معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ شیخ محمود شبستری

سعدالدّین محمود بن امین‌الدّین عبدالکریم بن یحیی شبستری (معروف به شیخ محمود شبستری) یکی از عارفان و شاعران سدهٔ هشتم هجریست. سال تولّد او را گوناگون و از جمله ۶۸۷ ه.ق. دانسته‌اند. محل تولّد این عارف نام‌آور قصبهٔ شبستر در نزدیکی شهر تبریز است. او در سال ۷۲۰ ه.ق. در سنّ ۳۳ سالگی وفات یافته و در زادگاهش شبستر مدفون است. کتاب کنزالحقایق او به کوشش آقای علی پی‌سپار به گنجور افزوده شده است. کتابهای سعادت‌نامه، مرآت المحققین و مراتب العارفین او از روی نسخه‌های آماده شده به کوشش همراهان وبگاه تصوف ایرانی به گنجور اضافه شده است. کتاب حق‌الیقین او نیز از روی نسخهٔ آماده شده به کوشش آقای سید رضی واحدی در دسترس از طریق وبگاه تصوف ایرانی به گنجور اضافه شده است.

گلشن راز

بخش ۱ - دیباچه : به نام آن که جان را فکرت آموخت

بخش ۲ - سبب نظم کتاب : گذشته هفت و ده از هفتصد سال

بخش ۳ - سؤال در ماهیّت فکرت : نخست از فکرِ خویشم در تحیّر

بخش ۴ - جواب : مرا گفتی بگو چِبْوَد تفکّر

بخش ۵ - تمثیل در بیان سر پنهانی حق در عین پیدایی : اگر خورشید بر یک حال بودی

بخش ۶ - سؤال در موضوع فکرت : کدامین فکر ما را شرط راه است؟

بخش ۷ - جواب : در آلا فکر کردن شرطِ راه است

بخش ۸ - تمثیل در بیان ظهور خورشید حقیقت در آیینه کائنات

بخش ۹ - قاعده در شناخت عوالم پنهان و شرایط عروج بدان عوالم

بخش ۱۰ - قاعده در تشبیه کتاب آفرینش به کتاب وحی : به نزد آنکه جانش در تجلّی است

بخش ۱۱ - قاعدهٔ تفکر در آفاق : مشو محبوس ارکان و طبایع

بخش ۱۲ - تمثیل در بیان وحدت کارخانه عالم : تو گویی هست این افلاک دوّار

بخش ۱۳ - قاعده در تفکر در انفس : به اصل خویش یک ره نیک بنگر

بخش ۱۴ - سوال از ماهیت من : که باشم من مرا از من خبر کن

بخش ۱۵ - جواب : دگر کردی سؤال از من که من چیست

بخش ۱۶ - سوال از احوال سالک و نشانهای مرد کامل : مسافر چون بود رهرو کدام است

بخش ۱۷ - جواب به سوال اول : دگر گفتی مسافر کیست در راه

بخش ۱۸ - قاعده در بیان سیر نزول و مراتب صعود آدمی : بدان اول که تا چون گشت موجود

بخش ۱۹ - تمثیل در بیان مقام نبوت و ولایت : نبی چون آفتاب آمد ولی ماه

بخش ۲۰ - جواب به سوال دوم : کسی مرد تمام است کز تمامی

بخش ۲۱ - تمثیل در بیان رابطهٔ شریعت و طریقت و حقیقت

بخش ۲۲ - قاعده در حکمت وجود اولیا : نبوت را ظهور از آدم آمد

بخش ۲۳ - تمثیل در بیان سیر مراتب نبوت و ولایت : چو نور آفتاب از شب جدا شد

بخش ۲۴ - سوال از شرایط شناخت وحدت و موضوع شناخت عرفانی

بخش ۲۵ - جواب : کسی بر سر وحدت گشت واقف

بخش ۲۶ - سوال از کیفیت جمع بین وحدت و کثرت : اگر معروف و عارف ذات پاک است

بخش ۲۷ - جواب : مکن بر نعمت حق ناسپاسی

بخش ۲۸ - تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود : ندارد باورت اکمه ز الوان

بخش ۲۹ - سوال از معنی انا الحق : کدامین نقطه را نطق است «اناالحق»

بخش ۳۰ - جواب : انا الحق کشف اسرار است مطلق

بخش ۳۱ - قاعده در بطلان حلول و اتحاد : من و ما و تو و او هست یک چیز

بخش ۳۲ - تمثیل در نمودهای بی‌بود : بنه آیینه‌ای اندر برابر

بخش ۳۳ - سوال از معنی وصال : چرا مخلوق را گویند واصل

بخش ۳۴ - جواب : وصال حق ز خلقیت جدایی است

بخش ۳۵ - تمثیل در اطوار وجود : بخاری مرتفع گردد ز دریا

بخش ۳۶ - سوال از ماهیت قرب و بعد و امکان وصال با حق

بخش ۳۷ - جواب : ز من بشنو حدیث بی کم و بیش

بخش ۳۸ - سوال از ماهیت نطق و بیان : چه بحر است آنکه نطقش ساحل آمد

بخش ۳۹ - جواب : یکی دریاست هستی نطق ساحل

بخش ۴۰ - تمثیل در بیان ماهیت صورت و معنی : شنیدم من که اندر ماه نیسان

بخش ۴۱ - قاعده در بیان اقسام فضیلت : اصول خلق نیک آمد عدالت

بخش ۴۲ - تمثیل در بیان نکاح معنوی جسم با جان یا صورت با معنی

بخش ۴۳ - سوال در شناخت جزو حقیقی و کل مجازی و کیفیت بزرگتر بودن این جزو از کل خود

بخش ۴۴ - جواب : وجود آن جزو دان کز کل فزون است

بخش ۴۵ - تمثیل در بیان اقسام مرگ و ظهور اطوار قیامت در لحظهٔ مرگ

بخش ۴۶ - قاعده در بیان معنی حشر : ز تو هر فعل که اول گشت صادر

بخش ۴۷ - سوال از کیفیت جدایی میان قدیم و محدث : قدیم و محدث از هم چون جدا شد

بخش ۴۸ - جواب : قدیم و محدث از هم خود جدا نیست

بخش ۴۹ - سوال از معانی اصطلاحات شاعرانه عارفان : چه خواهد اهل معنی زان عبارت

بخش ۵۰ - جواب : هر آن چیزی که در عالم عیان است

بخش ۵۱ - اشارت به چشم و لب : نگر کز چشم شاهد چیست پیدا

بخش ۵۲ - اشارت به زلف : حدیث زلف جانان بس دراز است

بخش ۵۳ - اشارت به رخ و خط : رخ اینجا مظهر حسن خدایی است

بخش ۵۴ - اشارت به خال : بر آن رخ نقطهٔ خالش بسیط است

بخش ۵۵ - سوال از معنی حقیقی شراب و شاهد و خرابات و امثال آن

بخش ۵۶ - جواب : شراب و شمع و شاهد عین معنی است

بخش ۵۷ - اشارت به خرابات : خراباتی شدن از خود رهایی است

بخش ۵۸ - سال از معنی بت و زنار و ترسایی : بت و زنار و ترسایی در این کوی

بخش ۵۹ - جواب : بت اینجا مظهر عشق است و وحدت

بخش ۶۰ - اشارت به زنار : نظر کردم بدیدم اصل هر کار

بخش ۶۱ - اشارت به ترسایی و دیر : ز ترسایی غرض تجرید دیدم

بخش ۶۲ - تمثیل در اطوار سیر و سلوک : بود محبوس طفل شیرخواره

بخش ۶۳ - اشارت به بت : بت ترسا بچه نوری است باهر

بخش ۶۴ - خاتمه : از آن گلشن گرفتم شمه‌ای باز

بخش ۱ - دیباچه

به نام آن که جان را فکرت آموخت

چراغ دل به نور جان برافروخت

ز فضلش هر دو عالَم گشت روشن

ز فیضش خاک آدم گشت گلشن

توانایی که در یک طرفةالعین

ز کاف و نون پدید آورد کَونین

چو قاف قدرتش دم بر قلم زد

هزاران نقش بر لوح عدم زد

از آن دم گشت پیدا هر دو عالَم

وز آن دم شد هویدا جان آدم

در آدم شد پدید این عقل و تمییز

که تا دانست از آن اصل همه چیز

چو خود را دید یک شخص معیّن

تفکّر کرد تا خود چیستم من

ز جزوی سوی کلّی یک سفر کرد

وز آنجا باز بر عالَم گذر کرد

جهان را دید امر اعتباری

چو واحد گشته در اعداد ساری

جهان خلق و امر از یک نفَس شد

که هم آن دم که آمد باز پس شد

ولی آن جایگه آمد شدن نیست

شدن چون بنگری جز آمدن نیست

به اصل خویش راجع گشت اشیا

همه یک چیز شد پنهان و پیدا

تعالی الله قدیمی کو به یک دم

کند آغاز و انجام دو عالَم

جهان خلق و امر اینجا یکی شد

یکی بسیار و بسیار اندکی شد

همه از وهم توست این صورت غیر

که نقطه دایره است از سرعت سیر

یکی خط است از اوّل تا به آخر

بر او خلق جهان گشته مسافر

در این ره انبیا چون ساربانند

دلیل و رهنمای کاروانند

وز ایشان سیّد ما گشته سالار

هم او اوّل هم او آخر در این کار

احد در میم احمد گشت ظاهر

در این دور اوّل آمد عین آخر

ز احمد تا احد یک میم فرق است

جهانی اندر آن یک میم غرق است

بر او ختم آمده پایان این راه

در او منزل شده «اُدعوا اِلَی الله»

