چرکین و بی طهارت و خمار بود، این مطلع از اوس ...

۴۰۸- مولانا مقصود کاشی : از آدمیزده های شهر خود است و در علم سیاق وقوفی دار ...

۴۰۹- مولانا خاتمی تبریزی : بکتاب فروشی اوقات میگذراند این مطلع در جواب درویش ...

۴۱۰- مولانا سایلی هراتی : از مردم شهر هرات بود بسیار فقیر و دردمند این مطلع ...

۴۱۱- مولانا غیرتی استرآبادی : مفتن و بی باک بود و پیوسته با مردم نزاع مینمود، ای ...

۴۱۲-مولانا بیکسی سمنانی : بکرباس فروشی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

۴۱۳- مولانا حاضری سمنانی : به تجارت میگذراند و در عالم سرگردانست

۴۱۴-بیکسی شوشتری : شاعری بهتر از او از شهر مذکور پیدا نشده از بسکه خی ...

۴۱۵- مولانا وفایی سمنانی : از وزیر زاده های سمنان است بسیار لاابالی واقع شده ...

۴۱۶- مولانا میرزایی : از شهر ساوه است و وجه معیشت او از بنایی میگذرد این ...

۴۱۷- مولانا ادایی بخارایی : از شعرایی است که نو پیدا شده این مطلع از اوست:

۴۱۸- مولانا رمزی همدانی : اطوار خوب و اخلاق مرغوب داشت این مطلع از اوست :

۴۱۹- مولانا حقیری همدانی : از شعرای همدان بود این مطلع از اوست :

۴۲۰- فتحی تبریزی : از مشک فروشان شهر مذکور است و بعضی اوقات در خدمت ی ...

۴۲۱- مولانا عشقی همدانی : از شعرای غیر مشهور است این مطلع از اوست :

۴۲۲- عبدی رشتی : از رشت گیلانست این مطلع از اوست :

۴۲۳- فتحی قزوینی : به بیاعی مشغولی داشت و گاه گاهی شعر میگفت این مطلع ...

۴۲۴- مولانا معروف : از شعرای تبریز است و میگویند غلام بوده این مطلع از ...

۴۲۵- مولانا قانعی قزوینی : به حکاکی مبادرت میکند و گاهی بگفتن اشعار زبان می گ ...

۴۲۶- مولانا مدامی اصفهانی : در اوایل جوانی ترک وطن کرده در خدمت بعضی حضرات بود ...

۴۲۷- مولانا زینی گیلانی : از شعرای شهر لاهیجانست این مطلع از اوست :

۴۲۸- مولانا بزمی قزوینی : بکفشدوزی اوقات صرف میکند این دو مطلع از اوست :

۴۲۹- مولانا شهی شیرازی : مولویتی دارد اما نه چنانکه بکار آید این مطلع از او ...

۴۳۰- مولانا جدیدی قزوینی : در شهر تبریز بخرده فروشی اوقات میگذراند این مطلع ا ...

۴۳۱- مولانا زایلی : از سبزوار بوده و در هرات بصنعت آهنگری قیام مینمود ...

۴۳۲- مولانا عشقی درگزینی : بمکتب داری روزگار میگذرانید شهرانگیزی جهت شهر تبری ...

۴۳۳- مولانا جنونی گیلانی : دیوانه وش و سودایی مزاج مردی است و از خوردن افیون ...

۴۳۴- مولانا ندایی یزدی : بشرف طواف بیت الله الحرام مشرف شده در شعر هم طبعش ...

۴۳۵- مولانا حسبی اصفهانی : از جمله نوادر دوران و اعجوبه زمان بود و در انشاء ا ...

۴۳۴- وفایی اردبیلی : از شعرایی است که نو پیدا شده این مطلع از اوست :

۴۳۶- کلیمی گیلانی : همگی اوقات به ترقی خط و انشاء همت میگمارد در بعضی ...

۴۳۷- مولانا کشوری رودباری : از رودبار قزوین است خط نسخ و تعلیق را طوری مینویسد ...

۴۳۸- قبولی یزدی : از جمله شعرای یزدانست این مطلع از اوست :

۴۳۹- روحی سمرقندی : به قطعه گویی مشهور است و در زمان حکومت ازبکیه او ر ...

۴۴۰- مولانا زندی بغدادی : مردی بی تعین و هرزه گرد بود و گاهی بگفتن شعر زبان ...

۴۴۱- مولانا کحلی شیرازی : در کحالی بی بدل عالم بود، این مطلع از اوست :

۴۴۲- مولانا ساغری کاشانی : بر مالی اشتغال داشت و بشاعری نیز گاهی میل مینمود و ...

۴۴۳- مولانا فنایی صفاهانی : در علم سیاق وقوفی تمام دارد و گاهی شعر از او سر می ...

۴۴۴- نشاطی شوشتری : ترک وطن کرده نزدیکی از امرای ازبکیه می بود این مطل ...

۴۴۵- شیخی کرمانی : در نقاشی بی بدل بود و در ملایی مکمل این مطلع از او ...

۴۴۶- سلیمی فیروز کوهی : از فیروز کوه عراق و در مداحی طاق است این مطلع از ا ...

۴۴۷- مولانا خضری استرآبادی : از استر آباد بود و اشعار در هزل وجد و تعریف اطعمه ...

۴۴۸- مولانا مخفی رشتی : از شهر رشت گیلانست و در خدمت امیرسلطان محمد که در ...

۴۴۹- مولانا عشرتی قلندر : مولدش معلوم نشد در صحافی اندک وقوفی دارد و در علم ...

۴۵۰- مولانا حزمی اصفهانی : خواهر زاده ی مولانا نیکی است به گیلان رفت و شهر آش ...

۴۵۱- مولانا وصفی هروی : از کهنه شاعران آنجاست این مطلع از اوست :

۴۵۲- فردی تبریزی : از شعرای آندیار است و همین تخلص دارد این مطلع از ا ...

۴۵۳- مولانا نازکی استرآبادی : از اولاد حافظ سعد است، مردی عاشق پیشه و دلریش و در ...

۴۵۴- مولانا حریفی نهاوندی : از مردم نهاوند است در اوایل جوانی در خدمت اتراک می ...

۴۵۵- روحی ساوجی : شاعر است و تاجر این مطلع از اوست :

۴۵۶- مشربی نیشابوری : دایم اوقات خود با نحو و جر صرف میکرد این مطلع مشهو ...

۴۵۷- عهدی قزوینی : میر مراد نام دارد و از طبقه بوکائیه قزوین است این ...

۴۵۸- مولانا آزاد یزدی : آزاد وار میگردد و گاهی شعری میگوید این مطلع از اوس ...

۴۵۹- واهبی استر آبادی : در شهر شیروان به استیفای شماخی اوقات میگذراند این ...

۴۶۰- مولانا مؤمنی استر آبادی : از جمله طالبعلمان آن ولایت است و گاهی شعری نیز از ...

۴۶۱- مولانا زینی : سیاهی خود آرای و معترض بود و مردم را اهاجی رکیک می ...

۴۶۲- مولانا احمد شیرازی : اندک مولویتی داشته گویند در زمان قحط او را آدمیخوا ...

۴۶۳- مولانا حبیبی نیشابوری : شاعری متین بود و اشعار خوب دارد از جمله این مطلع ا ...

۴۶۴- مولانا فتحی کور قزوینی : از مردم قزوین است بسیار ستم ظریف و مردم آزار بود آ ...

۴۶۵- مولانا نادری سمرقندی : به خوش طبعی و ملایی ممتاز بود این مطلع از جمله اشع ...

۴۶۶- مولانا علی حالی کاشانی : از موالی خوش طبع و لاابالی آنشهر است و عاشق پیشه گ ...

۴۶۷- مولانا محمود خاموشی کاشانی : بقدر مولویتی داشت در اوایل بعمل داری اشتغال میورزی ...

۴۶۸- مولانا طفیلی خجندی : مردی عاشق پیشه لاابالی بود و حافظ کلام الله و از ت ...

۴۶۹- مولانا شاهپور کاشانی : از شعرای صاحب دیوان کاشانست این مطلع از اوست :

۴۷۰- مولانا جمالی کاشانی : پسر مولانا حاجی شاه حلاج کاشانی است که هجو گوی بود ...

۴۷۱- مولانا احمد کافی کاشانی : طالبعلم بود اما از شرب مدام صبح و شام بلکه علی الد ...

۴۷۲- ملا جان کاشی : خوشنویس بود و خطی اختراع کرده است موسوم به « شکسته ...

۴۷۳- مولانا عشقی کاشانی : در اول عامی تخلص میکرد آخر بعشقی قرار داد در چهل س ...

۴۷۴- مولانا نعمتی کاشانی : متقی و پرهیزکار و مؤمن و کم آزار است و در شعر قصای ...

۴۷۸- مولانا شوقی کاشانی : از شعرایی است که همین اسم شاعری دارند و بس این مطل ...

۴۷۹- گلشنی کاشانی : خطوط را طوری مینویسد و به تعلیم اطفال مشغول است ای ...

۴۸۰- مولانا جمالی کرباس فروش کاشانی : وجه معاش از صنعت مذکور بهم میرساند این مطلع از اوس ...

۴۸۱- مولانا غیاث فصیحی کاشانی : اوقات به تجارت میگذراند این مطلع از اوست :

۴۸۲- مولانا حدیثی ساوه ای : اصلش از خواجه زاده های ساوه است اما در کاشان متولد ...

۴۸۳- مولانا بیانی استرآبادی : به رمالی مشهور است و در شعر هم طبعش خوب واقع شده ا ...

۴۸۴- مولانا حکیمی تهرانی : میرمحمد نام دارد پدرش رییس و کدخدای تهران بود اما ...

۴۸۵- مولانا محمود صبوری تهرانی : در تهران بکتابت مشغولست این مطلع از اوست :

۴۸۶- مولانا عادتی رازی : از دهاقین ری است و او را شاعری از آن کار باز میدار ...

۴۸۷- مولانا خلقی تهرانی : میرزا علی نام دارد و به مهمات دیوانی تردد بی فایده ...

۴۸۸- مولانا صفایی خراسانی : اهل خراسان بود اما در یزد بسر می برد اوقات او بکار ...

۴۸۹- مولانا سرودی خوانساری : از خوانسار عراقست بخوانندگی اوقات میگذراند اول امی ...

۴۹۰- مولانا کلامی خافی : در شعر طبعش خالی از انگیزی نبود اما بنگ او را چنان ...

۴۹۱- مولانا نازکی همدانی : اوقات او صرف شعر میشود و در هر روز قریب به هزاربیت ...

۴۹۲- مولانا فاضلی طبسی : ( خواجه طبسی ) حافظ کلام الله است و دغدغه خوشخوانی ...

۴۹۳- مولانا دعایی مشهدی : از شعرای مشهد مقدس منور رضیه رضویه (ع) است و مرد د ...

۴۹۴- وفایی تونی : طالبعلم و ظریف و خوش طبع و خوشنویس است، این مطلع ا ...

۴۹۵- مولانا شوخی هروی : در محلی که جمالش در مرتبه کمال بود میل شاعری کرد و ...

۴۹۶- مولانا یوسف طبیب خوافی : از خراسان است و در علم طب سرآمد اقران رساله ای در ...

۴۹۷- مولانا معزی لنک : از ولایت زواره ی خراسان است در شعر همین تخلص دارد ...

۴۹۸- فیضی یزدی : در شهر خود به عصاری اوقات میگذراند. بسیار فقیر و د ...

۴۹۹- مولانا قطبی گنابادی : مردی درویش و متقی است و اکثر اوقات او بشاعری صرف م ...

۵۰۰- مولانا غیاث قافیه ای : مولدش هرات بود و وجه تسمیه او اینست که هر قصیده و ...

۵۰۱- مولانا غیاثی تونی : مردی فقیر و درویش نهاد بود اوقات او بمکتب داری میگ ...

۵۰۲- مولانا قطبی تونی : ولد غیاثی مذکور بود و فضایل او از پدر زیاده است ای ...

۵۰۳- مولانا نگاهی هروی : مولدش هراتست و اوقات او بکتابت میگذرد و هر روز چها ...

۵۰۴- مولانا عشقی تهرانی : از جمله شعرای هذیان گوست گاهی مثل این شعری میگوید ...

۵۰۵- مولانا افضل سارانی تهرانی : ساران محلتی است از قصبه تهران و افضل در هجو و هزل ...

۵۰۶- مولانا و اصلی سارانی تهرانی : او نیز از محلت مذکور است و بزرگ زاده ی آن محلت است ...

۵۰۷- مولانا رحیمی تهرانی : او نیز از قصبه تهران است اندکی از علوم نجوم و مقدم ...

۵۰۸- مولانا غفوری رازی : از ری است و در خوانندگی اندک وقوف دارد این مطلع از ...

۵۰۹- مولاناجانی تهرانی : از ملازاده های آنجاست این مطلع از اوست:

۵۱۰- مولانا حفیظی تهرانی : پدرش معمار آنجاست و او خود جوانی درویش و فقیر است ...

۵۱۱- مولانا دهقانی تهرانی : بمکتب داری اشتغال مینمود و مرض جوع بر مزاجش غالب ب ...

۵۱۲- مولانا نیستی رازی : در جوانی فوت شد این مطلع از اوست :

۵۱۳- مولانا روحی رازی : برادر نیستی است طبعش در شعر مرغوب افتاده بود این م ...

۵۱۴- مولانا وفایی رازی : از جمله مریدان نور بخشیه است و خود را در نظر مردما ...

۵۱۵- مولانا عبدی تهرانی : این مطلع بر خلاف اشعار دیگرش خوب واقع شده :

۵۱۶- مولانا صحرایی تهرانی : در بعضی از ولایات ری بقابضی اوقات ضایع میکند و اشع ...

۵۱۷- مولانا حقی تهرانی : در ولایت ری متولی یکی از مزارات است مردی زبان آور ...

۵۱۸- مولانا زین الدین سلطان سایلی تهراتی : کدخدا زاده ی قصبه تهران است من در این حیرانم که ای ...

۵۱۹- مولانا خموشی رازی : از دیار ری است و مردی بی تعین، این رباعی از اوست :

۵۲۰- مولانا همدمی تهرانی : در قصبه تهران به عطاری مشغولست این مطلع از اوست :

۵۲۱- مولانا لطفی تهرانی : پدرش در قصبه تهران بصرافی اوقات میگذراند . این مطل ...

۵۲۲- مولانا عطایی سبزواری : مردی فقیر و گوشه نشین بود و بترک دنیا گفته اوقات ب ...

۵۲۳- مولانا آسی : از قبیله آس است میگفت که شاعری را بمن در خواب داده ...

۵۲۴- مولانا لباسی : از جمله شعرای همدان است این مطلع از از اوست :

۵۲۵- مولانا نوری نیشابوری : به کحالی اوقات میگذراند و مشغول با وجود فقر به بذل ...

۵۲۶- مولانا خرابی قمی : اکثر اوقات در گورستانها بسر می برد و عاشق پیشه و ل ...

۵۲۷- مولانا زاری سبزواری : شاعری پاکیزه گوست و این مطلع از اوست و خوب گفته :

۵۲۸- مولانا مثالی کاشانی : طبعش بلند بود چنانکه میخواست جواب خمسه گوید اما با ...

۵۲۹- مولانا محنتی شیرازی : واعظ خوشخوان بود و گاهی در اثنای وعظ شعر خود میخوا ...

۵۳۰- مولانا مجلدی خراسانی : از ولایت خراسان است و اوقات به مجلدی و شاعری میگذر ...

۵۳۱- مولانا عالی سمرقندی : از شعرای غیر مشهور ماوراءالنهر است و این مطلع تعلق ...

۵۳۲- مولانا عاکفی سمرقندی : او نیز سمرقندی است و این مطلع از اوست :

۵۳۳- مولانا عبدالوهاب رشتی : از فضلای رشت گیلانست و در علوم نجوم ماهر و احکام ا ...

۵۳۴- مولانا مایلی رشتی : او نیز از جمله متعینان آنجاست و خالی از حیثیتی نبو ...

۵۳۵- مولانا سالکی رشتی : او نیز از آنجاست مرد خوش طبع شیرین کلام بوده و خط ...

۵۳۶- مولانا فاضلی رشتی : او نیز از چپانیان و لونذان آنجا بوده و اوقات بخیاط ...

۵۳۷- مولانا کابلی رشتی : او نیز از آنجاست و در اول مرد متمول بوده و آخر اوق ...

۵۳۸- مولانا صاینی رشتی : از آنجاست و خالی از فضیلتی نبوده و مرد صادق و پاک ...

۵۳۹- مولانا حسن مویینه دوز گیلانی : از آنجاست و مرد چپانی و اوباش وضع است و با وجود ای ...

۵۴۰- مولانا نعمت الله رشتی : هم از مردم آنجاست و از ظلم امیره دیباج جلای وطن نم ...

۵۴۱- مولانا دوانی شیرازی : شیرازی الاصل است و از جمله سکنه آنجاست ( هرات ) و ...

۵۴۲- مولانا غوغایی : از جمله سکنه آنجا و استر آبادی الأصل است و از عروض ...

۵۴۳- مولانا میر شریف : هم از جمله سکنه آنجاست و هروی الأصل است، در علم مو ...

۵۴۴- مولانا ابو اسحق : او نیز از جمله سکنه آنجاست مرد فاضل آدمی صفت و بسی ...

۵۴۵- مولانا طاهر : نیز از جمله سکنه آنجاست و از مردم زاده های شروان ا ...

۵۴۶- مولانا محمود تبریزی : از سکنه آنجاست و تبریزی الأصل است و به تکمه بافی و ...

۵۴۷- مولانا محمود سرداری : مردی ژنده پوش است، چند روزی در آنجا واقع شده چون ع ...

۵۴۸- مولانا فروغی شیرازی : مرد بی تعین است این مطلع از اوست :

۵۴۹- مولانا شرطی قزوینی : به تجارت اوقات میگذراند . این مطلع از اوست :

۵۵۰- مولانا منظری ماوراء النهری : از ولایت و مردم ماوراء النهر است و گاهی تقلید ایوب ...

۵۵۱- مولانا بیخودی سمرقندی : از جمله شعرای نیک سمرقند است و خالی از فضیلتی نبود ...

۵۵۲- ضیایی بخارایی : از جمله درویشان و از زمره ی ایشان بود، این مطلع از ...

۵۵۳- مولانا واصلی بخارایی : او نیز از شعرای بخاراست و این مطلع بر صفای ذهنش گو ...

۵۵۴- مولانا شمسی شروانی : به سراجی اوقات میگذرانید آخر در عاشقی رسوا گردید ا ...

۵۵۵- مولانا رهایی : وی نیز از شعرای توران است و از آنجا بشروان افتاده ...

۵۵۶- مولانا واصلی تبریزی : از ابریشم فروشان شهر مذکور بود آخر تاجر شد ودر جوا ...

۵۵۷- مولانا گرامی بغدادی : مرد فقیر بی تعین بود در خدمت تکلتوخان بود گناهی کر ...

۵۵۸- مولانا هجری : اندجانی است و اندجان قصبه ایست از قصبات ماوراء الن ...

۵۵۹- مولانا بیانی بحرآبادی : از ولایت سبزوار است شاعر بدی نبوده این مطلع از اوس ...

۵۶۰- نظری قمی : قصه خوان و شاعر بود چند روزی بخدمت صاحبقران میرسید ...

۵۶۱- مولانا عرفی تبریزی : مردی فقیر و دردمند است در بحر گوی و چوگان مولانا ع ...

۵۶۲- مولانا جاروبی هروی : مردی عاشق پیشه لوند بود . اما عاشقی او بصورت خوب ن ...

۵۶۳- مولانا تزریقی بیارجندی : بتاجدوزی اوقات میگذراند و در هزل اشعار بسیار دارد ...

۵۶۴- مولانا خالصی تبریزی : مردی حریص و زرپرست بود در مدت سی سال زر جمع کرد

۵۶۵- مولانا محیی ورجردی : از ولایت ورجرد همدانست مرد فقیر گوشه نشین خوش طبع ...

۵۶۶- مولانا مقصدی ساوجی : از شهر ساوه است این مطلع و بیت از اوست :

۵۶۷- مولانا صیفی ساوه ای : وصفش از تخلص معلوم این مطلع از او است :

۵۶۸- مولانا قراضی قزوینی : از شعرای قزوین است و مرد عامی است اما شعر بسیار در ...

۵۶۹- مولانا بهاری اصفهانی : برادر مولانا ادایی است وبه شعر خود اعتقاد بسیار دا ...

۵۷۰- مولانا مستی رازی : از ولایت ری است وجه تسمیه او آنکه گوییا بیان واقع ...

۵۷۱- مولانا قاضی نعیمی گنابادی : مردی شریف و طالب علم است و در علم سیاق مهارت تمام ...

۵۷۲- مولانا احمد فکری همدانی : همدانی است اما اکثر اوقات در هرات است در کسب علوم ...

۵۷۳- مولانا غریبی ا سترآبادی : مرد بی تعین و فقیر است این مطلع از اوست :

۵۷۴- مولانا فکری استر آبادی : بصحافی اوقات میگذراند و گاهی هم شعر میگوید این مطل ...

۵۷۵- مولانا فرخی قزوینی : گر چه از روستای قزوین است اما در شهر متولد شده و ا ...

۵۷۶- مولانا ابوالمکارم قزوینی : از شعرای بسیار گوی شهر قزوین است این مطلع از اوست ...

۵۷۷- مولانا خواجه فدایی تبریزی : از خواجه زاده های تبریز است و طبع خوب دارد این مطل ...

۵۷۸- مولانا معروف رمالی تبریزی : در علم رمل مهارت تمام داشت این مطلع از او معروف و ...

۵۷۹- مولانا ذاتی لاری : در تبریز به صحافی اوقات میگذراند این مطلع در تعریف ...

۵۸۰- مولانا رحمی تبریزی : مرد بی تعین و لاابالی بود و از فسق و فجور اجتناب ن ...

۵۸۱- مولانا ظریفی تبریزی : در تبریز به خرده فروشی اوقات صرف میکند و این مطلع ...

۵۸۲- مولانا آگهی تبریزی : بسوزنگری اوقات میگذراند و گاهی شعر از او سر میزند ...

۵۸۳- مولانا عینی شیرازی : از جمله کاتبان شهر شیراز بود و بسرعت کتابت او کم ک ...

۵۸۴- مولانا صفایی تبریزی : بکاغذ فروشی وجه معاش میگذراند و گاهی شعر میگوید ای ...

۵۸۵- مولانا ذهنی تبریزی : پدرش به سیراب فروشی معروف بود اما او شاعر است این ...

۵۸۶- مولانا پاکی غلام هروی : در شهر هرات اوقات بر سر تراشی میگذراند، و گاهی از ...

۵۸۷- مولانا محمود مشکی تبریزی : از آدمی زاده های شهر تبریز است و در شعر مسلم اهل آ ...

۵۸۸- مولانا فنایی مشهدی : به علافی اوقات صرف میکرد و در گفتن شعر از امائل مم ...

۵۸۹- مولانا شوقی خبوشانی : به تیرگری اوقات صرف میکرد . این رباعی از اوست :

۵۹۰- مولانا رضایی گنگ عراقی : از مردم عراقست و کاتبی سریع الکتابت بود چنانکه روز ...

۵۹۱- مولانا پناهی جوینی : از ولایت جوین من اعمال خراسان است و به تجارت مشغول ...

۵۹۲- مولانا شفیعی مشهدی : از جمله شعرای مشهد مقدسه است این مطلع مشهور از اوس ...

۵۹۳- مولانا قانعی خبوشانی : از خبوشان خراسانست اما در استرآباد می بود و هم در ...

۵۹۴- مولانا زینی مشهدی : پسر درویش روغنگر است اما زینی برای تحصیل از مشهد م ...

۵۹۵- مولانا هجری کاشانی : به شمشیر گری در شهر خود اوقات ضایع میکند و شعر بسی ...

۵۹۶- مولانا قاری کاشانی : از جمله مدرسان شهر کاشان است و در طالبعلمی بقدر کو ...

۵۹۷- مولانا یمینی سمنانی : در سمنان بشمشیر گری اوقات میگذرانید و فی الواقع که ...

۵۹۸- مولانا غازی قزوینی : مردی طالبعلم و فقیر است و در درویشی و کم آزاری کمت ...

۵۹۹- مولانا فهمی قزوینی : برادر غازی مذکورست و اطوار او مثل برادر است این مط ...

۶۰۰- غزالی مروستی مشهور به چنبک : هروی است در محلی که هنوز سبزه عذار خط بر گرد رخسار ...

۶۰۱- مولانا مدامی اصفهانی : نامش حیدر بک ساروقچی از اصفهان است و بس مقبول و شی ...

۶۰۲- مولانا خاوری تونی : از شعرای تونست و شاعری بغایت زبون یکی از ظرفا در ب ...

۶۰۳- مولانا شکیبی تبریزی : اوقات بزرکشی میگذراند و گاهی بگفتن اشعار اشتغال می ...

۶۰۴- مولانا جنی قزوینی : عامی است و خالی از جنونی نیست اوقات به قصابی میگذر ...

۶۰۵- مولانا ذاتی کبابی قمی : از شعرای شهر قم است و از صنایع شعری صاحب وقوف بود ...

۶۰۶- مولانا نیازی قزوینی (میخچه گر ) : اوقات بکاسبی میگذراند این رباعی از اوست :

۶۰۷- مولانا آتشی شیرازی : از شعرای مشهور شیراز بود، میان او و صبوحی ابواب هج ...

۶۰۸- مولانا غواصی خراسانی : مردی ابله و فقیر و گوشه نشین است و اوقات بخرده فرو ...

۶۰۹- مولانا یقینی شروانی : اگر چه شروانی بود اما در شیراز میبود و شعر بسیار گ ...

۶۱۰- شوقی شیرازی : مداح قاسم بیک پرناک بود و از اوصله های گرانمند یاف ...

۶۱۱- علاء بیک مشکی تبریزی : به مشک فروشی اشتغال دارد و رایحه خوش طبع او در مشا ...

۶۱۲- بابا صفایی قلندر استر آبادی : از ولایت استرآباد است و با هرکس که اختلاط میکرد می ...

۶۱۳- مولانا سلطان محمد سبزواری : از شهر سبزوار است و از جمله مداحان اهل بیت و در من ...

۶۱۴- مولانا درویش عبدی نیشابوری : از او اشعار بسیار هست این دو بیت مشهور که هریک بند ...

۶۱۵- مولانا میرزا احمد تهرانی : برادر مولانا هجری و برادر زاده ی مولانا امیدی تهرا ...

۶۱۶- مولانا صابر رازی : از جمله شعرای ری بود و خطیب آنجاست این مطلع از اوس ...

۶۱۷- مولانا خواجه ابوالقاسم تهرانی : اجدادش متمول بوده اند اما او را از آن نصیبی نیست ب ...

۶۱۸- مولانا عنایت رازی : از ملازاده های ری است و به تجارت روزگار میگذراند ا ...

۶۱۹- مولانا قانعی تهرانی : نامش میرزا احمد و بامور دیوانی مشغولی میکند این رب ...

۶۲۰- مولانا حسین رازی : از ری است و خط نستعلیق را بد نمی نویسد .این مطلع ا ...

۶۲۱- مولانا میرحاتم رازی : از قبیله اعراب بنی اسد است و بسه زبان شعر میگوید ک ...

۶۲۲- مولانا ادهم رازی : از جمله مردمان بی تعین ری است این مطلع از اوست :

۶۲۳- مولانا عزالدین تهرانی : در تهران مکتب داری میکرد مردی متقی و درویش بود این ...

۶۲۴- مولانا ابوالقاسم خطیب تهرانی : پسر خطیب تهران است و در طالبعلمی بسیار کوشید و بسی ...

۶۲۵- مولانا حمدالله تهرانی : پدرش متمول بود اما او درویش و گوشه نشین است این مط ...

۶۵۶- مولانا قنبری رازی : از جمله زرین کمران ری است و قنبری تخلص میکند این م ...

۶۲۷- مولانا نعمت تهرانی : اجدادش بغدادی اند اما خود در تهران متولد شده و پیش ...

۶۲۸- مولانا نظام تهرانی : از جمله حفاظ آستانه امامزاده عبدالعظیم است و در کت ...

۶۲۹- شیخ علاءالدوله تهرانی : متولی امامزاده اندرمان ری است، مردی خوش صحبت بود و ...

۶۳۰- مولانا شیخ جمال الدین ورجردی : از ورجرد همدانست و مرید نوربخشیه و مردی صوفی و گوش ...

۶۳۱- مولانا محمد خضر شاه جرجانی : از جمله متمولان جرجان بوده و تخلص او فانی است این ...

۶۳۲- مولانا رمضان نباتی : نباتی تخلص میکند از جمله شعرای استرآباد است و از ص ...

۶۳۳- مولانا خواجه فخرالدین احمد بخشی سمنانی : از جمله ارباب سمنان است و شعر بسیار دارد و در شعر ...

۲۶۴- مولانا عبدالرحمن جامی

ار غایت علو فطرت و نهایت شدت شهرت احتیاج بتقریر حال و تبیین مقال ندارد چه پرتو فضایل او از شرق تا باقصی غرب رسیده و خوان نوال افضالش از کران تا کران کشیده .

نه دیوان شعر است این ملک جامی

کشیدست خوانی برسم کریمان

ز الوان معنی در او هر چه خواهی

بیابی . مگر مدح و دم لئیمان

مخالف و موالف را در باب جهات محسناتش سخنی نه و در افراط استعداد ذاتش قیل و قالی نه . صاحب رساله تکمله آورده که پدرش مولانا محمد است از محله در دشت اصفهان و بنا بر حوادث زمان از آنجا بخراسان افتاده در قصبه خرجرد جام متأهل شده و وی در بیست و سیم شعبان در وقت عشاء سنه سبع و عشر و ثمانمایه در آنجا متولد گردید :

مولدم جام و رشحه قلمم

جرعه جام شیخ الأسلامی است

لاجرم در جریده ی اشعار

بدو معنی تخلصم جامی است

در عنفوان جوانی روی توجه بجانب اکتساب فضایل نفسانی آورده و به اندک وقت سرآمد فضلا و بلغای آنزمان گشت و در دور سلطان بوسعید صیت دانشش بهمه جا رسید، سلطان سعید بغایت در باب احترامش میکوشید چنانکه مشهور است او یک نوبت متوجه سلطان شده چون خبر انقعاد صحبت عشرت بدو رسید معاودت کرد، چون پرتو این خبر به پیشگاه شعور آن پادشاه مغفور تافت ادوات و آلات مناهی را رفع نموده شخصی بطلب مولانا فرستاد. مولانا در بدیهه غزلی که این دو بیت از آنست گفت و بملازمت سلطان فرستاد و عذر خواست :

نه زهد آمد مرا مانع ز بزم عشرت اندیشان

غم خود دور میدارم ز بیم عشرت ایشان

بجایی کاطلس شاهان نشاید فرش ره حاشا

که راه قرب یابد دلق گرد آلود درویشان

در زمان سلطان حسین میرزا بایقرا بیشتر از پیشتر قبول مرتبه یافته پادشاه و سایر شاهزادگان تا امرای عظام و سایر ارکان دولت چه رسد . موردش را بانواع تعظیم و تبجیل تلقی میفرمودند میر علیشیر که مطاع پادشاه و سپاه بود غاشیه مطاوعتش بر دوش و حلقه ارادتش در گوش کشیده بود، ایراد شمه ای از آن رعایت و تربیت که او در آن دولت یافت مناسب سیاق این کلام نیست عمرش به هشتاد و یک رسید و در محرم سنه ثمان و تسعین و ثمانمایه متوفی شد و در مدت عمر همواره اوقات خود را به تصنیف و تألیف میگذرانید و مصنفاتش بر این موجب است :

۱- تفسیر کلام مجید تا آیه کریمه و ایای فارهبون ۲- شواهد النبوه ۳- نفحات الأنس ۴- نقد النصوص۵- رساله طریق صوفیان ۶- اشعه اللمعات ۷- شرح فصول الحکم ۸- لوامع ۹- شرح حدیث ابی ذر غفاری۱۰- شرح بعضی ابیات تائیه فارضیه ۱۱- شرح رباعیات ۱۲- لوایح ۱۳- شرح بیتی از امیر خسرو دهلوی ۱۴- شرح بعضی سخنان خواجه پارسا ۱۵- ترجمه اربعین حدیث ۱۶- مناقب حضرت مولوی ۱۷- شرح بیتی چند از مولوی ۱۸- مناقب خواجه عبدالله انصاری ۱۹- رساله تحقیق مذهب صوفی و متکلم و حکیم ۲۰- رساله فی الوجود ۲۱- رساله جواب و سئووال رسولان هندوستان ۲۲- رساله لااله الاالله ۲۳- رساله مناسک حج ۲۴- هفت اورنگ که مشتمل است بر هفت کتاب ۱- کتاب اول سلسله الذهب ۲- سلامان و ابسال ۳- تحفه الأحرار ۴- سبحه الأبرار ۵- یوسف و زلیخا ۶- لیلی و مجنون ۷- خردنامه اسکندری ۲۵- دیوان اول ۲۶- دیوان ثانی ۲۷- دیوان ثالث ۲۸- بهارستان ۲۹- رساله کبیر در معما ۳۰- رساله متوسط ۳۱- رساله صغیر ۳۲- رساله منظومه اصغر در معما ۳۳- رساله عروض ۳۴- رساله قافیه ۳۵- رساله موسیقی ۳۶- رساله منشأت ۳۷- رساله فواید الضیائیه ۳۸-شرح بعضی از مفتاح الغیب منظوم و منثور

اگر چه اشتها اشعار آبدارش زیاده از آنست که احتیاج به ایراد داشته باشد بهرحال این دو سه غزل و چند بیت از مثنویات آورده شد :

غزل

ای شه تنک قبایان مه زرین کمران

سرور کج کلهان خسرو شیرین پسران

مرهم سینه بی کینه آشفته دلان

مردم دیده غمدیده ی صاحب نظران

تا کی افتم به رهت آه زنان، اشک فشان

تا کی آیم بدرت نعره زنان، جامه دران

گذری کن بسر عاشق مهجور که هست

محنت عاشقی و دولت خوبان گذران

با خیال تو سحر معذرتی میگفتم

کای شده مونس تنهایی خونین جگران

خویشرا شهره بعشق دگران میسازم

تا ندانند حدیث من و تو، بیخبران

گفت جامی چو دلت شیفته ماست چه باک

گر به تلبیس شوی شهره بعشق دگران

وله ایضا

ای سرو راستین که کله کج نهاده ای

وی تازه گل که پرده ز عارض گشاده ای؟

از جنس آب و خاک نه ای از چه گوهری؟

و ز نوع جن و انس نه ای از چه زاده ای؟

نازک تری ز برک سمن، ور نه گفتمی

بر شکل سرو ریخته از سیم ساده ای

وصف تو را چنانکه تویی، چون کنم بیان

کاز هر چه در خیال من آید زیاده ای

رفت آن سوار و صبر و خرد در رکاب او

ای اشک خون گرفته، تو، چون ایستاده ای

خود را میان راه فکند و، بعشوه گفت

یکسو نشین، چه در ره مردم فتاده ای؟

برخاستم که دست زنم در عنانش گفت

اینسان چرا عنان دل از دست داده ای؟

سر بر نشان پاش نهادم بغمزه گفت

جامی، برو چه در پی من سر نهاده ای

خوی را که تو را ز تاب می، ریخته از جبین فرو

موج بلاست کآمده، بر سر عقل و دین فرو

عارض توست در عرق، یا ز لطافت هوا

قطره ی شبنم آمده، بر سر یاسمین فرو

سبزه ی خط عنبرین، گرد لبت برآمده

یا صف مور را شده، پای در انگبین فرو

داشت در آن چه ذقن، دل ز جهان فراغتی

کاج نمیگذاشتی، گیسوی عنبرین فرو

گرد ز زلف کرده ای، پاک بطرف آستین

دست فشان که ریزدت، مشک ز آستین فرو

جلوه گه خیال را، منظر دیده ساز اگر

در دل تنک نایدت، خاطر نازنین فرو

جامی خسته دل ز غم، خاک چسان بسر کند

کاز مژه اش گرفته خون، روی همه زمین فرو

این بیت در قصیده ای که در جواب جلاءالروح گفته متوکلانه واقع شده :

مخور خون بهر روزی کاز کلاغی کم نه ای کاو را

توکل چون درست آمد برآمد از زمین نانش

این سه قطعه نیز مرقوم شد :

مقطعات

خوش است قدر شناسی که چون خمیده سپهر

سهام حادثه را کرد عاقبت قوسی

گذشت شوکت محمود و در زمانه نماند

جز این فسانه که نشناخت قدر فردوسی

ایضا

شنیده ای که معزی چه گفت با سنجر

چو ذکر جودت اشعار و منت صله رفت

مدیح من پی نشر مناقبی که تو راست

بشرق و غرب رفیق هزار قافله رفت

عطیه تو که وافی بجوع آز نبود

ز حبس معده چو آزاد شد بمزبله رفت

ایضا

درون پر طمع جامی مزن دم

که بر طبع فلان ممسک کرم نیست

چو آید در میان میزان انصاف

طمع در خست از امساک کم نیست

این رباعی نیز از اوست :

بی تاب شد از تب ورق نسرینت

بی آب ز تبخاله لب شیرینت

تو خفته بسان چشم و من چون ابرو

با قد خمیده بر سر بالینت

این معما باسم میرمحمد امین از اوست :

می برم هنگامه میدانش ز پی

گوی سر تا سایم از چوگان وی

این چند بیت از سلسله الذهب اوست :

مادح اهل بیت در معنی

مدحت خویشتن کند یعنی

مؤمنم موقنم خدای شناس

وز خدایم بود امید و هراس

از کجی های اعتقادم پاک

نیست از طعن کج نهادم باک

دوستدار رسول و آل ویم

دشمن خصم بد سگال ویم

جوهر من ز کان ایشانست

رخت من از دکان ایشانست

همچو سلمان شدم ز اهل البیت

گشت روشن چراغ من ز آن زیت

انا مولی لهم و مولی القوم

کنت منهم و لا اخاف اللوم

مست عشقند عاشقان دایم

لایخافون لومه اللایم

چون بود عشق صادقان در سم

کی ز کید منافقان ترسم

این نه رفض است محض ایمانست

رسم معروف اهل عرفانست

رفض اگر هست حب آل نبی

رفض فرض است بر ذکی و غبی

جای دیگر هم در این معنی گفته :

حبذا آن دو ناظر و منظور

هر دو ز آلایش رعونت دور

دیده ی این، چو دامن آن پاک

سینه این چو دامن آن چاک

و این نیز در جای دیگر است :

نیک بختا کسی که رفت بخواب

چشم حس بست زین جهان خراب

جذب معشوق گشت حایل او

برد تا پیشگاه محمل او

شبروان رنج بین و محنت کش

او بصدر وصال خرم و خوش

این حکایت در باب مکافات از سلامان و ابسال اوست :

کوهکن کآن بازی پرویز کرد

روی در شیرین شورانگیز کرد

دید شیرین سوی خود میل دلش

شد بحکم آنکه دانی مایلش

غیرت عشق آتش سوزان فروخت

خرمن تمکین خسرو را بسوخت

کرد حالی، حیله ای تا زال دهر

ریخت اندر ساغر فرهاد زهر

رفت آن بیچاره ی جان بر هوس

ماند با شیرین همین پرویز و بس

چرخ کین کش هم. همین آئین نهاد

در کف شیرویه تیغ کین نهاد

تا بیک زخمش ز شیرین ساخت دور

وز سریر عزتش انداخت دور

این چند بیت در نعت از تحفه الأحرار اوست :

گر بقلم غالیه سا نیستی

ور بخط انگشت نما نیستی

باغ تو گو، پای کلاغی مدار

شمع تو گو، دود چراغی مدار

چون زتو خوانند و نویسند هم

گر تو نخوانی، ننویسی، چه غم

این دو بیت از سبحه الابرار اوست :

ابر باید که بصحرا بارد

زان چه حاصل که بدریا بارد

میدهد سبزه و گل صحرا را

میکند آبله رو دریا را

این چند بیت از یوسف و زلیخای اوست.در وصف بآب نیل درآمدن یوسف علیه السلام.