مقام دلگشایش جمع جمع است

جمال جانفزایش شمع جمع است

شده او پیش و دل‌ها جمله از پی

گرفته دست دل‌ها دامن وی

در این ره اولیا باز از پس و پیش

نشانی داده‌اند از منزل خویش

به حدّ خویش چون گشتند واقف

سخن گفتند در معروف و عارف

یکی از بحر وحدت گفت اَنَا الحق

یکی از قرب و بعد و سیر زورق

یکی را علم ظاهر بود حاصل

نشانی داد از خشکی ساحل

یکی گوهر برآورد و هدف شد

یکی بگذاشت آن نزد صدف شد

یکی در جزو و کل گفت این سخن باز

یکی کرد از قدیم و محدث آغاز

یکی از زلف و خال و خط بیان کرد

شراب و شمع و شاهد را عیان کرد

یکی از هستی خود گفت و پندار

یکی مستغرق بت گشت و زنار

سخن‌ها چون به وفقِ منزل افتاد

در افهام خلایق مشکل افتاد

کسی را کاندر این معنی است حیران

ضرورت می‌شود دانستن آن

بخش ۲ - سبب نظم کتاب

گذشته هفت و ده از هفتصد سال

ز هجرت ناگهان در ماه شوال

رسولی با هزاران لطف و احسان

رسید از خدمت اهل خراسان

بزرگی کاندر آنجا هست مشهور

به انواع هنر چون چشمهٔ هور

جهان را سور و جان را نور اعنی

امام سالکان سید حسینی

همه اهل خراسان از که و مه

در این عصر از همه گفتند او به

نبشته نامه‌ای در باب معنی

فرستاده بر ارباب معنی

در آنجا مشکلی چند از عبارت

ز مشکلهای اصحاب اشارت

به نظم آورده و پرسیده یک یک

جهانی معنی اندر لفظ اندک

ز اهل دانش و ارباب معنی

سؤالی دارم اندر باب معنی

ز اسرار حقیقت مشکلی چند

بگویم در حضور هر خردمند

نخست از فکر خویشم در تحیر

چه چیز است آنکه گویندش تفکر

چه بود آغاز فکرت را نشانی

سرانجام تفکر را چه خوانی

کدامین فکر ما را شرط راه است

چرا گه طاعت و گاهی گناه است

که باشم من مرا از من خبر کن

چه معنی دارد اندر خود سفر کن

مسافر چون بود رهرو کدام است

که را گویم که او مرد تمام است

که شد بر سر وحدت واقف آخر

شناسای چه آمد عارف آخر

اگر معروف و عارف ذات پاک است

چه سودا بر سر این مشت خاک است

کدامین نقطه را جوش است انا الحق

چه گویی، هرزه بود آن یا محقق

چرا مخلوق را گویند واصل

سلوک و سیر او چون گشت حاصل

وصال ممکن و واجب به هم چیست

حدیث قرب و بعد و بیش و کم چیست

چه بحر است آنکه علمش ساحل آمد

ز قعر او چه گوهر حاصل آمد

صدف چون دارد آن معنی بیان کن

کجا زو موج آن دریا نشان کن

چه جزو است آن که او از کل فزون است

طریق جستن آن جزو چون است

قدیم و محدث از هم چون جدا شد

که این عالم شد آن دیگر خدا شد

دو عالم ما سوی الله است بی‌شک

معین شد حقیقت بهر هر یک

دویی ثابت شد آنگه این محال است

چه جای اتصال و انفصال است

اگر عالم ندارد خود وجودی

خیالی گشت هر گفت و شنودی

تو ثابت کن که این و آن چگونه است

وگرنه کار عالم باژگونه است

چه خواهد مرد معنی زان عبارت

که دارد سوی چشم و لب اشارت

چه جوید از سر زلف و خط و خال

کسی کاندر مقامات است و احوال

شراب و شمع و شاهد را چه معنی است

خراباتی شدن آخر چه دعوی است

بت و زنار و ترسایی در این کوی

همه کفر است ورنه چیست بر گوی

چه می‌گویی گزاف این جمله گفتند

که در وی بیخ تحقیقی نهفتند

محقق را مجازی کی بود کار

مدان گفتارشان جز مغز اسرار

کسی کو حل کند این مشکلم را

نثار او کنم جان و دلم را

رسول آن نامه را برخواند ناگاه

فتاد احوال او حالی در افواه

در آن مجلس عزیزان جمله حاضر

بدین درویش هر یک گشته ناظر

یکی کو بود مرد کاردیده

ز ما صد بار این معنی شنیده

مرا گفتا جوابی گوی در دم

کز آنجا نفع گیرند اهل عالم

بدو گفتم چه حاجت کین مسائل

نبشتم بارها اندر رسائل

بلی گفتا ولی بر وفق مسؤول

ز تو منظوم می‌داریم مامول

پس از الحاح ایشان کردم آغاز

جواب نامه در الفاظ ایجاز

به یک لحظه میان جمع بسیار

بگفتم جمله را بی‌فکر و تکرار

کنون از لطف و احسانی که دارند

ز من این خردگیها در گذارند

همه دانند کین کس در همه عمر

نکرده هیچ قصد گفتن شعر

بر آن طبعم اگر چه بود قادر

ولی گفتن نبود الا به نادر

به نثر ارچه کتب بسیار می‌ساخت

به نظم مثنوی هرگز نپرداخت

عروض و قافیه معنی نسنجد

به هر ظرفی درون معنی نگنجد

معانی هرگز اندر حرف ناید

که بحر قلزم اندر ظرف ناید

چو ما از حرف خود در تنگناییم

چرا چیزی دگر بر وی فزاییم

نه فخر است این سخن کز باب شکر است

به نزد اهل دل تمهید عذر است

مرا از شاعری خود عار ناید

که در صد قرن چون عطار ناید

اگرچه زین نمط صد عالم اسرار

بود یک شمه از دکان عطار

ولی این بر سبیل اتفاق است

نه چون دیو از فرشته استراق است

علی الجمله جواب نامه در دم

نبشتم یک به یک نه بیش نه کم

رسول آن نامه را بستد به اعزاز

وز آن راهی که آمد باز شد باز

دگرباره عزیزی کار فرمای

مرا گفتا بر آن چیزی بیفزای

همان معنی که گفتی در بیان آر

ز عین علم با عین عیان آر

نمی‌دیدم در اوقات آن مجالی

که پردازم بدو از ذوق حالی

که وصف آن به گفت و گو محال است

که صاحب حال داند کان چه حال است

ولی بر وفق قول قائل دین

نکردم رد سؤال سائل دین

پی آن تا شود روشن‌تر اسرار

درآمد طوطی طبعم به گفتار

به عون و فضل و توفیق خداوند

بگفتم جمله را در ساعتی چند

دل از حضرت چو نام نامه درخواست

جواب آمد به دل کین گلشن ماست

چو حضرت کرد نام نامه گلشن

شود زان چشم دلها جمله روشن

بخش ۳ - سؤال در ماهیّت فکرت

نخست از فکرِ خویشم در تحیّر

چه چیز است آن که خوانندش تفکّر

چه بود آغازِ فکرت را نشانی

سرانجامِ تفکّر را چه خوانی

بخش ۴ - جواب

مرا گفتی بگو چِبْوَد تفکّر

کز این معنی بماندم در تحیّر

تفکّر رفتن از باطل سوی حق

به جزو اندر بدیدن کلِّ مطلق

حکیمان کاندر این کردند تصنیف

چنین گفتند در هنگامِ تعریف

که چون حاصل شود در دل تصوّر

نخستین نامِ وی باشد تذکّر

وز او چون بگذری هنگامِ فکرَت

بوَد نامِ وی اندر عُرف عِبْرَت

تصوّر کان بود بهرِ تدبّر

به نزدِ اهلِ عقل آمد تفکّر

ز ترتیبِ تصوّرهای معلوم

شود تصدیقِ نامفهومْ مفهوم

مقدّم چون پدر، تالی چو مادر

نتیجه چیست؟ فرزند، ای برادر

ولی ترتیبِ مذکور از چه و چون

بود محتاجِ استعمالِ قانون

دگرباره در آن گر نیست تأیید

هر آیینه که باشد محضِ تقلید

رهِ دور و دراز است آن رها کن

چو موسیٰ یک زمان ترکِ عصا کن

درآ در وادیِ ایمن زمانی

شنو «انی انا الله» بی‌گمانی

محقّق را که وحدت در شهود است

نخستین نَظْره بر نورِ وجود است

دلی کز معرفت نور و صفا دید

ز هر چیزی که دید اول خدا دید

بوَد فکرِ نکو را شرطِ تجرید

پس آنگه لمعه‌ای از برقِ تأیید

هر آنکس را که ایزد راه ننمود

ز استعمالِ منطق هیچ نگشود

حکیمِ فلسفی چون هست حیران

نمی‌بیند ز اشیا غیرِ امکان

از امکان می‌کند اثباتِ واجب

از این حیران شد اندر ذاتِ واجب

گهی از دور دارد سیرِ معکوس

گهی اندر تسلسل گشته محبوس

چو عقلش کرد در هستی توغّل

فرو پیچید پایش در تسلسل

ظهورِ جملهٔ اشیاء به ضدّ است

ولی حق را نه مانند و نه نِدّ است

چو نبوَد ذاتِ حق را ضدّ و همتا

ندانم تا چگونه دانی او را!

ندارد ممکن از واجب نمونه

چگونه دانیش آخر چگونه؟

زهی نادان که او خورشیدِ تابان

به نورِ شمع جوید در بیابان

بخش ۵ - تمثیل در بیان سر پنهانی حق در عین پیدایی

اگر خورشید بر یک حال بودی

شعاعِ او به یک منوال بودی

ندانستی کسی کین پرتو اوست

نبودی هیچ فرق از مغز تا پوست

جهان جمله فروغِ نورِ حق دان

حق اندر وی ز پیدایی است پنهان

چو نورِ حق ندارد نقل و تحویل

نیابد ذاتِ او تغییر و تبدیل

تو پنداری جهان خود هست دائم

به ذاتِ خویشتن پیوسته قائم

کسی کو عقلِ دوراندیش دارد

بسی سرگشتگی در پیش دارد

ز دوراندیشیِ عقلِ فضولی

یکی شد فلسفی، دیگر حلولی

خرد را نیست تابِ نورِ آن روی

برو از بهرِ او چشمی دگر جوی

دو چشمِ فلسفی چون بود اَحْوَل

ز وحدت دیدنِ حق شد معطّل

ز نابینائی آمد رأی تشبیه

ز یک چشمی است ادراکات تنزیه

تناسخ زان جهت شد کفر و باطل

که آن از تنگ‌چشمی گشت حاصل

چو اَکمه بی‌نصیب از هر کمال است

کسی کو را طریقِ اعتزال است

رَمَد دارد دو چشمِ اهلِ ظاهر

که از ظاهر نبیند جز مظاهر

کلامی کو ندارد ذوقِ توحید

به تاریکی در‌است از غَیْمِ تقلید

در او هرچ آن بگفتند از کم و بیش

نشانی داده‌اند از دیدهٔ خویش

منزّه ذاتش از چند و چه و چون

«تَعالیٰ» شَانُهُ «عَمّا یَقولون»

بخش ۶ - سؤال در موضوع فکرت

کدامین فکر ما را شرط راه است؟

چرا گه طاعت است و گه گناه است

بخش ۷ - جواب

در آلا فکر کردن شرطِ راه است

ولی در ذاتِ حق محضِ گناه است

بود در ذاتِ حق اندیشه باطل

محالِ محض دان تحصیلِ حاصل

چو آیات است روشن گشته از ذات

نگردد ذاتِ او روشن ز آیات

همه عالم به نورِ اوست پیدا

کجا او گردد از عالم هویدا؟

نگنجد نورِ ذات اندر مظاهر

که سُبحاتِ جلالش هست قاهر

رها کن عقل را، با حق همی باش

که تابِ خور ندارد چشمِ خفّاش

در آن موضع که نورِ حق دلیل است

چه جای گفتگوی جبرئیل است

فرشته گرچه دارد قرب درگاه

نگنجد در مقام «لی مع‌الله»

چو نور او مَلَک را پر بسوزد

خرد را جمله پا و سر بسوزد

بود نورِ خرد در ذاتِ انور

بسانِ چشمِ سر در چشمهٔ خور

چو مُبْصَر در نظر نزدیک گردد

بصر ز ادراکِ او تاریک گردد

سیاهی گر بدانی نورِ ذات است

به تاریکی درون، آبِ حیات است

سیه جز قابضِ نورِ بصر نیست

نظر بگذار کاین جای نظر نیست

چه نسبت خاک را با عالمِ پاک

که ادراک است عجز از درکِ ادراک

سیه روئی ز ممکن در دو عالم

جدا هرگز نشد والله اعلم

سواد‌الوجه فی‌الدّارین درویش

سوادِ اعظم آمد بی کم و بیش

چه می‌گویم که هست این نکته باریک

شبِ روشن میانِ روزِ تاریک

در‌ین مشهد که انوارِ تجلّی است

سخن دارم ولی نا‌گفتن اولی است

بخش ۸ - تمثیل در بیان ظهور خورشید حقیقت در آیینه کائنات

اگر خواهی که بینی چشمهٔ خوُر

تو را حاجت فتد با جرمِ دیگر

چو چشمِ سر ندارد طاقتِ تاب

توانْ خورشیدِ تابان دید در آب

از او چون روشنی کمتر نماید

در ادراکِ تو حالی می‌فزاید

عدم آیینهٔ هستی است مطلق

کز او پیداست عکسِ تابشِ حق

عدم چون گشت هستی را مقابل

در او عکسی شد اندر حال حاصل

شد آن وحدت از این کثرت پدیدار

یکی را چون شمردی گشت بسیار

عدد گرچه یکی دارد بَدایت

ولیکن نبودش هرگز نهایت

عدم در ذاتِ خود چون بود صافی

از او با ظاهر آمد گنجِ مخفی

حدیثِ «کُنتُ کَنزا» را فرو خوان

که تا پیدا ببینی سرِّ پنهان

عدم آیینه، عالم عکس و انسان

چو چشمِ عکس در وی شخصِ پنهان

تو چشمِ عکسی و او نورِ دیده است

به دیده، دیده‌ای را دیده دیده‌است

جهان انسان شد و انسان جهانی

از این پاکیزه‌تر نبود بیانی

چو نیکو بنگری در اصلِ این کار

هم او بیننده، هم دیده است و دیدار

حدیثِ قدسی این معنی بیان کرد

و بی یَسمع و بی یَبصَر عیان کرد

جهان را سر به سر آیینه‌ای دان

به هر یک ذره در صد مِهرِ تابان

اگر یک قطره را دل بر شکافی

برون آید از آن صد بحرِ صافی

به هر جزوی ز خاک ار بنگری راست

هزاران آدم اندر وی هویداست

به اعضا پشه‌ای هم‌چُند فیل است

در اسما قطره‌ای مانندِ نیل است

دلِ هر حبّه‌ای صد خرمن آمد

جهانی در دلِ یک ارزن آمد

به پرِّ پشه‌ای در جای جانی

درونِ نقطهٔ چشم آسمانی

بدان خُردی که آمد حبهٔ دل

خداوندِ دو عالم راست منزل

در او در جمع گشته هر دو عالم

گهی ابلیس گردد گاه آدم

ببین عالم بهم در‌هم سرشته

مَلِک در دیو و شیطان در فرشته

همه با هم به هم چون دانه و بَر

ز کافر مؤمن و مؤمن ز کافر

به هم جمع آمده در نقطهٔ حال

همه دورِ زمان روز و مه و سال

ازل عینِ ابد افتاد با هم

نزولِ عیسیِ و ایجادِ آدم

ز هر یک نقطه زین دوُرِ مسلسل

هزاران شکل می‌گردد مُشَکَّل

ز هر یک نقطه دوُری گشته دایر

هم او مرکز هم او در دوُرِ سایر

اگر یک ذره را برگیری از جای

خلل یابد همه عالم سراپای

همه سرگشته و یک جزو از ایشان

برون ننهاده پای از حدِّ امکان

تعَیُّن هر یکی را کرده محبوس

به جزویّت ز کلّی گشته مأیوس

تو گویی دائما در سیر و حبسند

که پیوسته میانِ خَلع و لَبسَند

همه در جنبش و دائم در آرام

نه آغازِ یکی پیدا نه انجام

همه از ذاتِ خود پیوسته آگاه

وز آنجا راه برده تا به درگاه

به زیرِ پردهٔ هر ذره پنهان

جمالِ جانفزایِ روی جانان

بخش ۹ - قاعده در شناخت عوالم پنهان و شرایط عروج بدان عوالم

تو از عالم همین لفظی شنیدی

بیا برگو که از عالم چه دیدی؟

چه دانستی ز صورت یا ز معنی؟

چه باشد آخرت، چوُن است دُنیی؟

بگو سیمرغ و کوهِ قاف چبود؟

بهشت و دوزخ و اعراف چبود؟

کدام است آن جهان کان نیست پیدا؟

که یک روزش بود یک سال اینجا

همین نبود جهان آخر که دیدی

نه «ما لَا تُبْصِرُون» آخر شنیدی

بیا بنما که جابُلقا کدام است

جهانِ شهرِ جابُلسا کدام است

مشارق با مغارب را بیندیش

چو این عالم ندارد از یکی بیش

بیانِ «مِثْلَهُنَّ» از ابن عباس

شنو پس خویشتن را نیک بشناس

تو در خوابی و این دیدن خیال است

هر آنچه دیده‌ای از وی مثال است

به صبحِ حشر چون گردی تو بیدار

بدانی کآن همه وهم بود و پندار

چو برخیزد خیالِ چشمِ اَحوَل

زمین و آسمان گردد مُبَدّل

چو خورشیدِ نهان بنمایدت چهر

نماند نورِ ناهید و مه و مهر

فتد یک تاب از او بر سنگِ خاره

شود چون پشمِ رنگین پاره پاره

بِکُن اکنون که کردن می‌توانی

چو نتوانی چه سود آن را که دانی

چه می‌گویم حدیثِ عالمِ دل

تو را ای سرنشیبِ پای در گِل

جهان آنِ تو و تو مانده عاجز

ز تو محروم‌تر کس دیده هرگز؟

چو محبوسان به یک منزل نشسته

به دست عجز پای خویش بسته

نشستی چون زنان در کوی اِدبار

نمی‌داری ز جهلِ خویشتن عار

دلیرانِ جهان آغشته در خون

تو سرپوشیده ننهی پای بیرون

چه کردی فهم ازین دینُ‌العجایز

که بر خود جهل می‌داری تو جایز

زنان چون ناقصاتِ عقل و دینند

چرا مردان ره ایشان گزینند

اگر مردی برون آی و سفر کن

هر آنچْ آید به پیشت زان گذر کن

میاسا روز و شب اندر مراحل

مشو موقوفِ همراه و رَواحل

خلیل‌آسا برو حق را طلب کن

شبی را روز و روزی را به شب کن

ستاره با مه و خورشیدِ اکبر

بود حس و خیال و عقلِ اَنور

بگردان زین همه ای راهرو روی

همیشه «لا أُحِبُّ الْآفِلين» گوی

و یا چون موسیِ عمران در این راه

برو تا بشنوی «إِنَّي أَنَا اللَّه»

تو را تا کوهِ هستی پیش باقی است

صدایِ لفظِ «اَرَنی» «لَن تَرانی» است

حقیقت کهربا ذاتِ تو کاه است

اگر کوهِ تویی نَبوَد چه راه است

تَجّلی گر رسد بر کوهِ هستی

شود چون خاکِ ره، هستی ز پستی

گدایی گردد از یک جذبه شاهی

به یک لحظه دهد کوهی به کاهی

برو اندر پی خواجه به اَسریٰ

تماشا کن همه آیاتِ کبریٰ

برون آی از سرایِ «اُمِّ هانی»

بگو مطلق حدیثِ «مَنْ رَآنی»

گذاری کن ز کاف و نونِ کونین

نشین بر قافِ قُربِ «قابَ قَوسَیْن»

دهد حق مر تو را هرچْ آن بخواهی

نمایندت همه «اشیاء کَما هِی»