کلاه زرفشان از فرق بنهاد

ز زرین بیضه خور زاغ شب زاد

کشید آنگه چنان پیراهن از فرق

که جیبش غرب مه شد دامنش شرق

ازار نیلگون بسته به تعجیل

چو سیمین سروی آمد بر لب نیل

بدریا پا نهاد از سوی ساحل

چو مه در برج آبی کرد منزل

تنش در آب چون عریان در آمد

به تن آب روان را جان درآمد

این اشعار از لیلی و مجنون اوست :

ای ساقی جان فداک روحی

پرکن قدح از می صبوحی

زان می که با هل دل مباح است

روشن کن غره ی صباح است

تا حاضر صبحدم نشینیم

در پرتو او بهم نشینیم

رانیم به مجلس حریفان

نظمی ز ظرایف ظریفان

آنها که بهم رفیق بودیم

بر یکدگران شفیق بودیم

در غیبت و در حضور هم پشت

بی هم، به نمک نبرده انگشت

ما را بگذاشتند و رفتند

زین باک نداشتند و رفتند

داریم جدا ز باغ ایشان

چون لاله بسینه داغ ایشان

این بیت در تعریف شتر از خردنامه اسکندری اوست :

کمان گرد نی از پی و استخوان

کلاغش پی طعمه زاغ کمان

۲۶۵- مولانا هلالی جغتایی

هر چند اجداد ایشان از ترکان جغتایست اما در ولایت استرآباد نشو و نما یافته در غره ی ایام جوانی بعد از خروج تحت الشعاع طفولیت و نادانی، بصوب خراسان شتافته از افق شهر هری طلوع فرمودند و چون نور قابلیت از جینش هویدا بود مستهلین آنجا او را بسان ماه عید بهم مینمودند و در شهر چون ماه نو انگشت نما گشت القصه بعد از قطع منازل فضایل و طی درجات خصایل هلال آمالش بسر حد بدریت رسید فی الواقع هلالی بود از کسوف و خسوف و احتراق مصون، و بدر منیری از وصمت نقصان محروس و مأمون، هلالی بری از کسوف کسافت .طبعش در اسالیب شعر و اقسام کلام بغایت مرغوب افتاده و در غزل و قصیده و مثنوی داد سخن داده وی بسیار بصحبت من میرسید یکباری گفت که نوبت اول که بملازمت و خدمت میر علیشیر رسیدم این مطلع برایشان خواندم:

چنان از پا فکند امروزم آن رفتار و قامت هم

که فردا برنخیزم بلکه فردای قیامت هم

حضرت میر را بسیار خوش آمد گفتند تخلص تو چیست گفتم هلالی فرمودند . بدری! بدری! و مرا بمطالعه تحریص کردند بعد از آن به تحصیل اشتغال نمودم، و فی الواقع در فضایل کم از علمای عصر نبود و کمال شعر را بکمالات افزوده در مثنویات سه کتاب در رشته نظم کشید از آن یکی شاه و درویش است که در روانی الفاظ و چاشنی معنی از اکثر مثنویات استادان در پیش، سوادش رشگ گلستان است بلکه غیرت افزای بوستان، این چند بیت در صفت بزم از آن کتاب است :

شاه را میل شد که باده خورد

باده با مهوشان ساده خورد

مجلس آراستند و می خوردند

می بآواز چنگ و نی خوردند

روی ساقی ز باده گل گل شد

غلغل شیشه صورت بلبل شد

شد لب گلرخان شراب آلود

همچو برگ گل گلاب آلود

عکس رخ در شراب افکندند

در شفق آفتاب افکندند

لب شیرین بباده ی دیرین

چون رساندند گشت لب شیرین

خنده ی شاهدان شور انگیز

گشت در جام باده شکر ریز

پر می لعل شد پیاله زر

گل رعنا نمود پیش نظر

شیشه صاف از می دلکش

چون دل صاف عاشقان بیغش

دختر رز که شیشه منزل کرد

گرم خون بود جای در دل کرد

این چند بیت در تعریف و توصیف دریا هم از آن کتابست :

لب دریاست چون لب دلبر

از برون سبزه وز درون گوهر

آن نه دریا که بود صد قلزم

صد چو طوفان نوح در وی گم

موج آن سر بر آسمان می سود

یعنی از ماه تا بماهی بود

از خوشی کف زنان که دارد در

کف او خالی و کنارش پر

این بیت هم در تعریف تیراندازی شاه خوب واقع شده :

استخوان را اگر نشان کردی

تیر را مغز استخوان کردی

این چند بیت از کتاب صفات العاشقین در تعریف پیر شدن زلیخا بطریق ایما و حکایت از آن کتابست :

غم پیری، سمن بر سنبلش ریخت

ز آسیب خزان برگ گلش ریخت

بیاض موی او شد معجر او

به بین کآخر چه آمد بر سر او

سیه بادام او از جور ایام

شد از عین سپیدی مغز بادام

کتاب سوم لیلی و مجنون اوست و این دو بیت در صفت حسن لیلی از آن کتابست :

چشمش زاغی نشسته بر باغ

ابروی سیاه او پر زاغ

پاکیزه تنی چو نقره خام

نازک بدنی چو مغز بادام

این چند بیت و غزل نیز از اشعار آن مقبول ابرار است :

غم بتان مخور ایدل که زار خواهی شد

اگر عزیز جهانی که خوار خواهی شد

اگر چو من هوس زلف یار خواهی کرد

ز عاشقان سیه روزگار خواهی شد

تو از طریقه یاری همیشه غافل و من

نشسته ام به امیدی که یار خواهی شد

چو در وفای توام، بر دلم جفا مپسند

که پیش اهل وفا شرمسار خواهی شد

ز فکر کار جهان بار غم بسینه منه

وگر نه در سر این کار و بار خواهی شد

کنون بحسن تو کس نیست از هزار یکی

تو خود هنوز یکی در هزار خواهی شد

هلالی از پی آن شهسوار تند مرو

که نارسیده بگردش غبار خواهی شد

غزل دیگر

بهر کجا که نهد پای در قدم باشیم

مکوش اینهمه در احترام و عزت ما

که ما بخواری عشق تو محترم باشیم

مرو که آخر ایام عمر نزدیکست

بیا، که یک دو سه روزی دگر بهم باشیم

غریب ملک وجودیم و اندکی ماندست

که باز ساکن سر منزل عدم باشیم

رقیب را بجناب تو قدر بیش از ماست

سگ توایم چرا از رقیب کم باشیم

حریف بزمگه عیش را بقایی نیست

رفیق ما غم یار است یار غم باشیم

نه حد ماست هلالی امید لطف از یار

تو پادشاهی و ما بنده ی توایم، تو دانی

تو را اگر چه نیاز کسی قبول نیفتد

من از جهان بتو نازم که نازنین جهانی

بهر کسی که نشستی مرا بخاک نشاندی

دگر بکس منشین تا برآتشم منشانی

بهر کجا که رسیدم ز خوبی تو شنیدم

چو روی خوب تو دیدم هنوز بهتر از آنی

بغیر جان دگری نیست با تو در دل تنگم

امید هست که آنهم نماند و تو بمانی

طریق مهر تو ورزم بهر صفت که توانم

منزل او در دل است. اما ندانم دل کجاست

نمیتوان بتو شرح بلای هجران کرد

فتاده ام به بلایی که شرح نتوان کرد

ای آنکه بر نصیحت ما لب گشوده ای

معلوم میشود که تو عاشق نبوده ای

ای دل وفا مجوی که خوبان شهر را

ما آزموده ایم و تو هم آزموده ای

چند رسوا شوم از عشق من شیدایی

عشق خوبست ولیکن نه بدین رسوایی

سرو و گل نازک و رعناست ولی نتوان یافت

تخلص هلالی در این چند بیت طوری واقع شده

گل بدین نازکی و سرو بدین رعنایی

روزی که فلک نام مرا کرد هلالی

میخواست که من مایل ابروی تو باشم

با ابروی چون ماه نو، هوش هلالی را مبر

ماه هلال ابروی من، عقد مرا شید مکن

ای بابروی تو مایل همه کس چون مه عید

از هلالی چه عجب میل خم ابرویت

هرگز بجانب مه نوراست ننگرم

این سه قطعه از اوست :

کاز شوق ابرویت چو هلالی خمیده ام

محمد عربی آبروی هر دو سرای

کسی که خاک درش نیست خاک بر سر او

شینده ام که تکلم نمود همچو مسیح

بدین حدیث لب لعل روح پرور او

که من مدینه علمم علی دراست مرا

بلند مرتبه گردی، فلک مقام شوی

نهفته از نظر خلق باش ماه بماه

گرت هواست که منظور خاص و عام شوی

خمیده قامت و زار و نزار شو یعنی

چو ماه نو کم خود گیر نا تمام شوی

چو من بداغ بتان هر که سوخت یکچندی

هوس کند که دگر بار بیشتر سوزد

بپای شمع فتد چون بسوخت پروانه

این چند رباعی هم از طبع نقاد آن سعادتمند است :

که شعله اش چو بپایان رسد، دگر سوزد

یاران کهن که بنده بودم همه را

وز بند جفای خود گشودم همه را

زنهار، ز کس وفا مجویید که من

دیدم همه را و آزمودم همه را

آنی که تمامت از نمک ریخته اند

ذرات وجودت به نمک بیخته اند

با شیره ی جانها نمک آمیخته اند

تا همچو تو صورتی برانگیخته اند

بگداختم از دست ستم کردن تو

اینست طریق بنده پروردن تو

گرمن بگناه عاشقی کشته شوم

این دو بیت از قصاید او آورده شد :

خون من بیگناه در گردن تو

ای خوش آن دایره ی دامن صحرا که در او

پر زنان همچو جلاجل بفغان آید جل

باغ شد مکتب و هر غنچه خندان طفلی

در اواخر عمر او را عجب حالی دست داد که در میان شیعه مشهور به تسنن بود! عبید خان اوزبک او را کشت که تو شیعه ای و کان ذالک فی شهور سنه تسع و ثلاثین و تسعمایه.

گویند در وقتی که او را بمحل کشتن می بردند سر او را شکستند آنچنانکه خون برویش دویده بود در آن محل این مقطع خوانده بود :

که برآورده ورق های گلستان ز بغل

مطلع

این قطره ی خون چیست بروی تو هلالی

اگر بعضی از ستم ظریفان را بخاطر رسد که این تعریفات در حق او زیاده واقع شده چه او رذل و کم همت بوده اما راقم حروف نظر بر قول خواجه حافظ شیرازی کرده و این بیت او را دستورالعمل ساخت :

گویا که دل از غصه بروی تو دویده

بیت

کمال سر محبت به بین نه نقص گناه

۲۶۶- مولانا عبدالله هاتفی

زبده ی شعر او افصح فصحا بود و در شعر خصوصا مثنوی گوی مسابقت از امثال و اقران می ربود . مولد او جام است و خواهر زاده ی مولانا جامی است در جواب خمسه چهار کتاب در رشته نظم کشیده، گویند که چون او را دغدغه تتبع خمسه شد با مولانا جامی مطارحه کرد. او گفت اگر تو جواب حکیم فردوسی رحمه الله علیه را که فرموده است :

که هر که بی هنر افتد نظر به عیب کند

درختی که تلخ است وی را سرشت

گرش در نشانی به باغ بهشت

ور از جوی خلدش بهنگام آب

به بیخ انگین ریزی و شیر ناب

سرانجام گوهر بکار آورد

توانی گفت سایر ابیات را نیز جواب توانی گفت، مولانا عبدالله هاتفی این چهار بیت گفت و نزد مولانا جامی برد که :

همان میوه ی تلخ بار آورد

اگر بیضه زاغ ظلمت سرشت

نهی زیر طاووس باغ بهشت

بهنگام آن بیضه پروردنش

ز انجیر جنت دهی ارزنش

دهی آبش از چشمه سلسبیل

بدان بیضه گردم زند جبرئیل

شود عاقبت بیضه زاغ، زاغ

هر چند که این ابیات در برابر شعر حکیم فردوسی وقعی ندارد اما مولانا جامی تحسین کرد و رخصت جواب خمسه گفتن داد. دیگر بار مولانا عبدالله هاتفی استدعای این نمود که افتتاح لیلی و مجنون شما بکنید مولانا جامی این بیت گفت :

این دعا در حق او مستجاب شد و با تمام آن توفیق یافت و الحق بسیار خوب و مرغوب گفته . این دو بیت در بیماری لیلی از آن کتابست :

توقیع قبول روزیش باد

پیراهن آل آن پریوش

شد تافته چون تنور آتش

شد زانو و پای آن یگانه

دیگر کتاب خسرو و شیرین است این چند بیت در صفت زال فرهاد کش از آن کتاب است:

مویی، گرهیش در میانه

بود هر چشم سبزش شیشه زهر

ز زهر چشم او صد فتنه در دهر

ز دندان خالیش بودی دهانی

چو گور کهنه ی بی استخوانی

زحل کآمد جهان نحس اکبر

بود خالی بر روی آن بد اختر

دو شاخ آمد دو پایش درد و غم را

این بیت نیز در صفت شکار کردن خسرو از همان کتاب است :

دیگر هفت منظر است که بطرز هفت پیکر گفته، اگر چه در خور مثنویات او نیست اما حکایت های خوب بسته و چند بیت در نصیحت فرزند از آن کتاب است :

دری بگشاده دهلیز عدم را

ای سپهر جمال را مه نو

نکته ای چند گویمت بشنو

تا نگردد نقاب رویت موی

نروی رو گشاده در سر کوی

هر که چیزی برایگان دهدت

نستانی، اگر که جان دهدت

میکن از صحبت بدان پرهیز

همچو خاشاک خشک ز آتش تیز

تا رخت ساده و جمیل بود

می مخور گر چه سلسبیل بود

پسرانی که باده خواه شدند

از می سرخ روسیاه شدند

پسران را کند دو کار خراب

هوس زینت و هوای شراب

وای برآن پسر هزاران وای

که بود می پرست و خود آرای

بهر زن جامه سرخ و زرد آمد

آنچنان رنگ ننگ مرد آمد

سرخ و زردی که لایق مرد است

اشک سرخ است و چهره ی زرد است

عیب باشد بمرد ریشینه

دیگر تمرنامه که در مقابل اسکندرنامه گفته و آن کتاب را در مدت چهل سال تمام کرده . چرا که چند نوبت بعضی ابیات را بعد از اتمام پسند ناکرده از آنجا بیرون کرده و آن موازی بیست هزار بیت اصل کتاب است فی الواقع که آن نظم بسیار متین و شاعرانه واقع شده و این چند بیت در صفت جنگ از آن کتاب است :

نازکردن بحسن پیشینه

زده تیغ و نیزه یلان بیدریغ

شده نیزه گلگون و گلنار تیغ

کمان خم چو ابروی جانان شده

ز هر گوشه غارتگر جان شده

شده پرچم طوق ها فتنه بار

چو گیسوی کافر دلان تتار

کله خودها گشته گلگون همه

چو دلهای عشاق پر خون همه

نه از قتل کس نیزه ها منفعل

چو بالا بلندان بیرحم دل

به بیداد خو کرده گرز گران

چو دلهای سنگین سیمین بران

گذرکرده تیر از زره ها چنان

که باد از سر زلف سیمین بران

فتاده در آن پهن دشت درشت

مولانا عبدالله هاتفی در خرگرد جام که یکی از قصبات خراسانست و مولد اوست چهار باغی ساخته و در آنجا متوطن شده بود اکثر اوقات در آنرا بسته بمردم اختلاط کمتر کردی تا در شهور سنه سبع و عشر تسعمایه که صاحبقران مغفور بعد از فتح خراسان متوجه عراق بودند در حوالی قصبه مذکور جهت زیارت منظور حضرت آفریدگار شاه قاسم انوار قدس سره نزول فرموده بر سبیل گشت بدر باغ مذکور رسیدند در را بسته یافتند از شاخ درختی که از دیوار بیرون آمده بود باندرون باغ رفتند مولانا هاتفی را خبر شد باستقبال آنحضرت شتافته آمد و روی نیاز بر زمین نهاد و آن حضرت مولانا را احوال بسیار پرسیدند بعد از وقوف بر حال او بمنزل او قدم رنجه فرمودند .

از کمال مکارم اخلاق بر گلیم درویشانه او به نشستند و از ما حضری که آوردند تناول فرمودند و بعد از آن طالب شعر شدند مولانا بیتی چند از شعر خود خوانده تحسین بسیار نمودند و او را بنظم فتوحات شاهی مأمور گردانیدند . مولانا انگشت قبول بر دیده نهاده منظور عنایات بلا نهایات شد و موازی هزار بیت از آن کتاب بنظم درآورده اما با تمام آن توفیق نیافت و الحق اگر آن مثنوی تمام می شد ناسخ سایر مثنویات او می شد . این چند بیت در وصف آن حضرت از آن مثنویست :

سر نا تراشیده چون خارپشت

بر او ختم شد منصب سروری

چو بر جدش آیین پیغمبری

مثل در زمانه بفرزانگی

سرشته بمردی و مردانگی

چه مردی که هر کس که نامش شنود

دگر زن نیامد از او در وجود

نمی آورد تاب بذلش درم

درم منتهی بی نهایت کرم

بهم دخل کونین اگر ضم بود

ز اندازه ی بذل او کم بود

همه پادشاهان شده پست او

چو شاهان شطرنج در دست او

ز شاهان شطرنج او بی شکی

وفات مولانا در قصبه خرگرد جام اتفاق افتاده در چهار باغ مذکور مدفون شده و تاریخ وفات او را « جامی ثانی چه شد » یافتند .

۲۶۷- خواجه آصفی

چون پدرش مدت مدید وزیر سلطان ابو سعید میرزا بود آصفی تخلص کرد و او بصفای ذهن سلیم و ذکای طبع مستقیم از سایر شعرای روزگار و فضلای عالیمقدار امتیاز تمام داشت و به رعنایی و خود آرایی علم نزاکت میافراشت . دیوان غزل تمام کرده و مثنوی دیگر بوزن مخزن الاسرار گفته اما شهرتی نیافت . وفات او در سنه عشرین و تسعمایه در هرات اتفاق افتاده این چند بیت از اشعار آبدار اوست .

که تا قلاب زلفش را بکام خویشتن دیدم

من طور و تجلی چه کنم بر لب بام آی

کوی تو مرا طور، جمال تو تجلی است

زخونین داغهای دل، کشم آهی و آن بدخو

تصور میکند کاز لاله زاری باد میآید

ناز در سر، چین در ابرو . تندخوی من رسید

فتنه را سر کرده اینک فتنه جوی من رسید

دل که طومار وفا بود من محزون را

پاره کردند ندانسته بتان مضمون را

گرد یاقوت لب لعلت خط سبزی دمید

هیچکس در دور یاقوت این چنین لعلی ندید

صورتگران هلاکم از آن سیم تن جدا

سازید صورتی که نباشد ز من جدا

چون وصل و هجر بود ز شیرین بلای من

خسرو جدا هلاک شد و کوهکن جدا

رخ تو هر که در آیینه دید حیران است

چو مه به هاله نماید دلیل باران است

پای مجنون نه همین سلسله ی سودا داشت

هر که دیوانه شد این سلسله را بر پا داشت

بیاض دیده ز می سرخ گلعذاران را

بود شکوفه بادام نو بهاران را

ز گرداب دو چشمم صد حباب شوق بر خیزد

۲۶۸- مولانا بنایی

مولدش هرات است و چون پدرش معمار بود بنابر آن این تخلص اختیار کرد ذاتش در اصل چون قابل افتاده بود در اوایل جوانی روی توجه بجانب کسب کمالات آورده بی تکلف در اکثر فنون گوی مسابقت از اقران ربود . و بنیان فضایلش صفت کانهم بیناین مرصوص پیدا کرد از خبر مبرور امیر غیاث الدین منصور منقول است که میفرموده : « ملا بنایی ملای شاعران و شاعر ملایان است » و در تصوف و خوشنویسی و خوشخوانی مشهور و در علم موسیقی و ادوار که از اقسام ریاضی است رسایل دارد و ظرافت طبعش بمرتبه ای بود که نسبت بامیر علیشیر که نزاکت مزاجش از آن مشهور تر است که احتیاج به تعریف داشته باشد سخنانی ظرافت آمیز میگفتند از جمله آنکه روزی بدکان پالان دوزی رفته و گفته که پالان امیر علیشیری میخواهم . این سخن بامیر علیشیر رسیده با او سوء مزاجی پیدا کرده چنانکه در وطن اصلی خود نتوانست بود روی بعراق آورد و در خدمت سلطان یعقوب اندک اندک ترقی کرده کتاب بهرام و بهروز را بنام پادشاه مذکور گفت و چون یوسف بیک برادر سلطان یعقوب نیز مقارن این حال ارتحال یافته بوده و در آن واقعه این بیت گفته :

بعد از اندک زمانی حب وطن او را بجانب هرات کشید و دیگر باره امور ناملایم از او سر میزد و در این نوبت امیر علیشیر بیشتر از پیشتر رنجیده کار بجایی رسید که پروانه قتلش حاصل کرد از جمله رنجش آنکه چون میر بنابر عدم توجه بجانب تأهل به عنیت اشتهار یافته بود و مولانا قصیده ای در مدح او گفته صله ای چنانکه مطبوع او بود باو نرسید بناء علیه آن قصیده را باسم سلطان احمد میرزا قوم سلطان حسین میرزا کرده باو گذرانید . این معنی مسموع میر شد نسبت به مولانا در مقام کلفت شدند.

مولانا این قطعه بجهت تلافی سرود و بخدمت میر فرستاد .

هر یکی را به شوهری دادم

آنکه کابین نداد و عنین بود

چون اقامت نتوانست کرد لاجرم جلا نموده بطرف ماوراءالنهر رفت و در خدمت سلطان علی میرزا ولد سلطان احمد میرزا پسر سلطان ابوسعید که در آنوقت والی ماوراءالنهر بود راه ندیمی یافته در آنجا قصیده ی مجمع الغرایب که بزبان مروی است در سلک نظم کشیده این دو بیت از آنجاست :

زوگرفتم بدیگری دادم

زانکه لازال نافذان این بود

حکم عالی پادشاه زمان

خسرو ملک ماوراءالنهر

تا آنکه محمد شیبانی بر آن ولایت دست یافت و مولانا بنایی در درگاه خانی منصب ملک الشعرایی یافته همراه او متوجه خراسان شد و امور نا مرضیه از او درهرات ظاهر گشت از جمله آنکه مال شاعری را بمردم حواله کرد بعد از آنکه صاحبقران مغفور بر خان اوزبک استیلا یافت او در قرشی ماوراءالنهر بود تا آنکه میر نجم ثانی که اعظم دستور صاحبقران مغفور بود بر آن ولایت دست یافت بقتل عام فرمان داد. بنای حیات بنایی را نیز در آن واقعه بانهدام رسانیدند و کان فی الشهور سنه ثمن و عشر و تسعمایه. از اشعار مولانا بنایی دیوان غزل مشهور است و غزلی چند دیگر در تتبع خواجه حافظ بتخلص حالی گفته و قصاید خوب هم دارد . این چند بیت از جمله اشعار اوست :

چو چشم یار سیه کرد روزگار مرا

گلستانیست خرم دیده ام از عکس رخسارش

ز مژگان خارها بگرفته بر اطراف دیوارش

کنم غوغا بهر بیگانه کاندر کوی او بینم

که تا آید برون بهر تماشا، روی او بینم

نه از خون جگر مژگان من بر یکدیگر بسته

که بی او مردم چشمم بروی غیر در بسته

تعالی الله چه گلزاریست رخسار عرقناکش

که آب از چشمه خورشید داده ایزد پاکش

خواهم غبار گردم از کوی او برآیم

این رباعی نیز از اوست :

شیرین منشان شهوت انگیز کجا

با بوالهوسان نسبت عشاق مکن

این دو مطلع هم ازوست :

یعقوب کجا، خسرو پرویز کجا

در دل آرم هر زمان کان مه دل آرای منست

خاطری خوش میکنم، او را چه پروای منست

ز بد خویی چنان بیگانه شد آن بیوفا با من

۲۶۹- مولانا نظام الدین نظام

از دارالمؤمنین استرآباد است و از ارباب صلاح و سداد. سلیقه اش چون بمعما چسبان بود در اوایل تحصیل آن فن کرده و در اواخر آنرا نیز از خود اسقاط نمود از غایت صفای نیت و خلوص طویت بمداحی اهل بیت علیه السلام روی آورده از رشحات اقلام بلاغت انجامش ریاض سخنوری نضارت پذیرفت و از برکت سحاب افادت آیاتش گلهای گوناگون در حدایق آمالش شکفت و گاهی بگفتن مثنوی مبادرت میورزید .

کتاب بلقیس و سلیمان از جمله اشعار آن خجسته آثار است وفاتش در سنه احدی و عشرین و تسعمایه بود.این چند بیت از قصاید اوست :

که همچو صبح نهان، داغ بر جگر دارد

چو خس فتاده بخاکم ولیک آب سرشک

امید هست غبارم ز خاک بردارد

بهم بود غم و شادی اسیر دنیا را

مگس دو دست بسر، پای در شکر دارد

ز بعد معرفت کردگار لم یزلی

نبی شناسم و آن گه علی و آل علی

خداست آنکه بود در ممالک تقدیس

وجود منفردش متصف ز بی عللی

نبی است آنکه بود در مدارس تحقیق

بری کتاب کمالش ز نکته جدلی

علیست آنکه گدازد بیرق لمعه تیغ

حسود را که بود قلب بوته دغلی

کننده ی در خیبر علی ابوطالب

حریف غالب هر کس که هست در هر باب

تو آن شهی که اگر کرده اند فی الواقع

نفس چو رفت چه سازی اگر نیامد باز

برکفم مانده نشانها بس که در ایام غم

جذبه عشقت کشیده رشته صبرم ز کف

بباغ دل، در آن بستانسرای عالم فانی

نهال آرزومنشان که باز آرد پشیمانی

شب در فضا از ماه نو کشتی در آب انداخته

در این قصیده که در منقبت حضرت امیر است این بیت بسیار خوب گفته .

۲۷۰- مولانا امیدی

بجودت طبع سلیم وحدت ذهن مستقیم سر آمد شعرای زمان بود بی تکلف از متأخرین کسی قصیده را بهتر از او نگفته . مولد او قصبه تهران است من اعمال ری . پدرانش رئیس و کدخدای آنجا بوده اند نام او در اصل ارجاسب بود و در اوایل عمر جهت تحصیل علم بشیراز رفته بود و در زمره ی شاگردان مولانا جلال الدین محمد دوانی در آمد اکثر کتب متداوله را مطالعه کرد فاما در طب بیشتر کوشیده طبیب شد مولانا اسم او را تغییر داده مسعود نام نهاد با اکثر اهل دولت صاحبقران مغفور محشور بود چنانکه از شعر او معلوم توان کرد در اواخر عمر در تهران متوطن شد. باغی طرح انداخت و آنرا موسوم به باغ امید گردانید . اما هنوز نهال امیدش بارآور نگشته بود که از صدمه ی صرصر حوادث سمت قاعا صفصفا پیدا گردید و در شهور سنه ثلاثین و تسعمایه جمعی بر سر او ریخته بقتلش رسانیدند بعضی مردم نسبت این امر شنیع به نوربخشیان کردند و الله اعلم، افضل نامی تهرانی این قطعه در تاریخ شهادت او گفته :

کاو بنا حق شهید شد ناگاه

شب بخواب من آمد و فرمود

کی ز حال درون من آگاه

بهر تاریخ قتل من بنویس

این چند بیت از قصاید او نوشته شد :

کار تو از من آسان، کام من از تو مشکل

خنجر کشی و ساغر، اهل وفا سراسر

خون خورده در برابر، جان داده در مقابل

تو پا نهی بمیدان من دست شویم از جان

تو خوی فشانی از رخ من خون چکانم از دل

دنبال آن مسافر از ضعف و ناتوانی

بنوش و باک مدار ان ربنا لغفور

مرید پیر خرابات گشتم و شستم

بآب میکده دست و دل از متاع غرور

رواق مدرسه گر سر نگون شود سهل است

قصور میکده ی عشق را مبادا قصور

بنای مدرسه از جنس عالی و دانی

خراب گشت، خرابات همچنان معمور

می مغانه که مرد افکن است و تو به شکن

چنان بدور تو از شیخ و شاب برده شعور

که زاهدان سحر خیز بر نمیخیزند

بجای حی علی گردمند نفخه صور

غریق نعمت گیتی ز ذوق بی خبر است

گسست رابطه ی تار و پود لیل و نهار

اگر کری بود این کره ی کشیده عنان

وگر مجره قوی حلقه ایست حلق فشار

کمند توست که پیچیده در گلوی سپهر

سمند توست که بر چیده است ناف و زهار

تو را سواره به بین گواگر ندیده کسی

که آفتاب بود ثابت آسمان سیار

تبارک الله از آن آسمان برق عنان

تبارک الله از این برق آسمان رفتار

علی الدوام بود چون سپهر در حرکت

ولی نه چون حرکات سپهر ناهموار

چنان ز عدل تو عالم باعتدال آمد

این چند بیت بطریق غزل از جمله اشعار اوست :

دامان ناز بر زده راه که میزنی

تا بخاطر باشد ای بد عهد پیمان منت

بسته بر انگشت باید رشته جان منت

کس را نه بینم روز غم جز سایه در پهلوی خود

آنهم چو بینم سوی او گرداند از من روی خود

کاج گردون از سرم بیرون برد سودای تو

این دو رباعی هم از اوست :

دیدار تو بهر عاشق زار تو، به

به، بر سر بیمار فرستادی لیک

آن سیب ذقن بدست بیمار تو، به

شب قصه هجران جگر سوز کنم

روز آرزوی وصل دل افروز کنم

القصه که بی تو من بصد خون جگر

مثنوی گفته فاما نا تمام ماند این دو بیت از آنجاست :

کآیینه غبار گیرد از آه

این طرفه که آه صبحگاهی

۲۷۱- بابا فغانی

مولد او شیرازست اول در خدمت سلطان یعقوب بود پیش از آن بکار دگری اوقات میگذرانید اما آن زمان که بخدمت سلطان یعقوب افتاد ترقی کلی کرد و در آن زمان او را بابا شاعر میگفتند، او بسیار حریص شراب و بد مست بود و دایم الاوقات در شرابخانه بسر می برد و بعد از زیارت پادشاه مذکور در زمان صاحبقران مغفور بخراسان افتاد. و در شهر ابیورد ساکن شده حاکم آن دیار هر روز یک من شراب و یکمن گوشت مقرر کرده بود که باو میدادند . در آخر کار او بجایی رسید که مردم شراب خانه او را از پی مایحتاج خود ببازار و شهر میفرستادند و باو هزلهای رکیک میکردند و او بواسطه شومی حرص شراب تحمل میکرد و در آخر بمشهد مقدسه رضویه آمد و در شهور سنه خمس و عشرین و تسعمایه جرعه کل نفس ذائقه الموت چشید این چند بیت از جمله اشعار آبدار اوست :

بخاطری که تویی، دیگران فراموشند

نخل تو سرکش و دل خود کام من همان

ناز تو همچنان، طمع خام من همان

نخل قدت که از چمن جان بر آمده

شاخ گلی بصورت انسان بر آمده

گر میروم نزدیک او ذوق وصالم می کشد

ور می نشینم گوشه ای تنها، خیالم می کشد

فراموشم شود چندان کازو بیداد میآید

ولی فریاد از آن ساعت که یک یک یاد میآید

بدام انتظار او من آن صید گرفتارم

که جانم میرود تا بر سرم صیاد میآید

ملامت بین که هر سنگی که جست از تیشه فرهاد

هوا می گیرد و هم بر سر فرهاد میآید

اگر یاد آرمش یکدم که از دل غم برد بیرون

غمی آید که بازم بیخود از عالم برد بیرون

بود از مردنم دلسوز تر دلسوزی همدم

۲۷۲- مولانا اهلی شیرازی

در سلک شعرای کرام و فضلای عظام، انتظام داشت و فقر و مسکنت و قلت اختلاط او با اهل دنیا مشهور تر از آنست که احتیاج بنوشتن داشته باشد شعر میگفت و از اکثر سالکان مسالک سخنوری بوفور مهارت در فن شعر امتیاز تمام داشت و در علم قافیه و عروض و معما کامل بود و در جمیع اصناف سخن شعر میگفت، مثنوی هم میفرموده هم ذو بحرین و هم تجنیس که عقل در او متحیر است و قصیده ی مصنوع خواجه سلمان را باسم میر علیشیر تتبع کرده و چند صنعت بر او زیاده کرده امیر علیشیر انصاف داده که بسیار به از قصیده ی خواجه سلمان گفته . در غزل نیز اشعار عاشقانه بسیار دارد از آن جمله چند بیت در سلک تحریر درآمد :

یا تو که پاکدامنی صبر من از خدا طلب

از مرگ رقیبان تو خرم نتوان بود

خوشحال بمرگ همه عالم نتوان بود

زاهد بره کعبه رود کاین ره دین است

خوش میرود اما ره مقصود نه این است

اکنون که تنها دیدمت لطف ارنه، آزاری بکن

سنگی بزن، تلخی بگو، تیغی بکش، کاری بکن

سوی که روم من که دلم سوی تو باشد

روی که به بینم که به از روی تو باشد

من و مجنون دو اسیریم که غم شادی ماست

هر که این شیوه ندانست نه از وادی ماست

ز چشم ناز تو صد فتنه شد فزون در دل

تغافل تو همه التفات و ما غافل

گر کشد خصم بزور از کف من دامن دوست

در کبر سن در شهور سنه اثنین و اربعین و تسعمایه در شیراز فوت شد. این رباعی هم ازوست :

در دیده خلق، مردم دیده شوی

با خلق چنان مکن که گر فعل تو را

۲۷۳- مولانا لسانی

در اصل شیرازی است اما اکثر اوقات در بغداد و دارالسلطنه تبریز بسر میبرد . شاعری متین و نکته دان و شیرین بود اشعار او شتر گربه واقع شده، چه یک غزل او که تمام خوب باشد کم است، اما آنچه خوبست بسیار بسیار خوب واقع شده من با او بسیار صحبت داشته ام و شعر هم، با هم خوانده ایم و شعری چند که شاگرد او شریف مشهور ساخته موسوم بسهو اللسان از روی ستم ظریفی است از اکثر آن شعرها او را خبری نسیت و دیگر غیر از شاعری بسیار فقیر و درویش نهاد بود، وفات او در تبریز واقع شد در شهور سنه احدی و اربعین و تسعمایه و در سرخاب مدفون است.این غزل و چند بیت از اشعار اوست :

نه در راه وفایش دست و پایی میتوانم زد

تو کاز سوز محبت بی نصیبی چاره ی خودکن

که من پروانه ام خود را بجایی میتوانم زد

بدستی عاشق از سنگ ملامت خانه میسازد

بدستی تا زغم بر سر زند ویرانه می سازد

میان زهد و رندی عالمی دارم نمیدانم

این سلطنت بملک سلیمان برابر است

بیداریی که زلف تو نبود برابرم

نه آرزوی تو از دل بدر توان کردن

نه از پی تو توان آمدن ز بیم رقیب

نه بی تو رو بدیار دگر توان کردن

بیا که گریه من آنقدر زمین نگذاشت

که از فراق تو خاکی بسر توان کردن

چنین که عاشق روی توام ز جور رقیب

کی از جمال تو قطع نظر توان کردن

لسانی از پی وصلت اگر زیاده رود

متاع زندگیش مختصر توان کردن

امروز پریشان تر از آنم که توان گفت

وز داغ جدایی نه چنانم که توان گفت

حالی من دل خسته بشکلی نگرانم

اما نه بشکلی نگرانم که توان گفت

بیداد گری پنجه فرو برده بخونم

نگرفته حریفی رگ جانم که توان گفت

زخمی نرسیده است بجانم که توان زیست

شوقی نگرفته است عنانم که توان گفت

خون میچکد از داغ نهانم چو لسانی

چه ناز و فتنه که در نخل فتنه بار تو نیست

گرم بجور و جفا می کشی نمی رنجم

که مست نازی و اینها به اختیار تو نیست

از کجا میآید آن گلبرگ خندان از کجا

از کجا چشم و چراغ دردمندان از کجا

طور من بد آرزو بیحد بتان مشکل پسند

من کجا سودای این مشکل پسندان از کجا

بدل دردی کاز آن شیرین شمایل داشتم گفتم

گذشتم از سر خود هر چه در دل داشتم گفتم

خدا بدست من آن طره ی دو تا نگذاشت

غریب سلسله ای داشتم، خدا نگذاشت

خوش آنزمان که من از شوق بوسه می مردم

بدان رسید که رحمی کند، حیا نگذاشت

صراحی اشک گلرنگ از خروش چنگ می بارد

ز ابر دست ساقی آب آتش رنگ می بارد

گرفتم با دل چون شیشه راه عشق و رسوایی

چه، دانستم که در راه ملامت سنگ می بارد

یکدم از عشق تو بیغم نتوانیم نشست

بی غم عشق تو یکدم نتوانیم نشست

چیست دانی غرض از عشق، نشستن با هم

پس غرض چیست که با هم نتوانیم نشست؟

غیر خوبان جهان مردم عالم هیچند

۲۷۴- مولانا حیرتی

مشهور است که مروی است اما خود میگوید که از تونم از شعرای مشهور است در همه باب شعر گفته اما در منقبت بسیار کوشیده در اوایل جوانی بسیار بی قید و لاابالی بوده و اکثر به هجو مردم زبان میگشود و اهاجی که میان او و وحیدی قمی واقع شده مشهور است از غایت رکاکت ایراد آن ننمود این چند بیت از جمله ابیات اوست :

آیت رحمتی چنین نامده بر زمین فرو

حلقه لعل بتان را نه ز جان ساخته اند

بلکه جان را ز لب لعل بتان ساخته اند

هرگز سوی من چشم کرم باز نکردی

کاز ناز بمن عربده آغاز نکردی

دادی بسخن وعده ام و لب نگشودی

گفتی که کنم مرحمتی باز نکردی

از سبزه دمد گل چو تو را سبزه ز گل خاست

در حسن چرا دعوی اعجاز نکردی

قضا که صورت یوسف چنان لطیف رقم کرد

برای صورت خوب تو امتحان قلم کرد

گه دل از عشق بتان گه جگرم می سوزد

عشق هر لحظه بداغ دگرم می سوزد

من ز خود بی خبر و آتش هجران در سر

۲۷۵- خواجه مسعود قمی

از جمله اعیان قم است، در شعر او را مرتبه عالی است و مثنوی بسیار گفته از جمله یوسف و زلیخا و مناظره ی شمس و قمر مناظره ی تیغ و قلم او مشهور است این بیت از کتاب تیغ و قلم در تعریف شتر که بتقریب آورده طوری واقع شده.