بخش ۱۰ - قاعده در تشبیه کتاب آفرینش به کتاب وحی

به نزد آنکه جانش در تجلّی است

همه عالم کتاب حق تعالی است

عَرَض اِعراب و جوهر چون حروف است

مراتب همچو آیاتِ وقوف است

از او هر عالَمی چون سوره‌ای خاص

یکی زان فاتحه و آن دیگر اخلاص

نخستین آیتش عقلِ کل آمد

که در وی همچو باءِ بسمل آمد

دوم نفس کل آمد آیتِ نور

که چون مصباح شد از غایتِ نور

سیم آیت در او شد عرش رحمان

چهارم «آیت الکرسی» همی دان

پس از وی جرمهای آسمانی است

که در وی سورهٔ سبع المثانی است

نظر کن باز در جرمِ عناصِر

که هر یک آیتی هستند باهِر

پس از عنصر بود جرم سه مولود

که نتوان کرد این آیات محدود

به آخر گشت نازل نفس انسان

که بر ناس آمد آخر ختم قرآن

بخش ۱۱ - قاعدهٔ تفکر در آفاق

مشو محبوس ارکان و طبایع

برون آی و نظر کن در صنایع

تفکّر کن تو در خلق سماوات

که تا ممدوح حقّ گردی در آیات

ببین یک ره که تا خود عرشِ اعظم

چگونه شد محیطِ هر دو عالم

چرا کردند نامش عرش رحمان؟

چه نسبت دارد او با قلب انسان؟

چرا در جنبشند این هر دو مادام

که یک لحظه نمی‌گیرند آرام

مگر دل مرکز عرش بسیط است

که این چون نقطه وان دورِ محیط است

برآید در شبانروزی کم و بیش

سراپای تو عرش ای مرد درویش

از او در جنبش اجسامِ مدوّر

چرا گشتند؟ یک ره نیک بنگر

ز مشرق تا به مغرب‌همچو دولاب

همی گردند دائم بی‌خور و خواب

به هر روز و شبی این چرخ اعظم

کند دور تمامی گردِ عالم

وز او افلاکِ دیگر هم بدین سان

به چرخ اندر همی باشند گردان

ولی برعکس دور چرخ اطلس

همی‌گردند این هشتِ مُقَّوَس

معدّل کرسی ذات البروج است

که آن را نه تفاوت نه فروج است

حمل با ثور و با جوزا و خرچنگ

بر او بر همچو شیر و خوشه آونگ

دگر میزان عقرب پس کمان است

ز جدی و دلو و حوت آنجا نشان است

ثوابت یک هزار و بیست و چارند

که بر کرسی مقام خویش دارند

به هفتم چرخ، کیوان پاسبان است

ششم برجیس را جا و مکان است

بود پنجم فلک مرّیخ را جای

به چارم آفتابِ عالم آرای

سیم زهره، دوم جای عطارِد

قمر بر چرخ دنیا گشت وارد

زحل را جدی و دلو و مشتری باز

به قوس و حوت کرد انجام و آغاز

حمل با عقرب آمد جای بهرام

اسد خورشید را شد جای آرام

چو زهره ثور و میزان ساخت گوشه

عطارد رفت در جوزا و خوشه

قمر خرچنگ را همجنس خود دید

ذنب چون راس شد یک عقده بگزید

قمر را بیست و هشت آمد منازل

شود با آفتاب آنگه مقابل

پس از وی همچو عُرْجونِ قدیم است

ز تقدیر عزیزی کو علیم است

اگر در فکر گردی مرد کامل

هر آیینه که گویی نیست باطل

کلام حقّ همی ناطق بدین است

که باطل دیدن از ضعف یقین است

وجود پشّه دارد حکمت ای خام

نباشد در وجود تیر و بهرام؟

ولی چون بنگری در اصل این کار

فلک را بینی اندر حکم جبّار

منجّم چون ز ایمان بی‌نصیب است

اثر گوید که از شکلِ غریب است

نمی‌بیند مگر کین چرخ اخضر

به حکم و امر حق گشته مسخر

بخش ۱۲ - تمثیل در بیان وحدت کارخانه عالم

تو گویی هست این افلاک دوّار

به گردش روز و شب چون چرخ فخّار

وز او هر لحظه‌ای دانای داور

ز آب وگِل کند یک ظرفِ دیگر

هر آنچه در مکان و در زمان است

ز یک استاد و از یک کارخانه است

کواکب گر همه اهل کمالند

چرا هر لحظه در نقص و وبالند

همه درجای و سیر و لون و اشکال

چرا گشتند آخر مختلف حال؟

چرا گه در حضیض و گه در اوجند

گهی تنها فتاده گاه زوجند؟

دلِ چرخ از چه شد آخر پر آتش؟

ز شوق کیست او اندر کشاکش؟

همه انجم بر او گَردان پیاده

گهی بالا و گه شیب اوفتاده

عناصر باد و آب و آتش و خاک

گرفته جای خود در زیر افلاک

ملازم هر یکی در منزل خویش

بننهد پای یک ذرّه پس و پیش

چهار اضداد در طبع مراکز

به هم جمع آمده، کس دیده هرگز؟

مخالف هر یکی در ذات و صورت

شده یک چیز از حکم ضرورت

موالیدِ سه گانه گشته ز ایشان

جماد آنگه نبات آنگاه حیوان

هیولی را نهاده در میانه

ز صورت گشته صافی صوفیانه

همه از حکم و امر و دادِ داور

به جان استاده و گشته مسخّر

جماد از قهر بر خاک اوفتاده

نبات از مهر بر پای ایستاده

نُزوع جانور از صدق و اخلاص

پی ابقای جنس و نوع و اشخاص

همه بر حکم داور داده اقرار

مر او را روز و شب گشته طلبکار

بخش ۱۳ - قاعده در تفکر در انفس

به اصل خویش یک ره نیک بنگر

که مادر را پدر شد باز و مادر

جهان را سر به سر در خویش می‌بین

هر آنچ آمد به آخر پیش می‌بین

در آخر گشت پیدا نفس آدم

طفیل ذات او شد هر دو عالم

نه آخر علت غایی در آخر

همی گردد به ذات خویش ظاهر

ظلومی و جهولی ضد نورند

ولیکن مظهر عین ظهورند

چو پشت آینه باشد مکدر

نماید روی شخص از روی دیگر

شعاع آفتاب از چارم افلاک

نگردد منعکس جز بر سر خاک

تو بودی عکس معبود ملایک

از آن گشتی تو مسجود ملایک

بود از هر تنی پیش تو جانی

وز او در بسته با تو ریسمانی

از آن گشتند امرت را مسخر

که جان هر یکی در توست مضمر

تو مغز عالمی زان در میانی

بدان خود را که تو جان جهانی

تو را ربع شمالی گشت مسکن

که دل در جانب چپ باشد از تن

جهان عقل و جان سرمایهٔ توست

زمین و آسمان پیرایهٔ توست

ببین آن نیستی کو عین هستی است

بلندی را نگر کو ذات پستی است

طبیعی قوت تو ده هزار است

ارادی برتر از حصر و شمار است

وز آن هر یک شده موقوف آلات

ز اعضا و جوارح وز رباطات

پزشکان اندر آن گشتند حیران

فرو ماندند در تشریح انسان

نبرده هیچکس ره سوی این کار

به عجز خویش هر یک کرده اقرار

ز حق با هر یکی حظی و قسمی است

معاد و مبدا هر یک به اسمی است

از آن اسمند موجودات قائم

بدان اسمند در تسبیح دائم

به مبدا هر یکی زان مصدری شد

به وقت بازگشتن چون دری شد

از آن در کامد اول هم بدر شد

اگرچه در معاش از در به در شد

از آن دانسته‌ای تو جمله اسما

که هستی صورت عکس مسما

ظهور قدرت و علم و ارادت

به توست ای بندهٔ صاحب سعادت

سمیعی و بصیری، حی و گویا

بقا داری نه از خود لیک از آنجا

زهی اول که عین آخر آمد

زهی باطن که عین ظاهر آمد

تو از خود روز و شب اندر گمانی

همان بهتر که خود را می‌ندانی

چو انجام تفکر شد تحیر

در اینجا ختم شد بحث تفکر

بخش ۱۴ - سوال از ماهیت من

که باشم من مرا از من خبر کن

چه معنی دارد اندر خود سفر کن

بخش ۱۵ - جواب

دگر کردی سؤال از من که من چیست

مرا از من خبر کن تا که من کیست

چو هست مطلق آید در اشارت

به لفظ من کنند از وی عبارت

حقیقت کز تعین شد معین

تو او را در عبارت گفته‌ای من

من و تو عارض ذات وجودیم

مشبکهای مشکات وجودیم

همه یک نور دان اشباح و ارواح

گه از آیینه پیدا گه ز مصباح

تو گویی لفظ من در هر عبارت

به سوی روح می‌باشد اشارت

چو کردی پیشوای خود خرد را

نمی‌دانی ز جزو خویش خود را

برو ای خواجه خود را نیک بشناس

که نبود فربهی مانند آماس

من تو برتر از جان و تن آمد

که این هر دو ز اجزای من آمد

به لفظ من نه انسان است مخصوص

که تا گویی بدان جان است مخصوص

یکی ره برتر از کون و مکان شو

جهان بگذار و خود در خود جهان شو

ز خط وهمی‌ های هویت

دو چشمی می‌شود در وقت ریت

نماند در میانه رهرو راه

چو های هو شود ملحق به الله

بود هستی بهشت امکان چو دوزخ

من و تو در میان مانند برزخ

چو برخیزد تو را این پرده از پیش

نماند نیز حکم مذهب و کیش

همه حکم شریعت از من توست

که این بربستهٔ جان و تن توست

من تو چون نماند در میانه

چه کعبه چه کنشت چه دیرخانه

تعین نقطهٔ وهمی است بر عین

چو صافی گشت غین تو شود عین

دو خطوه بیش نبود راه سالک

اگر چه دارد آن چندین مهالک

یک از های هویت در گذشتن

دوم صحرای هستی در نوشتن

در این مشهد یکی شد جمع و افراد

چو واحد ساری اندر عین اعداد

تو آن جمعی که عین وحدت آمد

تو آن واحد که عین کثرت آمد

کسی این راه داند کو گذر کرد

ز جزوی سوی کلی یک سفر کرد

بخش ۱۶ - سوال از احوال سالک و نشانهای مرد کامل

مسافر چون بود رهرو کدام است

که را گویم که او مرد تمام است

بخش ۱۷ - جواب به سوال اول

دگر گفتی مسافر کیست در راه

کسی کو شد ز اصل خویش آگاه

مسافر آن بود کو بگذرد زود

ز خود صافی شود چون آتش از دود

سلوکش سیر کشفی دان ز امکان

سوی واجب به ترک شین و نقصان

به عکس سیر اول در منازل

رود تا گردد او انسان کامل

بخش ۱۸ - قاعده در بیان سیر نزول و مراتب صعود آدمی

بدان اول که تا چون گشت موجود

کز او انسان کامل گشت مولود

در اطوار جمادی بود پیدا

پس از روح اضافی گشت دانا

پس آنگه جنبشی کرد او ز قدرت

پس از وی شد ز حق صاحب ارادت

به طفلی کرد باز احساس عالم

در او بالفعل شد وسواس عالم

چو جزویات شد بر وی مرتب

به کلیات ره برد از مرکب

غضب شد اندر او پیدا و شهوت

وز ایشان خاست بخل و حرص و نخوت

به فعل آمد صفتهای ذمیمه

بتر شد از دد و دیو و بهیمه

تنزل را بود این نقطه اسفل

که شد با نقطهٔ وحدت مقابل

شد از افعال کثرت بی‌نهایت

مقابل گشت از این رو با بدایت

اگر گردد مقید اندر این دام

به گمراهی بود کمتر ز انعام

وگر نوری رسد از عالم جان

ز فیض جذبه یا از عکس برهان

دلش با لطف حق همراز گردد

از آن راهی که آمد باز گردد

ز جذبه یا ز برهان حقیقی

رهی یابد به ایمان حقیقی

کند یک رجعت از سجین فجار

رخ آرد سوی علیین ابرار

به توبه متصف گردد در آن دم

شود در اصطفی ز اولاد آدم

ز افعال نکوهیده شود پاک

چو ادریس نبی آید بر افلاک

چو یابد از صفات بد نجاتی

شود چون نوح از آن صاحب ثباتی

نماند قدرت جزویش در کل

خلیل آسا شود صاحب توکل

ارادت با رضای حق شود ضم

رود چون موسی اندر باب اعظم

ز علم خویشتن یابد رهائی

چو عیسای نبی گردد سمائی

دهد یکباره هستی را به تاراج

درآید از پی احمد به معراج

رسد چون نقطهٔ آخر به اول

در آنجا نه ملک گنجد نه مرسل

بخش ۱۹ - تمثیل در بیان مقام نبوت و ولایت

نبی چون آفتاب آمد ولی ماه

مقابل گردد اندر «لی مع‌الله»

نبوت در کمال خویش صافی است

ولایت اندر او پیدا نه مخفی است

ولایت در ولی پوشیده باید

ولی اندر نبی پیدا نماید

ولی از پیروی چون همدم آمد

نبی را در ولایت محرم آمد

ز «ان کنتم تحبون» یابد او راه

به خلوتخانهٔ «یحببکم الله»