وه که این شعله شبی بیخبرم می سوزد

جهانگردی، حلیمی، بردباری

در زمان سلطان حسین میرزا به هرات رفت و بفرموده ی ایشان وقایع زمان او را در سلک نظم در آورده و آن کتاب از دوازده هزار بیت متجاوز است و هم در خراسان وفات یافت اشعار عاشقانه او بسیار است از آن جمله این چند بیت نوشته شد :

زگلزار جهان قانع بخاری

بدور نرگس تو سر خوشی لاله چه باشد

معین است که مستی یک پیاله چه باشد

هر که در میکده یک لحظه نشیمن سازد

جای بحث است اگر مدرسه مسکن سازد

بی تو چون در گریه خوابم می برد

این بیت نیز در یکی از مثنویات اوست و بسیار خوب گفته. در صفت دهان :

خواب می بینم که آبم می برد

نمکدانی به تنگی چون دل مور

۲۷۶- مولانا شهید قمی

در زمان سلطان یعقوب منصب ملک الشعرایی تعلق بدو داشت گویند بسیار خودپسند و خود رای بود و هیچکس در شعر او دخل نمیتوانست کرد که اگر دخل میکرد میرنجید و دیگر بآن مجلس نمی آمد اما در شعر طبعش خوب و شعرش مرغوب بود. آخر از عراق بخراسان رفت و از آنجا متوجه هند شد و در یکی از شهرهای کجرات ساکن شد و در آن ولا این مطلع گفته :

نمک چندان که در عالم فتد شور

کجراتیان همه نمکی دل کبابشان

در شهر مذکور در سنه خمس و ثلاثین و تسعمایه فوت شد گویند عمر او بصد سال رسیده بود . این چند مطلع از اشعار او آورده میشود :

خونخواره اند و خون حریفان شرابشان

بیا ای عشق آتش زن دل افسرده ی ما را

بنور خویش روشن کن چراغ مرده ی ما را

خواب دیدم کاز هوا شاهین او صیدی ربود

چون شدم بیدار مرغ دل بجای خود نبود

غرق عرق شده رخ چون آفتاب تو

طوفان حسنی و همه عالم خراب تو

چو گفتی ام که برو، پیشت آمدم از شوق

بخود نبودم و این فهم کردم از سخنت

به بیدردان نشینی کی فتد بر من نگاه از تو

نه قدر حسن میدانی نه درد عشق، آه از تو

بطرف میکده ها روز بینوایی ما

۲۷۷- درویش دهکی

دهک محله ایست از محلات قزوین اشعار متین او پر زور و رنگین در اوایل حال در کارگاه جولاهی دست و پایی میزد و در بعضی اوقات از او اشعار آبدار سر میزد بگوش اقاصی و ادانی رسید و خوش خوش خبر سخن درویش بمجلس سلطان یعقوب کشید او را بسایه سریر طلب کردند حسب الأمر بخدمت آن پادشاه رسید. مشهور است که این مطلع را در بدیهه جهت جوان پروانچی که در خدمت پادشاه حاضر بود و اتاقه بر سر داشت گفت :

اهل مجلس قوت طبعش را از این بدیهه قیاس کرده و در تعظیمش افزودند و روز بروز مرتبه او پیش آمده از جمله شعرای مقرر پایتخت شده گویند که مولانا جامی این مطلع او را بغایت پسندیده بوده است :

اتاقه نیز بسر میکند پریشانم

منزل عشق که وادی سمومست و سراب

این اشعار نیز از اوست :

تا مگر آید دگر ره نام شیرینش بگوش

بغیر ناقه لیلی که می کند خاری

۲۷۸- مولانا قاضی علایی

از قضات کره رود است و کره رود ولایتی است از قم ملاو دانشمند و در شعر و انشاء بی مانند بود، بر افاضلش در فنون فضایل رتبه اولایی و بر اعالی و اهالیش در صنوف خصایل مرتبه اعلایی در اوایل حال منصب انشای بعضی از سلاطین ترکمان تعلق بدو داشت بعد از آن گاهی در اصفهان و گاهی در تبریز بسر میبرد و آخر در اصفهان داعی حق را لبیک گفته برحمت خدای واصل شد وکان ذالک فی شهور سنه ست و ثلاثین و تسعمایه اکثر اشعار او مطبوع و مقبولست خصوصا قسم مناقب آن. این یک بیت از یک منقبت او نوشته شد :

غزلیات او بسیار پر سوز و درد است این مطلع از آنجمله است :

این مصرع از مطلع مولانا لسانی را که :

تضمین کرده و گوییا که از او باز ستده :

وز داغ جدایی نه چنانم که توان گفت

دیروز پریشانی خود را بتو گفتم

این بیت او خالی از حالی نیست :

اشعار خوب او بسیار است بدین یک بیت اختصار کردیم :

که با دل در میان بنهاده ام راز نهانش را

بنو روزی نویدی میدهد باد سحر گاهی

۲۷۹- اهلی خراسانی

از اهل ولایت ترشیز است و در شیرینی اشعار و حلاوت گفتار شکر ریز . همواره قدم در کوی عاشقی داشت و همیشه اندیشه بر ملاقات گلرخان جفا پیشه میگماشت، تا سلطان عشق بر او دست یافته در خراسان از مهر روی فریدون حسین میرزا از پای در افتاد و مجنون آسا موی سر ژولیده گذاشته داو عاشقی داد و در این باب گوید :

که دارد بعد ازین شبهای هجران رو بکوتاهی

موی ژولیده که بر سر من ابتر دارم

آخر آن شاهزاده آن درویش وفا کیش را پیش خویش طلب داشت و مرهم لطفی بر جگر ریشش نهاد میرزا روزی بر باغی نزول فرموده بود سلطان بخت نام غلام سیاهی را بر در باغ گماشت که کسی را در باغ نگذارد و مولانا بر امید دیدار بر در باغ شتافته موکل مذکور از دخولش مانع آمد لاجرم در بدیهه غزلی این دو بیت از آنجاست گفت و کاغذ بر مومی نهاده بر سیبی تعبیه کرده از ممر آب باندرون فرستاد :

بهر جا پا نهی خواهم که گردم خاک راه آنجا

چه خوش بزمی است رنگین مجلس جانان چه سود اما

میرزا بعد از اطلاع آن او را طلب داشته در لطفی برویش گشاد، بعد از انقراض دولت آن دودمان به تبریز آمد، چون در کمانداری صاحب قبضه بود جوانان آنجا او را از دست یکدیگر میربودند آخر از غایت پیری و شکستگی گوشه گیر گشته هم در آنجا رخت زندگی بخانه جاودانی کشید این چند غزل و چند مطلع از اوست :

که فارغ از خود و وارسته از جهان شده ام

رسید جان بلب از محنت فراق مرا

اجل کجاست که مشتاق او بجان شده ام

گرفته دامن من گرد غم ز هر طرفی

اسیر محنت این تیره خاکدان شده ام

چنانکه تشنه بآب زلال مشتاق است

بخاک پای تو مشتاق تر از آن شده ام

مرا ز عشق تو بر دل هزار بار غم است

عجب نباشد اگر بر دلت گران شده ام

تو آفتابی و من در هوات آن گردی

که ذره ذره ز مهرت بر آسمان شده ام

بزلف او نتوان گفت حال دل اهلی

یا پریشان گشته برگ گل در آب افتاده است

رهبرم در وادی غم بخت گمراه منست

یار دلسوزی که دارم شعله آه منست

ای مرا غرقه بخون دیده ی خونبار از تو

سینه مجروح و جگر ریش و دل افگار از تو

گاه تیر تو کشم از دل و گه ناوک آه

آه تا چند کشم اینهمه آزار از تو

همه چون ذره ز خورشید رخت رقص کنان

مانده چون سایه منم در پس دیوار از تو

ذره ذره مگر از مهر تو بر دارم دل

ور نه دل بر نتوان داشت بیکبار از تو

روی بنمای که تا جان دهم از شوق رخت

جان سپردن زمن و منت دیدار از تو

اهلی از خیل سگانش چه شماری خود را

خاک ره شو که کسی را نبود عار از تو

این غزل او هم بسیار عاشقانه واقع شده :

مرا تا جان بود از مهر آن مه بر ندارم دل

که جان دادن بود آسان و دل بر داشتن مشکل

چو آیم جانب کوی تو صد منزل یکی سازم

وگر بیرون روم در هر قدم صدجا کنم منزل

پس از عمری چه باشد گر کنی یاد گرفتاری

که در عمر خود از یاد تو یکساعت نشد غافل

چو آب زندگی گر بگذری بر خاک مشتاقان

همه چون سبزه از مهر تو بردارند سر از گل

مرا گویند مشکلهای عشق از صبر بگشاید

اگر بودی مرا صبری نگشتی کار من مشکل

کسی کاو بر لبم آبی چکاند نیست جز دیده

ز بخت بد شود آنهم بصد خون جگر حاصل

اگر داری سر سودای او از سر گذر اهلی

و گر پیوند او داری نخست از خویشتن بگسل

شمع رخسار تو را آفت جان ساخته اند

جان صد دل شده پروانه آن ساخته اند

سوختم بی تو ندانم که اسیران فراق

با چنین آتش جانسوز چسان ساخته اند

مگو آن شمع قصد سوز جان عاشقان دارد

ندارد هیچ در دل هر چه دارد بر زبان دارد

ذره ذره ماند در کویش دل بیحاصلم

تا نگردم گرد کویش جمع کی گردد دلم

۲۸۰- شوقی یزدی

از اولاد خواجه رشید است مرد خوش صحبت و آدمی سیرت است خط نستعلیق را خوب مینویسد و در انشاء مهارتی تمام دارد چنانکه بعضی اوقات منصب انشای من باو تعلق داشت، و اکثر کتب متداوله را خوانده است و شاعری پاکیزه گوست و از اقسام شعر بقصیده گویی بیشتر میل دارد و میکوشد، در جواب قصیده ی مولانا امیدی که گفته است :

«ای تو سلطان ملک زیبایی

ما گدا پیشه گان تماشایی »

قصیده ای گفته که این چند بیت از آنجاست :

ای رخت ماه اوج زیبایی

قامتت سرو باغ رعنایی

سرو و گل را اگر بود با تو

دعوی حسن و لاف زیبایی

سرو بر جا بماند از خجلت

چون خرامان بباغ فرمایی

گل ز شرم رخ تو آب شود

اگر از پرده روی بنمایی

ماه را با رخ تو نسبت نیست

سرو را با قد تو مانایی

سرو آزاده ایست گوشه نشین

هرزه گردی است ماه هر جایی

در این قصیده مطلع قصیده مولانا امیدی را تضمین کرده و بسیار خوب واقع شده :

ای تو شاه سریر دلجویی

« ای تو سلطان ملک زیبایی »

شاه خوبان عالمی و تو را

« ما گدا پیشه گان تماشایی »

روز میدان ز خر گه لعلی

چون گل غنچه گر برون آ یی

عزم میدان کنی و چون خورشید

عالم از وری خود بیارایی

زلف چوگان صفت بدوش نهی

وز بتان گوی حسن بربایی

و در جواب قصیده ی ردیف « گل » مولانا کاتبی قصیده ای گفته بود که از این یک بیت باقی قصیده ی او را مفهوم میتوان کرد.

شاخ گل را از تفاخر سر ز گردون بگذرد

نو گل من گر زند بر گوشه دستار گل

این مطلع هم از اوست :

شب تا بروز گریه جانسوز میکنم

بی تو شبی بخون جگر روز میکنم

۲۸۱- بابا نصیبی

مولد بابا گیلانست و از آنجا بنیاد سیاحت کرده به تبریز آمد و از آنجا که عالم فقر نامرادی است بحلوا فروشی اشتغال داشت اتفاقا روزی بصحبت بابا فغانی رسید و شعر خود بر او خواند.فغانی را حلاوت کلام و چاشنی اشعار آن شیرین گفتار در مذاق جان قرار گرفته بصحبت سلطان یعقوبش برد و او را از آن پادشاه قبولی تمام دست داده تقرب یافت و در شهور سنه اربع و اربعین و تسعمایه در تبریز مرارت مرگ چشید و شکر ریز شد. این ابیات از اوست :

عشاق در مقام وفا جان فدا کنند

بیگانه را بخون جگر آشنا کنند

در جلوه گاه حسن بتان گر رسیده ای

دانی که در خرابی دلها چه ها کنند

آیینه خاطران صف آرای میکده

گر صد کدورت است بجامی صفا کنند

در آتش فرامشیم سوخت آن غرور

مستی ز باده بود بر آتش کباب را

دارد آب دیده سرگردان من غمناک را

همچو گردابی که در چرخ آورد خاشاک را

دامان خرابات نشینان همه پاک است

تر دامنی ماست که تا دامن خاک است

آخر حسن آنجوان راه زد این خراب را

بوی، بس از می کهن پیر تنک شراب را

گل بدستم چه دهی در کف من خار خوش است

این گل تازه بر آن گوشه دستار خوش است

شد چو مهمان من آن شمع شب افروز امشب

کاش تا روز قیامت نشود روز امشب

۲۸۲- مولانا ریاضی زاوه ای

زاوه قصبه ایست ازولایت خراسان و ریاضی مذکور در زمان سلطان حسین میرزا بایقرا بعضی اوقات بقضای آن اشتغال داشت و بواسطه امری که خلاف شرع بود و از او سر زد از آن منصب عزل شد، بحکم پادشاه مذکور تاریخ وقایع زمان او را برشته نظم کشیده و آن مثنوی موازی هشت هزار بیت است. در تاریخ فتح خراسان و قتل شیبک خان این بیت گفته بود :

بود تاریخ قتل ازبک و فتح خراسانش

امیرالمؤمنین حیدر علی بن ابیطالب

و بعد از آن بفرموده ی حضرت صاحبقران مغفور تاریخ فتوحات زمان ایشان را نظم کرده اما با تمام آن توفیق نیافت . این دو بیت در تعریف کوه از آن مثنوی است :

عقابش ز جدی فلک دیده کام

پلنگش ز خون شفق خورده شام

فلک سبزه ای رسته پیرامنش

شفق دشتی از لاله در دامنش

سن او از هشتاد متجاوز بود در شهور سنه احدی و عشرین و تسعمایه فوت شد این مطلع از اوست :

فلک شسته بآب خضر اگر دامان من بودی

هنوزم دست دور از دامن جانان من بودی

۲۸۳- الف ابدال

اصلش از بلخ بود و تخلصش مطیعی اما در آخر کار تخلص باسم مذکور قرار گرفت، ندیم شیوه و شیرین کلام بود و ظرافت او با سلطان یعقوب در آذربایجان شهرت تمام دارد . گویند روزی از پادشاه مذکور بره پوستینی صوف طلبیده بود پادشاه گفت « میدهم بشرط آنک بانک گوسپند کنی » او گفته بود مگر آنکه مربع باشد . و مربع را کشیده و گفته بود این مربع بطریق آواز گوسفند است!

بعد از وفات پادشاه مذکور در اصفهان می بود و در محلی که صاحبقران مغفور فتح اصفهان کردند حسینی المشهور به گرزالدین که در خدمت آن حضرت بود او را گرفته زر طلب میکرد هر چند او را کتک زده اند او میگفته الف چیزی ندارد این لطیفه را در مجلس صاحبقران مغفور نقل کرده اند، آنحضرت . او را طلب کرده و فرموده اند از برای ما چه گفته ای؟ این مطلع را خوانده :

تاج شاهی که شرف بر سر قیصر دارد

هر که این تاج ندارد تن بی سر دارد

آن حضرت فرموده اند که « از ترس خوش آمد میگویی؟ » او در بدیهه این مطلع را گفته و خوانده :

دارم حکایتی و نه جای خوش آمد است

شاهی چنین بمعرکه هرگز نیامده است

حضرت صاحبقران مغفور منبسط گردیده و او را نوازشی فرموده اند و از شهر مذکور جهت او وظیفه ای مقرر داشته اند

اهاجی و هزلیات رکیک او بسیار است اما محر راز تحریر آن عذر مکرر میخواهد این مطلع از اوست :

دار دنیا نه مقام من ثابت قدم است

من و آن دار که دروازه ملک عدم است

گرچه منافی عذر گذشته میشود . اما این قطعه که در آن لطیفه هاست و لفظ رکیکی هم ندارد جهت نسبت نوشته شد :

چون الف چیزی ندارم در جهان

تا بدست آرم تذروی خوشخرام

ای دریغا، کاشکی« بی » بود می

تا یکی در زیر من بودی مدام

۲۸۴- مولانا گلخنی

خواهر زاده ی مولانا شهیدی قمی است سرور بی باکان و سر دفتر چپانیان بود و در این وادی ها هر چند تعریف او کنند باور توان داشت، گویند بی باکی او تا بحدی بود که روزی سلطان حسین میرزا در خیابان هرات دچار او شده بواسطه مرض فالج در تخت روان سیر میکرده از کمال لطف و احسانی که با طبقه شعر او ظرفا داشته اند فرموده اند « هان مولانا چو نی؟» جواب گفته : « الحمدلله دو پای روان دارم و سیر می کنم! و همچون مرده ها مرا بر تخته پاره ای نبسته اند و چهار کس نمیگردانند!! » دیگر هزلهایی که او با مردم کرده بسیار است و تحریر آن موجب تطویل میشود. استغناء و عدم توجه او به مزخرفات دنیوی و کم طمعی او را در نظر خلق عزیز میگردانید . آخر بواسطه جنگی که میان یکی از اولاد سلطان حسین میرزا و سلاطین ازبک واقع شد کشته گشت . این اشعار از جمله زاده های طبع اوست :

بکوی او مرا سنگین دلان دیدند و غوغا شد

که عاشق پیشه ای شیرین تر از فرهاد پیدا شد

این رباعی هم از اوست :

آنم که بعالم ز من افتاده تری نیست

آزار من سوخته چندین هنری نیست

مشتی خسم و گلرخ من آتش سوزان

تا نیک نگه میکنی از من اثری نیست

۲۸۵- مولانا حیرانی

اگر چه به همدان منسوبست اما اصلش از قم است سخنوری شیرین کلام بود و قوت حافظه اش بمرتبه ای بود که صد هزار بیت بخاطر داشت، در زمان سلطان یعقوب از جمله ندما بود و در جمیع اصناف سخن شعر گفته از مثنویات او کتاب ۱- بهرام و ناهید ۲- مناظره ی آسمان و زمین

- سیخ و مرغ ۴- مناظره ی شمع و پروانه است . این بیت آغاز شمع و پروانه اوست:

ای جمالت چراغ هر خانه

قصیده ای که در هجو قاضی محمد علایی کاشانی گفته مشهور است و غزلهای خوب هم گفته از جمله این غزل آورده میشود :

چو شمع از آتش دل کاشکی میسوختم من هم

اجل ره بر سرم نتواند آوردن شب هجران

چنین کاز دود آهم خانه تاریک است و روزن هم

مگو روز جدایی از چه رو بیمار میگردی

که بیماری به از روز جدایی، بلکه مردن هم

طبیبم چاک دل میدوخت، شد از شعله آهم

بدستش ریسمان خاکستر و بگداخت سوزن هم

چنان در کار دل واماند بی روی تو حیرانی

در کبر سن به همدان رفت و هم در آنجا فوت شد و هم در آنجا مدفون است و این مطلع پر سوز هم از اوست :

۲۸۶- مولانا مانی شیرازی

در اوایل ببرزگری اوقات میگذرانید و در اواخر بواسطه شهرت شاعری و لطف پای دردایره ی سپاهیگری که هیچکس جان از آن دایره ی بی سر و پا بسلامت بیرون نبرده نهاد . در اوایل زمان صاحبقران مغفور بمراتب عالی صعود کرد اما بموجب القاص لایحب القاص بسعایت امیر نجم زرگر که در آن ولاسهم سعادتش بکمان خانه اقبال رسیده بود هدف تیر غضب او گشته و کشته شد . در محل رفتن غزلی که این دو بیت از آنست در سلک نظم کشید و یادگار بر صفحه روزگار بی اعتبار گذاشت

آتش نبود آه من دردمند بود

مرا بجور بکشتی طریق داد این بود

ز پادشاهی حسن توام مراد این بود

چو در بسینه من خاکها فراوان است

این غزل هم از او بیادگار ثبت افتاد :

و گر منهم نباشم در جهان دیوانه ای کمتر

اگر بی نام و ناموسم فراغم بیشتر باشد

و گر بیخانمانم گوشه ی ویرانه ای کمتر

از آن سیمرغ را در قاف عزت آشیان باشد

که شد زین دامگه مشغول آب و دانه ای کمتر

کس عاشق بود کاز آتش سوزان نپرهیزد

براه عشق نتوان بودن از پروانه ای کمتر

چه خوش بزمی است عالم لیک ساقی جام غم دارد

خوشا رندی که خورد از دست او پیمانه ای کمتر

مکن مانی عمارت در سرای دهر بیرون شو

قبرش در گورستان سرخاب تبریز است، چون مصور بی بدل و نقاش بی نظیر بود اشعارش خالی از صورتی نیست . چنانکه میگوید :

برای این دو روزه عمر محنت خانه ای کمتر

صورت مجنون کشم در عاشقی تمثال خویش

سر پا برهنه بین به چه اندام آمدند

ای گریه! فاش کن غم و درد نهانیم

۲۸۷- مانی مشهدی

پدرش کاسه گر بوده خود نیز در اوایل بدان شغل مشغولی میکرد آخر بواسطه لطافت طبع و شعر بخدمت محمد محسن میرزا پسر سلطانحسین میرزا که مشهور بکپک میرزا بود افتاد و از جمله مقربان شد این غزل از اوست :

چه بشر که حور رضوان ز تو خوبتر نباشد

تو لبی نه بخشی و من بخیال هر زمانی

لبت آنچنان ببوسم که تو را خبر نباشد

دل ما و درد عشقت مگر آنکه جان نماند

سر ما و خاک کویت مگر آنکه سر نباشد

سر راه آن پریوش همه گل کنم ز گریه

که چو گل بود بزودی ز منش گذر نباشد

منم آنکه سنگ بر سر خورم و ننالم از تو

که نهال عاشقی را به ازین ثمر نباشد

شب عیش و شادمانی بگذشت و روزها شد

چه شبی تو ای شب غم که تو را سحر نباشد

تو قدم نهی بخاک و ننهی بچشم مانی

و این رباعی مشهور نیز از اوست :

آنی که به رخ شمع شبستان منی

آنی که چو خاطرم پریشان گردد

این مطلع و بیت از اوست :

جمعیت خاطر پریشان منی

ای مایه شادمانی من

عمر من و زندگانی من

مردم ز زبان کنند فریاد

آخر در مشهد مقدسه رضویه همراه شاهزاده ی مذکور بدست ازبکان افتاد و بقتل رسید و کان فی شهور سنه ثلاث و عشرین و تسعمایه .

۲۸۸- حیدر کلیچه پز

از شهر هرات است اول به کلیچه پزی اوقات صرف میکرد بعد از آن میل بشاعری کرده شعر بسیار جمع کرد چون عامی است اکثر سخنان خودش را نمی فهمد . این مطلع گویای حسب حال خود گفته :

اشعار او قریب بده هزار بیت میرسد از قصیده و غزل و غیره ولی غزل بهتر از اشعار دیگرش است خودش مرد فقیر و درویش نهاد است و گاهی به تجارت بجانب هند میرود و اوقات از آن وجه میگذراند و از کسی طمعی ندارد این چند بیت از اشعار او ثبت افتاد :

یاران و همنشین و رفیقان همدمند

فریاد از آن کسان که ندانند این قدر

کاز عمر آن خوشست که یک لحظه با همند

عشاق را چه شد که غم هم نمیخورند

خوبان اگر ز محنت عشاق بی غمند

دولت وصل نگوییم که ما را هوس است

این سعادت که غمش هم نفس ماست بس است

عتاب یار چه غم گر مرا خراب کند

ره صحرای محنت گیر و رو در وادی غم کن

بهر کس دوستی کردی شد آخر دشمن جانت

بخود گر نیستی دشمن بمردم دوستی کم کن

بدرد و داغ تنهایی دوا از کس مجو ایدل

نه اظهار جراحت های خود . نی یاد مرهم کن

چو در خیل سگان یار جا داری غنیمت دان

نمیگویم کنار از صحبت یاران همدم کن

منال از سستی عهد بتان سنگدل حیدر

اساس عقل بر هم زن بنای عشق محکم کن

گوش باید کرد هر جا گفتگویی بگذرد

شاید آنجا گفتگوی ماهرویی بگذرد

نگذرد جز آرزوی وصل جانان در دلم

در دل کس غیر از این گر آرزویی بگذرد

با رخت آیینه دل در مقابل داشتم

در مقابل صورتی دیدم که در دل داشتم

پس از این به هر سر ره من و عرض بینوایی

که کنم دعای جانت به بهانه گدایی

همه شب در این خیالم که رسم بوصل روزی

۲۸۹- مولانا نرگسی

از شیخ زاده های شهر ابهر عراق است اما اکثر اوقات در شهر هرات می بود و آنکه در مجالس النفائس آورده که از مرو است سهو کرده گویند روزی مولانا عبدالله هاتفی از او پرسید که تو چه نام داری جواب داد که نام من ابوالمکارم نزار الدین قدرت الله است و در شهر من مرا شیخ میرک میگویند و تخلص من نرگسی است . مولانای مذکور گفته که حاصل کلام . «نجس مردکی بوده ای!»

در هرات بعضی اوقات محتسب بود و در آخر بقندهار رفت و در آخر در سنه ثمان و ثلثین و تسعمایه که سنین عمرش به ستین رسیده بود چمن حیات را وداع کرده بسرا بوستان خلد انتقال کرد . ا ین غزل از اوست :

ما چه گفتیم و چه کردیم و چه دیدی از ما

جور گفتیم مکن تند شدی وه چه شود

گر فراموش کنی آنچه شنیدی از ما

از توای ناله به رشگیم که از غایت شوق

پیشتر بر سر آن کوی رسیدی از ما

ای طبیب آمدی و دست نهادی بر دل

رفتی و پای بیکبار کشیدی از ما

نرگسی بر تن خود پیرهن از غصه درید

دامن وصل همان لحظه که چیدی از ما

تا کی ای دل فکر درد بیدوای من کنی

از برای خود چه کردی کاز برای من کنی

آنرا که درد عشق تو دیوانه ساخته

مجنون صفت بگوشه ویرانه ساخته

هر شب ایدل گفتگوی زلف جانان میکنی

جواب مخزن الاسرار گفته و این دو بیت از آنجاست :

خود پریشانی و ما را هم پریشان میکنی

شب همه شب راست کنی جای خویش

هیچ نداری غم فردای خویش

آمده شیطان بهم آوازیت

۲۹۰- دوستمحمد جانی

از مردم سبزوار خراسان است و او بصفای ذهن سلیم و ذکای طبع مستقیم از سایر شعرای زمان خود امتیاز داشت و بفقر و مسکنت او دیگری کم بود هرگز از کسی طمعی نمیکرد و اگر کسی چیزی برای او بردی قبول نمیکرد و میگفت رزاق کریم و بخشنده ی لازم التعظیم و التکریم از خزانه اکرام عام خود بمن آن قدر لطف کرده که مرا کافی است و در شعر خصوصا قصیده او را رتبه عالی بود چنانکه او را مولانا دوستمحمد قصیده خوان میگفتند این چند بیت از قصیده ی او که در تتبع استادان گفته نوشته شد و بسیار خوب گفته :

که گشت سنبل و گل همچو زلف و عارض یار

بگیر باده و رخسار شاهد گل بین

که میدهد خبر از شاهدان گل رخسار

بطرف جوی نشین و خرام آب نگر

که میبرد حرکاتش ز اهل هوش قرار

به بین که سبزه نو رسته را چگونه ز لطف

دهد غذا و چو طفلان بپرورد بکنار

بسبزه بین طرف جو که کرد صیقل موج

ز روی آینه آب بر طرف زنگار

ز بسکه ریخت شکوفه چو کهکشان شد جوی

ولی کواکب آن ثابت است و این سیار

ز عکس چرخ که بر جو فتاد شاهد باغ

این دو بیت در شکایت بخت هم از آن قصیده است :

کشید همچو بتان خط نیل بر رخسار

تو آن نهال سعادت بر نکو ثمری

که هر که آمده در سایه تو یافته بار

بغیر من که بجز بار دل نیافته ام

وفات او در هرات بود فی شهور سنه تسع و ثلثین و تسعمایه . این مطلع هم از اوست :

گناه بخت منست آزموده ام صدبار

درون لاله نگر ژاله را ز روی قیاس

این دو بیت در مدح سید اجل امیر غیاث الدین محمد، مشهور بامیر محمد یوسف نیز از آن فصاحت شعار است :

چو کعبتین که شد سوده نقش او در طاس

رسم اگر بودی نهان نقطه در ما بین قاف

قاف قربت را به جای نقطه بودی فرقدان

گر صلای خوان انعامت نبودی واسطه

۲۹۱- آگهی خراسانی

منشی و فاضل بود و در شعر به قصیده گویی مایل اما خباثت بر مزاجش غالب و حطام دینوی را طالب چنانکه در زمان سلطان حسین میرزا نشانی را برای خود نوشته و مهر پادشاه و امر را بقلم موی تقلید کرده بعد از آنکه ظاهر شد آن پادشاه بنابر رعایت اهل فضل که بر ذمت پادشاهان عالیشان و بزرگان خرده دان لازم بلکه فرض و متحتم است قلم عفو بر جریده ی گناهش کشیده بود. بعد از آن در جواب دریای ابرار امیر خسرو دهلوی شهر آشوبی جهت سکان هرات گفته درآمدش اینست :

دست را هرگز نبودی آشنایی با دهان

عرصه ی شهر هری رشک سپهر اخضر است

در گهش را شمسه خورشید گلمیخ زراست

جرم طین را یک مشت خاک از خاک ریز خندقش

نرگس باغ جهان آرای او هفت اختر است

پایتخت صدهزاران خسرو گیتی گشاست

کهنه تاریخ بسی شاهان انجم لشکر است

چرخ کجرو بین که از تأثیر او شهری چنین

و در این قصیده ابیات رکیک بسیار گفته که آنرا ذکر کردن لایق سیاق کتاب نیست اما دو بیت بجهت معین میکال گفته نوشته شد و فی الواقع اگر کسی او را دیده باشد میداند که طرفه تشبیهی کرده است و طرفه تر آنکه خواجه مذکور این دو بیت را یادداشت و در مجالس بطریق مطایبه میخواند .

هذه الأبیات :

مسکن جمعی پریشان روزگار ابتر است

بر معین بین از نشانهای نجاست صد هزار

ز اختر بد آبله . بر روی آن بد اختر است

روی زشتش از کثافت مطبخ نمرود را

۲۹۲- مولانا احمد طبسی

که بمولانا احمد تونی مشهور است و معلم حضرت صاحبقرانی بوده، آخر نمک حرامی کرده از این آستان عالیشان روی گردان شده بروم رفت و با امیرخان که آنزمان حاکم هرات بود خاطر نشان کرد که او هجو شما و مردم هرات کرده و سبب عداوت این بود که در شهر آشوب برای او گفته بود:

امیرخان او را طلبیده و بعد از ثبوت دست راست و زبان او را بریدند در آن محل گفته بود :

چون غلیواژی که شش مه ماده و شش مه نر است

از دست احمد طبسی روز ماجرا

بعد از آن زبان او گویا بود و بدست چپ به از اول مینوشت نقل میکنند که : یکی از او پرسیده بود که سبب سخن گفتن تو بعد از آنکه زبانت را بریدند چه بود. جواب گفته بود که آن روز که دست و زبانم را بریدند متعلقان مرا بخانه بردند خون از دست و زبانم نمی ایستاد . آخر بیهوش شدم در آن بیهوشی در خواب دیدم که در آستان ولایت مکان امام وارث نبی علیه السلام امام هشتم قبله هفتم سلطان الأولیا و برهان الأتقیا :

دست بریده ی من و دامان مرتضی

علی بن موسی بن جعفر آن شهنشاهی

صلواه الله علیه و آله و سلم واقع شده ام و هم چنان خون از دست و زبانم میرود. کسی در آنجا ایستاده بود بمن گفت آستان را ببوس . من گفتم چون ببوسم که میترسم آستان بخونم ملوث شود. دیگر بار مرا ببوسیدن آن آستان اشارت کرد همین که آستان را بوسیدم بیدار شدم خون از دست و زبانم ایستاده بود زبان بدرود و شکر الهی و حضرت نامتناهی گشودم . از دست و زبان که برآید کاز عهده ی شکرش بدر آید . یاران را آواز دادم ایشان تعجب کنان پیشم آمدند و از حالم خبر پرسیدند.

بعد از اطلاع این امر غریب بکرامت آن مقتدای عالمیان حمل کردند جایی که حضرت رسول الله صل الله علیه و آله و سلم گفته باشد « ستد فن بضعه منی بارض طوس لایزورها الامؤمن لوجب الله له الجنه و حرم جسده علی النار » از کسی که پاره ای از تن مبارک رسول الله و امام همام باشد مثل این و هزار مرتبه زیاده از این عجیب و غریب نیست .

که خوانده اند سلاطین دهر سلطانش

شرح اوصاف کمال تو کماهی نتوان

جماعتی که مولانای مذکور را پیشتر از بریدن زبان دیده بودند میگفتند که اول در زبان او لکنتی بوده و بعد از آن که بریده بودند آن لکنت برطرف شده بود و بسیار فصیح تر از اول متکلم بود بعد از آن چهار سال دیگر زنده بود در سنه اثنین و ثلاثین و تسعمایه در هرات فوت شد این دو بیت را هم در آنوقت در شکایت روزگار گفته بود :

زبان و پنجه من داد بخت بد بر باد

دلا تخیل مهر و وفا ز مردم دهر

۲۹۳- شاه حسین کاخی

از قصبه اوبه است از ولایت خراسان در جوانی به تحصیل فضایل نفسانی موفق گشت و در نظم غزل و معما از فضلای زمان درگذشت این معما از اوست باسم شهاب :

تصوریست چو بر کعبتین نقش زیاد

رند و شاهد را نشاندی ای صنم

این مطلع و بیت نیز از اوست :

دگر بباغ چرا دسته سمن چیند

من دیوانه میگویم غم خود پیش دیوارش

۲۹۴- مولانا علی فیضی

از جمله فصحا و شعرای خراسان است و در بلند پروازی نادره ی زمان دیوان غزل تمام کرده و قصاید بسیار دارد. این مطلع از مشهور از اوست :

۲۹۵- ضیاء اردوبادی

از شعرای معروف اردوباد است در اوایل عمر بخراسان رفته بود و در آنجا بدقت ذهن و حدت فهم اشتهار تمام داشت، پیوسته در مجلس میر علیشیر بخواندن اشعار آبدار خود مبادرت میکرد و گاه بصله و تشریف سرافراز میگشت .

اکثر قصایدش بطریق لغز واقع شده این مطلع از اوست :

۲۹۶- مولانا ابدال

اصفهانی الأصل بودست در اوایل عطاری کردی مولانای مذکور چون مدتی با من می بود. روزی ازوی پرسیدم که سبب ابدالی تو چه بود گفت در وقتی که عطاری میکردم عاشق جوانی شده بودم روزی برای جوان غزلی گفته بودم و در پیش دکان باو عرض میکردم که محصلی براتی باسم من آورد گفتم ساعتی صبر کن که این غزل را بخوانم از آنجا که انسانیت اتراک است چوبی بر من زد و جوان از مشاهده ی آن بر هم شده براه خود رفت آتش هجران در کانون سینه من شعله کشید. آتش در دکان زدم و روی بدروازه روان شدم. در بیرون شهر بقلندری برخوردم رخوت خود را بدو دادم و نمدی او را بستدم و آستینش را بریده بر سر نهادم و الف واری از دامنش بریده بر میان بستم و روی بکوی یار روان شدم چون اقوامم واقف شدند زبان نصیحت بلکه ملامت بر من گشودند، هیهات . هیهات،

آخر از نصیحت به فضیحت انجامید مرا بدار الشفا بردند و مدت سه ماه در بند کردند اما فایده ای بر آن مترتب نشد زیرا که بزرگان گفته اند . لایصلح الدواء ما افسده الدهر .

بنابر آن مرا از بند رها کردند و ترک من گفتند، بعد از آن مدت سه سال در اصفهان سر و پای برهنه می گشتم بعد از آن به تبریر رفته پنجسال دیگر بدین صورت در کنج میخانه ها با ارمنیان بسر می بردم و در آن ایام این غزل گفته بودم :

من گبر نوم میان ایشان

دارند دل خوش و ندارند

طبع بد و خاطر پریشان

بالله ندیدم از مسلمان

این طور که دیده ام از ایشان

ابدال ز بهر یک پیاله

بعد از آن توفیق الهی رفیق حالم شد و بمضمون بلاغت مشحون « یا ایها الذین آمنوا توبوا الی الله توبه نصوحا » تایپ شده و مدت دوازده سال دیگر بعبادت گذرانیدم .»

اما گاهی اندکی از جزو اعظم تناول میفرمود و از سر کیفیت تمام بشعر بگفتن مشغولی میکرد . بنابران اشعار او خالی از کیفیتی نیست اما در اواخر از آن نیز تائب شد این غزل هم زاده ی طبع اوست :

شده ام اسیر دردی که از آن بتر نباشد

چه بلاست چشم مستت که بیک نظر ز هر سو

بکشد هزار کس را که تو را خبر نباشد

بکجا بریم جانی که ز هجر او نسوزد

بچه خوش کنیم دل راغم یار اگر نباشد

چو شراب خون دل شد جگرم کباب اولی

که کباب دردمندان بجز از جگر نباشد

پی عاشقی نهادم قدمی و دانم آخر

فکند مرا بجایی که رهم بدر نباشد

همه گفته تو گویا صفت پری است ابدال

این چند مطلع نیز از اوست :

پروانه عاشق است، تو سرگرم کیستی؟

از برای جرعه ای می خادم میخانه ام

خدمت رندان کنم تا پر شود پیمانه ام

ساقیا بس بود این عشرت نوروزی ما

که شود جام می کهنه بنو، روزی ما

آمد محرم و در میخانه بسته اند

رندان باده نوش به ماتم نشسته اند

آمد صبا و غنچه گل را زهم گشود

روی دلی به بلبل خونین جگر نمود

ترک من شیوه ی بیداد نکو میداند

طور عاشق کشی آنست که او میداند

دیگر بما مگویید قول رقیب بد گو

و در مقطع این غزل تخلص او طوری واقع شده که :

او را چکار با ما، ما را چکار با او

ابدال وش بکویت شبها که سر نهادم

گاهی قصیده هم میگفت، در جواب قصیده ی ردیف « گل » مولانا کاتبی در تتبع منقبت حضرت امیر علیه الصلوه و السلام قصیده ای گفته بود این دو بیت از آنجاست :

خشتم بزیر سر بود خارم بزیر پهلو

گر کند دعوی یکرنگی از او باور کنید

ز آنکه دارد رنک آل حیدر کرار گل

چون سهیل طلعتت میافکند عکسی بر او

۲۹۷- شاه حسین سیاقی

اصفهانیست پدرش میوه فروش بود بنابراین در اصفهان بمولانا شاه حسین میوه فروش اشتهار داشت و در معرکه گیری و میدان شطاحی علم تفوق میافراشت . اکثر کتب را مطالعه کرده و اگر چه کمیت فضیلتش چندانی نبود اما کیفیت بحثی حاصل کرده در اکثر مباحث دخل مینمود و از اقسام شعر طبعش به هجو سر راست تر بود از آن جمله هجوی که از برای میرهندی گفته مشهور است و در اقسام شعر بد نبود اما در شعر او قافیه غلط بسیار است و در شهور سنه احدی و اربعین و تسعمایه در حوالی دامغان بر سر چشمه علی نهال آمالش میوه ی حیات بر خاک ممات افشاند. و از دوحه زندگانیش بغیر از این ابیات ثمره ای نماند .این سه مطلع از جمله اشعار اوست:

با من زار از ترحم باز میدارد تو را

شام غم غیر از سک گوش که با من یار بود

هر که را دیدم ز یاران بر سر آزار بود

گر آفتاب چو ماه رخت علم نشود

۲۹۸- مولانا شریف

شرافت سخنانش از دیوانش معلوم و طراوت کلامش در طی کلام فصاحت آیاتش مفهوم میشود در شعر از جمله شاگردان مولانا لسانی است . اگر چه نسبت بمولانا از او چند بیروشی سر زده نسبت شعری چند بیمعنی باو کرده و نام او سهواللسان کرده اما چون سوگند بغلاظ و شداد میخورد که این معنی به اغوای جمعی مفتن که عقل در وادی ایشان حیرتی دارد سمت ظهور یافت و آخر از آن بغایت خجل و منفعل بود یحتمل که روح پر فتوح مولانا نیز از او این معذرت پذیرد آخر در سنه ست و خمسین و تسعمایه در حینی که من در دارالأرشاد اردبیل بودم بآنجا آمد و در وبای عامی که در آنسال در آنجا واقع شده بود فروشد و دست تعلقات از دامن حیات گسست و بحظیره ی قدس پیوست و مضمون این بیت بادا رسانید :

این غزل از جمله اشعار آبدار اوست :

زین خار بغیر از گل حرمان چه گشاید

بی خط تو از سبزه ی نو خیز چه خیزد

بی لعل تو از غنچه خندان چه گشاید

خونابه گشای دل چاکم دگر آمد

تا بازم از این رخنه گر جان چه گشاید

ای خضر! حیات ابد از نوش لبی جوی

پیداست کازان چشمه حیوان چه گشاید

چون غنچه، شریف از گره دل چه به تنگی؟

دل چاک کن، از چان گریبان چه گشاید

کی غم عاشق زگشت باغ و صحرا میرود

عشق تا با اوست، غم با اوست هر جا میرود

آخر عمر شریف است ای صبا رو پیش یار

گو یک امروزش مران زین در که فردا میرود

هجوم آورد غم طوفان بیداد است پنداری

۲۹۹- مولانا نیکی

پسر علی حلاج، اصفهانیست مردی درویش و کم سخن است و صحبت نیکی دارد چون هنوز جوانست امید که در شعر ترقی کند این دو مطلع از اوست :

مرا وقت وداع این غم آباد است پنداری

جانفشانیها بخاک پای یارم آرزوست

وه که یک جان دارم و در دل هزارم آرزوست

دامن زبدآموزی دشمن مکش از من

۳۰۰- مولانا سایل

از موضع نهاوند است و در فنون فضایل وجودت فهم بی مثل و مانند، طبعش در شعر و انشاء بغایت عالی افتاده بود در جوانی از آنجا جلا کرده بهمدان رفت و در آنجا ساکن شد بواسطه عداوتی که حیرتی را با او بود این قطعه در باب او گفته است:

که سرشتش ز بغض و کین باشد

خویش را خوانده به زمن در شعر

در آخر عمر دماغش خللی پیدا کرده بماخولیا انجامید و چند وقتی بر این منوال بوده در سنه اربعین و تسعمایه درگذشت این مطلع از اوست :

سگ به از من اگر چنین باشد

بی لبت خون جگر میرود از چشم ترم

و این دو رباعی نیز از اوست:

چند خونابه خورم وای که خونین جگرم

ای پرده ز روی آتشین افکنده

آتش به سرای عقل و دین افکنده

از ناز بر ابروت که چین افکنده

سبحان الله چه نازنین افکنده

هرگز لب اهل درد خندان نبود

جز گریه نصیب دردمندان نبود

دور افکنم دیده که گریان نبود

مطلع و بیت :

بیزارم از آن دل که پریشان نبود

کار ما در شهر با شوخ بلا افتاده است

عاشقیم و کار عاشق با خدا افتاده است

دل بدستم بود و میگشتم بگرد کوی دوست

۳۰۱- مولانا حسامی قراگولی

اصلش از خوارزم است اما در قراگول من اعمال بخارا و نشو و نما یافته، مرد درویش و ابدال وش و دلریش بود و در شاعری کم شاعری از شعرای ماوراءالنهر برتبه سخن اوست اشعار خوب او بسیار است. اینجا بدین ابیات اختصار رفت :

بروای اشک و ببر معرکه را از سرما

عالم آب که بیرون برد از دل غم را

غم نداریم اگر آب برد عالم را

هرکس که رسد بر سر آن کوی کشندش

۳۰۲- مولانا موالی تونی

ابیات آبدار و اشعار هموار بسیار دارد و صفات حمیده و اخلاق پسندیده ی او زیاده از تعریف است که به توصیف راست آید این دو رباعی از جمله اشعار اوست :

چون نیک کنی تفحص احوالش

مرگ است که میرسد ز اقلیم وجود

عمرست که میرود باستقبالش

زاهد، ز غم زمانه محزون و فگار

ما از غم یار این چنین زار و نزار

شک نیست که هر دو را کشد آخر کار

وفات او در شهور سنه تسع و اربعین و تسعمایه اتفاق افتاد . این مطلع نیز از اوست :

او را غم روزگار و ما را غم یار

فرهاد رفت و کوه ملامت بجا گذاشت

۳۰۳- مولانا نثاری تونی

بوفور فضیلت محلیست و شعر او از خباثت و معایب معرا، بسرعت فهم وحدت طبع موصوف و بحسن خلق و کثرت تواضع معروف است در شعر و انشاء و معما نیز بی بدل عالم است و از جمله نتایج طبع و قاد او کتاب سرو و تذرو است که در بحر شاه و درویش گفته و قصاید و غزلیات او اکثر مقبول و مرغوبست این دو بیت را که در درازی شب گفته از مثنوی مذکور ثبت افتاد :

چون سفیدی میان مشق سیاه

هر چه غیر از تو نام روز بر اوست

این سه مطلع نیز از اوست :

باد صبح آمد و آن سلسله را بر هم زد

ترک من مست می ناز است، هشیارش مکن

فتنه ای یک لحظه در خوابست بیدارش مکن

ایدل غمگین بتنگ از خانه من آمدی

۳۰۴- مولانا مهدی استرآبادی

برادر مولانا نظام معمایی است در نهایت خوش طبعی و ملایی و فقر و مسکنت را با کمال فهم و فضیلت جمع آورده در شهور سنه اربع و عشرین و تسعمایه بهدایت هادی. ارجع الی ربک راضیه مرضیه بقرب جوار رحمت ایزدی پیوست این غزل و دو مطلع از اوست :

ما مردم مستیم نیاید ادب از ما

المنته لله که بصد مرحله دور است

اندوه غم از یار، چو عیش و طرب از ما

یا رب سببی ساز که بیرون رود آزار

ز آن طبع که آزرده شده بی سبب از ما

ترسم که طلبکاری عشاق نداند

شوخی که برد عقل و خرد بی طلب از ما

مهدی لقب خود سگ آن کوی نهادیم

باشد که بماند بجهان این لقب از ما

کار من در غم عشق تو بجز ماتم نیست

چند گویم غم خود با تو و گویی غم نیست

شب روشن است کنج غم از برق آه ما

۳۰۵- مولانا ضمیری اصفهانی

جوانی بغایت دردمند و بی تعین است و بسی فضایل دارد. از جمله در رمل و نجوم از بی نظیران است و بر دقت ذهن و وقوف بر غث و ثمین شعر از بی بدلان است طبعش در اصناف و اسالیب سخن چسبان چنانکه از اشعار او قیاس توان کرد :

کجا در خاطر آن مه در آیم

نشسته گرد خواری بر رخ از عشق

بچشم غیر از آن رو کم نمایم

در وصلش زنم هر دم ضمیری

که تا بر خود بلا را در گشایم

دل بکوی یار و من بسیار دور افتاده ام

او به دل نزدیک و من از یار دور افتاده ام

آنچه می بینم به رویت نیست در روی دگر

ورنه میدادم ز جورت دل به بدخوی دگر

زآنهمه خواری کنی با من که میدانی نماند

پای رفتن ز آستانت بر سر کوی دگر

شود از خواب بیدار و چو بیند روی در رویم

۳۰۶- مولانا ضمیری همدانی

پسر مولانا حیرانی قمی است در شاعری خود را سرآمد دوران و در خوش طبعی وحید زمان میداند و از بابایی و خود رایی در عذاب میافتد چنانکه در این اوقات قصیده ای در تتبع مولانا امیدی بنام شاهزادگی بهرام میرزا گفته و در آن قصیده این دو بیت مندرج بود :

همه درویش رمز بغرایی

که دلالی و دف کشی صد بار

این بیت را در خدمت نواب صاحبقرانی خوانده بودند و خاطر آنحضرت را از این غباری پیدا شده او را طلب و فرمودند این بیت را چرا گفتی؟ در جواب گفت بواسطه آن گفتم که در این زمان این حال دارد، از استماع این سخن نزدیک بود که آتش قهر عالمسوز زبانه کشیده خرمن عمر ضمیری خاک بر سر را بباد فنا دهد . اما آخر حلم آنحضرت موجب اطفای آن شده اما او را تخته کلاه و رویش سیاه کرده در جمیع محلات و اسواق تبریز گردانیدند و با وجود آن خدمت ایشان هنوز در تعرض خلق و بی باکی به تقصیر از خود راضی نیست، این اشعار بدان جناب متعلق است :

و این ابیات هم از اوست :

روش مردم این شهر چنین است مگر

گریه من سوز و سوزم گریه میآرد ز درد

درد مندم گریه و سوزم اثر دارد بسی

من بوادی مردم و مجنون به حی ای ابر غم

۳۰۷- مولانا هوشی شیرازی

دیوانه وش مردی بود و شعر مردم باسم خود میخواند و نوبتی این مطلع مولانا جامی را تغییر داده چنین میخواند :

گریه من کن که مجنون نوحه گر دارد بسی

هوشی تو و جام می و بیهوشی و مستی

کسی گفت این شعر جامی است چرا باسم خود میخوانی جواب داد که چه شود؟ او سنی بود و من شیعه ام . مال سنی بر شیعه حلال است. و من این بیت را از جامی کسب کرده ام . این مطلع را هم شعر خود میداند :

راه خرد مردم هشیار چه دانی

من که با دل صفت آن قد رعنا گویم

اینهم از اوست :

هر چه گویم همه از عالم بالا گویم

جز کوی تو دل را نبود منزل دیگر

۳۰۸- مولانا پرتوی شیرازی

پرتو انوار کلام بلاغت فرجامش همه جا رفته و قبول سخنان مقبولش در دل ارباب وفا راه یافته، از جمله این مطلع از اوست :

گیرم که بود یار تو دگر کو دل دیگر

آتشی افکند در دل عشقم از هر آرزو

آرزو سوز است و عشق من سراسر آرزو

نه بخود ناله جرس از دل ناشاد کند

۳۰۹- مولانا افضل نامی

تهرانی است و بقدر طالب علمی نیز دارد شعرش بغایت رنگین و نظمش متین است در اوان جوانی بمفاجا در گذشت مردم را گمان آن بود که نور بخشیه او را تسمیم کرده اند . این دو مطلع از اوست:

گرهی در دل او هست که فریاد کند

پیش مردم چند لافم کاز سگانم یار را

آنچنان تا نشود خاطر نشان اغیار را

همیشه داغ غمم بر دل حزین بوده است

۳۱۰- مولانا وحیدی

از جمله نادره گویان قم و در وادی غلوی طمع که همواره چشم بر آب و علف داشت و سر کله بلهم :

اما چون طبع عالی و ذهن جلی داشت از او این نوع خصلت دور بود در اواخر عمر بگیلان رفته در سنه اثنی و اربعین و تسعمایه شاهین روح و حید را بطمع طعمه در فضای صحرای فنا پرانید در مدت عمر میانه او و مولانا حیرتی شیوه ی معارضه و منازعه مسلوک بوده یکدیگر را اهاجی رکیک کرده اند که ایراد آن لایق نیست اما جهت تبریز شهرانگیزی گفته که این چند بیت از آنجاست :

شعر مذموم و شاعران بد نام

شکر لله که بهر شهر انگیز

از هری آمدم سوی تبریز

تا بوصف بتان تبریزی

همچو طوطی شکر ریزی

وه چه تبریز رشک هشت بهشت

مردمش خوب روی و پاک سرشت

نازنینان بناز و محبوبی

در این شهر انگیز در تعریف پسر شیشه گر دو بیت گفته است بدان اختصار کرده شد:

در کمال لطافت و خوبی

دلبر شیشه گر بر عنایی

مردم دیده راست بینایی

بسکه شد شیشه اش پسندیده

از غزلیات او این دو مطلع نوشته شد :

خو کرده غم او بمن و من بغم او

آن پریچهره که دارد غم او شاد مرا

۳۱۱- مولانا شهاب معمایی

از شعرای هرات است بلطف و صفای ذهن موصوف بود و بمهارت در فن شعر خصوصا معما معروف چنانکه در آن باب رساله ای در سلک تحریر در آورده و این معما باسم ادهم خوبست :

نی مرا یاد کند نی برد از یاد مرا

بر دل اهل وفا از ناوک آن ترک مست

این ابیات هم از غزلیات اوست :

خدا انداخت گویا در دل آن نازنین این را

جفا و جور تو کم شد مگر شدی آگه

۳۱۲- مولانا زلالی هروی

از چشمه ضمیر صافی زلال اشعار لطافت آثار مترشح ساخت از سایر اقسام شعر بقصیده بیشتر میپرداخت . در قصیده ای شکایت از شعرا کرده بود این دو بیت از آنجاست :

که من بجور و جفا نیز خوشدلم از تو

بکر فکرم ناید از بی کاغذی بیرون بروز

همچو ابکار بنات النعش از بی چادری

شعر فضل و شاعر آمد فاضل اما چون طمع

این دو مطلع از نتایج طبع اوست :

مگر روزی که گیرد دامنت خار سر خاکم

چشمی که بود لایق دیدار ندارم

در تاریخ احدی و ثلثین و تسعمایه در هرات فوت شد.

۳۱۳- مولانا هلاکی همدانی

پدرش خیاط بود فاما چون در ازل قامت قابلیتش را بخلعت استعداد و کسوت رشد و رشاد آراسته اند لاجرم سررشته قبول بچنگ آورد در زی ارباب فضل گریخت و بسوزن جد و جهد وصله تفاخر بر خرقه آمال خود دوخته دست طلبش را بدامن مردم اهل انگیخت و همواره اوقات در صحبت اهالی بکسب مجد و معالی مصروف میداشت . در آنکه در این فن قابل است سخنی نیست سخنی که هست در مربی است اگر او را مربی بودی گوی تفوق از بسیاری در ربودی خداش مزد دهاد که بسعی خود را بدین مرتبه رساند سیاق کلامش مصداق حال و شاهد این مقال است :

گر غمی از تو نبودست الم داشته ایم

هیچگه شرح جفای تو نکردیم رقم

حرف سودای تو پنهان ز قلم داشته ایم

نه زغم بود شب هجر تو بیماری ما

چشم بر رهگذر خواب عدم داشته ایم

شمع گریان و من از دیده تر اشک فشان

همه شب تا بسحر ماتم هم داشته ایم

چون هلاکی ز گدایان سر کوی توایم

این ابیات نیز از اشعار آبدار اوست :

دست حاجت بر ارباب کرم داشته ایم

بلای عشق دلا سخت جان ستان بوده است

ز عشق هر چه تو میگفته ای چنان بوده است

میان خون جگر بوده ام ز دوری تو

ز دل بپرس که او نیز در میان بوده است

حاصل از عشق بتان کردیم رنگ زرد را

غیر از این رنگی ز خوبان نیست اهل درد را

حقه لعل بتان را که ز جان ساخته اند

۳۱۴- مولانا حیرتی قزوینی

از شعرای قزوین است کم کسی را رتبه شعر او هست این دو مطلع از اوست :

عقد در در دل یاقوت نهان ساخته اند

مه من شام عید از گوشه ای بنمود ابرو را

فلک چندین چراغ افروخت تا پیدا کند او را

خوش وقت گل که یار گذر در چمن کند

۳۱۵- مولانا هاتفی قزوینی

شاعری پاکیزه گوی بود اشعار خوب از او در میان مردم قزوین هست از جمله اینها از اوست :

هر که بر پهلوی من بنشیند آزارم دهد

بداغ عشق تو خواهیم از جهان رفتن

۳۱۶- مولانا هلالی قزوینی

از خوش طبعان سرآمد قزوین است در هجو خواجه یحیی قمی که در آن محل کلانتر آنجا بوده است ابیات متین دارد از جمله این دو مطلع از اوست :

که بی رفیق بجایی نمیتوان رفتن

ریش و رویش سیه و هر دو بناگوش سپید

عزیز طباخ از جمله طباخان شهر تبریز است و ابیاتش بغایت عاشقانه و رنگین از جمله این یک بیت را بسیار خوب گفته :

چون کلاغی که جناح ابیض و اسود سرودم

شب چو از کوی تو آشفته و بی تاب روم

۳۱۷- مولانا مکتبی شیرازی

صنعتش از تخلص معلوم و در عالم عاشقی همیشه قرین هموم و غموم، اشعارش بغایت بچاشنی و غم زدا چنانکه از ملاحظه شمه ای از آنها این معنی هویدا میگردد:

غرق عرقی در دل گرم که گذشتی

شده روز بیخود آنکس که شبت شراب داده

این ابیات هم از اوست :

چو نخفته باغبانی که بگلبن آب داده

هر ورقی چهره آزاده ایست

هر قدمی فرق ملک زاده ایست

چشم بتان است که گردون دون

۳۱۸- رازی شوشتری

از آن شهر شاعری پاکیز گوی مثل اوی، تا غایت پیدا نشده طبعش به هزل مایل و راغب بود و بدین واسطه با حکام و اکابر مصاحبت مینمود بلکه با اکثر مردم بدین طور زندگانی میکرد، هجوهای غریب میگفت و مردم هم او را هجوهای رکیک میکردند، طرفه تر آنکه بعضی از آنرا یادگرفته در مجالس میخواند و تعریف میکرد و طبعش در غزل خوب بود اما اشعار او شترگربه واقع شده و در سایر اقسام نیز شعر میگفت اما بکاری نمی آید این غزل و چند بیت از اشعار اوست :

آه از این درد که مردیم و تو را پروا نیست

چند و چند اینهمه هنگامه بخون ریختنم

گر تو جان میطلبی حاجت این غوغا نیست

آنقدر زار بگریم که چو یعقوب شوم

ای عزیزان چکنم یوسف من پیدا نیست

ای مصور تو بر آن صورت پر معنی بین

صورت چین اگرت هست. ولی گویا نیست

رازی، امروز غنیمت شمرو باده بنوش

این ابیات را از برای پسر خود یوسف نام گفته در محلی که فوت شده بود :

کاین چنین عیش که امروز بود فردا نیست

یوسفی دارم که صبح از طلعتش دم میزند

این مطلع و دو بیت هم از اوست :

گرمی بازار او آتش به عالم میزند

مصور ار بکشد نقش آن بت چین را

توان بصورت او داد جان شیرین را

نشان خون شهیدان عشق میطلبند

حذر کن ای مه و منمای دست رنگین را

خوش آنکه شب کشی و روز آیی ام بر سر

در شهور سنه ثمان و ثلاثین و تسعمایه در شیراز فوت شد این مطلع هم از اوست :

که آه، این چه کس است؟ و که کشته است این را؟!

شبم فغان ز سپهر بلند میگذرد

۳۱۹- مولانا محیی لاری

از جمله شاگردان مولانا علامه دوانی است و در علو سلیقه و صفای خاطر قرینه فغانی، احیای آثار ارباب آن دیار از اوست و شرف و افتخار آنطایفه بدو چنانکه نتایج طبعش مؤید این مقال و مصداق این حال است :

که تند میشوی از هیچ هر زمان با من

به هر که آن مه بد خو بگفتگو آید

بود کنایه طبعش در آن میان با من

برای مصلحتی دوش گفته ام سخنی

سخن نمیکند امروز بهر آن با من

من کی ام از هوای دل، خانه بباد داده ای

از سر خود گذشته ای در پی دل فتاده ای

دل زکفم ربود و رفت از پی جان دیگری

طرف کله شکسته ای، بند قبا گشاده ای

اگر چه مستی می صد عذاب می آرد

خوشم که سوی توام بی حجاب می آرد

از برای توبه هرکس که شدم تلخ سخن

تو شدی یاروی و دشمنیش ماند بمن

بهر تو ام کشند . تو آهی نمیکنی

۳۲۰- بابا صفایی

از قم است شعر بسیار گفته اما آنچه بکار آید کم است این دو مطلع از اوست :

ای سنگدل چه آه، نگاهی نمیکنی!

به گشت باغ تو را خوی که از جبین بچکد

گلاب گردد و از شرم بر زمین بچکد

کسان که از پی تعمیر کاخ و ایوانند

۳۲۱- مولانا محوی

اصلش از ولایت بسطام است و در اقسام سخن بغایت شیرین کلام و در خدمت خواجه عبدالله مروارید می بود این مطلع و بیت از اوست و فی الواقع نیکو گفته:

مصاحب غم وهم صحبت الم شده است

قد تو عمر دراز من است و پیش رقیب

این مطلع هم از اوست :

نشسته ای و مرانیم عمر کم شده است

نمیخواهم که دل در بند آن زلف دو تا افتد

۳۲۲- خواجه صوفی اردستانی

خوش طبع و لوند و با وجود این معنی بغایت دردمند بود، این مطلع از اوست :

چرا از پهلوی من دردمندی در بلا افتد

مرشد ماست خم باده که در روی زمین

نیست پیری به از او صاف دل و گوشه نشین

ذره ها در کشش مهر بر افلاک شدند

۳۲۳- خواجه میرم سیاه

از شهر هراتست مرد بی تعین و خوش مشرب بود، بلکه مشرب را بمذهب ترجیح میکرد و اوقات او اکثر به هزل و فسق صرف می شده و اشعار او اکثر بدین طور است و چون همیشه طالب پسران سهل البیع بود و این متاع در ماوراءالنهر بیشتر بدست میافتاد روی بدان دیار نهاده و در آنجا فوت شد این رباعی که خالی از ظرافتی نیست از اوست:

مانند الف میان جان جا دارد

بالای بتان بلای جانست ولی

۳۲۴- میر شاهکی اصفهانی

از اقوام نزدیک رییس امیر یوسف رنانی است رنان قریه ایست از قرای اصفهان و در حدت فهم و متانت فضیلت کمال اسمعیل ثانی، این رباعی از اوست:

دردی داریم و دیده گریانی

عشقی و چه عشق، عشق عالم سوزی

۳۲۵- مقصود عبدل

از شعرای مشهور مشهد مقدسه است این مطلع و بیت از اشعار اوست:

سر تسلیم نهادیم بپایی که مپرس

گفتم از یار بپرسم . سبب دوری چیست

۳۲۶- مولانا مجد حیرانی

از اولاد شیخ صدرالدین راستی است و در شعر طبعش بلند افتاده و قصایدی که در منقبت امیرالمؤمنین اسدالله الغالب علی بن ابوطالب گفته مشهور است و در غزل نیز دیوان ترتیت کرده و این دو مطلع در دیوان غزل او مندرج است :

شیرین تر از این قصه کسی یاد ندارد

افروخته از شمع جمالت نظر ما

۳۲۷- میرزا محمد امینی

از جماعت زرگران تبریز است اما از زرگری میل بظرافت بیشتر دارد و در شعر خود را قرینه خسرو و سعدی می پندارد و قصیده ی ردیف آفتاب شعرا را جواب گفته بود، مطلع قصیده تزریق واقع شده من هر چند سعی کردم مطلع را تغییر داده مطلعی دیگر گوید فایده نداد . مطلع اینست :

در صدد اصلاحی بی مزه بر آمد . اما چون جوانست امید که انصافی پیدا کند بهر حال این چند مطلع از اوست :

چون سایه ای که سرو ندارد بر آفتاب

امروز کرده غنچه لبی گفتگوی ما

زان گفتگو شکفته گل آرزوی ما

بی واسطه گردید زما یار پریشان

گشتیم از این واسطه بسیار پریشان

صبر از رخ او در دل صد پاره ندارم

جز دادن جان و غم او چاره ندارم

بیماری من چون سبب پرسش او بود

۳۲۸- شیخ رباعی

مشهدی است و مرد فقیر و گوشه نشین است و از اقسام شعر برباعی میل دارد و بدین واسطه او را شیخ رباعی میگویند .

این دو رباعی از نتایج طبع اوست :

بر طرف رخت دو زلف عنبر آمیز

از روی لطافت آتش حسن تو را

افتاده چو کاکل پریشان توایم

گفتی که مرا بدردمندان نظریست

۳۲۹- مولانا ادایی

از شعرای مشهور اصفهان است شعر بسیار گفته اما قافیه غلط در شعر او بسیار است این چند بیت از جمله اشعار اوست :

مرا ز تیغ مترسان که من هلاک همینم

بیوفا بودی و جفا کردی

هر چه میخواستی بما کردی

مست بودی و من نمیگویم

که چه ها گفتی و چه ها کردی

در خواب شدم لعل توام پیش نظر بود

بیدار شدم دیده پر از خون جگر بود

هدهدی کاز ستم دهر بفریاد بود

۳۳۰- بیاضی استرآبادی

مولد او استر آباد است و اکثر شعرهای او هجوهای رکیک است که آوردن آن لایق سیاق این مختصر نیست اما در آن باب داد سخن داده در اواخر عمر بکاشان رفت و در آنجا فوت شد از اشعار او هجوی که در هجو خواجه مظفر بتکچی گفته بود و لفظ رکیک نداشت این قطعه نوشته شد:

تیشه بر سر زده مرغ دل فرهاد بود

شب یلدای وعده ات را چرخ

چه شود گردم صبوح دهد

یا مرا بر امید وعده ی تو

صبر ایوب و عمر نوح دهد

یا تو را اندرین کرم کردن

۳۳۱- آگهی یزدی

به کسب خیاطی اوقات میگذرانید و در شعر طبعش بچاشنی بود چنانکه از این مطلع و بیت معلوم میتوان کرد:

مرگ یا توبه نصوح دهد

منم بروی تو حیران و آن کسان که نباشند

غریب بی بصرانند بهتر آن که نباشند

مکن ملامت اهل نظر در آینه بنگر

۳۳۲- مولانا حسینی

از شعرای کاشان بود و بسیار خوش صحبت، اما بهرکس که صحبت میداشت طمعی میکرد و آخر هجو او میگفت اشعار خوب از او در میان هست، در شهور سنه احدی و اربعین و تسعمایه در کاشان فوت شد این چند مطلع از اوست :

به بین که عاشق روی تو میتوان که نباشند

نهانی شب چه سان درکوی آن سیمین بدن باشم

که آه آتشین روشن کند جایی که من باشم

ایدل از اندیشه زلف بتان حال تو چیست

من پریشانم نمیدانم که احوال تو چیست

شده مه بر فلک حیران ز روی عالم آرایش

عجب جای بلندی یافته بهر تماشایش

حیف است که ارباب وفا را نشناسی

این رباعی هم از اوست :

وز عاشق خویش خشمگین میگذرد

برجان من این عتاب امروزی نیست

۳۳۳- مولانا فیضی

برادر حافظ بابا جان بوده و حافظ کلام الله خط را خوب مینوشت و جوانی بفهم بود و در شعر طبع خوب داشت این رباعی و مطلع از اوست :

آشوب دل و آفت دین میگذرد

عمرم همه بگذشت و ندیدم رویش

افسوس ز عمری که چنین میگذرد

مویی شده ام بی خط مشکین رقم او

۳۳۴- مولانا انوار همدانی

از مردم همدان است و خالی از مولویتی نیست اما در میان شعرا به کعوبت مشهور است و در این باب این قطعه حیرتی راست :

در آن خانه و دیوار ز هم می ریزد

کعب انوار کسان خرد شمارند ولی

اما بسیار خوش صحبت و شیرین گفتار است و در شعر هم بد نیست این دو مطلع از اوست:

کوه را پر تو انوار ز هم می ریزد

حاجی وطوف حرم ما و سر کوی دوست

کعبه کجا ما کجا کعبه ما کوی اوست

ز من آن شوخ بد خو می گریزد

۳۳۵- مولانا حیاتی

پدرش به نیابت قضات قیام مینمود اما او در آن کار دخل نکرد و خوشنویس و منشی شد این مطلع از اوست :

غلام او منم او می گریزد

شده چاک از غمت ای سیمتن پیراهن جانم

۳۳۶- گلشنی کاشانی

در اوایل به مشک فروشی اشتغال مینمود، شوق سخن او را عنان گرفته بجانب غزالان مشکبوی عنبر موی کشید، باردوی همایون تردد داشت، مردی مصاحب عاشق پیشه است عزم طواف عتبات عالیات نموده بشرف زیارت مشرف شد و از آنجا سفر کرده به شوشتر افتاد، در آنجا جوانی دیده دل از دست داد الحال آنجا بسر می برد و خط نستعلیق بمزه می نویسد و بر سر سخن است . این چند مطلع از اوست

نمیدارد هنوز اندوه تو دست از گریبانم

بلبل بباغ گر سخنی ز آن دهن برد

از شرم غنچه سر به ته پیرهن برد

شمع سان یک شب اگر سر در سرای من کنی

گریه ی بسیار چون شمع از برای من کنی

شب هجران نباشد غیر شمعم یار دلسوزی

بروزم هم نفس آه است، آه از این چنین روزی

در سرایم گر شبی آن ماه تابان سر زند

همچو شمعم شعله شوق از گریبان سر زند

پری رخسار من چون در میان مردمان گردد

چو من پیدا شوم، از پیش چشم من نهان گردد

میشوم پنهان مه من، هر کجا پیدا شوی

زانکه می ترسم ز رسوایی من رسوا شوی

به محنت خانه ام چون آمدی جانان میان واکن

دمی آرام جانم شو میان جان من جا کن

تا ببزم غیر روی آتشین افروختی

آتش افروختی ما را ز غیرت سوختی

خار خار دیدن آن گلعذارم میکشد

گل گل شده از داغ جفایت تن من بین

من بلبل گلزار غمم گلشن من بین

گر، از دل صد پاره ی من نیستی آگه

صد قطره خون ریخته در دامن من بین

عمری است که آن ماه بدل ساخته منزل

روشن اگرت نیست دل روشن من بین

گفتم که چه بو داشته پیراهن یوسف

آن سرو چنین گفت که پیراهن من بین

در خیل بتان دوست بغیر از تو ندارم

دشمن شده غیر تو بمن دشمن من بین

بنمود رخ و جان ز سر شوق سپردم

ای گلشنی از شوق رخش مردن من بین

چه می سازی ز بزم خویشتن محروم عاشق را

چه همدم میکنی با خود رقیبان منافق را

مکن روشندلان را با رقیب تیره دل نسبت

ندارد صبح کاذب روشنی صبح صادق را

چو دادی دل بدلداری مشو از بیدلان غافل

چو عاشق گشته ای باید که دانی قدر عاشق را

نمی دیدیم غیر از مهربانی پیش از این از تو

نمی بینیم اکنون مهربانیهای سابق را

دل و جان گلشنی صرف سگان یار میخواهد

بجان و دل هوا خواه است یاران موافق را

ای شوخ بلا آفت جانی شده ای

از بهر من پیر جوانی شده ای

میخواست دلم سرو روانی زین باغ

نو خاسته ای سرو روانی شده ای

۳۳۷- مولانا ادهم کاشانی

از جمله شعرای مشهور آنجاست و در جمیع اقسام شعر میگوید اما غزل او بهتر از شعرهای دیگرش است . این مطلع و بیت از اوست :

دی گذشت از نظرم چشم سیاه عجبی

کرد سوی من دلخسته نگاه عجبی

می شد آن شاه بتان لشکر دلها از پی

پادشاه عجبی بود و سپاه عجبی

۳۳۸- قایلی سبزواری

در اصل از سبزوار است و اکنون در شهر قزوین ساکن گشته در نهایت فقر و انکسار روزگار میگذراند این مطلع از اوست :

یار بی مه رو منم عاشق زار عجبی

حال زار عجبی دارم و یار عجبی

میگفتند این بیت از اوست :

از قد خم شده و چهره ی زردم او را

میکند حلقه زرگوش گذار عجبی

اما خود انصاف میدهد که این از من نیست، این مطلع نیز از اوست :

دوای درد دل ریش از کجا طلبم

کجا روم ز که این درد را دوا طلبم

۳۳۹- ذهنی نقاش

از جمله لوندان و خوش طبعان یزد است و سر حلقه ارباب سوز و درد، ذهنی صافی و سلیقه ای وافی داشت چنانکه از این مطلع میتوان دانست :

بعد از وفات هر قلم استخوان ما

سر بسته نامه ایست ز درد نهان ما

۳۴۰- فضولی بغدادی

از دارالسلام بغداد است و از آن شهر شاعری بهتر از او پیدا نشده بهر دو زبان، یعنی فارسی و ترکی شعر میگوید . و اکثر شعر او منقبت ائمه دین صلوات الله علیهم اجمعین است این مطلع قصیده از اشعار اوست :

بر آنم که از دلبران بر کنم دل

نه سهل است یا رب چنین کار مشکل

این مطلع ترکی هم از اوست :

ای مصور یار تمثالینه صورت بیر مدون

زلف و یوز چکشک ولی تاب و طراوت بیر مدون

۳۴۱- مولانا عبدالله شهابی

در اصل از ممالیک سادات سیفیه قزوین است اما چون فطرتش بغایت قابل افتاده بود باندک جد و جهدی در فنون فضایل مثل خط و انشاء و شعر و معما ترقی تمام نموده در خوش طبعی مشهور و معروف گشت این مطلع از اوست :

شراب عشق عجب شورشی بجان آورد

که هر چه در دل من بود بر زبان آورد

۳۴۲- شیخ شهاب الدین علی

از شیخ زاده های ری است و از فضایل بهره ی تمام دارد و در شعر و معما قصاید و غزل خوب بسیار دارد این مطلع زاده ی طبع اوست :

از بسکه رفته ام بر دلدار خویشتن

شرمنده ام ز رفتن بسیار خویشتن

۳۴۳- شریف محمد

برادر زاده ی مولانا امیدی است و تخلص او هجری،این دو مطلع از اوست :

بی خبر از سرم آن سرو روان میگذرد

من بجان کندنم و عمر روان میگذرد

با من سخنت هیچگه ای تنگ دهن نیست

گویا، دهن تنگ تو را جای سخن نیست

۳۴۴- کوکبی

از شعرای ماوراءالنهر است و در علم ادوار از او چیزها در میان هست، در اوایل در خدمت یکی از سلاطین ازبک می بود آخر در خراسان کشته شد این مطلع از اوست :

گله در پیش صبا زان گل رعنا کردم

بود در دل گرهی غنچه صفت وا کردم

مه من مهربان بودی چه بودی

مرا آرام جان بودی چه بودی

۳۴۵- مولانا یار علی تهرانی

در اوایل حال به شیراز رفته مدتها در آنجا باکتساب فضایل مشغول بود، چون بعضی اوقات خود را در آنجا صرف استفاده ی طب نموده بود بنابراین طبیب مقرر شده اکنون صفحات ابدان مردم را مشق خود ساخته، این مطلع از اوست :

ای دل روش عشق ز پروانه بیاموز

جان دادن از آن عاشق دیوانه بیاموز

۳۴۶- مولانا کاسب

از جمله خوش طبعان و نادرگویان یزد است و اکثر اشعارش در غایت سوز و درد، این دو مطلع از آنجمله است :

ای گل که چنین در بغلت تنگ گرفته است؟

کاز خون دلش پیرهنت رنگ گرفته است

چو مه چارده از گوشه بامش دیدم

نگران بود بجایی و تمامش دیدم

۳۴۷- خواجه فانی تبریزی

از محتشمان شهر تبریز است و پیوسته با جوانان ساده معاشرت می نمود گویند کثرت اموال او تا بحدی بود که یک نوبت هزار تومان به یکجا به رییس میر یوسف اصفهانی بقرض داده بود در آن ولا رییس مذکور نقد جان بقابض ارواح سپرد و فانی از شنیدن این سخن حیات باقی را وداع گفت این مطلع از اوست :

شب ای همدم که پیش آن پری افسانه میگفتی

چه می شد گر باو حال من دیوانه میگفتی

که را می خواستی کاز مهربانی باز بفریبی

که گه از سوزش شمع و گه از پروانه میگفتی

۳۴۸- مولانا پناهی

از داراب جرد است و از جمله اغنیای آنجاست آخر بواسطه شومی حال ریاضت بسیار کشیده پایمال حوادث شد از آن ولایت شاعری بهتر از او پیدا نشده، این مطلع از اوست :

یا رب بسوز سینه رندان که آه ما

جایی رسان که پاک بسوزد گناه ما

۳۴۹- مولانا مراد

از مردم قزوین است بسیار معترض و بیباک بود و بگفتن هجو مبادرت می نمود که آوردن آن لایق سیاق این اوراق نیست . این بیت از اشعار اوست :

زبان من مگشا و ز من بترس که من

زبان بهر که گشودم دگر نه بست کمر

۳۵۰- مولانا رضایی

از مردم داراب جرد است و مردی خوش طبیعت، دیوان غزل بهمرسانیده این مطلع از او است :

دل پیش یار از همه کس بیش میرود

هرکس بقدر همت خود پیش میرود

۳۵۱- شریف محمد صبری

از جمله خوش طبعان تهران است و در پی تحصیل علوم . امید که موفق باشد، در شعر طبعش خوبست و تخلص او صبری است این مطلع از اوست :

ماه من تا علم حسن برافراخته ای

خوبرویان همه را خاک نشین ساخته ای

۳۵۲- سیمایی

از مردم مشهد است و در تقلید، تقلید تیتال میکند اما بدو نمیرسید تیتال مسخره ی مقرر و مقلد بی نظیر خراسان بود. در تزریق گویی چنان ماهر و استاد بوده که چند بیت بلکه هزار بیت در یکساعت میگوید، میگوید که این مطلع را خود گفته ام اما من باور نمیدارم

دل بصد پاره مرا از غم گل پیرهن است

گریه تلخ من از خنده شیرین دهن است

۳۵۳- انصاری قمی

از شعرای زمان سلطان یعقوب بود . شعرش روان و عام پسند است . این مطلع از اوست :

گفتی بداغ هجر بسوزانمت جگر

صد داغ بر دل است مرا این یکی دگر

۳۵۴- مولانا خردی

از دارالمؤمنین قم است مرد بی تعین و بی تکلف است اما در شعر خصوصا غزل، معانی خاص عاشقانه بسیار دارد. این مطلع از او است :

عاشق و بد نام اگر گشتم، دلم باری خوشست

عاشقی بدنامی آرد لیک بس کاری خوشست

۳۵۵- مولانا قدیمی نقاش

اصلش از گیلان است مصور خوبست و در شاعری خود را کمتر از دیگران نمیداند، این دو بیت از اوست :

دیده ام رویی و عاشق شده جای عجبی

رخ نمودست مرا باز بلای عجبی

چاره در عشق تو جان دادنم از درد و غم است

طرفه دردی است دلم را و دوای عجبی

۳۵۶- مولانا مشفقی بغدادی

در خدمت مولانا لسانی می بود بلکه مولانا را بجای فرزند بود. بخدمت اصحاب شعر بسیار رسیده و در قواعد شعر وقوفی دارد و اوقات بتقوی و طهارت میگذراند و در جواب غزل شیخ کمال خجندی که مطلعش اینست :

سرو دیوانه شده است از هوس بالایش

میرود آب که زنجیر نهد در پایش

این غزل را بسیار خوب گفته :

گر کند در نظرم جلوه قد رعنایش

سر نهد مردمک دیده ی من در پایش

سرو پیش قد او لاف زد از رعنایی

باد آمد بچمن تا به کند از جایش

سنبل آشفته شده در چمن از طره ی او

آتش افتاده بگل از رخ حسن آرایش

دل دیوانه که آشفته آن زلف دو تاست

پا برون کی نهد از سلسله سودایش

بهتر از عمر گرانمایه عزیزش دارم

هر بلایی که بمن میرسد از بالایش

شاخ گل ساعد پر داغ تو را دید که باز

گل گل افروخته سر تا بقدم اعضایش

مشفقی دل بکسی داده ای امروز که او

بکشد زارت و از کس نبود پروایش

این دو مطلع از اوست بد واقع نشده :

اگر از بزم می خوی کرده آن بی باک برخیزد

بهر جا رو نهد لب تشنه ای از خاک برخیزد

از آنساعت که بر عارض فکندی زلف پر چین را

چو زلف خود پریشان ساختی صورتگر چین را

۳۵۷- مولانا جانبی

تبریزی است و به بگل کاری اوقات میگذراند این از اوست :

شمع را روشن من امشب ز آتش دل کرده ام

تا ببزم آن پری یک لحظه منزل کرده ام

۳۵۸- غزالی

ابریشم فروشی میکند ظرفا او را میمون الشعرا گفته اند از اینکه روی بدی دارد هر چند جهد کرد که از این در گذرند صورت نه بست این مطلع از اوست :

طفل اشک از بیقراری میکند میل کنار

در کنارم تا نمی آید نمی گیرد قرار

۳۵۹- طفیلی

اصلش از مملوکان جهانشاه پادشاه است اوقات به دستار بندی میگذرانید این مطلع از اوست:

در باغ نا شکفته نه آن غنچه گل است

بر چوب کرده گل سرخونین بلبل است

۳۶۰- مولانا قوسی

تبریزی است و تخلصش از کسب او خبر میدهد، چون عامی است گاهی در قافیه غلط میکند این مطلع از اوست:

چنین کاز بهر قتلم تیغ کین آن تند خوبسته

سرم را زود خواهی دید بر فتراک او بسته

۳۶۱- نوری تبریزی

در تابستان سقایی میکند و در زمستان عسل فورشی اشعار بسیار یاد دارد و مردم شهر بواسطه این با او خوش دارند.این مطلع از اوست:

چه باشد غنچه های لاله هر سو نوبهاران را

دل پر خون زخاک افتاده بیرون خاکساران را

۳۶۲-؟

ای خوش آن ساقی که ما را جام بیهوشی دهد

تا زمستی یکزمان ما را فراموشی دهد

۳۶۳- مولانا عاشقی

از ارنه است که قریه ای از قرای خراسان و سیستان است شاعری پاکیزه گوست و در علم ادوار نقش ها می بندد و صوت های خوب دارد و پیاده بشرف زیارت بیت الله الحرام زاده الله تعالی شرفا و روضه سید اصطفی صلی الله علیه و آله مشرف شده بسیار فقیر و کم سخن واقع شده، دیوان غزل تمام کرده و قصاید خوب هم دارد این غزل و ابیات از اوست :

نکنی گوش بفریاد اسیران فریاد

ندهی داد مرا چون کنم از دست تو داد

منکه افتاده ام از پا برهت دستم گیر

دست اوگیر که در راه تو از پا افتاد

میرم از رشک که بوسند رقیبان دستت

داد از دست تو و ز دست رقیبان فریاد

نیست کس در غم هجرت بگرفتاری من

کس چو من در غم عشق تو گرفتار مباد

عاشقی سوخت دلم آه چه سازم چه کنم؟

چه کنم آه چه سازم که دلم رفت بباد

در غربت و عاشقی این غزل گفته و در پنجگاه نقشی بسته فی الواقع که خوب واقع شده .