در آن خلوت‌سرا محبوب گردد

به حق یکبارگی مجذوب گردد

بود تابع ولی از روی معنی

بود عابد ولی در کوی معنی

ولی آنگه رسد کارش به اتمام

که با آغاز گردد باز از انجام

بخش ۲۰ - جواب به سوال دوم

کسی مرد تمام است کز تمامی

کند با خواجگی کار غلامی

پس آنگاهی که ببرید او مسافت

نهد حق بر سرش تاج خلافت

بقایی یابد او بعد از فنا باز

رود ز انجام ره دیگر به آغاز

شریعت را شعار خویش سازد

طریقت را دثار خویش سازد

حقیقت خود مقام ذات او دان

شده جامع میان کفر و ایمان

به اخلاق حمیده گشته موصوف

به علم و زهد و تقوی بوده معروف

همه با او ولی او از همه دور

به زیر قبه‌های ستر مستور

بخش ۲۱ - تمثیل در بیان رابطهٔ شریعت و طریقت و حقیقت

تبه گردد سراسر مغز بادام

گرش از پوست بیرون آوری خام

ولی چون پخته شد بی پوست نیکوست

اگر مغزش بر آری بر کنی پوست

شریعت پوست، مغز آمد حقیقت

میان این و آن باشد طریقت

خلل در راه سالک نقص مغز است

چو مغزش پخته شد بی‌پوست نغز است

چو عارف با یقین خویش پیوست

رسیده گشت مغز و پوست بشکست

وجودش اندر این عالم نپاید

برون رفت و دگر هرگز نیاید

وگر با پوست تابد تابش خور

در این نشات کند یک دور دیگر

درختی گردد او از آب و از خاک

که شاخش بگذرد از جمله افلاک

همان دانه برون آید دگر بار

یکی صد گشته از تقدیر جبار

چو سیر حبه بر خط شجر شد

ز نقطه خط ز خط دوری دگر شد

چو شد در دایره سالک مکمل

رسد هم نقطهٔ آخر به اول

دگر باره شود مانند پرگار

بر آن کاری که اول بود بر کار

تناسخ نبود این کز روی معنی

ظهورات است در عین تجلی

و قد سلوا و قالوا ما النهایة

فقیل هی الرجوع الی البدایة

بخش ۲۲ - قاعده در حکمت وجود اولیا

نبوت را ظهور از آدم آمد

کمالش در وجود خاتم آمد

ولایت بود باقی تا سفر کرد

چو نقطه در جهان دوری دگر کرد

ظهور کل او باشد به خاتم

بدو گردد تمامی دور عالم

وجود اولیا او را چو عضوند

که او کل است و ایشان همچو جزوند

چو او از خواجه یابد نسبت تام

از او با ظاهر آید رحمت عام

شود او مقتدای هر دو عالم

خلیفه گردد از اولاد آدم

بخش ۲۳ - تمثیل در بیان سیر مراتب نبوت و ولایت

چو نور آفتاب از شب جدا شد

تو را صبح و طلوع و استوا شد

دگر باره ز دور چرخ دوار

زوال و عصر و مغرب شد پدیدار

بود نور نبی خورشید اعظم

گه از موسی پدید و گه ز آدم

اگر تاریخ عالم را بخوانی

مراتب را یکایک باز دانی

ز خور هر دم ظهور سایه‌ای شد

که آن معراج دین را پایه‌ای شد

زمان خواجه وقت استوا بود

که از هر ظل و ظلمت مصطفا بود

به خط استوا بر قامت راست

ندارد سایه پیش و پس چپ و راست

چو کرد او بر صراط حق اقامت

به امر «فاستقم» می‌داشت قامت

نبودش سایه کان دارد سیاهی

زهی نور خدا ظل الهی

ورا قبله میان غرب و شرق است

ازیرا در میان نور غرق است

به دست او چو شیطان شد مسلمان

به زیر پای او شد سایه پنهان

مراتب جمله زیر پایهٔ اوست

وجود خاکیان از سایهٔ اوست

ز نورش شد ولایت سایه گستر

مشارق با مغارب شد برابر

ز هر سایه که اول گشت حاصل

در آخر شد یکی دیگر مقابل

کنون هر عالمی باشد ز امت

رسولی را مقابل در نبوت

نبی چون در نبوت بود اکمل

بود از هر ولی ناچار افضل

ولایت شد به خاتم جمله ظاهر

بر اول نقطه هم ختم آمد آخر

از او عالم شود پر امن و ایمان

جماد و جانور یابد از او جان

نماند در جهان یک نفس کافر

شود عدل حقیقی جمله ظاهر

بود از سر وحدت واقف حق

در او پیدا نماید وجه مطلق

بخش ۲۴ - سوال از شرایط شناخت وحدت و موضوع شناخت عرفانی

که شد بر سر وحدت واقف آخر

شناسای چه آمد عارف آخر

بخش ۲۵ - جواب

کسی بر سر وحدت گشت واقف

که او واقف نشد اندر مواقف

دل عارف شناسا‌ی وجود است

وجود مطلق او را در شهود است

به جز هست حقیقی‌، هست نشناخت

از آن رو هستی خود پاک در باخت

وجود تو همه خار است و خاشاک

برون انداز از خود جمله را پاک

برو تو خانهٔ دل را فرو روب

مهیا کن مقام و جای محبوب

چو تو بیرون شدی او اندر آید

به تو بی تو جمال خود نماید

کسی کاو از نوافل گشت محبوب

به لای نفی کرد او خانه جاروب

درون جان محبوب او مکان یافت

ز «بی یسمع و بی یبصر‌» نشان یافت

ز هستی تا بوَد باقی بر او شین

نیابد علم عارف صورت عین

موانع تا نگردانی ز خود دور

درون خانهٔ دل نایدت نور

موانع چون در این عالم چهار است

طهارت کردن از وی هم چهار است

نخستین پاکی از احداث و انجاس

دوم از معصیت وز شر وسواس

سوم پاکی ز اخلاق ذمیمه است

که با وی آدمی همچون بهیمه است

چهارم پاکی سرّ است از غیر

که اینجا منتهی می‌گرددش سیر

هر آن کاو کرد حاصل این طهارات

شود بی شک سزاوار مناجات

تو تا خود را به‌کلی در نبازی

نماز‌ت کی شود هرگز نمازی

چو ذاتت پاک گردد از همه شین

نمازت گردد آنگه قرةالعین

نماند در میانه هیچ تمییز

شود معروف و عارف جمله یک چیز

بخش ۲۶ - سوال از کیفیت جمع بین وحدت و کثرت

اگر معروف و عارف ذات پاک است

چه سودا در سر این مشت خاک است

بخش ۲۷ - جواب

مکن بر نعمت حق ناسپاسی

که تو حق را به نور حق شناسی

جز او معروف و عارف نیست دریاب

ولیکن خاک می‌یابد ز خور تاب

عجب نبود که ذره دارد امید

هوای تاب مهر و نور خورشید

به یاد آور مقام و حال فطرت

کز آنجا باز دانی اصل فکرت

«‌الست بربکم‌» ایزد که را گفت‌

که بود آخر که آن ساعت «‌بلی‌» گفت‌

در آن روزی که گِل‌ها می‌سرشتند

به دل در قصهٔ ایمان نوشتند

اگر آن نامه را یک ره بخوانی

هر آن چیزی که می‌خواهی بدانی

تو بستی عَقد عهد بندگی دوش

ولی کردی به نادانی فراموش

کلام حق بدان گشته است مُنزَل

که یادت آورَد از عهد اول

اگر تو دیده‌ای حق را به آغاز

در اینجا هم توانی دیدنش باز

صفاتش را ببین امروز اینجا

که تا ذاتش توانی دید فردا

وگرنه رنج خود ضایع مگردان

برو بنیوش «‌لا تهدی‌» ز قرآن

بخش ۲۸ - تمثیل در بیان نسبت عقل با شهود

ندارد باورت اکمه ز الوان

وگر صد سال گویی نقل و برهان

سپید و زرد و سرخ و سبز و کاهی

به نزد وی نباشد جز سیاهی

نگر تا کور مادرزاد بدحال

کجا بینا شود از کحل کحال

خرد از دیدن احوال عقبا

بود چون کور مادرزاد دنیا

ورای عقل طوری دارد انسان

که بشناسد بدان اسرار پنهان

بسان آتش اندر سنگ و آهن

نهاده است ایزد اندر جان و در تن

چو بر هم اوفتاد این سنگ و آهن

ز نورش هر دو عالم گشت روشن

از آن مجموع پیدا گردد این راز

چو دانستی برو خود را برانداز

تویی تو نسخهٔ نقش الهی

بجو از خویش هر چیزی که خواهی

بخش ۲۹ - سوال از معنی انا الحق

کدامین نقطه را نطق است «اناالحق»

چه گویی هرزه بود آن یا محقق

بخش ۳۰ - جواب

انا الحق کشف اسرار است مطلق

جز از حق کیست تا گوید انا الحق

همه ذرات عالم همچو منصور

تو خواهی مست گیر و خواه مخمور

در این تسبیح و تهلیلند دائم

بدین معنی همی‌باشند قائم

اگر خواهی که گردد بر تو آسان

«و ان من شیء» را یک ره فرو خوان

چو کردی خویشتن را پنبه‌کاری

تو هم حلاج‌وار این دم برآری

برآور پنبهٔ پندارت از گوش

ندای «واحد القهار» بنیوش

ندا می‌آید از حق بر دوامت

چرا گشتی تو موقوف قیامت

درآ در وادی ایمن که ناگاه

درختی گویدت «انی انا الله»

روا باشد انا الحق از درختی

چرا نبود روا از نیک‌بختی

هر آن کس را که اندر دل شکی نیست

یقین داند که هستی جز یکی نیست

انانیت بود حق را سزاوار

که هو غیب است و غایب وهم و پندار

جناب حضرت حق را دویی نیست

در آن حضرت من و ما و تویی نیست

بخش ۳۱ - قاعده در بطلان حلول و اتحاد

من و ما و تو و او هست یک چیز

که در وحدت نباشد هیچ تمییز

هر آن کو خالی از خود چون خلا شد

انا الحق اندر او صوت و صدا شد

شود با وجه باقی غیر هالک

یکی گردد سلوک و سیر و سالک

حلول و اتحاد از غیر خیزد

ولی وحدت همه از سیر خیزد

تعین بود کز هستی جدا شد

نه حق شد بنده نه بنده خدا شد

حلول و اتحاد اینجا محال است

که در وحدت دویی عین ضلال است

وجود خلق و کثرت در نمود است

نه هرچ آن می‌نماید عین بود است

بخش ۳۲ - تمثیل در نمودهای بی‌بود

بنه آیینه‌ای اندر برابر

در او بنگر ببین آن شخص دیگر

یکی ره باز بین تا چیست آن عکس

نه این است و نه آن پس کیست آن عکس

چو من هستم به ذات خود معین

ندانم تا چه باشد سایهٔ من

عدم با هستی آخر چون شود ضم

نباشد نور و ظلمت هر دو با هم

چو ماضی نیست مستقبل مه و سال

چه باشد غیر از آن یک نقطهٔ حال

یکی نقطه است وهمی گشته ساری

تو آن را نام کرده نهر جاری

جز از من اندر این صحرا دگر کیست

بگو با من که تا صوت و صدا چیست

عرض فانی است جوهر زو مرکب

بگو کی بود یا خود کو مرکب

ز طول و عرض و از عمق است اجسام

وجودی چون پدید آمد ز اعدام

از این جنس است اصل جمله عالم

چو دانستی بیار ایمان و فالزم

جز از حق نیست دیگر هستی الحق

هوالحق گو و گر خواهی انا الحق

نمود وهمی از هستی جدا کن

نه ای بیگانه خود را آشنا کن

بخش ۳۳ - سوال از معنی وصال

چرا مخلوق را گویند واصل

سلوک و سیر او چون گشت حاصل

بخش ۳۴ - جواب

وصال حق ز خلقیت جدایی است

ز خود بیگانه گشتن آشنایی است

چو ممکن گرد امکان برفشانَد

به جز واجب دگر چیزی نماند

وجود هر دو عالم چون خیال است

که در وقت بقا عین زوال است

نه مخلوق است آن کو گشت واصل

نگوید این سخن را مرد کامل

عدم کی راه یابد اندر این باب

چه نسبت خاک را با رب ارباب

عدم چبود که با حق واصل آید

وز او سیر و سلوکی حاصل آید

تو معدوم و عدم پیوسته ساکن

به واجب کی رسد معدوم ممکن

اگر جانت شود زین معنی آگاه

بگویی در زمان استغفرالله

ندارد هیچ جوهر بی‌عرض عین

عرض چبود که لا یبقی زمانین

حکیمی کاندر این فن کرد تصنیف

به طول و عرض و عمقش کرد تعریف

هیولی چیست جز معدوم مطلق

که می‌گردد بدو صورت محقق

چو صورت بی‌هیولی در قدم نیست

هیولی نیز بی او جز عدم نیست

شده اجسام عالم زین دو معدوم

که جز معدوم از ایشان نیست معلوم

ببین ماهیت را بی کم و بیش

نه معدوم و نه موجود است در خویش

نظر کن در حقیقت سوی امکان

که او بی‌هستی آمد عین نقصان

وجود اندر کمال خویش ساری است

تعیّن‌ها امور اعتباری است

امور اعتباری نیست موجود

عدد بسیار و یک چیز است معدود

جهان را نیست هستی جز مجازی

سراسر کار او لهو است و بازی

بخش ۳۵ - تمثیل در اطوار وجود

بخاری مرتفع گردد ز دریا

به امر حق فرو بارد به صحرا

شعاع آفتاب از چرخ چارم

بر او افتد شود ترکیب با هم

کند گرمی دگر ره عزم بالا

در آویزد بدو آن آب دریا

چو با ایشان شود خاک و هوا ضم

برون آید نبات سبز و خرم

غذای جانور گردد ز تبدیل

خورد انسان و یابد باز تحلیل

شود یک نطفه و گردد در اطوار

وز او انسان شود پیدا دگر بار

چو نور نفس گویا بر تن آید

یکی جسم لطیف و روشن آید

شود طفل و جوان و کهل و کمپیر

بیابد علم و رای و فهم و تدبیر

رسد آنگه اجل از حضرت پاک

رود پاکی به پاکی خاک با خاک

همه اجزای عالم چون نباتند

که یک قطره ز دریای حیاتند

زمان چو بگذرد بر وی شود باز

همه انجام ایشان همچو آغاز

رود هر یک از ایشان سوی مرکز

که نگذارد طبیعت خوی مرکز

چو دریایی است وحدت لیک پر خون

کز او خیزد هزاران موج مجنون

نگر تا قطرهٔ باران ز دریا

چگونه یافت چندین شکل و اسما

بخار و ابر و باران و نم و گل

نبات و جانور انسان کامل

همه یک قطره بود آخر در اول

کز او شد این همه اشیا ممثل

جهان از عقل و نفس و چرخ و اجرام

چو آن یک قطره دان ز آغاز و انجام

اجل چون در رسد در چرخ و انجم

شود هستی همه در نیستی گم

چو موجی بر زند گردد جهان طمس

یقین گردد «کان لم تغن بالامس»