به غربتم سر و کاری است با بلای غریبی

مرا بلای غریبی فتاده جای غریبی

مقیم کوی تو گشتم هوای کعبه ندارم

که هست کعبه کوی تو را هوای غریبی

چه دلبی که بیک عشوه میبری دل و دین را

غریب عشوه گری شوخ و دلربای غریبی

ستمگری است جفا پیشه، فتنه ایست جفاجو

من از بلای چنین می کشم جفای غریبی

بلاست درد و غم عاشقی علاج ندارد

ز عاشقی است مرا درد بی دوای غریبی

و در جواب غزل مولانا جامی که گفته ست :

از خار خار عشق تو، در سینه دارم خارها

هر دم شکفته بر رخم زان خارها گلزارها

این بیت در غزی که جواب گفته طوری واقع شده :

گفتی بباغ آرم گذر بشنید سر و این رامگر

کاز شوق دیدار تو سر بر کرده از دیوارها

این رباعی هم از آن سوخته عشق مهوشان است :

افسوس که از سوز نهان نتوانگفت

یک شمه از آن بصد زبان نتوانگفت

دردی که توانگفت که گوید ز آن درد

فریاد ز دردی که از آن نتوان گفت

۳۶۴- مولانا درویش

از تربت خراسان است تخلص باطوارش مناسب در طلب علم اندکی سعی کرده و گاهی مثل این ابیات در سلک نظم میآورد :

تا از رخ چو ماه گشودی نقاب را

تا بی نماند پیش رخت آفتاب را

۳۶۵- مولانا فتوحی

اصفهانی است و در صحافی اندک وقوفی دارد اما بسیار لاابالی و هرزه گرد است این مطلع از اوست :

همیشه یا ربما در مقام کین باشد

طریق یاری و رسم وفا نه این باشد

۳۶۶- مولانا صبری

قاضی زاده ی زواره ی عراق است و خود نیز مدتی بآن امر خطیر اقدام مینمود، اما در این ولا ترک آن کرده خود را در زمره ی شعرا داخل ساخته است و در طلب علم زحمتی کشیده و می کشد و در شعر طبعش خالی از انگیزی نیست این چند بیت از اشعار آن شریعت وقار است :

خوش آنکه بر سر کویت گذر توانم کرد

در آن گذر بجمالت نظر توانم کرد

خیال وصل تو خوبست اگر توانم دید

که روز حشر سر از خاک بر توانم کرد

حاصلم درد دل است از دل بیحاصل خویش

با که گویم من دلسوخته در دل خویش

۳۶۶- مولانا ادیمی

از شعرای غیر مشهور اصفهان است مرد بی تعین و چپانی طور است این مطلع از اوست .

گیرم که دل ز عشق بتان خون کند کسی

طالع اگر مدد نکند چون کند کسی

۳۶۷- مولانا وداعی

از ولایت خراسان است این مطلع از اوست :

تا زلف دو تای تو بلای دل ما شد

سودای دل ما که یکی بود دو تا شد

۳۶۸- طاهری رازی

پسر مولانا امیدی است این مطلع از اوست :

آنکه رفت از سر کوی تو بآزار منم

وانکه برد از تو بدل حسرت بسیار منم

۳۶۹- معانی یزدی

در شاعری خود را کم از شعرای نامی نمیداند اما در شعر او بموجب المعنی فی بطن شاعر بحسب ظاهر معانی کم میتوان یافت هر چند تخلصش معانی است

هر چند تخلصش معانی است

خالی ز معانی است شعرش

این مطلع از اوست :

عاقبت دل کشته عشق بتان خواهد شدن

آنچه بهبود است آخر آنچنان خواهد شدن

۳۷۰- وفایی سبزواری

بکسب والا بافی مشغول است که آنهم شعر بافی است و بقدر از تواریخ نیز وقوفی دارد این مطلع از اوست :

شد کاسه چشمم ز غمت بحر پر آبی

سر گشته در او دیده ی من همچو حبابی

۳۷۱- جفایی استر آبادی

مردی یتیم و عاشق پیشه، استر آبادیست و شب گرد روزی رقیبی باو رسیده بیکدیگر افتادند و به تیغ تیز با یکدیگر بنیاد جنک کردند و بزخم تیغ بیدریغ هر دو از پای در آمدند و مضمون این بیت به فعل آوردند :

بکشید تیغ تیز و بکشید یکدگر را

ز سر تمام عالم ببرید درد سر را

بهمه حال این مطلع از اوست :

نه محرمی که بگوید بیار حال مرا

نه همدمی که زخاطر برد ملال مرا

۳۷۲- فردی تبریزی

اول بکسب علاقه بندی مشغول بود و از معما و دیگر فنون و شعر خالی نبود آخر جذبه ای باو رسیده ترک علاقه بندی کرد و علایق دنیا را نیز هم چنین، سرو پا برهنه میگردد این مطلع از اوست و مناسبتی بحال خودش دارد:

سواد خط تو دیوانه ام بدینسان کرد

سیه بهار، دماغ مرا پریشان کرد

۳۷۳- عشقی تبریزی

معمایی و کتابه نویس خوب است و گاهی شعر هم میگوید این مطلع از اوست:

چون بگذرد بخاک من زار دلبرم

گر سر زخاک بر نکنم خاک بر سرم

۳۷۴- صبوحی شیرازی

به کمر بافی اوقات میگذراند، این مطلع از اوست :

عاشق سرگرم او خشتی که زیر سر نهاد

سوخت چندانی که آخر سر بخاکستر نهد

۳۷۵- حاصلی تبریزی

از ابریشم فروشی اوقات میگذراند و گاهی شعر نیز میگوید این مطلع از اوست :

جز خیال دهنت هیچ نیاید بنظر

دهن تنک تو ایشوخ خیالست مگر

۳۷۶- عزیزی قزوینی

بکسب پوستین دوزی در تبریز اوقات میگذراند این دو مطلع از اوست :

غریب مردم و از من نکرد یاد کسی

به بیکسی و غریبی من مباد کسی

میروم تا روبراه آن گل رعنا نهم

هر کجا او پا نهد من سر بجای پا نهم

۳۷۷- گلشنی شبستری

در تبریز بوکالت و نیابت قضات مشغول بود و گاهی شعری از او سر میزد این مطلع از اوست :

فزون ز عرش برین است قدر خانه تو

بر آسمان زده صد طعنه آستانه تو

۳۷۸- فصیحی تبریزی

در شهر مذکور به تکمه بندی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

ای دلم با غم عشق تو زهر غم فارغ

منم و عالم غم و زغم عالم فارغ

۳۷۹- صافی شیرازی

شاعر و طالبعلم و لوند مشرب بود .این مطلع از اوست :

از جهان تنک آمدم پهلوی مجنونم برید

خانه تاریک است و من بیمار، بیرونم برید

۳۸۰- خرامی تبریزی

به صباحت و ملاحت شهره ی شهر است و به حسن خرامش رفتار و شیرینی گفتار آشوب دهر، حافظ کلام الله نیز هست این مطلع از اوست:

میروم از کوی جانان با دل افگار خویش

زانکه پر شد دامنم از دیده ی خونبار خویش

۳۸۱- حقیری تبریزی

از شعرایی است که نو پیدا شده و متجدد است طبعش در شعر خوب است این مطلع از اشعار آن نوباوه ی کمال است :

چو تیر از دل کشم با تیر آن مه جان برون آید

چو شخصی کاز پی تعظیم با مهمان برون آید

۳۸۲- فقیری عراقی

به یخنی پزی اوقات صرف میکند و گاه گاه در تنور خیال شعری خام سوز نیز بیرون میآورد این مطلع از اوست :

در نظر دیشت مرا کآن طره ی پرخم نبود

حال من هرگز چنان آشفته و درهم نبود

۳۸۳- صیرفی کور

تبریزی است و در میدان همان شهر خاطر بصرافی میگمارد و در شعر و ادای شاعری خسرو و سعدی و حافظ را در خاطر نیمآورد، این مطلع از اوست :

بباد نیستی در داد عشقت خاکسارانرا

برقص آورد مهرت ذره ذره شهریارانرا

۳۸۴- آیتی اصفهانی

اوقات به مکتب داری میگذراند خط نستعلیق را خوب مینویسد این مطلع زاده ی طبع اوست :

میان ما و سک یار فرق بسیار است

چرا که ما سک اوییم و او سک یار است

۳۸۵- نازکی تبریزی

به تاجدوزی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

داغ بر دست خود آن سیم بدن میسوزد

داغ او مینهد اما دل من میسوزد

۳۸۶- رفیقی تبریزی

در تبریز به مطربی اوقات صرف میکند و در آن کار نقش ها و صورت ها تصنیف کرده اما بسیار خر ظریف و کج طبعست این مطلع از اوست :

عمری است که من عاشق رخسار بتانم

سودا زده ی زلف بتان از دل و جانم

۳۸۷- سلامی اصفهانی

بقابضی اردو بازار اوقات میگذراند و ضایع میکند و از بسیار خوردن افیون نزدیک است که جان بقابض ارواح بسپارد این مطلع زاده ی طبع اوست :

بی گل روی تو نرگس چشم تر دارد بسی

غنچه بی لعل لبت خون در جگر دارد بسی

۳۸۸- غزالی ابهری

به ابریشم فروشی اوقات صرف میکند این مطلع از اوست :

از آن صد پاره شد در عاشقی پیراهن جانم

که با غمهای هجران روز و شب دست و گریبانم

۳۸۹- میلی تبریزی

استاد تکلتو دوزانست این مطلع از اوست :

به قتلم دیر میآید ندانم چیست مقصودش

ندارد التفاتی با فقیران کاش می بودش

۳۹۰- خیری تبریزی

از جمله شعرای غیر مشهور است این مطلع از اوست :

بگشاید آن نگار چو زلف دو تای خویش

سازد هزار دلشده را مبتلای خویش

۳۹۱- نگاهی نیشابوری

مرد لوند مشرب و می کش بود و بهر شاعر که می رسید میگفت تو معلوم و شعر تو معلوم . در تبریز فوت شد این مطلع از او یادگار است :

شبی که پیش نظر شمع روی یار ندارم

بسان شعله آتش دمی قرار ندارم

۳۹۲- جنونی همدانی

حافظ کلام الله است و اوقات بمکتب داری میگذراند این مطلع از اوست :

نه تنها ابر نیسان بر من دلتنگ می گرید

که بر درد دل بیحاصل من سنگ می گرید

۳۹۳- مولانا رمیمی سمرقندی

از شعرای سمرقند است اما در تبریز میباشد این مطلع از اوست :

دلا یکبار اگر با یار برخیزی و بنشینی

میان خون چو من بسیار برخیزی و بنشینی

۳۹۴- محزونی همدانی

در علم سیاق وقوفی دارد این مطلع از اوست :

چون شمع ز آتش دل، سوزی گرفته در من

صد چاک تا گریبان اشک آمده بدامن

۳۹۵- متینی تبریزی

در شعر و شاعری طبعش خالی از انگیزی نبود این مطلع از اوست :

منم پیش خدنگ دلگشایش چون نشان مانده

وجودم گشته خاک و استخوانی در میان مانده

۳۹۶- یاری تبریزی

مردی عامی است و اوقات به خرده فروشی میگذراند این مطلع از اوست:

نه تنها دیده از نظاره ی روی نکو بستم

چو رفتی از نظر چشم از همه عالم فرو بستم

۳۹۷- عشقی همدانی

گاهی از او بیتی سر میزند اما بخود اعتقاد بسیار دارد این مطلع از اوست :

مشتاق بجانیم مسیحا نفسی را

ای بخت بیا همدم ما ساز کسی را

۳۹۸- مولانا بدیهی همدانی

بدیهه گویی شعار خود ساخته و در بدیهه گویی خوب است این مطلع از اوست :

سرو، جان داد از هوای قامت جان پرورش

زان سبب فریاد میدارند مرغان بر سرش

۳۹۹- مولانا طایری مشهدی

طالبعلم بود و در شعر طبع بانگیز داشت این مطلع از اوست :

انگشت بهر عشق چو بر ابروان نهاد

تیری برای کشتن من در کمان نهاد

۴۰۰- مولانا همدمی همدانی

مردی لاابالی و بی قید بود و از بی قیدی اکثر اوقات در شرابخانه بسر می برد این دو مطلع از اوست :

دوش ایدل دیوانه بدان مست رسیدی

او مست و تو دیوانه، چه گفتی؟ چه شنیدی؟

یک ره به غلط میل به کاشانه ما کن

به نشین نفسی گوش به افسانه ما کن

۴۰۱- زلالی تبریزی

در صاحب حسنی شاعر شد و او را مدد میکردند لاجرم ریشش سربزد و دیگر از شعر دم نزد . آخر پایمال استخفاف گشته بخفافی قرار گرفت . این دو مطلع از اوست :

غایب مشو ای نور دو چشم از نظر ما

نیکو نبود روز گذشتن ز سر ما

بشنو این نکته سنجیده ز غم خورده ی عشق

که به از زنده ی بی عشق بود مرده ی عشق

۴۰۲- نباتی تبریزی

بنقاشی و لا ژورد شوری اوقات میگذراند، این مطلع از اوست :

عکس رخسار، آن پریرو، تا، در آب انداخته

از خجالت آب را در اضطراب انداخته

در مقطع غزل نباتی طوری شیرین واقع شده:

از هوای آن لب شیرین نباتی روز و شب

چون مگس خود را درون شهد ناب انداخته

۴۰۳- مولانا محسنی اردبیلی

از شاعری همین گدایی یاد گرفته این مطلع از اوست :

آه، گرم از دل دمادم می کشم

آه اگر در خانه افتد آتشم

۴۰۴- مولانا رسوایی همدانی

برادر مولانا انوار است مدتی اوقات بکتابت میگذرانید دیگر رسوای عالم شده در عاشقی، از آنجهت قلندری اختیار کرد، این رباعی از اوست :

رسوایی از این دامگه پر آشوب

بگذر که نه زشت ماند اینجا نی خوب

از حلقه زدن بر در دو نان جهان

مقصود مجوی و آهن سرد مکوب

۴۰۵- مولانا نطقی شیرازی

عاشق پیشه و لوند مشرب است این مطلع زاده ی طبع اوست :

بکش خنجر که جان بهر تو ای نامهربان دارم

تو خنجر در میان داری و من جان در میان دارم

۴۰۶- مولانا عتیقی

مرد فقیر و محب اهل فضل است چنانکه قرض میکند و در مصارف اینطایفه خرج میکند این سه مطلع نتیجه طبع آن خجسته آثار است :

بساعدم ز تو بس داغ آتشین باشد

«گواه عاشق صادق در آستین باشد »

عاشقی با تو، نه کار من بی سامان است

ای قلندر به چه درویشی درویشان است

در سجده گر بکشتن میآموزد ما را

میماند تا قیامت سر در سجود ما را

۴۰۷- وفایی مشهدی

بسیار چرکین و بی طهارت و خمار بود، این مطلع از اوست :

رمضان خوش است ای دل که شبی به بینوایی

بدر سرایت آیم به بهانه گدایی

۴۰۸- مولانا مقصود کاشی

از آدمیزده های شهر خود است و در علم سیاق وقوفی دارد و در شعر طبعش بسیار خوبست، این چند مطلع از اوست:

چون شد سرم به تیغ جدایی ز تن جدا

سر بی تو خون گریست جدا و بدن جدا

صبا دارد بکف چو گان زلف عنبر افشانش

ببازی میزند هر لحظه بر گوی زنخدانش

جای سنگش بر تنم پیراهن نیلوفریست

گرد گلخن بر سر آن جامه خاکستری است

۴۰۹- مولانا خاتمی تبریزی

بکتاب فروشی اوقات میگذراند این مطلع در جواب درویش دهکی از اوست :

منکه حیران رخت با چشم گریان مانده ام

چشم چون بر دارم از روی تو، حیران مانده ام

۴۱۰- مولانا سایلی هراتی

از مردم شهر هرات بود بسیار فقیر و دردمند این مطلع از اوست :

از خیل بتان دلبر من آه بلایی است

در عشق مکن طعنه که دلخواه بلایی است

۴۱۱- مولانا غیرتی استرآبادی

مفتن و بی باک بود و پیوسته با مردم نزاع مینمود، این مطلع از اوست :

چون غنچه اهل دل همه در خون نشسته اند

نظاره کن که تنگدلان چون نشسته اند

۴۱۲-مولانا بیکسی سمنانی

بکرباس فروشی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

ز سبزه گلرخ من بر سمن نقاب کشید

ز مشک ناب عجایب خطی بر آ ب کشید

۴۱۳- مولانا حاضری سمنانی

به تجارت میگذراند و در عالم سرگردانست

زلفت شب سیاه و رخت روز روشنست

القصه زلف و روی تو روز و شب من است

۴۱۴-بیکسی شوشتری

شاعری بهتر از او از شهر مذکور پیدا نشده از بسکه خیال میکند خللی در دماغ او پیدا شده طالبعلمی خوبست و در معما و عروض وقوفی تمام دارد و خصوصا در فن قصیده قرینه ندارد این چند مطلع و غزل از اوست :

چشم تو باز بسوی من بد نام نشد

سگ آن آهوی چشمم که بکس رام نشد

روز ما و گوشه ی اندوه با سودای خویش

شب بگرد کوی یار و دردمندیهای خویش

آنرا که مثل نیست رخ لاله رنگ تست

و آنرا که رحم نیست دل همچو سنگ تست

ای لبت در خاصیت با چشمه حیوان یکی

با شکست زلف تو عهد تو را پیمان یکی

چون ز رسوایی برون آیم من مست خراب

سینه پر داغ ملامت خرقه پر داغ شراب

شد سیه عالم بچشمم تا نشستی با رقیب

میشود عالم سیه، بر هر که بیند آفتاب

چند ای بد خو بهر بی درد لطف و مردمی

تا بکی با دردمند خویشتن جور و عتاب

گفتم از عشقت سحاب دیده گوهربار شد

خنده زد گفتا که گوهر بار می باید سحاب

رند و بی پروا و رسوا، گر شدم چون بیکسی

زاهدا منعم مکن عشق است و ایام شباب

۴۱۵- مولانا وفایی سمنانی

از وزیر زاده های سمنان است بسیار لاابالی واقع شده تعلیق را بمزه مینویسد و از سیاق وقوقی تمام دارد طبعش در شعر بانگیزست این سه مطلع از اوست :

شمع و من هر یک بکنجی از ملال خویشتن

من بحال خویش گریم او بحال خویشتن

مده کام از لبت لعلت رقیب سست پیمان را

چه داند مرده افسرده ای قدر اب حیوان را

داغ غمت که بر دل اندوهگین ماست

در بوستان عشق گل آتشین ماست

۴۱۶- مولانا میرزایی

از شهر ساوه است و وجه معیشت او از بنایی میگذرد این مطلع از اوست:

زلف تو را برشته جان تاب میدهم

وز دیدن تو دیده ی خود آب میدهم

۴۱۷- مولانا ادایی بخارایی

از شعرایی است که نو پیدا شده این مطلع از اوست:

مرا چو مست به بینی مگو که بی خبر است این

که مست عالم عشقیم و عالم دگر ست این

۴۱۸- مولانا رمزی همدانی

اطوار خوب و اخلاق مرغوب داشت این مطلع از اوست :

کاکل مشک فشان بر قد نخل آسایش

همچو زاغی است که بر سرو بود مأوایش

۴۱۹- مولانا حقیری همدانی

از شعرای همدان بود این مطلع از اوست :

خاکپایت که در این چشم است ما را گه در آن

بر مثال شیشه های ساعت و ریگ روان

۴۲۰- فتحی تبریزی

از مشک فروشان شهر مذکور است و بعضی اوقات در خدمت یکی از وزرای صاحبقران مغفور بود و قصاید بسیار میگفت چون معنی از وی می پرسیدند بجوابی زبان می گشود که نمیتوان گفت بهمه حال این مطلع زاده ی طبع اوست :

در شب هجران چراغم غیر شمع ماه نیست

آنهم از بخت سیاهم گاه هست و گاه نیست

۴۲۱- مولانا عشقی همدانی

از شعرای غیر مشهور است این مطلع از اوست :

پر شد جهان ز قصه ماه تمام تو

خوبی چنانک ماه فلک شد غلام تو

۴۲۲- عبدی رشتی

از رشت گیلانست این مطلع از اوست :

باد هر برک گلی کاز گلستان می افکند

بلبلان را آتش اندر خانمان میافکند

۴۲۳- فتحی قزوینی

به بیاعی مشغولی داشت و گاه گاهی شعر میگفت این مطلع از اوست :

خواهم که ای دیده که حیران نگاری باشی

هرزه گردی نکنی در پی کاری باشی

۴۲۴- مولانا معروف

از شعرای تبریز است و میگویند غلام بوده این مطلع از اوست :

روز اجلم ناله نه از رفتن جان است

از یار جدا میشوم این ناله از آن است

۴۲۵- مولانا قانعی قزوینی

به حکاکی مبادرت میکند و گاهی بگفتن اشعار زبان می گشاید این مطلع از اوست :

سر زباده ی عشق بتی دگر گرم است

مرا خبر نه و در شهر این خبر گرم است

در مصراع اول لفظ بتی را مهی خوانند بهتر خواهد بود.

۴۲۶- مولانا مدامی اصفهانی

در اوایل جوانی ترک وطن کرده در خدمت بعضی حضرات بود بعد از آنکه لیاقت نوکریش نماند شاعر شد و بشروان افتاد میگویند که در آنجا در جنگ سیاه بورک کشته شد این مطلع از اوست :

از جلوه ی آن قامت رعنا خبرت نیست

ای بی خبر ازعالم بالا خبرت نیست

۴۲۷- مولانا زینی گیلانی

از شعرای شهر لاهیجانست این مطلع از اوست :

پیشه ام عشق است و روز و شب در این اندیشه ام

بر نمیگردم از این اندیشه عاشق پیشه ام

۴۲۸- مولانا بزمی قزوینی

بکفشدوزی اوقات صرف میکند این دو مطلع از اوست :

چون غنچه عاشقان همه در خون نشسته اند

بنگر که بی تو تنگدلان چون نشسته اند

غم آن نازنین دارم که دل برده است و دین از من

نمیدانم چه میخواهد غم آن نازنین از من

۴۲۹- مولانا شهی شیرازی

مولویتی دارد اما نه چنانکه بکار آید این مطلع از اوست :

من که چون مجنون دل از جان و جهان برکنده ام

پای بر سنگ ملامت میزنم تا زنده ام

۴۳۰- مولانا جدیدی قزوینی

در شهر تبریز بخرده فروشی اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

باز آن شوخ مؤذن چو بقامت برخاست

و چه قد، آه چه قامت که قیامت برخاست

۴۳۱- مولانا زایلی

از سبزوار بوده و در هرات بصنعت آهنگری قیام مینمود این مطلع از اوست :

آنکه دو لعل لبش، روح روان منست

حقه یاقوت او جوهر جان منست

۴۳۲- مولانا عشقی درگزینی

بمکتب داری روزگار میگذرانید شهرانگیزی جهت شهر تبریز گفته این بیت از آنجاست :

هر که او عاشق نمد مال است

بر سر کوی عشق پا مال است

۴۳۳- مولانا جنونی گیلانی

دیوانه وش و سودایی مزاج مردی است و از خوردن افیون بسیار از دایره ی انسانیت بیرون رفته این مطلع از اوست :

باده لعل تو و حاصل میخانه یکی است

راحت جان و دوای دل دیوانه یکی است

۴۳۴- مولانا ندایی یزدی

بشرف طواف بیت الله الحرام مشرف شده در شعر هم طبعش بد نیست روضه الشهداء را نظم کرده . این مطلع از اوست :

من شمع جانگدازم تو صبح دلگشایی

سوزم گرت نه بینم میرم چو رخ نمایی

۴۳۵- مولانا حسبی اصفهانی

از جمله نوادر دوران و اعجوبه زمان بود و در انشاء از زبان وحوش و طیور چیزهای عجیب و غریب نوشته و در شعر هم طبعش در جد و هزل بسیار خوبست . این سه مطلع از اوست :

ملک روزی که در قبر من از بهر سوؤال آید

چو بیند کشته عشقیم رحمش در خیال آید

از برای خانه دنیا مکن با کس نزاع

خشت ها را بین نهاده روبرو بهر وداع

هوس می است و نقلم ز دو لعل فتنه جویی

چه بلا خیال خامی، چه کشنده آرزویی

۴۳۴- وفایی اردبیلی

از شعرایی است که نو پیدا شده این مطلع از اوست :

فدای سر و قدت جان من، جوانی من

مباد بی تو دمی عمر و زندگانی من

۴۳۶- کلیمی گیلانی

همگی اوقات به ترقی خط و انشاء همت میگمارد در بعضی اقسام حکمت وقوفی دارد این مطلع از اوست :

خطش که گرد رخ همچو ماه تابان است

نوشته سوره ی یوسف بخط ریحان است

۴۳۷- مولانا کشوری رودباری

از رودبار قزوین است خط نسخ و تعلیق را طوری مینویسد و شعر بسیار گفته بهترین اشعارش این مطلع است :

به نو بهار رخت آفت خزان مرساد

غبار غم بتو ای سرو نو جوان مرساد

۴۳۸- قبولی یزدی

از جمله شعرای یزدانست این مطلع از اوست :

نام رقیب بر لب جانان من گذشت

واقف نشد کسی که چه بر جان من گذشت

۴۳۹- روحی سمرقندی

به قطعه گویی مشهور است و در زمان حکومت ازبکیه او را رونقی تمام روی نموده این قطعه از اوست :

به پیر خرد گفتم ای راه دیده

که چون بگذرم من از این پر خطر پل

سویم دید از شفقت و گفت با من

پس از فکر بسیار و چندین تعقل

توجه توجه توجه توجه

توکل توکل توکل توکل

۴۴۰- مولانا زندی بغدادی

مردی بی تعین و هرزه گرد بود و گاهی بگفتن شعر زبان میگشود، این مطلع از اوست :

کو طبیبی که دوای دل زارم سازد

درد دل بشنود و چاره ی کارم سازد

۴۴۱- مولانا کحلی شیرازی

در کحالی بی بدل عالم بود، این مطلع از اوست :

زان بگلخن میروم کآنجا بود اسباب من

شعله الطایی و خاکستر بود سنجاب من

۴۴۲- مولانا ساغری کاشانی

بر مالی اشتغال داشت و بشاعری نیز گاهی میل مینمود و یک مثنوی در تعریف بنگ گفته این مطلع از اوست :

گر خنده نبودی که لب یار نمودی

اسرار معما ز دهانش که گشودی

۴۴۳- مولانا فنایی صفاهانی

در علم سیاق وقوفی تمام دارد و گاهی شعر از او سر میزند، این مطلع از اوست :

در شام عید ساقی از غیر در فرو کن

دستی بعذر خواهی در گردن سبو کن

۴۴۴- نشاطی شوشتری

ترک وطن کرده نزدیکی از امرای ازبکیه می بود این مطلع قصیده در نعت از اوست :

در پیش دست فیض رسان تو گاه جود

بحر محیط را نبود قطره ی وجود

۴۴۵- شیخی کرمانی

در نقاشی بی بدل بود و در ملایی مکمل این مطلع از اوست :

طره ات مار خفته را ماند

چهره، ماه دو هفته را ماند

۴۴۶- سلیمی فیروز کوهی

از فیروز کوه عراق و در مداحی طاق است این مطلع از اوست :

خو کرده دل اهل وفا با ستم تو

در خانه دل مایه شادی است غم تو

۴۴۷- مولانا خضری استرآبادی

از استر آباد بود و اشعار در هزل وجد و تعریف اطعمه میگفت، این مطلع از اوست :

زد آتش داغ توام از سینه علم باز

چون شمع مرا سوخت ز سر تا بقدم باز

۴۴۸- مولانا مخفی رشتی

از شهر رشت گیلانست و در خدمت امیرسلطان محمد که در بعضی اوقات سلطنت بعضی از شهرهای گیلان تعلق باو داشت بسر می برد. و در شعر طبعش موافق است و چون در خطه مذکور دختران بند تنبان ابریشمین بافته و در پی مشتری بهر بازار شتافته در معرض بیع در میآورند بنابراین مولانای مذکور در این باب قطعه ای گفته :

مخفیا دختران خطه زشت

چون غزالان مست میگردند

از پی مشتری بهر بازار

بند تنبان بدست میگردند

این مطلع نیز از اوست .

چون سایه دلا همره آن سرو روان باش

جایی که بجایی برسی در پی آن باش

۴۴۹- مولانا عشرتی قلندر

مولدش معلوم نشد در صحافی اندک وقوفی دارد و در علم ادوار او را خبرهاست، این مطلع از اوست :

کسی مقید عشق بتان تواند بود

که پیش تیر ملامت نشان تواند بود

۴۵۰- مولانا حزمی اصفهانی

خواهر زاده ی مولانا نیکی است به گیلان رفت و شهر آشوبی جهت آنجا مذمت مردم آنجا گفت او را به امر بدی متهم ساختند، زبانش بریدند اما این جایزه او را برای اشعار دیگرش می بایست نه جهت هجو مردم گیلان . این مطلع از اوست :

اغیار ببالین من زار چه حاصل

بیمار تو را پرسش اغیار چه حاصل

۴۵۱- مولانا وصفی هروی

از کهنه شاعران آنجاست این مطلع از اوست :

خوبان شهر فتنه و آشوب میکنند

هر کار میکنند همه خوب میکنند

۴۵۲- فردی تبریزی

از شعرای آندیار است و همین تخلص دارد این مطلع از اوست :

فلک سر مست میگردی ز جام نیلگون خود

اگر خواهی تو را هشیار سازم از جنون خود

۴۵۳- مولانا نازکی استرآبادی

از اولاد حافظ سعد است، مردی عاشق پیشه و دلریش و در سلوک درویش است، اما بشعر خود بسیار اعتقاد دارد این مطلع از اوست :

باغبان از گل حدیثی گفت در گلزار خویش

عارضش دید و پشیمان گشت از گفتار خویش

۴۵۴- مولانا حریفی نهاوندی

از مردم نهاوند است در اوایل جوانی در خدمت اتراک می بود بعد از جوانی شاعر شد این مطلع از اوست:

بسینه چون در آمد تیر او جان کرد آهنکش

دلم از رشک او بگرفت در پهلوی خود تنگش

۴۵۵- روحی ساوجی

شاعر است و تاجر این مطلع از اوست :

من کیستم بکوی بلا خانه ساخته

با نامردادی دل دیوانه ساخته

۴۵۶- مشربی نیشابوری

دایم اوقات خود با نحو و جر صرف میکرد این مطلع مشهور از اوست :

گهم دل بشکند گه ساغر عیشم ز دست افتد

مبادا دردمندی را شکستی بر شکست افتد

۴۵۷- عهدی قزوینی

میر مراد نام دارد و از طبقه بوکائیه قزوین است این مقطع زاده ی طبع اوست :

عهدی اگر آنشوخ کشد بی گنهانرا

المنه لله نداریم گناهی

۴۵۸- مولانا آزاد یزدی

آزاد وار میگردد و گاهی شعری میگوید این مطلع از اوست :

بطرف گلستان بودم که ناگه شد دل از دستم

عجب شاخ گلی دیدم چو غنچه دل بر او بستم

۴۵۹- واهبی استر آبادی

در شهر شیروان به استیفای شماخی اوقات میگذراند این اشعار زاده ی طبع اوست:

ز نکته دهنت مشکلی است در دل من

مگر کند لب لعل تو حل مشکل من

بهر نثار مقدمت ای سرو گلعذار

بر سر گرفت گل طبق لعل آبدار

۴۶۰- مولانا مؤمنی استر آبادی

از جمله طالبعلمان آن ولایت است و گاهی شعری نیز از او سر میزند این مطلع از اوست :

من کیستم غریبی بی اعتبار خواری

در کوی نامرادی افتاده خاکساری

۴۶۱- مولانا زینی

سیاهی خود آرای و معترض بود و مردم را اهاجی رکیک میکرد و دیگران هم او را در آن رنگ ستایش میکردند از جمله هجوی که حافظ سعد چرکن برای او گفته و صوتی بسته مشهور است و دیگر اشعار او بسیار است اما آنچه بکار آید غیر از این مطلع نیست :

شد خانه من در سرمی همچو حبابی

مشکل که توان یافت چو من خانه خرابی

۴۶۲- مولانا احمد شیرازی

اندک مولویتی داشته گویند در زمان قحط او را آدمیخواران خورده اند این مطلع از اوست :

جدا ز شست تو چون تیر بی بیقرار توام

بهر زمین که نشسینم در انتطار توام

۴۶۳- مولانا حبیبی نیشابوری

شاعری متین بود و اشعار خوب دارد از جمله این مطلع از اوست :

زان کمان ابرو مرا تیری که آید بر جگر

زخم او چشمی بود پر خون پی تیری دگر

۴۶۴- مولانا فتحی کور قزوینی

از مردم قزوین است بسیار ستم ظریف و مردم آزار بود آخر در جوانی وفات یافت این دو مطلع از اوست :

به هر زمین که چکید آب چشم گریانم

دمید خار ملامت، گرفت دامانم

غریب بر سر کوی حبیب می میرم

بیا اجل که بجایی غریب می میرم

۴۶۵- مولانا نادری سمرقندی

به خوش طبعی و ملایی ممتاز بود این مطلع از جمله اشعار اوست :

وه! چه خرامست قد یار را

بنده شوم آن قد و رفتار را

۴۶۶- مولانا علی حالی کاشانی

از موالی خوش طبع و لاابالی آنشهر است و عاشق پیشه گی و صاحب مذاقی او تا بحدی است که روزی با پدرش همراه بود دچار جوانی میشوند مولانا جوانرا دعا میکرده و نیاز میپاشیده پدرش گفته او لایق دعای بداست مولانا دست برآورده که . الهی پدرش بمیرد! در شعر طبعش خوب بود این مطلع از اوست:

دوش میگفتم ز سر عشق جانان سرگذشت

دیده در گرداب خون افتاد و آب از سرگذشت

۴۶۷- مولانا محمود خاموشی کاشانی

بقدر مولویتی داشت در اوایل بعمل داری اشتغال میورزید آخر ترک آن کرده بشیراز رفت و در آنجا فوت شد . از جمله اشعار خوب او تتبع دریای ابرار امیر خسرو دهلوی علیه الرحمه است که مطلعش اینست :

عالم فانی که در وی شادمانی کمتر است

حاصلش گر گنج قارونست خاکش بر سر است

۴۶۸- مولانا طفیلی خجندی

مردی عاشق پیشه لاابالی بود و حافظ کلام الله و از تاریخ وقوف تمام داشت و با کسان خوب صحبت داشته و اوقات بکتابت کلام الله میگذرانید و در همه اقسام شعر میگفت قصاید و غزل بسیار دارد این دو مطلع از جمله اشعار اوست:

بلای دردمندان از در و دیوار میآید

تا کنم قطع بیابان غمت مرحله ها

کف پا را زده ام میخچه از آبله ها

رخت چو صبح و بناگوش چون ستاره ی صبح

۴۶۹- مولانا شاهپور کاشانی

از شعرای صاحب دیوان کاشانست این مطلع از اوست :

خطت شبی است که افتاده بر کناره ی صبح

طریق ماه رخان غیر بیوفایی نیست

۴۷۰- مولانا جمالی کاشانی

پسر مولانا حاجی شاه حلاج کاشانی است که هجو گوی بوده اما جمالی برعکس پدر واقع شده طالبعلم فضلیت اندیشه و شاعر حیا پیشه است، این مطلع از اوست :

خوشا کسی که باین قومش آشنایی نیست

شب هجران او جز ناله نبود هم نفس ما را

۴۷۱- مولانا احمد کافی کاشانی

طالبعلم بود اما از شرب مدام صبح و شام بلکه علی الدوام فارغ نبود، در خدمت قاضی میرحسین کاشانی درس میخوانده و وظیفه مقرر داشته اما در هر چند روز توبه میکرد و باز بر سر کار خود میرفت قاضی مذکور وظیفه باو نمیداد باز توبه میکرد قاضی راضی می شد،نوبتی ایام زهدش طولی پیدا کرده قاضی ازا و پرسید که چونست که در این ایام شراب نمیخوری جواب داد که از شومی تو، در آن ایام روزی در بزمی که ساقی توبه شکن ساغر بر شیخ و شاب می پیموده حریفان این غزل جامی را که :

بغیر از اشک بر بالین نیاید هیچکس ما را

ای ز مشکین طره ات بر هر دلی بندی دگر

در میان داشته اند مولانا حسب حال خود را در بدیهه در این بیت رسانید :

رشته جانرا بهر موی تو پیوندی دگر

قاضی شرعم ز می خوردن اگر سوگند داد

۴۷۲- ملا جان کاشی

خوشنویس بود و خطی اختراع کرده است موسوم به « شکسته بسته » بدین کیفیت که در دو ورق کاغذ تنگ که پاره ای از این ورق سفید و پاره ای از آن سیاهست چون بر بالای هم می نهند صورت خطی پیدا میشود و در شعر گفتن قدرت عجیبی داشت چنانکه در یک شب هزار بیت میگفت و در قافیه و عروض و معما رسایل دارد و اوقات به تعلیم اطفال میگذراند . این مطلع از اوست :

میخورم ایساقی از دست تو سوگندی دگر

ای از رخ تو سوره ی یوسف حکایتی

۴۷۳- مولانا عشقی کاشانی

در اول عامی تخلص میکرد آخر بعشقی قرار داد در چهل سالگی عشق خواندن پیدا کرد و آن قدر جهد کرد که مسوده ی شعر خود را میتوانست خواند اما گاهی شعرهای خوب از او سر میزد این دو مطلع از اوست :

نون والقلم ز ابروی و قدت کنایتی

قد جانان که از هر سو بتی بینم گرفتارش

بدان شاخ گلی ماند که باشد غنچه بسیارش

شادم که دامنم سگ کوی تو میکشد

۴۷۴- مولانا نعمتی کاشانی

متقی و پرهیزکار و مؤمن و کم آزار است و در شعر قصاید نیک در منقبت گفته، دیوان غزل تمام کرده و مثنوی در بحر سبحه الأبرار گفته و از علم قافیه و عروض و معما نیز با خبر است این مطلع از اوست :

وین شادی دگر که بسوی تو میکشد

هلال عید را میل است با ابروی زیبایش

۴۷۸- مولانا شوقی کاشانی

از شعرایی است که همین اسم شاعری دارند و بس این مطلع که بهیچ کار نمی آید از اوست :

که بر بام فلک خم گشته از بهر تماشایش

چون سپهر از آتش مهرش تنم شد داغ داغ

۴۷۹- گلشنی کاشانی

خطوط را طوری مینویسد و به تعلیم اطفال مشغول است این دو مطلع از اوست :

از چراغ عشق روشن کرده ام چندین چراغ

آنکه بر گریه من خنده ی بسیار کند

گر بداند غم من هر گریه بدو کار کند

شمع سان یکشب اگر سر در سرای من کنی

۴۸۰- مولانا جمالی کرباس فروش کاشانی

وجه معاش از صنعت مذکور بهم میرساند این مطلع از اوست :

گریه بسیار چون شمع از برای من کنی

دستم بدست آن صنم مست داده است

۴۸۱- مولانا غیاث فصیحی کاشانی

اوقات به تجارت میگذراند این مطلع از اوست :

خوش حالتی است اینکه مرادست داده است

کارم از زلف تو جز بی سر و سامانی نیست

۴۸۲- مولانا حدیثی ساوه ای

اصلش از خواجه زاده های ساوه است اما در کاشان متولد شده و اشعار او اکثر یاوه است این مطلع از اوست :

حاصل از عشق توام غیر پریشانی نیست

ای صبا راه در آن زلف دو تا داری باز

۴۸۳- مولانا بیانی استرآبادی

به رمالی مشهور است و در شعر هم طبعش خوب واقع شده این مطلع از اوست :

غالبا قصد پریشانی ما داری باز

رفت در خرگه مه من مرغ دل حیران بماند

۴۸۴- مولانا حکیمی تهرانی

میرمحمد نام دارد پدرش رییس و کدخدای تهران بود اما او را همت بلند افتاده ترک آن کار کرده و آنچه دارد در میان دارد، بدین واسطه بد معاشش میخوانند این مطلع از اوست :

شمع در فانوس شد پروانه سرگردان بماند

راز دل با غنچه،بلبل در میان آورده است

۴۸۵- مولانا محمود صبوری تهرانی

در تهران بکتابت مشغولست این مطلع از اوست :

آنچه در دل داشت گویا بر زبان آورده است

نیست اشک لاله گون کاز چشم پرخون میرود

۴۸۶- مولانا عادتی رازی

از دهاقین ری است و او را شاعری از آن کار باز میدارد این مطلع از اوست :

از غمت خون شد جگر از دیده بیرون میرود

بی گل روی تو گلگشت گلستان نکنم

۴۸۷- مولانا خلقی تهرانی

میرزا علی نام دارد و به مهمات دیوانی تردد بی فایده میکند این مطلع از اوست:

لب به بندم سخن از غنچه خندان نکنم

بر گل روی تو از سنبل نقاب افتاده است

۴۸۸- مولانا صفایی خراسانی

اهل خراسان بود اما در یزد بسر می برد اوقات او بکار دگری میگذشت این مطلع از اوست :

یا نقاب از مشک تر بر آفتاب افتاده است

سوختم چندانکه بر تن نیست دیگر جای داغ

۴۸۹- مولانا سرودی خوانساری

از خوانسار عراقست بخوانندگی اوقات میگذراند اول امینی تخلص میکرد آخر از برای مناسبت سرودی مقرر شد این سه مطلع از اوست :

جفا بخود مپسند و مرا هلاک مکن

امروز میان من و نی فرق بسی نیست

کاو را نفسی هست و مرا همنفسی نیست

هرکسی که به عیسی نفسی میگذراند

۴۹۰- مولانا کلامی خافی

در شعر طبعش خالی از انگیزی نبود اما بنگ او را چنان کله خشک ساخته بود که اگر کسی در شعر او دخل کردی البته با او جنگ می بایست کرد یا او را کتک میزد، یا از دست او کتک میخورد. آخر بهندوستان رفت و دیگر از احوال او معلوم نشد، این مطلع از اوست :

مانند خضر عمر بسی میگذراند

هرگه که یاد آن قد و رفتار کرده ام

۴۹۱- مولانا نازکی همدانی

اوقات او صرف شعر میشود و در هر روز قریب به هزاربیت میگوید و بر خود لازم کرده که جمع کتب نظم را جواب گوید از جمله شاهنامه که فردوسی به سی سال گفته او به سی روز گفته بود و در شعر او ردیف و قافیه غلط بسیار است و به غیر از تخلص در شعر او نازکی نیست و در شعر او چیزهاست غیر از معنی، چنانکه از این چند بیت که در شاهنامه خود در صفت جنگ گفته معلوم میتوان کرد :

در پای سر و گریه بسیار کرده ام

گرفتند تیر و کمان مردمان

فتادند در یکدگر چون ددان

گرازان دویدند مانند تیر

همه زخم خورده گرازان چو شیر

همه پردلان لرزه زن همچو بید

که ناگه یکی شیر پر دل رسید

ابر میمنه تاخت مانند پیل

بدستش یکی نیزه مانند بیل!

چو چشمه ز چشمش روان جوی آو

بدستش یکی گرزه چون شاخ گاو

کلاه زره بر سرش چون سبد

سرش هم چو سیبی درون سبد

چوانبان یکی ترکش نام دارد

درونش پر از تیر چون تیر مار

سمندش چو پیلی بمیدان جنگ

بر او گشته خرطوم دم پلنگ

قطاس سمندش چو ریشش دراز

بگردان ورا بسته دندان گراز

اتاقه بفرقش چو دم رباه

بدین خوبی اگر کسی گوید فلان شعر تو خوب نیست میگوید که « میخواهی که من از شعر خود بدرکنم تا تو بنام خود کنی!؟»

۴۹۲- مولانا فاضلی طبسی

( خواجه طبسی ) حافظ کلام الله است و دغدغه خوشخوانی هم دارد اما همین دغدغه دارد و ساز قانون را از بد نوازی از قانون بدر برده لیکن بسیار فقیر و کم آزار است این مطلع از اوست :

ابر فرق او یک کیانی کلاه

هر دم ز هجر روی تو فریاد میکنم

۴۹۳- مولانا دعایی مشهدی

از شعرای مشهد مقدس منور رضیه رضویه (ع) است و مرد دیوانه و بی حیاست و اکثر اوقات با مردم در جنگ و گفتگوست و هر گاه شعر خود را میخواند فریاد میکند که تحسین کنید که بهترین شاعران منم . اما گاهی از او شعرهایی سر میزند که خالی از حالتی نیست مثل این بیت :

سلطان ملک حسنی و من داد میکنم

دو لعل یار که با یکدیگر زبان دارند

۴۹۴- وفایی تونی

طالبعلم و ظریف و خوش طبع و خوشنویس است، این مطلع از اوست:

حدیث کشتن ما هر دو در میان دارند

نشسته طوطی خط بر لب لعل شکر بارش

۴۹۵- مولانا شوخی هروی

در محلی که جمالش در مرتبه کمال بود میل شاعری کرد و هرکس از عاشقانش شعر بنام او میگفتند و او گرد میکرد این مطلع از آن جمله است :

۴۹۶- مولانا یوسف طبیب خوافی

از خراسان است و در علم طب سرآمد اقران رساله ای در علم طب نظم کرده و شعر او خالی از اندک لطافتی نیست این مطلع از جمله اشعار اوست:

گشتیم از این واقعه بسیار پریشان

فکر سامان دارم و از یار دور افتاده ام

۴۹۷- مولانا معزی لنک

از ولایت زواره ی خراسان است در شعر همین تخلص دارد چه در عمر خود همین یک مطلع گفته بود :

اما بخوش آمد گفتن شهرت تمام داشت و با سید علی درویش زواره ای مصاحب بود اگر سید مذکور گفتی که فلان شربت بیاورید او سوگند میخورد که در خاطر من آن میگذشت و گاه بود که افیون او را فرو برده بود گاهی در مجلس کسی رباعییی میخواند از او می پرسیدند که چون شعری بود؟ میگفت من هرگز مثل این قصیده ی پر زور نشنیده ام و گاه گه در مجلس نشسته بودند داد میکردند که تریاکش فرو برده ناگاه او سر بر میآورد و میگفت عجب شعرهای سوزناک خواندید!! آخر از سوگند دروغ بسیار هلاک شد.

۴۹۸- فیضی یزدی

در شهر خود به عصاری اوقات میگذراند. بسیار فقیر و درویش نهاد است و شعر او خالی از لطافتی نیست . این دو مطلع از اوست :

آری بدل نرفت کسی از دیار خویش

گر نباشد با منت مهر و وفا کاینهم خوش است

من بآنها پر مقید نیستم اینهم خوش است

گوشه میخانه جای با صفایی بوده است

۴۹۹- مولانا قطبی گنابادی

مردی درویش و متقی است و اکثر اوقات او بشاعری صرف میشود. در قوافی غلط بسیار میکند این مطلع از اوست :

بی تکلف گوشه میخانه جایی بوده است

اگر صد ره روم در کوی او نادیده دیدارش

۵۰۰- مولانا غیاث قافیه ای

مولدش هرات بود و وجه تسمیه او اینست که هر قصیده و غزلی که میگفت چندانکه قافیه داشت میگفت . اگر چه غزلی صد بیت می شد و اگر دیگری قافیه پیدا کردی که او نگفته بودی زر داده میخرید! و داخل شعر خود می ساخت و اصلا مقید بمعنی نبود، خواجه حبیب الله ساوه ای که وزیر درمش خان لله من بود غزل ردیف سفید . خواجه حسن دهلوی را در میان انداخته بود. او در مدح خواجه مذکور جواب گفته . این دو بیت از غزل اوست :

دگر ره بازمیگردم که شاید بینم این بارش

خواجه عالی گهر بنشسته با نور و صفا

جامه آب نباتی در برش استر سفید

آدمی از ساوه خیزد و زهری بغض و حسد

ظاهرا در گنابد امرود را عودی تر میگویند و پشتر نام دیهی است از ولایت خراسان و احیانا بیت این چنین هم میگفت :

۵۰۱- مولانا غیاثی تونی

مردی فقیر و درویش نهاد بود اوقات او بمکتب داری میگذشت، این مطلع از اوست :

دردها دارم که آگه نیستند از درد من

بوقت رحلتم چون ضعف برقوت شود غالب

۵۰۲- مولانا قطبی تونی

ولد غیاثی مذکور بود و فضایل او از پدر زیاده است این مطلع در جواب پدر گفته :

من وچشم حمایت از علی بن ابی طالب

ز شربت خانه یسقون فیها تا شوی شارب

پدر و پسر در شهور سنه خمس و ثلاثین و تسعمایه فوت شدند

۵۰۳- مولانا نگاهی هروی

مولدش هراتست و اوقات او بکتابت میگذرد و هر روز چها بار افیون میخورد این مطلع از اوست :

طلب سرچشمه آن، از علی بن ابی طالب

با بتان دل شرح درد بینوایی میکند

۵۰۴- مولانا عشقی تهرانی

از جمله شعرای هذیان گوست گاهی مثل این شعری میگوید :

بینوایی از در دلها گدایی میکند

آشکارا کرده اشک دیده ام عشق نهان

۵۰۵- مولانا افضل سارانی تهرانی

ساران محلتی است از قصبه تهران و افضل در هجو و هزل اشعار میگوید و بد میگوید این مطلع از اوست :

وه! شده افسانه آخر در میان مردمان

تا باغ حسن تازه شد از نو بهار عشق

۵۰۶- مولانا و اصلی سارانی تهرانی

او نیز از محلت مذکور است و بزرگ زاده ی آن محلت است این مطلع از اوست :

گل ها شکفت بر رخم از لاله زار عشق

نازکم کن به تبسم مکش ای یار مرا

۵۰۷- مولانا رحیمی تهرانی

او نیز از قصبه تهران است اندکی از علوم نجوم و مقدمات مطالعه کرده این مطلع از اوست :

پیش اغیار مکن بهر خدا خوار مرا

طمع زوصل بریدم به هجر خو کردم

۵۰۸- مولانا غفوری رازی

از ری است و در خوانندگی اندک وقوف دارد این مطلع از اوست:

وداع خوشدلی و ترک آرزو کردم

سیرتی گر هست خوبانرا بود بسیار خوب

۵۰۹- مولاناجانی تهرانی

از ملازاده های آنجاست این مطلع از اوست:

ورنه صورت مینماید بر در و دیوار خوب

زلف خم در خم او دیدم و از کار شدم

۵۱۰- مولانا حفیظی تهرانی

پدرش معمار آنجاست و او خود جوانی درویش و فقیر است این مطلع بدو متعلق است :

۵۱۱- مولانا دهقانی تهرانی

بمکتب داری اشتغال مینمود و مرض جوع بر مزاجش غالب بود گویند در سفری آذوقه اش آخر شده بود جامه خود میخورد! از صلاحیتی خالی نبود این شعر از اوست :

بهر نثار برکف خود جان نهاده ایم

لعل لب تو جانا جامیست پر ز باده

۵۱۲- مولانا نیستی رازی

در جوانی فوت شد این مطلع از اوست :

یارب! بود که؟ بینم لب بر لبم نهاده؟

بی لب لعلت به بزمی جام نتوانم گرفت

۵۱۳- مولانا روحی رازی

برادر نیستی است طبعش در شعر مرغوب افتاده بود این مطلع از اوست:

با تو ای آرام جان آرام نتوانم گرفت

نشان دهند رقیبان مرا وفا از تو

۵۱۴- مولانا وفایی رازی

از جمله مریدان نور بخشیه است و خود را در نظر مردمان بلند مرتبه می نمود، این مطلع از اوست :

ندیده ام من بیدل بجز جفا از تو

ای که گویی بمن آن عارض زیبا منگر

۵۱۵- مولانا عبدی تهرانی

این مطلع بر خلاف اشعار دیگرش خوب واقع شده :

۵۱۶- مولانا صحرایی تهرانی

در بعضی از ولایات ری بقابضی اوقات ضایع میکند و اشعار ناهموار میگوید، این مطلع از اوست :

۵۱۷- مولانا حقی تهرانی

در ولایت ری متولی یکی از مزارات است مردی زبان آور است، این مطلع از اوست :

۵۱۸- مولانا زین الدین سلطان سایلی تهراتی

کدخدا زاده ی قصبه تهران است من در این حیرانم که این تخلص ناملایم بآن اسم و لقب نامعقول چون جمع شده؟!

یکدم بکام از او نرسیدم تمام عمر

و آیا با این تخلص چرا شعر باید گفت؟ بهمه حال این مطلع از اوست :

نگارم چو آید پی غارت جان

کشد طرف دامان، خرامان خرامان

بکاکل کند مرغ دل را مقید

ز مژگان زند نیشتر بر رگ جان

۵۱۹- مولانا خموشی رازی

از دیار ری است و مردی بی تعین، این رباعی از اوست :

ای درد تو سرمایه ی درمان کسی

وی جمع ز تو دل پریشان کسی

فریاد ز دست تو که از سنگدلی

یکدم نکنی گوش بافغان کسی

۵۲۰- مولانا همدمی تهرانی

در قصبه تهران به عطاری مشغولست این مطلع از اوست :

گر رسد هر دم جفا، ز آن یار خوش میآمدم

هر چه از خوبان رسد بسیار، خوش میآمدم

۵۲۱- مولانا لطفی تهرانی

پدرش در قصبه تهران بصرافی اوقات میگذراند . این مطلع از اوست :

آه از دیدن او گریه برآورد مرا

آخر این گریه بلایی بسر آورد مرا

۵۲۲- مولانا عطایی سبزواری

مردی فقیر و گوشه نشین بود و بترک دنیا گفته اوقات به عبادات صرف میکرد و از مردم چیزی قبول نمیکرده ؛ شعرا و اکثر در منقبت بود، ترجیعی که جهت ائمه صلواه الله علیهم گفته مشهور است و این بیت بند آن ترجیع است :

یا مظهر العجایب عونا لنا علی

ادعوک کلهم عن سینجلی

۵۲۳- مولانا آسی

از قبیله آس است میگفت که شاعری را بمن در خواب داده اند! این مطلع از اوست :

میکند در عاشقی فرهاد کوه بیستون

صورت شیرین مگر از سنگ میآرد برون

۵۲۴- مولانا لباسی

از جمله شعرای همدان است این مطلع از از اوست :

برویت خط سبز و خال مشکین ای صنم با هم

نشسته طوطی و زاغند در باغ ارم با هم

۵۲۵- مولانا نوری نیشابوری

به کحالی اوقات میگذراند و مشغول با وجود فقر به بذل دینار و درم مقبول طبایع نزدیک و دور بود، در شعر هرگز زبان بمدخ کسی نمی گشود این مطلع از اوست :

هلال خواست شود حلقه درش شب عید

ز دور بست خیالی ولی بهم نرسید

۵۲۶- مولانا خرابی قمی

اکثر اوقات در گورستانها بسر می برد و عاشق پیشه و لوند مشرب بود این مطلع از اوست :

بهار و چشم جهان بین، جدا ز دیدن یار است

خزان عمر من است این بهار، این نه بهار است

۵۲۷- مولانا زاری سبزواری

شاعری پاکیزه گوست و این مطلع از اوست و خوب گفته :

ز آتش عشق نه تنها جگرم میسوزد

بسکه بگریسته ام چشم ترم میسوزد

۵۲۸- مولانا مثالی کاشانی

طبعش بلند بود چنانکه میخواست جواب خمسه گوید اما با تمام آن توفیق نیافت این مطلع از اوست :

مده ای خضر فریبم بحیات جاودانی

من و خاک آستانش، تو و آب زندگانی

۵۲۹- مولانا محنتی شیرازی

واعظ خوشخوان بود و گاهی در اثنای وعظ شعر خود میخواند و حالی میکرد که موجب نفرت مردم می شد، این مطلع از اوست :

سر دهان او را جستم ز نکته دانی

گفتا ز بی نشانی . کس چون دهد نشانی!؟

۵۳۰- مولانا مجلدی خراسانی

از ولایت خراسان است و اوقات به مجلدی و شاعری میگذراند و گاه، گاهی از عشق پری رویان آشفته میگردد و شعری میگویداین مطلع از اوست :

هر گه که چشم بر من درویش میکنی

لب می گزی و جان مرا ریش میکنی

۵۳۱- مولانا عالی سمرقندی

از شعرای غیر مشهور ماوراءالنهر است و این مطلع تعلق بدو دارد :

بر لب بام از فغان من بناکام آمدی

بر لب آمد جان من تا بر لب بام آمدی

۵۳۲- مولانا عاکفی سمرقندی

او نیز سمرقندی است و این مطلع از اوست :

گر گذارند که در کوی تو مسکن سازم

شعله آتش خود بر همه روشن سازم

۵۳۳- مولانا عبدالوهاب رشتی

از فضلای رشت گیلانست و در علوم نجوم ماهر و احکام او در آن امر بر همه کس ظاهر و عروض و قافیه و صنایع شعری را خوب دانسته و بغایت خلیق و خوش صحبت بوده و در همه روشی شعر گفته این ابیات از اوست :

منه کاکل به پیشانی و میل فتنه کمتر کن

جهانی را بس است آنزلف،کاکل را پس سرکن

کسی کاو را نظر بر عارض آن ماهرو باشد

همی خواهم که نور چشم من در چشم او باشد

ز بیوفایی جانان چنان نمود مرا

که دل نهم . بجدایی و دل نبود مرا

۵۳۴- مولانا مایلی رشتی

او نیز از جمله متعینان آنجاست و خالی از حیثیتی نبوده و طبعش در شعر شوخی مینموده این چند مطلع از اوست :

گر شود تیز بقصد سر من خنجر او

سر چه باشد که گذشتن بتوان از سر او

ریزه های تیشه فرهاد شد ریگ روان

تا ز سم توسن شیرین نیابد کس نشان

یکی از شعرای عصر منکر شده که این مضمون از او نیست و او در جواب گفته که :

تا خلیل آسا سوی بتخانه شد آن دلستان

سر به پیش افکنده اند از شرم روی او بتان

۵۳۵- مولانا سالکی رشتی

او نیز از آنجاست مرد خوش طبع شیرین کلام بوده و خط نستعلیق را بغایت خوب مینوشته و مدت سی سال اوقات با لوندان و خوش طبعان هرات صرف کرده و در اواخر عمر بوطن خود آمده در آنجا وفات یافته . دیوان غزل تمام کرده است این ابیات از اوست :

کبوتر نامه ام برد و نیامد وه چه شد حالش

شکسته بال او، یا مانده بهر دانه خالش

ستم از یار جدا بینم، از اغیار جدا

گل جدا کشت مرا سرزنش خار جدا

یوسف حسنی و غوغای خریداری تست

بر سر کوچه جدا بر سر بازار جدا

۵۳۶- مولانا فاضلی رشتی

او نیز از چپانیان و لونذان آنجا بوده و اوقات بخیاطی میگذرانیده این ابیات از اوست :

خدایا، دردمندی ده دل بیرحم خوبانرا

که بیدردان نمیدانند قدر دردمندان را

همچو مجنون ز غم روی جهان افروزی

سر بدیوانگی عشق بر آرم روزی

بنفشه آمد و بوی بهار میآید

ز نو بهار چنین، بوی یار میآید

۵۳۷- مولانا کابلی رشتی

او نیز از آنجاست و در اول مرد متمول بوده و آخر اوقات بخیاطه تابی میگذرانیده شعر بسیار گفته فاما قابل شهرت کمتر بوده، در حین مراجعت حاکم گیلان از سفر قصیده ای گفته این مطلع آن قصیده است :

هر که آرد خبری زان گل نورسته من

غنچه سان پر کنم او را ز زر سرخ دهن

۵۳۸- مولانا صاینی رشتی

از آنجاست و خالی از فضیلتی نبوده و مرد صادق و پاک اعتقاد است و اکثر بمداحی گذرانیده این مطلع از اوست :

جقه چون بود مثابه خم آن ابرو را

جای دادند ببالای سر خود او را

۵۳۹- مولانا حسن مویینه دوز گیلانی

از آنجاست و مرد چپانی و اوباش وضع است و با وجود این حال اختلاط ظاهری او خوب و دلنواز افتاده چون از شنایع باطنی خالی نیست از این ممر همیشه او از مردم و مردم از او زحمت می کشند و تا غایت که عمرش از سبعین گذشته و بسر حد ثمانین رسیده همین حال دارد . امید که بعد از این به مقتضای سن ترک افعال ذمیمه نماید . باعتقاد خودش طبع نظمش چاشنی کلام و حسن دارد و میگوید که دیوان غزل تمام کرده و لایعلم الغیب بهر حال این دو مطلع از اوست :

یوسف اگر چه مصر بوجه نکو گرفت

اما حدیث حسن تو عالم فرو گرفت

آمد بهار و باز جنون شد فزون مرا

رسوای خلق میکند آخر جنون مرا

۵۴۰- مولانا نعمت الله رشتی

هم از مردم آنجاست و از ظلم امیره دیباج جلای وطن نموده مدت مدید است که در گرجستان ساکن است گاهی نظمی از او سر میزند این مطلع و ابیات از اوست :

زنهار مکن طره ی طرار پریشان

صد دلشده را باز مکن کار پریشان

از زلف تو عشاق پریشان جهانند

رحمی کن و این سلسله مگذار پریشان

خیال روی او را جا دل غمناک میسازم

بدین صورت غبار غم ز خاطر پاک می سازم

هردم از عشق رسد تیر بلا بر دل من

حاصل اینست مرا از دل بیحاصل من

۵۴۱- مولانا دوانی شیرازی

شیرازی الاصل است و از جمله سکنه آنجاست ( هرات ) و بر مالی شهرت یافته در آن فن بدل ندارد، این ابیات از اوست :

با عاشقان چو هستی جانا بجور مایل

کام از لب تو جستن اندیشه ایست باطل

بر آستان جانان روی نیاز سودم

لیکن چه سود کآنجا از خون دیده شد گل

تیغ ستم کشیده تا آمدی به قتلم

از ذوق آن طپانم چون مرغ نیم بسمل

۵۴۲- مولانا غوغایی

از جمله سکنه آنجا و استر آبادی الأصل است و از عروض و قافیه و صنایع شعری خبردار بوده چون در اعتقاد خلل تمام داشته همیشه اعمال ناشایست از او سر میزده، با جوان ساده رویی در خلوت سر آورده از زخم کاردی که از او خورده سر دفتر مسافران عدم گشته این ابیات از اوست :

رقیب گفت غم خویش آن پری رو را

مرا غمی است که گفتن نمیتوان او را

تا بر دمید از رخت ای گلعذار خط

حسن تو را فزود یکی در هزار خط

از بند غم براه خلاصی بکس نداد

آنکاو نوشت بر ورق روزگار خط

۵۴۳- مولانا میر شریف

هم از جمله سکنه آنجاست و هروی الأصل است، در علم موسیقی بی نظیر و آواز خوش او بغایت دل پذیر است، چون روی توجه بجانب کسب سایر کمالات دارد امید که توفیق یافته از اقران ممتاز گردد و با وجود صغر سن حسن نظمش مستحسن افتاده این ابیات از اوست :

بی گریه ام ز غمر دمی کم گذشته است

عمرم همه با شک دمادم گذشته است

از هر طرف که تیر جفا بر دلم زده

پیکان بهم رسیده و از هم گذشته است

نبود غالیه بر گرد رخ زیبایش

بلکه ساییده بود طره ی عنبر سایش

۵۴۴- مولانا ابو اسحق

او نیز از جمله سکنه آنجاست مرد فاضل آدمی صفت و بسیار خلیق و بی آزار و بغایت حلیم و همواره بوده و پیش از آنکه از ثمره ی شجره ی فضیلت بهره یابد از میوه ی عمر گرانمایه بی بهره گشته این دو مطلع از اوست :

رقیب از قتل من تا کی سخن با یار میگویی

چه میخواهی ز جان من چرا بسیار میگویی

نمایم روی دل هر دم سگان آن سر کو را

بدین رو میکنم مایل بسوی خود سگ او را

۵۴۵- مولانا طاهر

نیز از جمله سکنه آنجاست و از مردم زاده های شروان است و اوقات به مویینه دوزی میگذراند گاهی نظمی از او سر میزند این ابیات از اوست :

مبند حجره ی دل را همیشه بر شتری

که حجره های دلت زان شتر شود گلشن

به حجره ام شتر مهر مرتضی است مقیم

از آن چو چشم شتر حجره ام بود روشن

نمیرود شتر مهر او ز حجره ی دل

اگر رود شتر جان مرا ز حجره ی تن

۵۴۶- مولانا محمود تبریزی

از سکنه آنجاست و تبریزی الأصل است و به تکمه بافی و علاقه بندی اوقات میگذراند و در آن فن بدل ندارد مرد نیک نهاد پاک اعتقاد است و معونت او به مسافر و مجاور آن دیار میرسد گاهی بگفتن نظم مایل است، این مطلع از اوست :

بر جان من ز عشق اگر کم گذشته است

روزی هزار قافله غم گذشته است

۵۴۷- مولانا محمود سرداری

مردی ژنده پوش است، چند روزی در آنجا واقع شده چون عموم خلایق در آنجا مشغولی بمداومت ماء العنب دارند و از آن جنس بیشتر چیزی کمتر در آن دیار بدست میآید جهت بیان حال این مطلع گفته :

افتاده ام بجای غریبی من خراب

کاز هر که آب می طلبم میدهد شراب

۵۴۸- مولانا فروغی شیرازی

مرد بی تعین است این مطلع از اوست :

بجانم از غم هجر تو ای نامهربان امشب

بوصلم شادمان کن ور نه خواهم داد جان امشب

۵۴۹- مولانا شرطی قزوینی

به تجارت اوقات میگذراند . این مطلع از اوست :

ابرو کمان من که بکین میکشد مرا

قربان او شوم که چنین میکشد مرا

۵۵۰- مولانا منظری ماوراء النهری

از ولایت و مردم ماوراء النهر است و گاهی تقلید ایوب ابوالبرکه میکند، حرکات او بسیار خنک و بی مزه است میگوید که این مطلع من گفته ام :

این خال که بر لعل لب زهره جبین است

مهری است که ملک دو جهان زیر نگین است

۵۵۱- مولانا بیخودی سمرقندی

از جمله شعرای نیک سمرقند است و خالی از فضیلتی نبود این شعر گواه حال اوست :

مینمایی ماه من رخسار و پنهان میشوی

میکنی لطف و همان ساعت پشیمان میشوی

هزارگونه بلا از تو در دل است مرا

هنوز دل بجفای تو مایل است مرا

۵۵۲- ضیایی بخارایی

از جمله درویشان و از زمره ی ایشان بود، این مطلع از اوست :

وه که دلم کباب شد ز آتش بیوفاییت

سوخت مرا بهر کسی گرمی آشناییت

۵۵۳- مولانا واصلی بخارایی

او نیز از شعرای بخاراست و این مطلع بر صفای ذهنش گواست:

آن گرد باد نیست بگرد سرای تو

سرگشته ایست رقص کنان در هوای تو

۵۵۴- مولانا شمسی شروانی

به سراجی اوقات میگذرانید آخر در عاشقی رسوا گردید این مطلع از اوست:

مه من یار اغیار است با من یار بایستی

بدین خواری که من افتاده ام اغیار بایستی

۵۵۵- مولانا رهایی

وی نیز از شعرای توران است و از آنجا بشروان افتاده عاشق سلطان خلیل میرزا شده و در عاشقی زحمت بسیار کشیده تا متوجه عالم عقبی گردید این سه مطلع از اوست :

تا حلقه گیسوی نگاری نگرفتم

در سلسله ی عشق قراری نگرفتم

اگر مانع نگشتی سجده از نظاره ی رویت

سرم در سجده بودی تا قیامت پیش ابرویت

با کس ز جور یار حکایت نمی کنیم

صد شکر می کنیم و شکایت نمی کنیم

۵۵۶- مولانا واصلی تبریزی

از ابریشم فروشان شهر مذکور بود آخر تاجر شد ودر جوانی فوت شد این مطلع از اوست :

مشکلی هست ز سر دهنت در دل من

تا نگویی سخنی، حل نشود مشکل من

۵۵۷- مولانا گرامی بغدادی

مرد فقیر بی تعین بود در خدمت تکلتوخان بود گناهی کرد بعوض آن گوش گرامی را بموجب امر صاحبقرانی بریدند و بدین واسطه به شروان رفت و دیگر احوال او معلوم نشد این مطلع از اوست :

با من آن سرو سیم بر چه کند

یار اغیار شد دگر چه کند

۵۵۸- مولانا هجری

اندجانی است و اندجان قصبه ایست از قصبات ماوراء النهر هجری مذکور شاعری پاکیزه گوست این مطلع از جمله اشعار اوست :

بر رخ نشسته گرد ملامت بسی مرا

نبود عجب اگر نشناسد کسی مرا

۵۵۹- مولانا بیانی بحرآبادی

از ولایت سبزوار است شاعر بدی نبوده این مطلع از اوست :

به مسجدی که روم در فراق دلبر خویش

بهانه سجده کنم بر زمین نهم سر خویش

۵۶۰- نظری قمی

قصه خوان و شاعر بود چند روزی بخدمت صاحبقران میرسید این شعر را زمانی که در ملازمت بوده گفته :

شاها، بدولت تو حیثیتم بسی هست

هم شاطر و ظریفم همه قصه خوان کامل

۵۶۱- مولانا عرفی تبریزی

مردی فقیر و دردمند است در بحر گوی و چوگان مولانا عارفی مثنوی گفته این چند بیت در صفت حسن از آن کتاب است :

افروخته همچو سرو قامت

و زهر طرفی از او قیامت

از کاکل آن مه دل افروز

درهم شده عاشق سیه روز

برهم زده کاکل مرقع

بر چهره ی مه فکنده برقع

از پرتو آفتاب رویش

زرین شده رشته های مویش

چوگان دو زلف آن جفا جوی

هر سوی دلی ربوده چون گوی

چشمش بکرشمه برده دلها

هر گوشه از او هزار غوغا

هر سوی که یک نگاه میکرد

صد عاشق بیدل آه میکرد

لعل لبش، آب زندگانی

گفتار، حیات جاودانی

برگرد لبش خط چو ریحان

خضر است و کنار آب حیوان

خطش که دمیده گرد رخسار

مانند بنفشه است و گلزار

تا بر گل تازه مشک تر ریخت

صد فتنه ز هر طرف برانگیخت

آن گوی ذقن کسی که دیده

چون گوی دمی نیارمیده

صدره پی گوی آن زنخدان

پشت مه بدرگشته چو گان

۵۶۲- مولانا جاروبی هروی

مردی عاشق پیشه لوند بود . اما عاشقی او بصورت خوب نبود بلکه هر که حاکم و بزرگ بود او عاشقش می شد چنانکه در قندهار عاشق بابر پادشاه شده بود و پادشاه مذکور در سن پنجاه سالگی بود و گویند با وجود پیری بسیار بد قیافت بوده و مولانای مذکور را بدین واسطه ایذای بلیغ کرده بود و با وجود آن متنبه نشده بود، چنانکه به هرات آمد عاشق درمش خان شد و بعد از آن هرکس که حاکم بود او عاشق او بود، در جواب غزل فغانی بمطلع :

از کوی تو چون باد برآشفتم و رفتم

گردی ز دل مدعیان رفتم و رفتم

غزلی گفته بود و در مقطع آن جاروبی را طوری آورده است :

جاروبی ام و بسته کمر از پی خدمت

هر شام و سحر خاک درت رفتم و رفتم

۵۶۳- مولانا تزریقی بیارجندی

بتاجدوزی اوقات میگذراند و در هزل اشعار بسیار دارد که لایق سیاق این کتاب نیست و فی الواقع در آن باب معنی های خوب دارد و سحر کرده اما در این اوقات تایب شده و شعر معقول میخواهد بگوید اما نا معقول میگوید این مطلع از اوست :

جانا غم تو مایه عیش نهان ماست

درد تو مونس دل بی خانمان ماست

۵۶۴- مولانا خالصی تبریزی

مردی حریص و زرپرست بود در مدت سی سال زر جمع کرد

و آخر در نود سالگی بمرد و زر از او باقی ماند این مطلع از اوست :

بودم اسیر زلفش و خط نیز رخ نمود

شد مهر من یکی دو بر آن مه از آنچه بود

۵۶۵- مولانا محیی ورجردی

از ولایت ورجرد همدانست مرد فقیر گوشه نشین خوش طبع است این مطلع از اوست :

به طبیب من که گوید مرض نهانیم را

که بعرض او رساند غم ناتوانیم را

۵۶۶- مولانا مقصدی ساوجی

از شهر ساوه است این مطلع و بیت از اوست :

پا بوس سگان تو نگویی هوسم نیست

دارم هوس اما چکنم دسترسم نیست

خواهم که کسی حال مرا پیش تو گوید

اما چه کنم بی کسم و هیچکسم نیست

۵۶۷- مولانا صیفی ساوه ای

وصفش از تخلص معلوم این مطلع از او است :

دل قد تو را بلای جان گفت

بالاتر از این نمیتوان گفت

۵۶۸- مولانا قراضی قزوینی

از شعرای قزوین است و مرد عامی است اما شعر بسیار در منقبت و غیره دارد و این بیت از اوست :

بتی دارم که از چشمش هزاران غمزه پیدا شد

چه غمزه، غمزه ی نرگس چه نرگس، نرگس شهلا

۵۶۹- مولانا بهاری اصفهانی

برادر مولانا ادایی است وبه شعر خود اعتقاد بسیار دارد اما هیچکس باو اعتقاد ندارد، این مطلع از اوست :

خیال بست که خون ریزد آن نگار مرا

فعان که می کشد آخر خیال یار مرا

۵۷۰- مولانا مستی رازی

از ولایت ری است وجه تسمیه او آنکه گوییا بیان واقع بود اما اگر این زمان هشیاری تخلص کند مناسب است، اما نعوذبالله از خرگدایی او . اگر از کسی چیزی بخواهد و نداشته باشد با وی میگوید که چون چیزی نداری باری فاتحه ای جهت من بخوان. از اشعار او این مقطع نوشته شد :

مستی سگ دیوانه آن طرفه غزالست

دیوانه و مست است وندارد خبر از خود

۵۷۱- مولانا قاضی نعیمی گنابادی

مردی شریف و طالب علم است و در علم سیاق مهارت تمام دارد بسیار فصیح و خوش صحبت است این دو مطلع از اوست :

پی بکوی دلبر ابرو کمانی برده ام

خانه او را نمیدانم، گمانی برده ام

شده مردمان چشمم بامیدت اشکباران

چه شود اگر در آیی ز در امیدواران

۵۷۲- مولانا احمد فکری همدانی

همدانی است اما اکثر اوقات در هرات است در کسب علوم کوشیده و در بعضی مهارت پیدا کرده مثل تفسیر و اعداد و جفر و مرد بی تعین و درویش نهاد است و در معما و شعر هم صاحب وقوف است. این مطلع از اوست :

گر یار بما جور و جفا خواسته باشد

دادیم رضا هر چه خدا خواسته باشد

۵۷۳- مولانا غریبی ا سترآبادی

مرد بی تعین و فقیر است این مطلع از اوست :

فریاد که خون شد دل غم پرورم امشب

جان میدهم و نیست کسی بر سرم امشب

۵۷۴- مولانا فکری استر آبادی

بصحافی اوقات میگذراند و گاهی هم شعر میگوید این مطلع از اوست :

عید است و هر کسی به مهی شاد و خرم است

بر خلق عید و بر من غمدیده ماتم است

۵۷۵- مولانا فرخی قزوینی

گر چه از روستای قزوین است اما در شهر متولد شده و از جمله طالبعلمان شهر مذکور است و بشعر نیز گاهی تشویش خود میدهد . این شعر از آنجمله است .

بروز هجر که محروم از وصال تو باشم

سری بزانوی غم مانده در خیال تو باشم

۵۷۶- مولانا ابوالمکارم قزوینی

از شعرای بسیار گوی شهر قزوین است این مطلع از اوست :

بهر جا که آن جامه گلگون نشسته

چو من کشته بسیار در خون نشسته

۵۷۷- مولانا خواجه فدایی تبریزی

از خواجه زاده های تبریز است و طبع خوب دارد این مطلع و بیت از اوست :

مردم از حسرت و آنشوخ بمارام نشد

جان بناکام شد و حاصل از او کام نشد

تا به بدنامیم از عشق برآمد نامی

چه بلاها که نصیب من بد نام نشد

۵۷۸- مولانا معروف رمالی تبریزی

در علم رمل مهارت تمام داشت این مطلع از او معروف و مشهور است:

روز اجلم ناله نه از رفتن جانست

از یار جدا میشوم این ناله از آنست

۵۷۹- مولانا ذاتی لاری

در تبریز به صحافی اوقات میگذراند این مطلع در تعریف شهر مذکور از اوست :

هر طرف شوخی و هر گوشه بلا انگیزیست

به تماشا قدمی نه که عجب تبریزیست

۵۸۰- مولانا رحمی تبریزی

مرد بی تعین و لاابالی بود و از فسق و فجور اجتناب نمی نمود . اما رحم الهی از گناه رحمی زیاده است. امید که او را بدین گناهان نگیرد و بدین رباعی به بخشد :

چون نامه جرم ما بهم پیچیدند

بردند بمیزان عمل سنجیدند

بیش از همه کس گناه ما بود . ولی

ما را به محبت علی بخشیدند

این دو مطلع نیز از اوست :

دامن از اشک پر از لعل بدخشان دارم

کوه غم گشته ام و سنگ بدامان دارم

دلا ز عشق به پیرانه سر مشو نومید

شکوفه چمن رحمت است موی سپید

۵۸۱- مولانا ظریفی تبریزی

در تبریز به خرده فروشی اوقات صرف میکند و این مطلع و بیت مشهور از اوست :

نه بگریه رحم داری نه به سینه پاره کردن

مه من نمی توانم بتو هیچ چاره کردن

چو اسیر توست این دل، به دگر بتان چه بندم

منم و دلی که نتوان بهزار پاره کردن

۵۸۲- مولانا آگهی تبریزی

بسوزنگری اوقات میگذراند و گاهی شعر از او سر میزند از جمله این مطلع از اوست :

بگریه موسم گل در فراق یار گذشت

به گلرخی ننشستیم و نوبهار گذشت

۵۸۳- مولانا عینی شیرازی

از جمله کاتبان شهر شیراز بود و بسرعت کتابت او کم کسی کتابت میکرد و گاهی بشعر میل میکرد این مطلع از اوست :

بی روی دل فروزت عشاق را طرب نیست

با ما شبی بسر بر یکشب هزار شب نیست

۵۸۴- مولانا صفایی تبریزی

بکاغذ فروشی وجه معاش میگذراند و گاهی شعر میگوید این مطلع از اوست:

مرا در دیده خون چندان از آن لب های میگونست

که هر چشمی مرا بر سر مثال کاسه خونست

۵۸۵- مولانا ذهنی تبریزی

پدرش به سیراب فروشی معروف بود اما او شاعر است این مطلع مشهور از اوست :

شب روم بر بام آن مه چشم بر روزن نهم

جام بردارم بجایش دیده ی روشن نهم

این مطلع هم از اوست:

تا برد سریش کبوتر نامه، « چندان سوده ام

دیده بر پایش » که پا بش را بخون آلوده ام

۵۸۶- مولانا پاکی غلام هروی

در شهر هرات اوقات بر سر تراشی میگذراند، و گاهی از او نظمی سر میزند . این رباعی از اوست :

تیغ اجل آندم که علم خواهد شد

این جسم چو موی ما قلم خواهد شد

گر جرم و گناه ما بپاکی ببری

از کیسه رحمتت چه کم خواهد شد

۵۸۷- مولانا محمود مشکی تبریزی

از آدمی زاده های شهر تبریز است و در شعر مسلم اهل آنجا خصوصا در قصیده و غزل طبعش خوب و ذوقش مرغوب بوده این دو مطلع از اوست :

بفکر آن میان هر سو دل صد ناتوان گم شد

دل یک یک پدید آمد دل ما در میان گم شد

بر سر کوی تو آیین دگر خواهم نهاد

پا نهند آنجا من بیچاره سر خواهم نهاد

۵۸۸- مولانا فنایی مشهدی

به علافی اوقات صرف میکرد و در گفتن شعر از امائل ممتاز بود، این رباعی از اوست :

گر جان طلبی ز من . فدا خواهم کرد

دشنام اگر دهی دعا خواهم کرد

هرگز بجفا ز تو نگردانم روی

هر چند کنی جفا، وفا خواهم کرد

۵۸۹- مولانا شوقی خبوشانی

به تیرگری اوقات صرف میکرد . این رباعی از اوست :

جانا همه از تو تند خوبی آید

وز بوی تو بوی فتنه جویی آید

گفتی که ز من وفا نیاید هرگز

بالله که از تو هر چه گویی آید

۵۹۰- مولانا رضایی گنگ عراقی

از مردم عراقست و کاتبی سریع الکتابت بود چنانکه روزی هزار بیت مینوشت و در شعر شناسی مسلم بود بروم رفت و دیگر خبری از او نیامد این مطلع از اوست :

جام برکف چشم بر رخسار ساقی مانده ام

تا به غفلت بگذرد این عمر باقی مانده ام

۵۹۱- مولانا پناهی جوینی

از ولایت جوین من اعمال خراسان است و به تجارت مشغولی میکرد در آخر بسن پنجاه سالگی بمرض آبله فوت شد این دو مطلع از اوست :

شدم بمسجد و دیدم بتی ز دست شدم

بکعبه روی چه آرم چو بت پرست شدم

یکشبم گفتی مرو در خواب، بیدارم هنوز

سالها شد کاین سخن را پاس میدارم هنوز

۵۹۲- مولانا شفیعی مشهدی

از جمله شعرای مشهد مقدسه است این مطلع مشهور از اوست :

منم از عشق بتی شهره ی ایام شده

کوس رندی زده در عالم و بد نام شده

۵۹۳- مولانا قانعی خبوشانی

از خبوشان خراسانست اما در استرآباد می بود و هم در آنجا فوت شد این دو مطلع یادگار از اوست :

به خم باده نمک محتسب ز خامی کرد

باهل میکده آخر نمک حرامی کرد

چو مرغ نیم بسمل بسته ام دلرا بفتراکش

ولی ترسم بخون آلوده گردد دامن پاکش

۵۹۴- مولانا زینی مشهدی

پسر درویش روغنگر است اما زینی برای تحصیل از مشهد مقدسه متوجه عراق گردیده و هم در آنجا فوت شد این اشعار از آن برای مسافر عالم بقاست :

دیدمش دیروز، عشق آمد گریبانم گرفت

آتش عشقش باول شعله در جانم گرفت

۵۹۵- مولانا هجری کاشانی

به شمشیر گری در شهر خود اوقات ضایع میکند و شعر بسیار میگوید غزلیات او از هفت هزار بیت متجاوز است این مطلع از جمله اشعار اوست :

کسی لاف وفا داری زند با دلربای خود

که خود را بهر او خواهد نه او را از برای خود

۵۹۶- مولانا قاری کاشانی

از جمله مدرسان شهر کاشان است و در طالبعلمی بقدر کوشیده گاهی که شورش عشق بتان در کانون دل او سودا زدی چون ماهی که در تابه افتد بریان با دیده گریان سر و پای برهنه میگردید و گاهی که سلطان عشق دست تصرف از شهرستان دل او کوتاه میکرد در کنج انزوا نشسته بفکر شعر اشتغال مینمود و بواسطه تحیر در عشق یا حیرت اندر افعال خود. حیرانی تخلص میکرد این مطلع از اوست :

ای زده شمع رخت بر من گریان آتش

دارم از جور تو بر دل غم و برجان آتش

۵۹۷- مولانا یمینی سمنانی

در سمنان بشمشیر گری اوقات میگذرانید و فی الواقع که طبعش از انگیزی خالی نبود این مطلع از اوست :

هزار پاره اگر دل به تیغ یار شود

بیار میل دل ما، یکی هزار شود

۵۹۸- مولانا غازی قزوینی

مردی طالبعلم و فقیر است و در درویشی و کم آزاری کمتر کسی چون او واقع شده این مطلع از اوست:

هزار ناوکت از غمزه بر جگر دارم

هنوز آرزوی ناوک دگر دارم

۵۹۹- مولانا فهمی قزوینی

برادر غازی مذکورست و اطوار او مثل برادر است این مطلع از اوست :

جوانی دل ببرد از من که آیین وفا داند

طریق مهر و قدر عاشقان مبتلا داند

۶۰۰- غزالی مروستی مشهور به چنبک

هروی است در محلی که هنوز سبزه عذار خط بر گرد رخسار او نبود بر خلاف غزالان با سگ صفتان دون ملاقات میکرد و بعد از آنکه روی ماندن در وطن مألوفش نماند بعراق آمد و شاعر شد با آنکه هیأت یوز داشت خود را بغزالی مشهور ساخت میگوید این مطلع از منست :

تا در اقلیم جمالت پادشاهی داده اند

مهر و مه بر خوبی حسنت گواهی داده اند

۶۰۱- مولانا مدامی اصفهانی

نامش حیدر بک ساروقچی از اصفهان است و بس مقبول و شیرین زبانست و بعضی اوقات حسب الحکم صاحبقران ساروقچی جوانان خاصه بود . الحال در خدمت نواب ابراهیم خانست و این مطلع از اوست و مدامی تخلص میکند، مدام مستدام باشد :

ای که در دیوانگی تقلید مجنون میکنی

عاشق لیلی و شی گر نیستی چون میکنی

۶۰۲- مولانا خاوری تونی

از شعرای تونست و شاعری بغایت زبون یکی از ظرفا در باب مولانا گفته :

با جناب مولوی شخصی غریب

گفت نامت چیست گفتا، خاوری

اگر چه شعر بسیار دارد اما به غیر این مطلع کسی چیزی از او بیاد ندارد .