خیال از پیش برخیزد به یک بار

نماند غیر حق در دار دیار

تو را قربی شود آن لحظه حاصل

شوی تو بی تویی با دوست واصل

وصال این جایگه رفع خیال است

چو غیر از پیش برخیزد وصال است

مگو ممکن ز حد خویش بگذشت

نه او واجب شد و نه واجب او گشت

هر آن کو در معانی گشت فایق

نگوید کین بود قلب حقایق

هزاران نشاه داری خواجه در پیش

برو آمد شد خود را بیندیش

ز بحث جزو و کل نشئات انسان

بگویم یک به یک پیدا و پنهان

بخش ۳۶ - سوال از ماهیت قرب و بعد و امکان وصال با حق

وصال ممکن و واجب به هم چیست

حدیث قرب و بعد و بیش و کم چیست

بخش ۳۷ - جواب

ز من بشنو حدیث بی کم و بیش

ز نزدیکی تو دور افتادی از خویش

چو هستی را ظهوری در عدم شد

از آنجا قرب و بعد و بیش و کم شد

قریب آن هست کو را رش نور است

بعید آن نیستی کز هست دور است

اگر نوری ز خود در تو رساند

تو را از هستی خود وا رهاند

چه حاصل مر تو را زین بود نابود

کز او گاهیت خوف و گه رجا بود

نترسد زو کسی کو را شناسد

که طفل از سایهٔ خود می‌هراسد

نماند خوف اگر گردی روانه

نخواهد اسب تازی تازیانه

تو را از آتش دوزخ چه باک است

گر از هستی تن وجان تو پاک است

از آتش زر خالص برفروزد

چو غشی نبود اندر وی چه سوزد

تو را غیر تو چیزی نیست در پیش

ولیکن از وجود خود بیندیش

اگر در خویشتن گردی گرفتار

حجاب تو شود عالم به یک بار

تویی در دور هستی جزو سافل

تویی با نقطهٔ وحدت مقابل

تعین‌های عالم بر تو طاری است

از آن گویی چوشیطان همچو من کیست

از آن گویی مرا خود اختیار است

تن من مرکب و جانم سوار است

زمام تن به دست جان نهادند

همه تکلیف بر من زان نهادند

ندانی کین ره آتش‌پرستی است

همه این آفت و شومی ز هستی است

کدامین اختیار ای مرد عاقل

کسی را کو بود بالذات باطل

چو بود توست یک سر همچو نابود

نگویی که اختیارت از کجا بود

کسی کو را وجود از خود نباشد

به ذات خویش نیک و بد نباشد

که را دیدی تو اندر جمله عالم

که یک دم شادمانی یافت بی غم

که را شد حاصل آخر جمله امید

که ماند اندر کمالی تا به جاوید

مراتب باقی و اهل مراتب

به زیر امر حق والله غالب

مؤثر حق شناس اندر همه جای

ز حد خویشتن بیرون منه پای

ز حال خویشتن پرس این قدر چیست

وز آنجا باز دان کاهل قدر کیست

هر آن کس را که مذهب غیر جبر است

نبی فرمود کو مانند گبر است

چنان کان گبر یزدان و اهرمن گفت

مر آن نادان احمق او و من گفت

به ما افعال را نسبت مجازی است

نسب خود در حقیقت لهو و بازی است

نبودی تو که فعلت آفریدند

تو را از بهر کاری برگزیدند

به قدرت بی‌سبب دانای بر حق

به علم خویش حکمی کرده مطلق

مقدر گشته پیش از جان و از تن

برای هر یکی کاری معین

یکی هفتصد هزاران ساله طاعت

به جای آورد و کردش طوق لعنت

دگر از معصیت نور و صفا دید

چو توبه کرد نور «اصطفی» دید

عجب‌تر آنکه این از ترک مامور

شد از الطاف حق مرحوم و مغفور

مر آن دیگر ز منهی گشته ملعون

زهی فعل تو بی چند و چه و چون

جناب کبریایی لاابالی است

منزه از قیاسات خیالی است

چه بود اندر ازل ای مرد نااهل

که این یک شد محمد و آن ابوجهل

کسی کو با خدا چون و چرا گفت

چو مشرک حضرتش را ناسزا گفت

ورا زیبد که پرسد از چه و چون

نباشد اعتراض از بنده موزون

خداوندی همه در کبریایی است

نه علت لایق فعل خدایی است

سزاوار خدایی لطف و قهر است

ولیکن بندگی در جبر و فقر است

کرامت آدمی را اضطرار است

نه زان کو را نصیبی ز اختیار است

نبوده هیچ چیزش هرگز از خود

پس آنگه پرسدش از نیک و از بد

ندارد اختیار و گشته مامور

زهی مسکین که شد مختار مجبور

نه ظلم است این که عین علم و عدل است

نه جور است این که محض لطف و فضل است

به شرعت زان سبب تکلیف کردند

که از ذات خودت تعریف کردند

چو از تکلیف حق عاجز شوی تو

به یک بار از میان بیرون روی تو

به کلیت رهایی یابی از خویش

غنی گردی به حق ای مرد درویش

برو جان پدر تن در قضا ده

به تقدیرات یزدانی رضا ده

بخش ۳۸ - سوال از ماهیت نطق و بیان

چه بحر است آنکه نطقش ساحل آمد

ز قعر او چه گوهر حاصل آمد

بخش ۳۹ - جواب

یکی دریاست هستی نطق ساحل

صدف حرف و جواهر دانش دل

به هر موجی هزاران در شهوار

برون ریزد ز نص و نقل و اخبار

هزاران موج خیزد هر دم از وی

نگردد قطره‌ای هرگز کم از وی

وجود علم از آن دریای ژرف است

غلاف در او از صوت و حرف است

معانی چون کند اینجا تنزل

ضرورت باشد آن را از تمثل

بخش ۴۰ - تمثیل در بیان ماهیت صورت و معنی

شنیدم من که اندر ماه نیسان

صدف بالا رود از قعر عمان

ز شیب قعر بحر آید برافراز

به روی بحر بنشیند دهن باز

بخاری مرتفع گردد ز دریا

فرو بارد به امر حق تعالی

چکد اندر دهانش قطره‌ای چند

شود بسته دهان او به صد بند

رود با قعر دریا با دلی پر

شود آن قطرهٔ باران یکی در

به قعر اندر رود غواص دریا

از آن آرد برون لؤلؤی لالا

تن تو ساحل و هستی چو دریاست

بخارش فیض و باران علم اسماست

خرد غواص آن بحر عظیم است

که او را صد جواهر در گلیم است

دل آمد علم را مانند یک ظرف

صدف با علم دل صوت است با حرف

نفس گردد روان چون برق لامع

رسد زو حرفها با گوش سامع

صدف بشکن برون کن در شهوار

بیفکن پوست مغز نغز بردار

لغت با اشتقاق و نحو با صرف

همی‌گردد همه پیرامن حرف

هر آن کو جمله عمر خود در این کرد

به هرزه صرف عمر نازنین کرد

ز جوزش قشر سبز افتاد در دست

نیابد مغز هر کو پوست نشکست

بلی بی پوست ناپخته است هر مغز

ز علم ظاهر آمد علم دین نغز

ز من جان برادر پند بنیوش

به جان و دل برو در علم دین کوش

که عالم در دو عالم سروری یافت

اگر کهتر بد از وی مهتری یافت

عمل کان از سر احوال باشد

بسی بهتر ز علم قال باشد

ولی کاری که از آب و گل آید

نه چون علم است کان کار از دل آید

میان جسم و جان بنگر چه فرق است

که این را غرب گیری آن چو شرق است

از اینجا باز دان احوال و اعمال

به نسبت با علوم قال با حال

نه علم است آنکه دارد میل دنیی

که صورت دارد اما نیست معنی

نگردد علم هرگز جمع با آز

ملک خواهی سگ از خود دور انداز

علوم دین ز اخلاق فرشته است

نباشد در دلی کو سگ سرشت است

حدیث مصطفی آخر همین است

نکو بشنو که البته چنین است

درون خانه‌ای چون هست صورت

فرشته ناید اندر وی ضرورت

برو بزدای روی تختهٔ دل

که تا سازد ملک پیش تو منزل

از او تحصیل کن علم وراثت

ز بهر آخرت می‌کن حراثت

کتاب حق بخوان از نفس و آفاق

مزین شو به اصل جمله اخلاق

بخش ۴۱ - قاعده در بیان اقسام فضیلت

اصول خلق نیک آمد عدالت

پس از وی حکمت و عفت شجاعت

حکیمی راست گفتار است و کردار

کسی کو متصف گردد بدین چار

به حکمت باشدش جان و دل آگه

نه گربز باشد و نه نیز ابله

به عفت شهوت خود کرده مستور

شره همچون خمود از وی شده دور

شجاع و صافی از ذل و تکبر

مبرا ذاتش از جبن و تهور

عدالت چون شعار ذات او شد

ندارد ظلم از آن خلقش نکو شد

همه اخلاق نیکو در میانه است

که از افراط و تفریطش کرانه است

میانه چون صراط مستقیم است

ز هر دو جانبش قعر جحیم است

به باریکی و تیزی موی و شمشیر

نه روی گشتن و بودن بر او دیر

عدالت چون یکی دارد ز اضداد

همی هفت آمد این اضداد ز اعداد

به زیر هر عدد سری نهفت است

از آن درهای دوزخ نیز هفت است

چنان کز ظلم شد دوزخ مهیا

بهشت آمد همیشه عدل را جا

جزای عدل، نور و رحمت آمد

سزای ظلم، لعن و ظلمت آمد

ظهور نیکویی در اعتدال است

عدالت جسم را اقصی کمال است

مرکب چون شود مانند یک چیز

ز اجزا دور گردد فعل و تمییز

بسیط الذات را مانند گردد

میان این و آن پیوند گردد

نه پیوندی که از ترکیب اجزاست

که روح از وصف جسمیت مبراست

چو آب و گل شود یکباره صافی

رسد از حق بدو روح اضافی

چو یابد تسویت اجزای ارکان

در او گیرد فروغ عالم جان

شعاع جان سوی تن وقت تعدیل

چو خورشید و زمین آمد به تمثیل

بخش ۴۲ - تمثیل در بیان نکاح معنوی جسم با جان یا صورت با معنی

اگرچه خور به چرخ چارمین است

شعاعش نور و تدبیر زمین است

طبیعت های عنصر نزد خور نیست

کواکب گرم و سرد و خشک و تر نیست

عناصر جمله از وی گرم و سرد است

سپید و سرخ و سبز و آل و زرد است

بود حکمش روان چون شاه عادل

که نه خارج توان گفتن نه داخل

چو از تعدیل شد ارکان موافق

ز حسنش نفس گویا گشت عاشق

نکاح معنوی افتاد در دین

جهان را نفس کلی داد کابین

از ایشان می پدید آمد فصاحت

علوم و نطق و اخلاق و صباحت

ملاحت از جهان بی‌مثالی

درآمد همچو رند لاابالی

به شهرستان نیکویی علم زد

همه ترتیب عالم را به هم زد

گهی بر رخش حسن او شهسوار است

گهی با نطق تیغ آبدار است

چو در شخص است خوانندش ملاحت

چو در لفظ است گویندش بلاغت

ولی و شاه و درویش و توانگر

همه در تحت حکم او مسخر

درون حسن روی نیکوان چیست

نه آن حسن است تنها گویی آن چیست

جز از حق می‌نیاید دلربایی

که شرکت نیست کس را در خدایی

کجا شهوت دل مردم رباید

که حق گه گه ز باطل می‌نماید

مؤثر حق شناس اندر همه جای

ز حد خویشتن بیرون منه پای

حق اندر کسوت حق بین و حق دان

حق اندر باطل آمد کار شیطان

بخش ۴۳ - سوال در شناخت جزو حقیقی و کل مجازی و کیفیت بزرگتر بودن این جزو از کل خود