آنها که چاشنی محبت چشیده اند

خون در پیاله خورده و دم در کشیده اند

۶۰۳- مولانا شکیبی تبریزی

اوقات بزرکشی میگذراند و گاهی بگفتن اشعار اشتغال میورزد، این مطلع از اوست :

بهر طریق که باشم خلاف رای تو باشد

کسی چه کار کند کآن بمدعای تو باشد

۶۰۴- مولانا جنی قزوینی

عامی است و خالی از جنونی نیست اوقات به قصابی میگذراند این مطلع و بیت از اوست :

گاهی مرا درون دلی گه بدیده ای

از دیده و دلم چه شنیدی چه دیده ای

مدی کشیدی از الف تیغ بر سرم

بر سر مرا تو دولت سرمد کشیده ای

گویند وی شعری در مدح بزرگی راستی نام گفته بود وصله فرا خور خود نگرفته در این باب میگوید :

جنیا، از راستی چیزی تمنا کرده ای

راستی را خوش حریف چرب پیدا کرده ای

۶۰۵- مولانا ذاتی کبابی قمی

از شعرای شهر قم است و از صنایع شعری صاحب وقوف بود و از اقسام شعر به قصیده گویی و غزل میل تمام داشت این بیت از اوست :

بکنه ذات تو هرگز نمیرسد ذاتی

یکی ز ذات تو میگوید . از صفات یکی

۶۰۶- مولانا نیازی قزوینی (میخچه گر )

اوقات بکاسبی میگذراند این رباعی از اوست :

پیوسته بدل یار غم یار کشم

وز دیده همه منت دیدار کشم

جانم بلب آمد و تن از غم کاهید

اینها همه از دوری دلدار کشم

۶۰۷- مولانا آتشی شیرازی

از شعرای مشهور شیراز بود، میان او و صبوحی ابواب هجو مفتوح بوده همدیگر را هجوهای رکیک میکرده اند که ایراد آن لایق این مختصر نیست .این مطلع از اوست :

بر شاخ سر و قمری نالان به بند توست

او را مکش که عاشق سر در کمند توست

۶۰۸- مولانا غواصی خراسانی

مردی ابله و فقیر و گوشه نشین است و اوقات بخرده فروشی میگذراند و با آنکه هر روز او را مبلغی کاغذ می باید که شعر خود مسوده کند از هیچ کس طلب نمیکند و هر روز پانصد بیت میگوید و بواسطه آنکه زیاده از این نمیتواند نوشت بدین اختصار میکند، سن او از نود متجاوز است و پیش از این بچهل سال در یکی از کتابهای خود این بیت گفته :

ز شعرم آنچه حالا در حساب است

هزار و نهصد و پنجه کتابست

از جمله روضه الشهدا، قصص الأنبیاء، تاریخ طبری، کلیله و دمنه، ذخیره ی خوارزمشاهی را در یک جلد گفته!! و آن اشعار موازی دویست هزار بیت میشود!! اما اکثر اشعارش مثل این ابیات اوست که در ساقی نامه خود گفته :

بیا ساقی آن کشتی می بدست

که از صرصر نامخالف شکست

مرا کشتی عمر در بحر غم

شده غرقه در بادبان ستم

برآیم چو اژدر ز دریای غم

نهم رو بگرداب دشت عدم

ز دنیا و فیها فرامش کنم

نهم بر لبم جام و خامش کنم

روزی در مجلسی میگفته که من در اول شعر نتوانستم گفت یکی از بزرگان دین را در خواب دیدم که آب دهان در دهن من انداخت از آن وقت باز مرا قوت شاعری پیدا شده مولانا نثاری تونی در آن مجلس حاضر بوده گفته آن بزرگ آب دهان در ریش تو میانداخته اتفاقا در دهنت افتاده، اما چون او مداح اهل بیت رسول اکرم است و درویش بی ریا هر چه گوید از او عفو میتوان کرد این مطلع از بهترین اشعار اوست :

گر نه هردم ز سر کوی توام اشک برد

عاشقی ها کنم آنجا که فلک رشک برد

۶۰۹- مولانا یقینی شروانی

اگر چه شروانی بود اما در شیراز میبود و شعر بسیار گفته این مطلع از اوست :

سر به پیرانه سر افشاند یقینی در عشق

ز آنکه در عشق تو دارد سر پر افشانی

۶۱۰- شوقی شیرازی

مداح قاسم بیک پرناک بود و از اوصله های گرانمند یافت این دو مطلع از اوست :

میدهم جان، قدمی نه بسر بالینم

لب و دندان بنما یاد ده از یاسینم

چو استاد ازل بهر تماشا بست آیین را

ستونها ساخت در قصر نکویی ساق سیمین را

۶۱۱- علاء بیک مشکی تبریزی

به مشک فروشی اشتغال دارد و رایحه خوش طبع او در مشام انام خوشتر از مشک اذفر و عود و عنبر است این مطلع از اوست :

هر جا که ز رخ پرده بر انداخته باشی

صد همچو مرا عاشق خود ساخته باشی

۶۱۲- بابا صفایی قلندر استر آبادی

از ولایت استرآباد است و با هرکس که اختلاط میکرد میگفت که زودتر بمن چیزی بده تا بروم که من کعبم و با هرکس که مصاحب شده ام به یکماه نرسیده است که مرده و یا کشته شده، اما شیرین و خوش طبع بود. این مطلع از اوست :

۶۱۳- مولانا سلطان محمد سبزواری

از شهر سبزوار است و از جمله مداحان اهل بیت و در منقبت قصاید دارد و تخلص او نوشی است این مطلع از اوست :

۶۱۴- مولانا درویش عبدی نیشابوری

از او اشعار بسیار هست این دو بیت مشهور که هریک بند یک ترجیع است از اوست :

دامن باغ ز وصل تو پر از گل نکند

یا علی چشم بر عنایت توست

کار موقوف یک حمایت توست

یا علی، کلب آستان توایم

۶۱۵- مولانا میرزا احمد تهرانی

برادر مولانا هجری و برادر زاده ی مولانا امیدی تهرانی است این مطلع از اوست :

نیک و بد هر چه هست زان توایم

از کوی بتان با دل افگار برفتیم

۶۱۶- مولانا صابر رازی

از جمله شعرای ری بود و خطیب آنجاست این مطلع از اوست :

۶۱۷- مولانا خواجه ابوالقاسم تهرانی

اجدادش متمول بوده اند اما او را از آن نصیبی نیست بواسطه آن ترک وطن کرده و در بلاد گرجستان می بود . در آنجا فوت شد این رباعی در آنجا گفته :

و زجور فلک بی سر و سامان باشم

از کجروی چرخ بد اختر تا کی

۶۱۸- مولانا عنایت رازی

از ملازاده های ری است و به تجارت روزگار میگذراند این مطلع از اوست :

۶۱۹- مولانا قانعی تهرانی

نامش میرزا احمد و بامور دیوانی مشغولی میکند این رباعی از اوست :

پا از حد خود یک قدم افزون ننهی

از بهر طمع که روی زردی آرد

۶۲۰- مولانا حسین رازی

از ری است و خط نستعلیق را بد نمی نویسد .این مطلع از اوست :

۶۲۱- مولانا میرحاتم رازی

از قبیله اعراب بنی اسد است و بسه زبان شعر میگوید کاشکی نمی گفت این مطلع از اوست :

۶۲۲- مولانا ادهم رازی

از جمله مردمان بی تعین ری است این مطلع از اوست :

۶۲۳- مولانا عزالدین تهرانی

در تهران مکتب داری میکرد مردی متقی و درویش بود این مطلع از اوست :

۶۲۴- مولانا ابوالقاسم خطیب تهرانی

پسر خطیب تهران است و در طالبعلمی بسیار کوشید و بسی درویش نهاد است این مطلع را طوری گفته :

۶۲۵- مولانا حمدالله تهرانی

پدرش متمول بود اما او درویش و گوشه نشین است این مطلع از اوست :

۶۵۶- مولانا قنبری رازی

از جمله زرین کمران ری است و قنبری تخلص میکند این مطلع از اوست :

۶۲۷- مولانا نعمت تهرانی

اجدادش بغدادی اند اما خود در تهران متولد شده و پیشه او تاجری است این مطلع از اوست :

۶۲۸- مولانا نظام تهرانی

از جمله حفاظ آستانه امامزاده عبدالعظیم است و در کتابه نویسی دستی دارد، این بیت از اوست :

آواره ساخت عشق تو یکبارگی مرا

چگونه با دگران بینمش که نپسندم

۶۲۹- شیخ علاءالدوله تهرانی

متولی امامزاده اندرمان ری است، مردی خوش صحبت بود و دایم خدمت فقر او عابرین و نازلین بواجبی میکرد این بیت از اوست :

غبار غیر ز غیرت بگرد دامانش

شب هجر است رحمی کن بر آی ای جان من از تن

۶۳۰- مولانا شیخ جمال الدین ورجردی

از ورجرد همدانست و مرید نوربخشیه و مردی صوفی و گوشه نشین، این مطلع از اوست :

۶۳۱- مولانا محمد خضر شاه جرجانی

از جمله متمولان جرجان بوده و تخلص او فانی است این مطلع از اوست :

۶۳۲- مولانا رمضان نباتی

نباتی تخلص میکند از جمله شعرای استرآباد است و از صحافی اوقات میگذراند . این مطلع از اوست :

۶۳۳- مولانا خواجه فخرالدین احمد بخشی سمنانی

از جمله ارباب سمنان است و شعر بسیار دارد و در شعر جفایی تخلص میکند این بیت از اوست :

صحیفهٔ ششم در طبقهٔ ترکان

۶۳۴- امیر نظام الدین علیشیر : از کمال علو قدر و عظمت شأن محتاج به ستایش و بیان ن ...

۶۳۵- امیر شیخ نظام الدین احمد المشهور به سهیلی : از نژاد اتراک است و از غایت دقت طبع و صفای ادراک ا ...

۶۳۶- مولانا میر محمد صالح : پسر امیر نور سعید است که از اعاظم امرای جغتای بوده ...

۶۳۷- مولانا میر آهی : از ترکان جغتای است و در زمان سلطان حسین میرزا در ج ...

۶۳۸- امیر حسین علی جلایر : طفیلی تخلص میکرد و ازامران سلطان حسین میرزا بود با ...

۶۳۹- حسین قلی میرزا : از جماعت ترکان شاملوست پدرش امیر آخور صاحب قران مغ ...

۶۴۰- آی غوت میرزا : پسر بایزید سلطان نبیره ی جانان سلطان است، استاجلو ...

۶۴۱- یوسف بیک : از شعبه چاوشلو طایف ایست از استاجلو اگر چه ترک است ...

۶۴۲- نارنجی سلطان ارس باری خوان : از ولایت ارسبار من اعمال کردستان است . در اوایل در ...

۶۴۳- مولانا خیالی : در خدمت امرای ترک بسر می برد و در آخر بخدمت حضرت ص ...

۶۴۴- میر دوست طارمی : از جمله خدام آستان ملایک پاسبان امام انام و مقتدای ...

۶۴۵- میر شاه علی : از امیرزاده های جغتای بود. جوانی رشید و هنرمند و خ ...

۶۴۶- میر مقبول قمی : اصلش ترک بود چون در بلده ی قم مقیم شده بود بقمی مش ...

۶۴۷- مولانا همایی : اصلش ترک بود و در جوانی ترک ترکی کرده! در ترقی احو ...

۶۴۸- یوسف بیک توشمال : از اقوام ایو اوغلی است که اصلشان از قوم جغتای است ...

۶۴۹- الله قلی : اصلش ترک است اما خود به تاجیکان شبیه تر است که بر ...

۶۵۰- بوداق بیک : ولد حصار بیک بهارلوست که میرآخور نواب صاحبقرانی اس ...

۶۵۱- طفیلی ابدال : از ترکان خراسان است در اول در کسوت درویشان میگشت و ...

۶۵۲- مولانا آقا شوقی : در صاحب حسنی با شاعران ملاقات داشت بنابرآن شاعرشد ...

۶۵۳- مولانا مطیعی بیک : اصلش ترک است . اما در میان تاجیکان نشو و نما یافته ...

۶۵۴- مولانا وفایی : در اصل ترک است و پدران او در خدمت امرای ترک می بود ...

۶۵۶- حاجی آقا لر : لر است خود او میگوید از نسل اتابکان لرستانم مردی ا ...

۶۵۷- میرزا بوداق : اگر چه ترک است اما مدتها در میان تاجیکان بسر برده ...

۶۵۸- نگاهی جغتایی : اصلش از ترکان جغتای است . جوانی عاشق پیشه بود و در ...

۶۵۹- مولانا امتی : در خدمت داروغه فراشخانه نواب حضرت صاحبقرانی می بود ...

۶۶۰- موسی بیک : اگر چه اصلش کرد است اما در تبریز متولد شده علم سیا ...

۶۶۱- مولانا یرتیلمیش : از ترکان چمش کزک است، رمال خوب و ندیم مرغوب بود ام ...

۶۶۲- مولانا جدیدی : اصلش از میرزاده های ترکان بود، و در اوایل خود نیز ...

۶۶۳- مولانا حبیبی برگشادی : از برگشاد آذربایجان است اول در خدمت سلطان یعقوب می ...

۶۶۴- مولانا سوسنی : ا زترکان قره قویونلوست، اول در سلک قورچیان نواب صا ...

۶۳۴- امیر نظام الدین علیشیر

از کمال علو قدر و عظمت شأن محتاج به ستایش و بیان نیست :

آن امیر علی سیر کاین لفظ

صورت نام اوست در اذهان

المقلب به صاحب الخیرات

المقرب بحضرت السلطان « بنایی »

وی خلف الصدق کجکینه بهادر است که در ایام سلاطین جغتای به تخصیص در زمان سلطان ابوسعید از متعینان درگاه آن پادشاه بوده و جد مادریش میر بوسعید در سلک اعاظم امرای بایقرا میرزا جد سلطان حسین میرزا منتظم بود، لهذا، در ایام صبی با پادشاه مذکور در یک مکتب چیزی خوانده اند، در خلال آن احوال چنانکه مشهور است بینهما مبانی عهد و میثاق سمت رسوخ پیدا کرده و در اوایل نشو و نما ملازمت ابوالقاسم بابر میرزا را اقدام نموده بنابر وفور قابلیت از آن پادشاه ملقب بفرزندی گشت و بعد از فوت او در مشهد مقدسه به تحصیل کمالات مشغول گشت، بواسطه فترتی که در خراسان واقع شده بود بصوب ماوراءالنهر رفته در سمرقند در مدرسه خواجه افضل الله ابواللیثی به تکمیل قواعد فضایل اشتغال داشت تا آنکه سلطان حسین میرزا بر سریر سلطنت خراسان جلوس کرد، در روز مسرعی بجانب ماوراءالنهر روانه ساخت و کتابتی بسلطان احمدی میرزا پادشاه آنجا نوشت و استدعای ارسال و اعزام امیر مذکور را کرد، آن پادشاه امیر مذکور را با آنکه در آن اوقات در کمال فقر و فاقه بود. یراق لایق نموده بخراسان فرستاد، چون میر، به هری رسید، پادشاه و ارکان دولت و اعیان مملکت موردش را به انواع تعظیم و تبجیل تلقی نمودند و در بدو حال منصب جلیل القدر مهرداری بدو مفوض گشت و بعد از اندک وقتی مقدم امراء دیوان گشته بر پشت نشانها و دفاتر مهر میزد و بعد از چند وقت ترک اشتغال دیوانی کرده اعتکاف و اعتزال اختیار کرد و ثانیا حسب التکلیف پادشاه متقلد دارایی ولایت استرآباد و آن نواحی گشته و در آن ولایت علم اقتدار بر افراشت بالأخره ترک آن مهم نیز کرده دامن همت از اشتغال بالکلیه درچید و مدت الحیات پیرامون امور دیوانی نگردید، اما در آن وقت بیشتر از پیشتر منظور نظر اعزاز و احترام بوده و شاه و سپاه دقیقه ای از دقایق از اکرام و احترام و عزت و حرمت فرو گذاشت نکردند، و اکثر شاهزادگان ملازمتش نمودند بخدمتش تقرب می جستند و قبولش در حضرت پادشاه بمثابه ای بود که یکنواخت خواجه مجدالدین محمد وزیر پادشاه را ضیافت کرده بود. و پیشکشی زیاده از حد کشیده هر چند در آن زمان دستور نبوده که چهار قب بتاجیک دهند اما بنابر خدمت پسندیده به تشریف مذکور مشرف شده چنانکه توره ایشان است در مجلس نه جا زانو زده بعد از ساعتی هم در آن مجلس میر . فرجی خود را که مشهور است که با جامه به سیزده تنگه و دو میری بر میآمده جهت خواجه مذکور فرستاده و خواجه آنرا بر بالای چهار قب پادشاه پوشیده با آنکه تا زانوی او بوده جهت او بدستور نه جا زانو زده بعد از ساعتی به تکلیف بر جای نشست بی تکلف هیچکس در دولت هیچ پادشاهی این قدر قبول نیافت که او یافت و فی الواقع همچو او صاحب توفیقی کمتر بصفحه ظهور آمده از جمله توفیقاتش آنکه مدت الحیات لمحه ای از اوقات را به تعطیل نگذرانیده بلکه همواره مستغرق تحصیل کمالات بوده و به تصنیف و تألیف و نظم اشعار آبدار که تا قیامت اثر از او بر صفحه روزگار باقی خواهد بود بذل سعی و جهد مالا کلام مینمود تصانیفش بدین موجب است : ۱- نظم الجواهر فارسی ۲- نثراللألی ۳- نسایم المحبه ۴- خمسه المتحیرین ۵- قصه شیخ صنعان ۶- منشآت ترکی ۷- مفردات در فن معما ۸- عروض ترکی ۹-تواریخ دقیقه ۱۰- حالات سید حسن اردشیر ۱۱- حالات پهلوان محمد ابوسعید ۱۲- محبوب القلوب ۱۳- مجالس النفائس ۱۴- حیرت الأبرار ۱۵- فرهاد و شیرین ۱۶- لیلی و مجنون ۱۷- سد سکندری . وی را پنج دیوانست چهار ترکی و یکی فارسی است بدین موجب ۱۸ – غرایب الصغر ۱۹- نوادرالشباب ۲۰- بدایع الوسط ۲۱- فواید الکبر ۲۲- دیوان فارسی که قریب به سه هزار بیت باشد، باشد، در شعر ترکی مطلقا تخلص ایشان نوایی است و در دیوان فارسی تخلص فانی میکنند دیگر در رعایت اهل فضل و استعداد باقصی الغایت کوشیده به یمن تربیتش هر یک در فنی نادره ی عصر گشته مصنفات غرا بنام آن امیر توفیق آثار نوشتند، دیگر ابواب خیرات و مبرات مفتوح داشته و به تعمیر سیصد و هفتاد بقاع خیر که از آنجمله نود(۹۰) رباط است که در اکثر آنها در ایام حیاتش بصادرین و واردین آب و آش میداده اند و باقی مساجد و مدارس و خوانق و پل موفق گردید، به یمن رعایت او ارباب حرفت چون صحاف و مذهب و مصور و حفاظ و محرر و خطاط و نقاش و سایر اهل صنایع در آن امور نهایت دقت بتقدیم رسانیده یگانه روزگار گشتند، آخر الأمر دست قضا و قدر بساط کثیرالأنبساط آن امیر نیکو سیر را در نور دید و در روز یکشنبه شهر جمادی الأول سنه ست و تسعمایه کلیات احوالش بشیرازه ی اختتام رسید از دیوان فارسیش این دو سه بیت ثبت افتاد

دلم بدست تو مرغی است در کف طفلی

که نی کشد نه گذارد نه سازدش قفسی

این مطلع مشهور نیز از اوست :

نه دل بباغ کشد نی بلاله زار مرا

من وغم تو بعیش و طرب چکار مرا

و این مطلع قصیده ایست که تتبع دریای ابرار کرده است :

آتشین لعلی که تاج خسروان را زیور است

اخگری بهر خیال خام پختن در سر است

در محلی که مولانا جامی از حجاز معاودت کرده بود امیر علیشیر این رباعی را در سلک نظم کشیده و به استقبالش فرستاده اند .

انصاف بده ای فلک مینا فام

زین هر دو کدام خوبتر کرد خرام

خورشید جهانگرد تو از مطلع صبح

یا ماه جهانگرد من از جانب شام

اشعار نامدار ترکی اش بنابر فرط وضوح مناسب ندید بهمین یک معمای ترکی اختصار رفت .

معما باسم محسن :

مجلده شیخ دون کیجه کوت نیشی باشلادی

سیندردی شمع نقلینی حوض الچیره تاشلادی

مولانا صاحب دارا قصیده ای در مرثیه او گفته که از یک مصرعش تاریخ ولادتش ظاهر میشود که در سنه اربع و اربعین و ثمانمایه روی نموده و یک مصرعش تاریخ وفات و این چند بیت از آنجاست .

ای فلک بیداد و بیرحمی بدینسان کرده ای

ای اجل ملک جهان را باز ویران کرده ای

کرده ای گاه از جفا حیران دل صد اهل دین

گه ز کین قصد هلاک مسلمان کرده ای

کرده بر جانها کمین بنهاده ای دام عنا

هر زمان از کینه جویی صید صد جان کرده ای

۶۳۵- امیر شیخ نظام الدین احمد المشهور به سهیلی

از نژاد اتراک است و از غایت دقت طبع و صفای ادراک الحق آن قوم را به یمن طلوع آن اختر افق احتشام سرخ رویی تمام حاصل است . مصرع : « چنین دهد اثر آری طلوع چون چون تو سهیل .» ( و هر در شاهوار که آن خلاصه روزگار ببرکت طبع سهیل آثار ) از معدن یمن خاطر بر سر بازار اظهار آورده چون عقیق یمانی آبدار است و همچون لعل بدخشانی نامدار، در تذکره الشعراء مذکور است که منشاء تخلصش آنکه ویرا خلوص اعتقادی نسبت بشیخ آذری بوده از خدمتش دریوزه ی تخلصی میکند بنابر التماس او شیخ تفأل بکتابی که در نظر داشته کرده آنرا میگشاید در سطر اول لفظ سهیل برآمده لاجرم بدین تخلص مسمی گردیده .

مولانا حسین واعظ علیه الرحمه و الغفران انوار سهیلی را باسم آن امیر کبیر مرقوم ارقام بلاغتا انجام گردانیده همانا ایشانرا، دو دیوانست یکی ترکی و یکی فارسی، این چند بیت از دیوان فارسی ایشان ثبت افتاد :

بشام غم چو من دردی کشی کاندر شراب افتد

از آن کمتر که تا روز جزامست و خراب افتد

بروز غم کسی جز سایه من نیست یار من

ولی او هم ندارد طاقت شبهای تار من

گویند که این مطلع را گفته و بر حریف ظریفی میخواند :

شب غم دیو باد آهم از جا برد گردون را

فرو برد اژدهای سیل اشکم ربع مسکون را

گفت : میر! شعر میگویی یا آدم میترسانی؟!

آخر در شهور سنه ثمان و عشر و تسعمایه کوکب عمرش بمغرب فنا شتافت .

۶۳۶- مولانا میر محمد صالح

پسر امیر نور سعید است که از اعاظم امرای جغتای بوده و نبیره ی امیر شاه ملک که رکن السلطنه امیر تیمور گورکان است و خودش جوانی بغایت خوش فهم و بسوز و درد بوده چنانکه مصرع : توان شناخت ز سوزی که در سخن باشد . این دو مطلع از اشعار اوست :

هر زمانم قامتش در ناله زار آورد

ترسم این نخل بلا دیوانگی بار آورد

اسیر هجر شدم هر کجا که دل بستم

فتاد طرح جدایی بهر که پیوستم

۶۳۷- مولانا میر آهی

از ترکان جغتای است و در زمان سلطان حسین میرزا در جرگه امرا مهر میزد عاشق پیشه و لوند و خوش مشرب بود ابیات نیک از او مشهور است این چند بیت از آن جمله است :

آهم چو گرد باد فنا می برد مرا

از کوی یار، آه چرا می برد مرا

شدم سرشک فشان چون برخ نقاب گرفت

شود ستاره نمایان چو آفتاب گرفت

بی قد تو دل بسته صد بند بلا شد

کی وا شود آن غنچه که از شاخ جدا شد

جهان کهنه خلقی را بدل داغ هوس مانده

بیا ساقی که این ویرانه از بسیار کس مانده

وارسته ای کجاست که راه عدم رویم

با یکدگر چو سایه قدم در قدم رویم

بر ما چه میکشی قلم رد بملک عشق

ما خود کمینه جور کش این قلمرویم

من بودم و رقیب که آن مه سلام کرد

مردم ز غم که آه، کرا احترام کرد

هر جا بتان بجامه گلگون نشسته اند

تا گردن از فراغ تو در خون نشسته اند

رحمی که عاشقان همه شب بی مه رخت

تا روز چشم بر مه گردون نشسته اند

خوش آنمجلس که آنجا توبه خود چو نکنم ظاهر

مرا ساقی گریبان گیرد و می در گلو ریزد

خوش آنکه خواب کنم زیر پای او آنسان

که چون دراز کند پا بروی ما برسد

این رباعی او بسیار خوب واقع شده .

گر در غم عشق استوار آید دل

بر مرکب آرزو سوار آید دل

گر دل نبود کجا وطن سازد عشق

ور عشق نباشد بچه کار آید دل

۶۳۸- امیر حسین علی جلایر

طفیلی تخلص میکرد و ازامران سلطان حسین میرزا بود با وجود امارت فانی مشرب و بی تکلف و خوش صحبت بود و در آن زمان در شعر خصوصا در قصیده همه کس او را قبول داشته است . این قصیده ی او مشهور است .

سرو قدت جلوه کرد قد صنوبر شگست

لعل لبت خنده کرد قیمت گوهر شکست

هندوی دربان او چوب سیاست بقهر

از کف خاقان کشید بر سر قیصر شکست

و این بیت او در تعریف دهان از قصیده ی دیگریست بسیار خوب گفته.

ماند به نقطه دهنش در غبار خط

لیکن چو نقطه ای که بود در خط غبار

در آخر حیات بعراق افتاده در خدمت امیر نجم ثانی که وزیر صاحبقران مغفور بود بقدر رتبه یافت و چند قصیده بنام او گفت، میان او و مولانا امیدی تهرانی در قصیده گویی نزاع افتاد و هجو یکدیگر کرده بودند از آن جمله این دو سه بیت امیدی که در قصیده ای باسم امیر نجم ثانی گفته تعرض باوست :

عیبم اینست کاز دیار ری ام

نه سمرقندی و بخارایی

یاوه گویان کاسه هر جابر

تره تر زنان بغرایی

که طفیلی خوان طفلانش

گستراند بساط بابایی

هر که بیتی سه چار موزون بست

کی مسلم شود به استایی

وفاتش در سنه خمس و عشرین و تسعمایه بوقوع انجامید این مطلع هم از اوست :

بتی کاز گل بود آزار پا در گشت بستانش

چسان در دیده خواهم با وجود خار مژگانش

۶۳۹- حسین قلی میرزا

از جماعت ترکان شاملوست پدرش امیر آخور صاحب قران مغفور بود. او نیز چند روزی بخدمت صاحبقرانی مشرف شد اما بواسطه سعایت بعضی از مفسدان اخراج شده متوجه خدمت همایون پادشاه شد . حالیا یکی از امرای معتبر اوست طبعش در شعر خوب و سلیقه اش مرغوب است، این مطلع از اوست :

تار طنبور که راز دل من میگوید

گوش کن گوش که از پرده ی سخن میگوید

۶۴۰- آی غوت میرزا

پسر بایزید سلطان نبیره ی جانان سلطان است، استاجلو جدش امیر الامرای حضرت صاحبقران مغفور بود.

حسن سلوک را با رأفت و عدالت جمع کرده بعد از پدر چند روزی علم امارت برافراشته متقلد دارایی آن مهم گشت سپس در سلک امرا در آمد و از آن معم معاف گردید در شهور سنه ست و خمسین و تسعمایه وفات یافت، ذهنش در نظم بغایت ملایم افتاده بود، اکثر کتب تواریخ را بنظر امعان دیده و مورخی نیک بود بهر دو زبان فارسی و ترکی شعر میگفت این رباعی فارسی زاده طبع اوست :

چشمی بجهان نیست که حیران تو نیست

خورشید فلک چون مه تابان تو نیست

سر چشمه آب خضر ای غنچه دهن

چون لعل حیات بخش خندان تو نیست

این مطلع هم از اوست :

سرم ز خاک ره آن سرو ناز بر نگرفت

مگر نیاز من خاکسار در نگرفت

۶۴۱- یوسف بیک

از شعبه چاوشلو طایف ایست از استاجلو اگر چه ترک است اما اطوار آدمیانه از ایشان بظهور میرسد . و در تقوی و طهارت و اجتناب از امور نا مشروع چندانکه تعریف کنند زیاده از آن است چه حالیا مدت دوازده سال شد که با من می باشد هرگز امری که منافی عقل و شرع باشد ازا و مشاهده نیفتاده در شجاعت و سپاهیگری کامل است و در شعر فارسی و ترکی طبعش بسیار خوب، حاصل آنکه در این زمان مثل او ترک بلکه تاجیک نیز کم پیدا میشود . یوسف تخلص میکند.

این دو غزل و چند مطلع ترکی و فارسی از اوست :

تا کار دل ز عشق تو مشکل نمیشود

آسان مراد دل ز تو حاصل نمیشود

دل قطره قطره خون شد و از راه دیده رفت

رحمت هنوز بر من بیدل نمیشود

آهم بگرد باد فنا میدهد مرا

از آب دیده خاک تنم گل نمیشود

رمزی است در تغافلش ایدل و گرنه یار

یکبار کی ز حال تو غافل نمیشود

یوسف کجا بخت سیه شادی از کجا

هرگز به بندگیت چو قایل نمیشود

سر سر باختن در کار آن سیمین بدن دارم

بمرگ خود نمی میرم در این کاری که من دارم

نهان نهان که کونگل آه عاشقانه چیکار

علاجین ایله . و گر نه ایشی فغانه چیکار

آخ ایتما گویید اگستاخ چوخ سرشک ای گوز

بوماجرا سونک اوجی ایت حذر که قانه چیکار

یوتوشدی زلفینه شمشاد شاخ شنه نولوپ

دونن گورنده منین کاغیرت نه شاخ شانه چیکار

غمیده یار منا بی تا بلیغ قه طعن بتلی

زمان زمان بو که گو نکلوم اوتی زبانه چیکار

چیکار گه آه و گهی بار غصه غم اوتی

کونکلدین اولمه یوسف هنوز تا نه چیکار

دیمه کیل کیم گوز ومی قتلیمش گرفتار ای کوکنکل

گوزنی سن ایلیمش سن بیله جویبار ای کوکنکل

جلوه ی ناز بیله اولسی قامت بینی

دور نک ای عشق شهیدی که قیامت بینی

۶۴۲- نارنجی سلطان ارس باری خوان

از ولایت ارسبار من اعمال کردستان است . در اوایل در خدمت کپک سلطان که یکی از امرای معتبر حضرت صاحبقرانی بودمی بود الحال که مدت بیست سال شد در خدمت شاهزادگی بهرام میرزا میباشد،در خوانندگی درها می پاشد در سپاهیگری نیز دعوی بسیار میکند، اما تا غایت کاری نکرده، انشاءالله تعالی بعد از این بکند وجه تسمیه سلطانی او آنکه . نواب صاحبقرانی سرکاری نمدپوشان که در اردوی معلی ترکی میباشند و خود را لشکر رضا میدانند شفقت فرمودنده اند، حضرت سلطان مذکور شعر فارسی و ترکی هر دو میفرمایند و تخلص نارنجی میکنند چون سلطان مذکور در سخن گفتن طولی میدهند ذکر ایشان نیز مطول شد این مطلع غرا از جمله اشعار آن جناب است :

لطف و احسان و کرم چونکه بغایت دارم

هر چه دارم همه از شاه ولایت دارم

۶۴۳- مولانا خیالی

در خدمت امرای ترک بسر می برد و در آخر بخدمت حضرت صاحبقرانی سرافراز شده از جمله مخصوصان گشت و فی الواقع لیاقت آن داشت چه، بسیار مرد فقیر و درویش نیک نفس خیرخواه بود و در شاعری نیز طبعش بسیار خوب افتاده و از شعرای ترک کم کسی را رتبه او تواند بود، دیوان غزل را تمام کرده و قصاید نیز دارد . و در مثنوی نیز خوب بود، جواب گوی و چوگان مولانا عارفی گفته، این بیت در تعریف جغه از آن کتابست :

باشینده جغه سی عنبر افشان

خویلر سر زلفی نک پریشان

در شهور سنه احدی و خمسین و تسعمایه در قزوین فوت شد و در مشهد مقدسه رضویه مدفون گشت این مطلع و بیت او هم خوب است :

نارنجی لباش ایچره گلور اول مه تابان

التونغه توتولیمش شانه سین بیر درو غلطان

در در آسلور هر سر گوشینده نگار ونک

یا ای له قرین بولمیش ایکی کوکب رخشان

۶۴۴- میر دوست طارمی

از جمله خدام آستان ملایک پاسبان امام انام و مقتدای اهل اسلام امام علی بن موسی الرضا علیه السلام من الملک العلام علیه التحیه و الثناست .

اصلش از میرزاده های جغتای است و خود نیز در پیش بابر میرزا رتبه عالی داشت شبی حضرت امیرالمومنین و امام المتقین اسدالله الغالب علی بن ابوطالب را در خواب دید، او را بترک دنیا فرمود که ترک الدنیا رأس کل عباده و حب الدنیا رأس کل حطیه و توجه بآستان عالیشان امام همام اشارت فرموده اند. بنابر آن بترک امارت گفته و بدرگاه عالم پناه روی آورده مدت پنجاه سال در آنجا اوقات بعبادات گذرانیده و معاش از وجه کتابت بهم میرسانید . و از هیچکس طلب و توقعی نکرد و بعد از آن باین رتبه عالی سرافراز گشت و حال چند سال است که بدین خدمت مشغول است . خط را خوب مینویسد و در علم اعداد مهارت دارد. و در شعر و معما نیز طبعش خوبست و با اینهمه درویشی و دردمندی بسیار خوش صحبت و شیرین سخن واقع شده. این مطلع زاده ی طبع آن سعادت آثار است :

چاک هایی کاز گریبان سوی دامان من است

هر طرف راهی است کاز جان سوی جانان من است

۶۴۵- میر شاه علی

از امیرزاده های جغتای بود. جوانی رشید و هنرمند و خط نستعلیق را طوری مینوشت و در کمانداری سرآمد زمان و از نوادر دوران بود. من در کمانداری شاگرد اویم و دیگر در معما و عروض وحدت ذهن از تعریف زیاده بود و در سپاهیگری بی بدل، در شهور ثمان و ثلاثین و تسعمایه فوت شد، قصیده ای در جواب مولانا امیدی گفته بود این مطلع و بیت از آنجاست :

ای رخت در سپهر زیبایی

آفتابی به عالم آرایی

تو ببازار حسن یوسف مصر

ما تهی کیسه های سودایی

۶۴۶- میر مقبول قمی

اصلش ترک بود چون در بلده ی قم مقیم شده بود بقمی مشهور شده است در اوایل شباب قدم در سپاهیگری نهاده و در خدمت سلطان یعقوب او را ترقی تمام دست داد بعد از آنکه شبابش به شیب مبدل شد ترک آن امر خطیر کرده و در شهر مذکور می بود . او را در اکل و شرب شهرت تمام بود، اوقات در مصاحبت لوندان صرف میکرد و غزل پردازی و عشقبازی او مشهور نزدیک و دور است اما در آخر از آن وادی دور افتاده بود چنانکه خود میگوید :

عاشقانه گر از این پیش سخن میگفتم

عشق میگفت و جوانی نه که من میگفتم

فی الواقع او را در غزل ابیات خوب است از آنجمله این چند بیت از اوست که سمت تحریر یافت :

هر دم بصورت دگرم دل رود ز دست

عاشق شدن خوش است بهر صورتی که هست

ایدل که ناگهان بتو چندین بلا رسید

فکری بکن به بین بتو این از کجا رسید

نه کسی که بهر دردم رود و طبیب جوید

نه کسی که گر بمیرم کفن غریب جوید

پر از خوناب حسرت شد دو چشم اشکبار من

یکی بر روز من گرید یکی بر روزگار من

۶۴۷- مولانا همایی

اصلش ترک بود و در جوانی ترک ترکی کرده! در ترقی احوال در عجم بملک اصفهان مقیم شد و همانجا فوت شد . شعر خوب او بسیار است این دو مطلع از آن جمله است :

چنان زرد و ضعیفم از فراق لاله رخساری

که می افتم اگر خود را نمی گیرم بدیواری

علی الصباح که مردم بکار و بار روند

بلاکشان محبت بکوی یار روند

۶۴۸- یوسف بیک توشمال

از اقوام ایو اوغلی است که اصلشان از قوم جغتای است و به ایواوغلی مشهوراند، در خدمت حضرت صاحبقران مغفور در سلک پروانچیان می بود، الحال منصب توشمالی صاحبقران بدو متعلق است و اوقات به تقوی و طهارت میگذراند، قوت مطالعه عجیبی دارد و اکثر خطوط مثل معلقی، خطایی، کوفی، نصاری را خوب مینویسد و میتواند خواند و با وجود اشتغال بخدمت یک لحظه بیکار نمی ماند و پیوسته کتاب فقهی و حدیث و تفسیر مطالعه میکند و طبعش در شعر ترکی و فارسی هم خوب است این مطلع ترکی که برای خلف نامی گفته نوشته شد :

ای خلف زیبا یراتمیش سیزنی رب العالمین

صورتین نقشین یازن نقاشه یوزمین آفرین

۶۴۹- الله قلی

اصلش ترک است اما خود به تاجیکان شبیه تر است که بر ترکان در اصفهان به قابضی اشتغال دارد، این مطلع از اوست :

حال مجنون دگر است و من دیوانه دگر

قصه عشق دگر باشد و افسانه دگر

این بیت هم از اوست :

زادهد! بدر مسجد و میخانه گذر کن

هر جا سخن حق شنوی مگذر از آن در

۶۵۰- بوداق بیک

ولد حصار بیک بهارلوست که میرآخور نواب صاحبقرانی است و خودش نیز در خدمت آن حضرت است . با وجود ترکی این مطلع در رشته نظم کشیده .