چه جزو است آنکه او از کل فزون است

طریق جستن آن جزو چون است

بخش ۴۴ - جواب

وجود آن جزو دان کز کل فزون است

که موجود است کل وین باژگون است

بود موجود را کثرت برونی

که از وحدت ندارد جز درونی

وجود کل ز کثرت گشت ظاهر

که او در وحدت جزو است سائر

ندارد کل وجودی در حقیقت

که او چون عارضی شد بر حقیقت

چو کل از روی ظاهر هست بسیار

بود از جزو خود کمتر به مقدار

نه آخر واجب آمد جزو هستی

که هستی کرد او را زیردستی

وجود کل کثیر واحد آید

کثیر از روی کثرت می‌نماید

عرض شد هستیی کان اجتماعی است

عرض سوی عدم بالذات ساعی است

به هر جزوی ز کل کان نیست گردد

کل اندر دم ز امکان نیست گردد

جهان کل است و در هر طرفةالعین

عدم گردد و لا یبقی زمانین

دگر باره شود پیدا جهانی

به هر لحظه زمین و آسمانی

به هر لحظه جوان و کهنه پیر است

به هر دم اندر او حشر و نشیر است

در آن چیزی دو ساعت می‌نپاید

در آن ساعت که می‌میرد بزاید

ولیکن طامةالکبری نه این است

که این یوم عمل وان یوم دین است

از آن تا این بسی فرق است زنهار

به نادانی مکن خود را گرفتار

نظر بگشای در تفصیل و اجمال

نگر در ساعت و روز و مه و سال

بخش ۴۵ - تمثیل در بیان اقسام مرگ و ظهور اطوار قیامت در لحظهٔ مرگ

اگر خواهی که این معنی بدانی

تو را هم هست مرگ و زندگانی

ز هرچ آن در جهان از زیر و بالاست

مثالش در تن و جان تو پیداست

جهان چون توست یک شخص معین

تو او را گشته چون جان او تو را تن

سه گونه نوع انسان را ممات است

یکی هر لحظه وان بر حسب ذات است

دو دیگر زان ممات اختیاری است

سیم مردن مر او را اضطراری است

چو مرگ و زندگی باشد مقابل

سه نوع آمد حیاتش در سه منزل

جهان را نیست مرگ اختیاری

که آن را از همه عالم تو داری

ولی هر لحظه می‌گردد مبدل

در آخر هم شود مانند اول

هر آنچ آن گردد اندر حشر پیدا

ز تو در نزع می‌گردد هویدا

تن تو چون زمین سر آسمان است

حواست انجم و خورشید جان است

چو کوه است استخوانهایی که سخت است

نباتت موی و اطرافت درخت است

تنت در وقت مردن از ندامت

بلرزد چون زمین روز قیامت

دماغ آشفته و جان تیره گردد

حواست هم چو انجم خیره گردد

مسامت گردد از خوی هم چو دریا

تو در وی غرقه گشته بی سر و پا

شود از جان‌کنش ای مرد مسکین

ز سستی استخوانها پشم رنگین

به هم پیچیده گردد ساق با ساق

همه جفتی شود از جفت خود طاق

چو روح از تن به کلیت جدا شد

زمینت «قاع صف صف لاتری» شد

بدین منوال باشد حال عالم

که تو در خویش می‌بینی در آن دم

بقا حق راست باقی جمله فانی است

بیانش جمله در «سبع المثانی» است

به «کل من علیها فان» بیان کرد

«لفی خلق جدید» هم عیان کرد

بود ایجاد و اعدام دو عالم

چو خلق و بعث نفس ابن آدم

همیشه خلق در خلق جدید است

و گرچه مدت عمرش مدید است

همیشه فیض فضل حق تعالی

بود از شان خود اندر تجلی

از آن جانب بود ایجاد و تکمیل

وز این جانب بود هر لحظه تبدیل

ولیکن چو گذشت این طور دنیی

بقای کل بود در دار عقبی

که هر چیزی که بینی بالضرورت

دو عالم دارد از معنی و صورت

وصال اولین عین فراق است

مر آن دیگر ز «عند الله باق» است

مظاهر چون فتد بر وفق ظاهر

در اول می‌نماید عین آخر

بقا اسم وجود آمد ولیکن

به جایی کان بود سائر چو ساکن

هر آنچ آن هست بالقوه در این دار

به فعل آید در آن عالم به یک بار

بخش ۴۶ - قاعده در بیان معنی حشر

ز تو هر فعل که اول گشت صادر

بر آن گردی به باری چند قادر

به هر باری اگر نفع است اگر ضر

شود در نفس تو چیزی مدخر

به عادت حالها با خوی گردد

به مدت میوه‌ها خوش بوی گردد

از آن آموخت انسان پیشه‌ها را

وز آن ترکیب کرد اندیشه‌ها را

همه افعال و اقوال مدخر

هویدا گردد اندر روز محشر

چو عریان گردی از پیراهن تن

شود عیب و هنر یکباره روشن

تنت باشد ولیکن بی‌کدورت

که بنماید از او چون آب صورت

همه پیدا شود آنجا ضمایر

فرو خوان آیت «تبلی السرائر»