کرده کاکل را پریشان عزم میدان میکنی

باز از سر خاطر ما را پریشان میکنی

۶۵۱- طفیلی ابدال

از ترکان خراسان است در اول در کسوت درویشان میگشت و الحال در خدمت یکی از امرای ترک می باشد.ندیم مجلس و مصاحب اوست چون او مرد جسیم و اکول است . ا ین قطعه را جهت خود بنظم آورده که:

میر طفیلی که یمیک وقتینده بین گرک رستم دستانی در

هیأت ایله رستمه بنذر ولی بغینه باخما که خراسانی در

این بیت او هم بد نیست :

هر طرف صف صف توروبتور . اهل دلار او گمه گه

وه بیزی التور مگه یوخدور مجالی خوبلارون

۶۵۲- مولانا آقا شوقی

در صاحب حسنی با شاعران ملاقات داشت بنابرآن شاعرشد این مطلع از اوست :

با رقیبان سخن از کشتن من میگویی

کشتن آنست که با غیر سخن میگویی

۶۵۳- مولانا مطیعی بیک

اصلش ترک است . اما در میان تاجیکان نشو و نما یافته این مطلع فارسی از اوست :

وادی نامرادیی دارم

بخدا خواب وادیی دارم

۶۵۴- مولانا وفایی

در اصل ترک است و پدران او در خدمت امرای ترک می بوده اند این مطلع از اوست :

دگر ای هم نشینان خار خاری کرده ام پیدا

عجب نازک نهالی، گلعذاری کرده ام پیدا

۶۵۶- حاجی آقا لر

لر است خود او میگوید از نسل اتابکان لرستانم مردی است که خود را در اکثر امور داخل میداند اما در هیچ امر دخل ندارد، اول مهماندار نواب صاحبقرانی بود بعد از آن یوز باشی و خلیفه قورچیان کرد شد، اگر شعر نفرمایند بسیار خوبست از شعری که از او نوشته میشود صدق مقال کاتب معلوم میگردد .

روی شه را ز دور دیدم من

سر بر اوج فلک کشیدم من

روی شه دایما چو مه باشد

روی شه هر که دید شرف باشد!

نه که مصرع آخر در کتابت غلط شده بلکه شاعر چنین گفته . من گفتم که ( مه ) و ( شرف ) چگونه قافیه باشد؟! . گفت : چه کنم که به از این قافیه نیافتم!! شاهزادگی بهرام میرزا از برای او دو بیت گفته بودند و خوب واقع شده . و آن اینست :

پدر تو لر است و مادر کرد

چون تو شاعر شدی بگردن خورد

شاعری کار دردمندان است

شاعری پیشه لوندان است

۶۵۷- میرزا بوداق

اگر چه ترک است اما مدتها در میان تاجیکان بسر برده و میباشد این مطلع از اوست :

وفا و مهر پیش آورد و برد از دل بدر کین را

خدا انداخت گویا در دل آن نازنین این را

۶۵۸- نگاهی جغتایی

اصلش از ترکان جغتای است . جوانی عاشق پیشه بود و در هنرمندی ید بیضا مینمود . مثل خاتم بندی و نقاشی، طبعش در شعر ملایم بود این مطلع تعلق به ان نادر العصری دارد :

فلک روزی که از کوی توام آواره میسازد

فلاخن از مه نو، سنگ از سیاره میسازد

۶۵۹- مولانا امتی

در خدمت داروغه فراشخانه نواب حضرت صاحبقرانی می بود حرارتی در شعر داشت جوانی بتقوی وطهارت و عاشق پیشه بود . اول لعلی تخلص میکرد آخر به امتی قرار داد در شهور سنه خمس و خمسین و تسعمایه در دست قطاع الطرین شهید شد . این مطلع و بیت از اوست :

شبگون تون ایچره دیدوم قانوم تو کراو قامت

دیدی بتم ایلاب کیم یوخ قرا قیامت

اول مسیحی ینعلاروپ بیزنی رقیبی کولد وروپ

دلونی جانلان درر اوله که بیزنی الدوروپ

تا مقید گیچگانیدین بیلدی گویا اینچدوم

شمیدی کو نکلومنی سورا راوقی ما یمنعا و التوروپ

۶۶۰- موسی بیک

اگر چه اصلش کرد است اما در تبریز متولد شده علم سیاق و حساب خوب ورزیده و بدین واسطه گوی سبقت از اقران و امثال ربوده و بشرف انشای آستانه منوره ی متبرکه صفیه صفویه حفت بالأنوار القدسیه مشرف شده و در نوشتن خطوط نیز دستی دارد این مطلع از اوست :

بدل تیری کازان ترک کمان ابرو کند منزل

نهالی گردد و تخم محبت باشدش حاصل

۶۶۱- مولانا یرتیلمیش

از ترکان چمش کزک است، رمال خوب و ندیم مرغوب بود اما ملحد طور واقع شده، شعرهای طرفه میگفت و دعوی کیمیاگری و علوم غریبه میکرد این چند بیت طرفه از اوست :

سنیک در یا الهی جمله فرمان

کمینه درد و رسنک کیمسه درمان

چکمونک در کم نور الور باغ

کیچی یوزی قرا در قوتینک آغ

ده ونی آغلادن کولدرن سن

یا توران بالمیغه سن قالدرن سن

بوبنوزینی اکری قیلان سن

اوکوز قویروغنی دوغری قیلان سن

حلب ده بیر قاریچوق چرخ گیردی

مصرده بیر کیچی قورخدی . بگیردی

۶۶۲- مولانا جدیدی

اصلش از میرزاده های ترکان بود، و در اوایل خود نیز در خدمت سلاطین ترک می بود بعد از انقراض آن دولت مصاحب امیر نجم ثانی وزیر صاحب قران مغفور شد و بعد از آن در اردوی عالی با امراء و اهل دولت ملاقات میکرد در اواخر در خدمت حضرت صاحب قرانی بسر می برد تا در شهور سنه تسع و ثلاثین و تسعمایه درگذشت :

مرد هزال و شیرین سخن بود و در ندیمی و شاعری گوی مسابقت از اقران می ربود، این مقطع از او بخاطر بود ثبت افتاد :

جدیدی جانینه یوزمین بلالر

کورنک کیملار پیلان همراز اولبتور

۶۶۳- مولانا حبیبی برگشادی

از برگشاد آذربایجان است اول در خدمت سلطان یعقوب می بود، آخر بشرف ملازمت حضرت صاحبقران مغفور سرافراز گشت آنحضرت او را منصب ملک شعرایی داده از روی هزل گرزالدین بیک نام نهاد، در اوایل حال بواسطه فقر و پریشانی اوقات بشبانی میگذرانید گویند سبب تربیت او این شد که سلطان یعقوب روزی در شکارگاه او را دید که بره ای چند میچراند یکی از ملازمان را فرمود که « از این پسر بپرس که این بره ها از کیست؟»

آن ترک نزدیک حبیبی آمد و پرسید و او جواب داد که « بره ها از گوسفندان است » ترک دیگر بار پرسید که « بزرگان ده شما کیانند؟» گفت : گاوان از همه بزرگترند بار دیگر گفت : من آنهایی را میگویم که پیشواز مردم بدم در میآیند؟ جواب داد که سگهای کپک اند! که همچو تو عزیزی که بده میآیی باستقبال بیرون میروند ترک در قهر شده به ترکی گفت « آی نه جایدوم سنی؟» گفت : جبار کور که یولدا شلرنک گتی».

آن ترک قیل و قال را بعرض پادشاه رسانید...پادشاه را خوش آمد او را تربیت فرمود و بواسطه لطف طبع شاعر شد این مطلع ترکی و بیت از اوست:

گر سنین چون قیلماسم چاک ای بیت نازک بدن

گوروم اولسون شول قبا اکنونده پیراهن کفن

چخمسا سودای زلفک باشدن ای مه گریوزایل

استخوان کلم ایچره دو تسه عقرب لرو طن

۶۶۴- مولانا سوسنی

ا زترکان قره قویونلوست، اول در سلک قورچیان نواب صاحبقرانی می بود آخر بواسطه امر ناملایم که از او سر زد از آن درگاه محروم شد و با وجود آنکه شعری نمیتواند خواندن تا بگفتن چه رسد . شعر مردم بنام خود میخواند در محلی که بجمع کردن این اوراق ابتر مشغول بودم . از او شعری طلب کردم این مطلع را از سوسنی قدیم بنام خود خواند که درمجالس النفایس آورده شده است حسب التماس او نوشته شد:

مجردان که ز قید زمانه آزادند

نه صید گشته بدام کسی نه صیادند

دیگری برایم نقل کرد که « با چند تن از جوانان دلاویز در شهر تبریز با سوسنی سیر میکردیم و التزام کرده بودیم که بهر جوان که رسیدیم مناسب حال او شعری در بدیهه بگوییم اتفاقا بجوان قصابی رسیدیم و هریک در فکر شدیم، سوسنی پیش از همه این مطلع را خواند :

هر گه آن قصاب تیغی برگلوی من نهد

میزنم سر بر زمین تا پا بروی من نهد

بعد از آن چنانکه شعرا در شعر گفتن فکر کنند هر لحظه اندک تأملی کرده سر برمیداشت و یک بیت میخواند و یاران مسوده میکردند تا آنکه غزل هفت بیت به تخلص سوسنی تمام خواند یاران انصاف داده تحسین کردند که غزل هفت بیت بدین خوبی در بدیهه گفتن بسیار مشکل است. بعد از آن بر سبیل استراحت بر صفه دکان دلاکی برآمده نشستیم قضا را کتابی در طاقچه دکان بود، یکی از یاران آن کتاب را برداشته بگشود، دیوان کمال بود اتفاقا در صفحه اول غزلی که سوسنی در بدیهه گفته بود

به نظر درآمد. چون یاران بنیاد تعرض کردند او از کمال بی حیایی که داشت سوگند مغلظه یاد میکرد که توارد واقع شده است و اگر نه من این غزل را در هیچ دیوانی نخوانده و از کسی نشنیده ام، من این نقل را باور نمیکردم اگر که آن مطلع سوسنی ماضی را بخط خود نوشته بمن نمی فرستاد . این مطلع ترکی خاصه اوست :

بولغار گر مهر رخونک جبیب قبادن طالع

صحیفهٔ هفتم در ذکر سایر عوام

۶۶۴- مولانا احمدی : سر دفتر ظرفای عالم و در اشعار مضحک مقبول عرب و عجم ...

۶۶۵- مولانا قاسم قربنو : از چپانیان شهر هرات است و بسیار بی قید و لاابالی ا ...

۶۶۶- مولانا حسن زار ناتوان : از شیخ زاده های سپهسالار مالک است و مزار مذکور در ...

۶۶۷- مولانا بیره : مرد بله و ساده است و بغایت از وادی شاعری بدور افتا ...

۶۶۸- مولانا کرمانی : از شعرای عجیب و بلغای غریب است چه، در شعری که شکای ...

۶۶۹- مولانا استاد نوری قفل گر : از بزرگان زمان و نوادر دوران است! در آن صنعت بمرتب ...

۶۷۰- مولانا ظهوری کرمانی : مردی درویش و عامی است و فقیر است این مطلع از اوست ...

۶۷۱- مولانا ساکنی قمی : ولد انصاری بود از عدم فضیلت به حمامی گری قیام میکر ...

۶۷۲- مولانا شمالی کاشانی : قصه خوان و مداح و خواص گوست، و در شاعری نیز دخل می ...

۶۷۳- تزریقی اردبیلی : در شماخی بدلالی اوقات میگذراند و شعرهای بی مزه میگ ...

۶۷۴- کلیمی پینه دوز اوغلی : تبریزی است، مرد فقیر و عامی است و بهر دو زبان که ع ...

۶۷۵- بسملی کله پز : در شهر قزوین بکله پزی مشغولی میکند و هفتاد سال بدی ...

۶۷۶- مولانا حسن مشتاقی شیرازی : مولدش دارالملک شیراز است و اوقات او بقصه خوانی میگ ...

۶۷۷- مولانا پهلوان محمد یتیم مشهدی : مردی شجاع و کریم الطبع و در زمان خود سر آمد یتیمان ...

۶۷۸- استاد شجاع : بسکب تاجدوزی اوقات میگذراند و گاهی شعرهای موزون از ...

۶۷۹- مولانا لوندی : قصه خوان و از ورجرد که قصبه ایست از همدان عامی است ...

۶۸۰- مولانا شطاحی : پسر لوندی مذکور است حیثیتی که دارد اینست در یکروز ...

۶۸۱- گلو علی : از گلویان شیراز است و بسرتراشی اوقات خود ضایع میکن ...

۶۸۲- حاجی روشنی : بغدادی است و مردی گوشه نشین و فقیر است و بکتابت او ...

۶۸۳- پهلوان میرزاعلی بیلدار تبریزی : او با من میباشد و در کار خود پهلوان است و نقش ها و ...

۶۸۴- شاه وردی سبزواری : پسر پهلوان سلطانعلی بیلدار سبزواری است اما او را د ...

۶۸۵- مولانا بهلول قزوینی : به زرگری مشغولی مینماید بسی بی تعین و لاابالی است، ...

۶۸۶- درویش عبدی تبریزی : مردی دیوانه صفت است این مطلع از اوست :

۶۸۷- ولی خیاط ساوجی : از ولایت ساوه است این مطلع از اوست :

۶۸۸- حسین خاله تونی : تخلصش نیز تونی است و خود در امرید و شاگرد حیرتی می ...

۶۸۹- مولانا حافظ پیر علی فراقی : همانا که از ولایت عراق است . مردی درویش و فقیر است ...

۶۹۰- حافظ میرک کاشانی : در شهر خود بقصابی اوقات میگذراند، این مطلع از اوست ...

۶۹۱- مولانا نردی استر آبادی : از دارالمؤمنین استر آباد است، قصه خوان و نراد است ...

۶۹۲- مولانا حافظ عصار قزوینی : از مردم قزوین است و مرید نوربخشیان است، این رباعی ...

۶۹۳- خواجه علی استرآبادی ( بازاری ) : بازاری تخلص میکند و این دو رباعی از اوست:

۶۹۴- خواجه فتح الله قزوینی : از مردم قزوین و مرید نوربخشیان است و بتجارت مشغول ...

۶۹۵- استاد شاه قلی نقاش قمی ( الوانی ) : از شهر قم است و در نقاشی و رمالی وقوف تمام دارد، و ...

۶۹۶- مولانا خلیل تبریزی : خیر و عالم بود و جهت فرط مکنت مسجدی در تبریز ساخته ...

۶۹۷- قرداش تبریزی : و چینی فروش است و از مردم شهر تبریز، در محلی که صب ...

۶۹۸- مولانا عبدل کاشانی : در شهر خودش که کاشان است کاغذ فروشی میکند و گاهی ش ...

۶۹۹ - خواجه محتشم کاشانی : به بزازی مشغولی دارد و در شعر بد نیست .چون جوانست ...

۷۰۰- مولانا غیاث الدین باغبان کنی : از قریه کن است از قرای ری در باغبانی بی بدل و در ش ...

۷۰۱- مولانا حسین ابدال تبرایی : از شهر حله است و در اوایل بصورت قلندری بر آمده گرد ...

۷۰۲- مولانا مقصود بنای تبریزی : پسر عبدالسلام معمار است که معمار تبریز بود مرد آدم ...

۷۰۳- مولانا دیو طبسی : اطوارش را از اسمش میتوان معلوم کرد این مطلع در تعر ...

۷۰۴- خواجه خرد : بیلدار پهلوان زمان است و استاد پهلوانان بود در عرا ...

۷۰۵- استاد قاسم کمانگر هروی : از مردم هرات است و در کمانگری و چماق گری سرآمد کما ...

۷۰۶- مولانا محمود زهگیر : او نیز از همین طایفه است زهگیر و قنطر ترازو را خوب ...

۷۰۷- پیرزاده حسین اصفهانی : ولد نجفی قلندر است و در اصفهان به تکیه داری اوقات ...

۷۰۸- دیوانه نقاش تبریزی : از مردم شهر تبریز است گویند در مجلس سلطان یعقوب او ...

۷۰۹- خواجه شاه ولی : از آدمی زاده های سمنان است و استیفای قاسم علی سلطا ...

۶۶۴- مولانا احمدی

سر دفتر ظرفای عالم و در اشعار مضحک مقبول عرب و عجم است مضامین کثیر را در اندک عبارت فصیحی بروجهی که بغیر از خودش دیگری فهم نمیتواند کرد درج کرده و به منصه ظهور میرسانیده است . از جمله این بیت در هجو سلطان احمد کوسه سمرقندی املا کرده

غلام کوسه زرد شبان جن گیرلی

مثال ریش او گفتم خس ما سوجه قندیلی!

چون دستارش را در مدرسه مولانا جامی دزد برده بود این قطعه را در آن باب گفته :

بر در مدرسه جامی جم بحر و بری

دزد برد از سر من فوطه شیر و شکری

فوطه ام برد و هوا سرد و سرم درد گرفت

دزدک روی سیه را چه غم از درد سری

(اما همچون این ابیات گاه گاه نیز میگفته :

از مو نتوان ساخت میانی که تو داری

وز غنچه ی سیراب دهانی که تو داری

شبها نکنی گوش بفریاد اسیران

فریاد از آن خواب گرانی که تو داری

ولیکن مقطع را بموجب سلیقه خود فرموده اند :

دستار فرست احمدی بی سر و پا را

از جامه آلیجه کتانی که تو داری

۶۶۵- مولانا قاسم قربنو

از چپانیان شهر هرات است و بسیار بی قید و لاابالی است مردم شهر با او هزل های قبیح میکنند و او نیز در تعرض و دشنام پای کمی ندارد و در محلی که من در هرات بودم شعرا این غزل مولانا جامی را جواب میگفتند که :

مطلع

و او در این غزل هجو یاران کرد و غزل را در هجو شعرای زمان طوری گفت . این ابیات از آن غزل است :

داده است غمت بیخودی دیگرم امروز

دیوانه و آشفته دل و ابترم امروز

در پیش رقیب تو ز سگ کمترم امروز

تا نشنوم آواز هلالی و نه بینم

کورم چو زلالی و چو قوسی کرم امروز

حیدر که بهر کوچه دویدی بکلوخی

در میان غزل این بیت او خوب واقع شده و مراد از ایراد این غزل همین بیت است :

در خانه خود ره ندهد حیدرم امروز

فردا نکنم آرزوی سایه طوبی

۶۶۶- مولانا حسن زار ناتوان

از شیخ زاده های سپهسالار مالک است و مزار مذکور در چهارده من اعمال طبس گیلک است . بزعم مردم آنجا یکی از اصحاب رسول صعلم، مدفون است و العلم عندالله تعالی، اما مولانای مذکور مردکی سخت جان سگ پای است پای پیاده از طبس بعراق آمده جهت مهم سازی و با امرا و وزراء واردوی معلی بجهت ابرام آشنا شد، تا مهم او ساختند، چون اوقات او در خانه های مردم بهتر از خانه خودش میگذرد حالا دوازده سال شد که مهم سازی کرده اما در اردو ساکن است و با اینهمه خوبی سلیقه (!) دعوی شاعری نیز میکند قصیده ای گفته بود در شکایت اهالی طبس که مطلعش اینست :

و در این قصیده ابیات طرف گفته از جمله در صدق اعتقاد خود نسبت بحضرت نواب صاحبقران این بیت گفته ؛

حب علی و آل علی ام سبق بود

بر طبق این مقال مرا پیش صدر شاه

و بواسطه این مقطع ظرفا او را موسوم به زار و ناتوان کردند :

۶۶۷- مولانا بیره

مرد بله و ساده است و بغایت از وادی شاعری بدور افتاده خوبی اش آنکه از قم است و حسن پوش، معایب آن مردم فاش گفته چنانکه میفرماید :

تا کی پیاده بی سر و پا دق و لق بود

مردمان گویند بی علت قمی

از این رهگذر منت بیشتر بر آن طایفه دارد که قرنهاست که در میان اهل سودا و بازار این مثل اشتهار دارد که « بی علت قمی اشتهار دارد .» و میگوید من آنرا تغییر داده و تأویل کرده او این علت را از ایشان رفع کردم، یکبار چند روزی بیماری کشیده این بیت فرموده اند (!)

راست میگویند بی علت قمی است

اربعین یوم است بی ره خسته است

قصیده ای دیگر گفته موسوم بدو کیسه و این بیت از آنجاست :

باقی ابیات از این قیاس توان کرد، اما احیانا از این نوع شعر هم از او سر میزند :

ناله ام از غمش دو دوک شده

غم خورم هر که سخن با مه من میگوید

۶۶۸- مولانا کرمانی

از شعرای عجیب و بلغای غریب است چه، در شعری که شکایت اهل کرمان گفته رتبه سخن او معلوم میشود :

وه چرا با مه من غیر سخن میگوید

ما را دواند میرو تاشد و زیر نیرو

از دست جور کرمانلو

۶۶۹- مولانا استاد نوری قفل گر

از بزرگان زمان و نوادر دوران است! در آن صنعت بمرتبه ای ماهر بود که دوازده قفل از فولاد ساخته بود که درون پوست پسته می گنجید! و همه را کلید بود .

بعد از هفتاد سال بخاطر شریف ایشان رسید که شاعر می باید شد، بنیاد شاعری کرد و با وجود آنکه شعر او ناموزون است و معنی هم ندارد، این مطلع زاده ی طبع لطیف ایشانست (!)

تا زر گرفته دیر و آه نیلم و وایلو

خوش گنبدی است گنبد نقاش دل

و در جواب این مطلع خواجه حافظ که فرموده :

در صفاهان سر بچرخ و پا بگل

مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو

استاد مذکور این مطلع فرموده اند : (!)

یادم از کشته ی خویش آمد و هنگام درو

کره تند فلک دیدم و او در تک و دو

در محل خواندن مصرع ثانی بهر دو دست دامن خود را گرفته می جنبانید، چنانکه باسب گریخته جو در دامن کرده نمایند تا آرام گیرد و نگریزد!

۶۷۰- مولانا ظهوری کرمانی

مردی درویش و عامی است و فقیر است این مطلع از اوست :

۶۷۱- مولانا ساکنی قمی

ولد انصاری بود از عدم فضیلت به حمامی گری قیام میکرد این مطلع از اوست :

۶۷۲- مولانا شمالی کاشانی

قصه خوان و مداح و خواص گوست، و در شاعری نیز دخل میکند این مطلع از اوست :

۶۷۳- تزریقی اردبیلی

در شماخی بدلالی اوقات میگذراند و شعرهای بی مزه میگوید، این مطلع از اوست :

۶۷۴- کلیمی پینه دوز اوغلی

تبریزی است، مرد فقیر و عامی است و بهر دو زبان که عبارت از ترکی و فارسی باشد شعر میگوید، این مطلع از اوست :

۶۷۵- بسملی کله پز

در شهر قزوین بکله پزی مشغولی میکند و هفتاد سال بدین طریق سلوک کرده و از کسی طلب چیزی نمیکند . قریب بده هزار بیت شعر دارد، این ابیات از اوست :

نخواهم کند دندان از لبش تا خون نخواهد شد

دلا در عشقبازی همدم غم ساختی ما را

پی نظاره ای رسوای عالم ساختی ما را

ایدل به پرسشت سگ جانانه آمدست

۶۷۶- مولانا حسن مشتاقی شیرازی

مولدش دارالملک شیراز است و اوقات او بقصه خوانی میگذشت و در آن کار بسیار شیرین سخن و خوش گفتار بود . در شعر طبعش ملایم افتاده بود در شهور سنه خمسین و تسعمایه در شهر خود فوت شد این رباعی از نتایج طبع اوست :

وز قصه من شکایتی می شنوی

سوز دل من فسانه می پنداری

۶۷۷- مولانا پهلوان محمد یتیم مشهدی

مردی شجاع و کریم الطبع و در زمان خود سر آمد یتیمان بود : آخر بدست داروغه مشهد مقدسه کشته شد این مطلع از اوست :

۶۷۸- استاد شجاع

بسکب تاجدوزی اوقات میگذراند و گاهی شعرهای موزون از مردم میخرد . این مطلع را برای علا نامی گفته یا خریده بود . بهمه حال خالی از حالی نیست :

۶۷۹- مولانا لوندی

قصه خوان و از ورجرد که قصبه ایست از همدان عامی است و اطوارش از تخلصش پیداست، نود سال عمر خود را ضایع کرده و میکند این مطلع از اوست :

۶۸۰- مولانا شطاحی

پسر لوندی مذکور است حیثیتی که دارد اینست در یکروز از ورجرد به همدان که بیست فرسنگ است پیاده آمده و بدان مباهات میکند! این مطلع از اوست :

۶۸۱- گلو علی

از گلویان شیراز است و بسرتراشی اوقات خود ضایع میکند و میگوید که این مطلع را من گفته ام و من باور نمیکنم که او گفته باشد :

۶۸۲- حاجی روشنی

بغدادی است و مردی گوشه نشین و فقیر است و بکتابت اوقات میگذراند این مطلع از اوست :

۶۸۳- پهلوان میرزاعلی بیلدار تبریزی

او با من میباشد و در کار خود پهلوان است و نقش ها و صوتها را طوری میخواند و با وجودی که عامی است گاهی از او شعری سر میزند این مطلع و بیت ازاوست :

خونابه ایست کاز دل بلبل چکیده است

تا گشت مرا دل زغم یار پریشان

جمعیت خاطر شده بسیار پریشان

جانا نشوی همدم اغیار که آخر

۶۸۴- شاه وردی سبزواری

پسر پهلوان سلطانعلی بیلدار سبزواری است اما او را در بیلداری دستی نیست خط نستعلیق را بد نمی نویسد این مطلع و بیت از اوست :

گل میشود از همدمی خار پریشان

شام هجران چند باشم بی گل رخسار او

ای خوش آن صبحی که بینم یک نظر دیدارا

می کشد دور از گل رویش بصد خواری مرا

۶۸۵- مولانا بهلول قزوینی

به زرگری مشغولی مینماید بسی بی تعین و لاابالی است، این مطلع از اوست :

۶۸۶- درویش عبدی تبریزی

مردی دیوانه صفت است این مطلع از اوست :

۶۸۷- ولی خیاط ساوجی

از ولایت ساوه است این مطلع از اوست :

هر لحظه سوزد آه بنوعی دگر مرا

کسی کاو دلربای خویش را با دیگری بیند

۶۸۸- حسین خاله تونی

تخلصش نیز تونی است و خود در امرید و شاگرد حیرتی میداند این مطلع از اوست :

۶۸۹- مولانا حافظ پیر علی فراقی

همانا که از ولایت عراق است . مردی درویش و فقیر است و در شعر فراقی تخلص میکند، این مطلع از اوست :

۶۹۰- حافظ میرک کاشانی

در شهر خود بقصابی اوقات میگذراند، این مطلع از اوست :

۶۹۱- مولانا نردی استر آبادی

از دارالمؤمنین استر آباد است، قصه خوان و نراد است مسافرت کرده و زحمت بیشمار کشیده بود اما عملی که فایده ی دین و دنیا داشته باشد از او بصدور نیامده این مطلع از اوست :

۶۹۲- مولانا حافظ عصار قزوینی

از مردم قزوین است و مرید نوربخشیان است، این رباعی از اوست :

چون بلهوسان بعشق بازی نکنی

ره در حرم کعبه وصلت ندهند

۶۹۳- خواجه علی استرآبادی ( بازاری )

بازاری تخلص میکند و این دو رباعی از اوست:

او در طلب زر است و من با زاری

گر زانکه دل از صید غمش باز آری

صیدی است که آن، از دهن باز آری

با دل گفتم، که ای دل احوال تو چیست

دل دیده پر آب کرد و بسیار گریست

گفتا که چگونه باشد احوال کسی

۶۹۴- خواجه فتح الله قزوینی

از مردم قزوین و مرید نوربخشیان است و بتجارت مشغول این مطلع از اوست :

۶۹۵- استاد شاه قلی نقاش قمی ( الوانی )

از شهر قم است و در نقاشی و رمالی وقوف تمام دارد، و در شعر هم خود را یگانه آفاق میداند و تخلص او الوانی است این مطلع از اوست :

گر بنالم عجبی نیست که دردی دارم

ماهی که او نظر بمن خسته داشت رفت

۶۹۶- مولانا خلیل تبریزی

خیر و عالم بود و جهت فرط مکنت مسجدی در تبریز ساخته این مطلع از اوست :

۶۹۷- قرداش تبریزی

و چینی فروش است و از مردم شهر تبریز، در محلی که صباحت رخسارش گلبرگ تر، و طراوت عذارش غیرت ماه و خور، بود مردم شعر بنام او می گفتند این مطلع از آنجمله است :

۶۹۸- مولانا عبدل کاشانی

در شهر خودش که کاشان است کاغذ فروشی میکند و گاهی شعر نیز میگوید این مطلع از اوست :

چون کاکل او شد دل ما باز پریشان

اگر صراحی زرین و جام نیست بدستت

۶۹۹ - خواجه محتشم کاشانی

به بزازی مشغولی دارد و در شعر بد نیست .چون جوانست امید که ترقی کند تا غایت جز ابیاتی که در صغر سن گفته شعری از او استماع نیفتاده این دو مطلع از آن ابیات است:

منشور خوبی از همه مشکین خطان گرفت

گر بهم میزدم امشب مژه ی پر نم را

و این مطلع و بیت هم از آنجمله است :

سیل می برد بیک چشم زدن عالم را

ای خدنگ مژه ات عقده گشای دل من

حل شده از تو بیک چشم زدن مشکل من

شادم از بیکسی خود که اگر کشته شوم

و این رباعی بدیهه از اوست :

نی تاب نشستن است و نی پای گریز

از بهر من تنک شراب ایساقی

۷۰۰- مولانا غیاث الدین باغبان کنی

از قریه کن است از قرای ری در باغبانی بی بدل و در شاعری خود را ذوفنون می گیرد اما ناموزون بسیار میگوید این مطلع از اوست :

مینا بلب پیاله کج دار و مریز

در وفا داری سگ او غمگساری بوده است

۷۰۱- مولانا حسین ابدال تبرایی

از شهر حله است و در اوایل بصورت قلندری بر آمده گرد جهان میگردید، و حالیا ترک آن کرده در خدمت حضرت صاحبقرانی میباشد این مطلع از اوست :

۷۰۲- مولانا مقصود بنای تبریزی

پسر عبدالسلام معمار است که معمار تبریز بود مرد آدمی و کاسب است و کتابه ایوانی که بسرکاری حضرت صاحبقرانی ساختند خود گفته مطلع آن اینست :

منم قلندر و گوید قلندر از دیده

قصری که عکس شمسه آن مهر انور است

و در مقطع این قصیده لفظ مقصود طوری واقع شده :

۷۰۳- مولانا دیو طبسی

اطوارش را از اسمش میتوان معلوم کرد این مطلع در تعریف کلنبو که طعامی است مخصوص آنجا از اوست :

معلوم شد که قبله مقصود این در است

در شهر طبس خورم کل انبو

۷۰۴- خواجه خرد

بیلدار پهلوان زمان است و استاد پهلوانان بود در عراق و خراسان، و در رقص با وجود ضخامت جثه ماهر بود که ظرفا او را کوه اصول می نامیدند در کمانداری نیز استاد بود . اما در اواخر از او چیزهای غریب نقل میکردند که ایراد آن لایق سیاق این دفتر نیست، در شهور سنه ثلاث و خمسین و تسعمایه فوت شد و از زبان مردم هنوز خلاص نیست . در اکثر اوقات تلاوت کلام الله میکرد و در طاعت و عبادت مشغول بود . نوبتی در افلاس و مدح بیلداران عرضه داشتی کرده بود بطریق نظم این بیت و مطلع از آنجاست :

مفلسند و غریب و قلاشند

از سر غیرت و جگرداری

۷۰۵- استاد قاسم کمانگر هروی

از مردم هرات است و در کمانگری و چماق گری سرآمد کمانگران . در صیادی و زهگیری استاد است و زهگیر را خوب میتراشد و بر سر کمانها این شعر خود را مینویسد :

سنگ خارا به بیل بخراشند

آنکه اولاد علی را خادم است

۷۰۶- مولانا محمود زهگیر

او نیز از همین طایفه است زهگیر و قنطر ترازو را خوب می تراشد و آواز بهایم را تقلید میکند بسیار بد و بی مزه حسب حال خودش این مطلع واقع شده:

۷۰۷- پیرزاده حسین اصفهانی

ولد نجفی قلندر است و در اصفهان به تکیه داری اوقات میگذراند این مطلع را میگوید که من گفته ام:

۷۰۸- دیوانه نقاش تبریزی

از مردم شهر تبریز است گویند در مجلس سلطان یعقوب او را راه ندیمی بوده این مطلع از اوست :

۷۰۹- خواجه شاه ولی

از آدمی زاده های سمنان است و استیفای قاسم علی سلطان تعلق بدو دارد و مردی خوش صحبت و به مشرب است این مطلع از اوست :

دریغا ما ندانستیم قدر دردمندی را

دلا در عشقبازی همدم غم ساختی ما را

( مولانا جامی )

المنه لله تعالی که با وجود کثرت موانع و هوان، و قلت بضاعت و وفورحدثان، به اتمام این جریده که لاتکلف گلدسته ایست از گلستان کرام چیده و نونهالی است در بوستان اجله خلان سرکشیده، شرف توفیق یافت. چون مدت مدید بود که بنا بر عدم مساعدت وقت بلکه بمحض ناموافقت طالع و بخت این نو عروس حجله خیال گاهی از شقه چادر اختفار وی نموده بنا بر تجدیر « من صنف فقد استهدف» باز سر در نقاب احتجاب می کشید و گاه گاهی که این بکر فکر سر از روزنه ظهور بیرون میکرد و رخ مینمود دیگر بار در پس پرده ی انزوا مختفی میگردید .

( امیدی تهرانی )

تا آنکه در این اوقات فرخنده ساعات، خلخال اختتام بر سر پای اهتمام افکنده به شبستان وصال خرامیده و دیده ی رمد دیده ی منتظران را از مشاهده و مطالعه آن صفحات رخسار و رخسار آن صفحات بعین خوشی و صفا رسانید لمؤلفه :

که خار خار خسان کرده پایشان افگار

لله احمد که این طرفه نگار

اگر چه این نسخه دلپذیر از حیث استناد مربوط باین حقیر فقیر است لیکن جهت اقتباس از مشکوه انوار مشکاه فضلای کبیر است.

در پیروی نفس و هوا میگردم

چون سر بزد از صفای خاطر سخنم

چون بمقتضای فرح افزای، من تشبه بقوم فهو منهم . از غایت شدت مناسبتی که بدین زمره ی عظیم الشأن پیدا کرده اگر خود را در ذیل ایشان منتظم گرداند و صدف ریزه بیقدر و قیمت خود را در دکان ایشان در معرض عرض در آورده بمنصه ظهور رساند می تواند بود از آن جمله بحساب آید لذا در خاتمه دو سه مطلع و رباعی و قصیده ای باستطلاع ارباب فهم و ذکاء و اصحاب فتنت و صفا میرساند :

شادم از زندگی خویش که کاری کردم

بدل غمی است مرا از سپهر کجرفتار

که نیست چاره ی آن غیر مرگ آخر کار

پابوس سگ یار نگویی هوسم نیست

دارم هوس اما چکنم دسترسم نیست

کند سگت ز وفا میل دوستداری ما

تنگی دلم زحقه گوهر توست

هر تار ز کاکلت جدا فتنه گریست

که گشت روی زمین چون بهشت دیگر بار

بسوی باغ گذر کن، نظر بسرو افکن

که یاد میدهد از قد یار گل رخسار

چو بلبل از برگل یکزمان مشو غافل

چو سرو از طرف جوی پای بازمدار

چرا که عمر چو باد بهار میگذرد

غنیمت است دمی صحبت گل و گلزار

سپیده دم گذری کن بسوی باغ و ببین

که روح بخش بود چون نسیم باد بهار

گلست خسرو خوبان و بلبلش شاعر

زهی طراوت حسن و لطافت گفتار

بگرد عارض گل قطره قطره ی باران

چو گلرخان که به بندند لؤلوی شهوار

دگر بباغ ز خجلت شکوفه سر نزند

اگر زند مه من گل بگوشه دستار

زبان گشاد بگل بلبل این سخن میگفت

بیا که عهد چمن تازه کرد باد بهار

دمید سبزه ی تر در چمن چو خط بتان

بتازگی است چمن را طراوت از رخ یار

جهان بدین صفت اما چه سود، چون خاطر

بمردمی نبود فارغ از غم و آزار

دمی فراغت خاطر نبود است مرا

همیشه با غم و درد است خاطرم افکار

ز حادثات جهان جمله درد و رنج کشم

بمقتدای جهان درد خود کنم اظهار

برم پناهی بشاهی ه از شرف مه و مهر

که کرده اند سلاطین بشاهیش اقرار

خلیل خوان و مسیحا دم و محمد خلق

کلیم دست و سلیمان مکان و خضر شعار

سکندر آیت و جمشید فر و ماه قدر

نشد ز بهر کس دیگر این سخن تکرار

ز بعد احمد مرسل نبوده احبابش

نبوده چون تو شهی در مهاجر و انصار

محبت تو اگر در دل همه بودی

یقین که خالق بیچون نیافریدی نار

تو را چو حضرت حق وصف گفت در قرآن

ز شعر حالی این بیت حسب حال بیار

« اگر چه گفتن بسیار نیک نیست ولی

چو در ثنای تو باشد . نکو بود بسیار »

شها گناه بسی کرده ام در این عالم

ولیک هست امیدم بحضرت غفار

که روز حشر شفیعم شوی ز روی کرم

چرا که هست گناهم برون ز حد شمار

همیشه تا بچمن گل زند سرا پرده

تذکرهٔ تحفهٔ سامی

مقدمه

صحیفهٔ اول در ذکر سلاطین

صحیفهٔ دوم در ذکر سادات و علما

صحیفهٔ سوم در ذکر وزرا

صحیفهٔ چهارم در ذکر حضرات واجب التعظیم

صحیفهٔ پنجم در ذکر شعرا

صحیفهٔ ششم در طبقهٔ ترکان

صحیفهٔ هفتم در ذکر سایر عوام

سام میرزا صفوی

تذکرهٔ تحفهٔ سامی