دگر باره به وفق عالم خاص

شود اخلاق تو اجسام و اشخاص

چنان کز قوت عنصر در اینجا

موالید سه گانه گشت پیدا

همه اخلاق تو در عالم جان

گهی انوار گردد گاه نیران

تعین مرتفع گردد ز هستی

نماند در نظر بالا و پستی

نماند مرگت اندر دار حیوان

به یک رنگی برآید قالب و جان

بود پا و سر و چشم تو چون دل

شود صافی ز ظلمت صورت گل

کند انوار حق بر تو تجلی

ببینی بی‌جهت حق را تعالی

دو عالم را همه بر هم زنی تو

ندانم تا چه مستی‌ها کنی تو

«سقاهم ربهم» چبود بیندیش

«طهورا» چیست صافی گشتن از خویش

زهی شربت زهی لذت زهی ذوق

زهی حیرت زهی دولت زهی شوق

خوشا آن دم که ما بی‌خویش باشیم

غنی مطلق و درویش باشیم

نه دین نه عقل نه تقوی نه ادراک

فتاده مست و حیران بر سر خاک

بهشت و حور و خلد آنجا چه سنجد

که بیگانه در آن خلوت نگنجد

چو رویت دیدم و خوردم از آن می

ندانم تا چه خواهد شد پس از وی

پی هر مستیی باشد خماری

از این اندیشه دل خون گشت باری

بخش ۴۷ - سوال از کیفیت جدایی میان قدیم و محدث

قدیم و محدث از هم چون جدا شد

که این عالم شد آن دیگر خدا شد

بخش ۴۸ - جواب

قدیم و محدث از هم خود جدا نیست

که از هستی است باقی دائما نیست

همه آن است و این مانند عنقاست

جز از حق جمله اسم بی‌مسماست

عدم موجود گردد این محال است

وجود از روی هستی لایزال است

نه آن این گردد و نه این شود آن

همه اشکال گردد بر تو آسان

جهان خود جمله امر اعتباری است

چو آن یک نقطه که اندر دور ساری است

برو یک نقطهٔ آتش بگردان

که بینی دایره از سرعت آن

یکی گر در شمار آید به ناچار

نگردد واحد از اعداد بسیار

حدیث «ما سوی الله» را رها کن

به عقل خویش این را زان جدا کن

چه شک داری در آن کین چون خیال است

که با وحدت دویی عین محال است

عدم مانند هستی بود یکتا

همه کثرت ز نسبت گشت پیدا

ظهور اختلاف و کثرت شان

شده پیدا ز بوقلمون امکان

وجود هر یکی چون بود واحد

به وحدانیت حق گشت شاهد

بخش ۴۹ - سوال از معانی اصطلاحات شاعرانه عارفان

چه خواهد اهل معنی زان عبارت

که سوی چشم و لب دارد اشارت

چه جوید از سر زلف و خط و خال

کسی که اندر مقامات است و احوال

بخش ۵۰ - جواب

هر آن چیزی که در عالم عیان است

چو عکسی ز آفتاب آن جهان است

جهان چون زلف و خط و خال و ابروست

که هر چیزی به جای خویش نیکوست

تجلی گه جمال و گه جلال است

رخ و زلف آن معانی را مثال است

صفات حق تعالی لطف و قهر است

رخ و زلف بتان را زان دو بهر است

چو محسوس آمد این الفاظ مسموع

نخست از بهر محسوس است موضوع

ندارد عالم معنی نهایت

کجا بیند مر او را لفظ غایت

هر آن معنی که شد از ذوق پیدا

کجا تعبیر لفظی یابد او را

چو اهل دل کند تفسیر معنی

به مانندی کند تعبیر معنی

که محسوسات از آن عالم چو سایه است

که این چون طفل و آن مانند دایه است

به نزد من خود الفاظ مأوّل

بر آن معنی فتاد از وضع اول

به محسوسات خاص از عرف عام است

چه داند عام کان معنی کدام است

نظر چون در جهان عقل کردند

از آنجا لفظها را نقل کردند

تناسب را رعایت کرد عاقل

چو سوی لفظ معنی گشت نازل

ولی تشبیه کلی نیست ممکن

ز جست و جوی آن می‌باش ساکن

بدین معنی کسی را بر تو دق نیست

که صاحب مذهب اینجا غیر حق نیست

ولی تا با خودی زنهار زنهار

عبارات شریعت را نگه‌دار

که رخصت اهل دل را در سه حال است

فنا و سکر و آن دیگر دلال است

هر آن کس کو شناسد این سه حالت

بداند وضع الفاظ و دلالت

تو را گر نیست احوال مواجید

مشو کافر ز نادانی به تقلید

مجازی نیست احوال حقیقت

نه هر کس یابد اسرار طریقت

گزاف ای دوست ناید ز اهل تحقیق

مر این را کشف باید یا که تصدیق

بگفتم وضع الفاظ و معانی

تو را سربسته گر خواهی بدانی

نظر کن در معانی سوی غایت

لوازم را یکایک کن رعایت

به وجه خاص از آن تشبیه می‌کن

ز دیگر وجه‌ها تنزیه می‌کن

چو شد این قاعده یک سر مقرر

نمایم زان مثالی چند دیگر

بخش ۵۱ - اشارت به چشم و لب

نگر کز چشم شاهد چیست پیدا

رعایت کن لوازم را بدینجا

ز چشمش خاست بیماری و مستی

ز لعلش گشت پیدا عین هستی

ز چشم اوست دلها مست و مخمور

ز لعل اوست جانها جمله مستور

ز چشم او همه دلها جگرخوار

لب لعلش شفای جان بیمار

به چشمش گرچه عالم در نیاید

لبش هر ساعتی لطفی نماید

دمی از مردمی دلها نوازد

دمی بیچارگان را چاره سازد

به شوخی جان دمد در آب و در خاک

به دم دادن زند آتش بر افلاک

از او هر غمزه دام و دانه‌ای شد

وز او هر گوشه‌ای میخانه‌ای شد

ز غمزه می‌دهد هستی به غارت

به بوسه می‌کند بازش عمارت

ز چشمش خون ما در جوش دائم

ز لعلش جان ما مدهوش دائم

به غمزه چشم او دل می‌رباید

به عشوه لعل او جان می‌فزاید

چو از چشم و لبش جویی کناری

مر این گوید که نه آن گوید آری

ز غمزه عالمی را کار سازد

به بوسه هر زمان جان می‌نوازد

از او یک غمزه و جان دادن از ما

وز او یک بوسه و استادن از ما

ز «لمح بالبصر» شد حشر عالم

ز نفخ روح پیدا گشت آدم

چو از چشم و لبش اندیشه کردند

جهانی می‌پرستی پیشه کردند

نیاید در دو چشمش جمله هستی

در او چون آید آخر خواب و مستی

وجود ما همه مستی است یا خواب

چه نسبت خاک را با رب ارباب

خرد دارد از این صد گونه اشگفت

که «ولتصنع علی عینی» چرا گفت

بخش ۵۲ - اشارت به زلف

حدیث زلف جانان بس دراز است

چه می‌پرسی از او کان جای راز است

مپرس از من حدیث زلف پرچین

مجنبانید زنجیر مجانین

ز قدش راستی گفتم سخن دوش

سر زلفش مرا گفتا فروپوش

کژی بر راستی زو گشت غالب

وز او در پیچش آمد راه طالب

همه دلها از او گشته مسلسل

همه جانها از او بوده مقلقل

معلق صد هزاران دل ز هر سو

نشد یک دل برون از حلقهٔ او

گر او زلفین مشکین برفشاند

به عالم در یکی کافر نماند

وگر بگذاردش پیوسته ساکن

نماند در جهان یک نفس مؤمن

چو دام فتنه می‌شد چنبر او

به شوخی باز کرد از تن سر او

اگر ببریده شد زلفش چه غم بود

که گر شب کم شد اندر روز افزود

چو او بر کاروان عقل ره زد

به دست خویشتن بر وی گره زد

نیابد زلف او یک لحظه آرام

گهی بام آورد گاهی کند شام

ز روی و زلف خود صد روز و شب کرد

بسی بازیچه‌های بوالعجب کرد

گل آدم در آن دم شد مخمر

که دادش بوی آن زلف معطر

دل ما دارد از زلفش نشانی

که خود ساکن نمی‌گردد زمانی

از او هر لحظه کار از سر گرفتم

ز جان خویشتن دل برگرفتم

از آن گردد دل از زلفش مشوش

که از رویش دلی دارد بر آتش

بخش ۵۳ - اشارت به رخ و خط

رخ اینجا مظهر حسن خدایی است

مراد از خط جناب کبریایی است

رخش خطی کشید اندر نکویی

که از ما نیست بیرون خوبرویی

خط آمد سبزه‌زار عالم جان

از آن کردند نامش دار حیوان

ز تاریکی زلفش روز شب کن

ز خطش چشمهٔ حیوان طلب کن

خضروار از مقام بی‌نشانی

بخور چون خطش آب زندگانی

اگر روی و خطش بینی تو بی‌شک

بدانی کثرت از وحدت یکایک

ز زلفش باز دانی کار عالم

ز خطش باز خوانی سر مبهم

کسی گر خطش از روی نکو دید

دل من روی او در خط او دید

مگر رخسار او سبع المثانی است

که هر حرفی از او بحر معانی است

نهفته زیر هر مویی از او باز

هزاران بحر علم از عالم راز

ببین بر آب قلبت عرش رحمان

ز خط عارض زیبای جانان

بخش ۵۴ - اشارت به خال

بر آن رخ نقطهٔ خالش بسیط است

که اصل مرکز دور محیط است

از او شد خط دور هر دو عالم

وز او شد خط نفس و قلب آدم

از آن حال دل پرخون تباه است

که عکس نقطهٔ خال سیاه است

ز خالش حال دل جز خون شدن نیست

کز آن منزل ره بیرون شدن نیست

به وحدت در نباشد هیچ کثرت

دو نقطه نبود اندر اصل وحدت

ندانم خال او عکس دل ماست

و یا دل عکس خال روی زیباست

ز عکس خال او دل گشت پیدا

و یا عکس دل آنجا شد هویدا

دل اندر روی او یا اوست در دل

به من پوشیده شد این راز مشکل

اگر هست این دل ما عکس آن خال

چرا می‌باشد آخر مختلف حال

گهی چون چشم مخمورش خراب است

گهی چون زلف او در اضطراب است

گهی روشن چو آن روی چو ماه است

گهی تاریک چون خال سیاه است

گهی مسجد بود گاهی کنشت است

گهی دوزخ بود گاهی بهشت است

گهی برتر شود از هفتم افلاک

گهی افتد به زیر تودهٔ خاک

پس از زهد و ورع گردد دگر بار

شراب و شمع و شاهد را طلبکار

بخش ۵۵ - سوال از معنی حقیقی شراب و شاهد و خرابات و امثال آن

شراب و شمع و شاهد را چه معنی است

خراباتی شدن آخر چه دعوی است

بخش ۵۶ - جواب

شراب و شمع و شاهد عین معنی است

که در هر صورتی او را تجلی است

شراب و شمع سکر و نور عرفان

ببین شاهد که از کس نیست پنهان

شراب اینجا زجاجه شمع مصباح

بود شاهد فروغ نور ارواح

ز شاهد بر دل موسی شرر شد

شرابش آتش و شمعش شجر شد

شراب و شمع جام و نور اسری است

ولی شاهد همان آیات کبری است

شراب بیخودی در کش زمانی

مگر از دست خود یابی امانی

بخور می تا ز خویشت وارهاند

وجود قطره با دریا رساند

شرابی خور که جامش روی یار است

پیاله چشم مست باده‌خوار است

شرابی را طلب بی‌ساغر و جام

شراب باده خوار و ساقی آشام

شرابی خور ز جام وجه باقی

«سقاهم ربهم» او راست ساقی

طهور آن می بود کز لوث هستی

تو را پاکی دهد در وقت مستی

بخور می وارهان خود را ز سردی

که بد مستی به است از نیک مردی

کسی کو افتد از درگاه حق دور

حجاب ظلمت او را بهتر از نور

که آدم را ز ظلمت صد مدد شد

ز نور ابلیس ملعون ابد شد

اگر آیینهٔ دل را زدوده است

چو خود را بیند اندر وی چه سود است

ز رویش پرتوی چون بر می افتاد

بسی شکل حبابی بر وی افتاد

جهان جان در او شکل حباب است

حبابش اولیائی را قباب است

شده زو عقل کل حیران و مدهوش

فتاده نفس کل را حلقه در گوش

همه عالم چو یک خمخانهٔ اوست

دل هر ذره‌ای پیمانهٔ اوست

خرد مست و ملایک مست و جان مست

هوا مست و زمین مست آسمان مست

فلک سرگشته از وی در تکاپوی

هوا در دل به امید یکی بوی

ملایک خورده صاف از کوزهٔ پاک

به جرعه ریخته دردی بر این خاک

عناصر گشته زان یک جرعه سر خوش

فتاده گه در آب و گه در آتش

ز بوی جرعه‌ای که افتاد بر خاک

برآمد آدمی تا شد بر افلاک

ز عکس او تن پژمرده جان یافت

ز تابش جان افسرده روان یافت

جهانی خلق از او سرگشته دائم

ز خان و مان خود برگشته دائم

یکی از بوی دردش ناقل آمد

یکی از نیم جرعه عاقل آمد

یکی از جرعه‌ای گردیده صادق

یکی از یک صراحی گشته عاشق

یکی دیگر فرو برده به یک بار

می و میخانه و ساقی و میخوار

کشیده جمله و مانده دهن باز

زهی دریا دل رند سرافراز

در آشامیده هستی را به یک بار

فراغت یافته ز اقرار و انکار

شده فارغ ز زهد خشک و طامات

گرفته دامن پیر خرابات

بخش ۵۷ - اشارت به خرابات

خراباتی شدن از خود رهایی است

خودی کفر است ور خود پارسایی است

نشانی داده‌اندت از خرابات

که «التوحید اسقاط الاضافات»

خرابات از جهان بی‌مثالی است

مقام عاشقان لاابالی است

خرابات آشیان مرغ جان است

خرابات آستان لامکان است

خراباتی خراب اندر خراب است

که در صحرای او عالم سراب است

خراباتی است بی حد و نهایت

نه آغازش کسی دیده نه غایت

اگر صد سال در وی می‌شتابی

نه کس را و نه خود را بازیابی

گروهی اندر او بی پا و بی سر

همه نه مؤمن و نه نیز کافر

شراب بیخودی در سر گرفته

به ترک جمله خیر و شر گرفته

شرابی خورده هر یک بی‌لب و کام

فراغت یافته از ننگ و از نام

حدیث و ماجرای شطح و طامات

خیال خلوت و نور کرامات

به بوی دردیی از دست داده

ز ذوق نیستی مست اوفتاده

عصا و رکوه و تسبیح و مسواک

گرو کرده به دردی جمله را پاک

میان آب و گل افتان و خیزان

به جای اشک خون از دیده ریزان

گهی از سرخوشی در عالم ناز

شده چون شاطران گردن افراز

گهی از روسیاهی رو به دیوار

گهی از سرخ‌رویی بر سر دار

گهی اندر سماع از شوق جانان

شده بی پا و سر چون چرخ گردان

به هر نغمه که از مطرب شنیده

بدو وجدی از آن عالم رسیده

سماع جان نه آخر صوت و حرف است

که در هر پرده‌ای سری شگرف است

ز سر بیرون کشیده دلق ده تو

مجرد گشته از هر رنگ و هر بو

فرو شسته بدان صاف مروق

همه رنگ سیاه و سبز و ازرق

یکی پیمانه خورده از می صاف

شده زان صوفی صافی ز اوصاف

به مژگان خاک مزبل پاک رفته

ز هر چ آن دیده از صد یک نگفته

گرفته دامن رندان خمار

ز شیخی و مریدی گشته بیزار

چه شیخی و مریدی این چه قید است

چه جای زهد و تقوی این چه شید است

اگر روی تو باشد در که و مه

بت و زنار و ترسایی تو را به

بخش ۵۸ - سال از معنی بت و زنار و ترسایی

بت و زنار و ترسایی در این کوی

همه کفر است ورنه چیست بر گوی

بخش ۵۹ - جواب

بت اینجا مظهر عشق است و وحدت

بود زنار بستن عقد خدمت

چو کفر و دین بود قائم به هستی

شود توحید عین بت‌پرستی

چو اشیا هست هستی را مظاهر

از آن جمله یکی بت باشد آخر

نکو اندیشه کن ای مرد عاقل

که بت از روی هستی نیست باطل

بدان که ایزد تعالی خالق اوست

ز نیکو هر چه صادر گشت نیکوست

وجود آنجا که باشد محض خیر است

وگر شری است در وی آن ز غیر است

مسلمان گر بدانستی که بت چیست

بدانستی که دین در بت‌پرستی است

وگر مشرک ز بت آگاه گشتی

کجا در دین خود گمراه گشتی

ندید او از بت الا خلق ظاهر

بدین علت شد اندر شرع کافر

تو هم گر زو ببینی حق پنهان

به شرع اندر نخوانندت مسلمان

ز اسلام مجازی گشت بیزار

که را کفر حقیقی شد پدیدار

درون هر بتی جانی است پنهان

به زیر کفر ایمانی است پنهان

همیشه کفر در تسبیح حق است

و «ان من شیء» گفت اینجا چه دق است

چه می‌گویم که دور افتادم از راه

«فذرهم بعد ما جائت قل الله»

بدان خوبی رخ بت را که آراست

که گشتی بت‌پرست ار حق نمی‌خواست

هم او کرد و هم او گفت و هم او بود

نکو کرد و نکو گفت و نکو بود

یکی بین و یکی گوی و یکی دان

بدین ختم آمد اصل و فرع ایمان

نه من می‌گویم این بشنو ز قرآن

تفاوت نیست اندر خلق رحمان

بخش ۶۰ - اشارت به زنار

نظر کردم بدیدم اصل هر کار

نشان خدمت آمد عقد زنار

نباشد اهل دانش را مؤول

ز هر چیزی مگر بر وضع اول

میان در بند چون مردان به مردی

درآ در زمرهٔ «اوفوا بعهدی»

به رخش علم و چوگان عبادت

اگر چه خلق بسیار آفریدند

ز میدان در ربا گوی سعادت

تو را از بهر این کار آفریدند

پدر چون علم و مادر هست اعمال

به سان قرةالعین است احوال

نباشد بی‌پدر انسان شکی نیست

مسیح اندر جهان بیش از یکی نیست

رها کن ترهات و شطح و طامات

خیال خلوت و نور کرامات

کرامات تو اندر حق پرستی است

جز این کبر و ریا و عجب و هستی است

در این هر چیز کان نز باب فقر است

همه اسباب استدراج و مکر است

ز ابلیس لعین بی سعادت

شود صادر هزاران خرق عادت

گه از دیوارت آید گاهی از بام

گهی در دل نشیند گه در اندام

همی‌داند ز تو احوال پنهان

در آرد در تو کفر و فسق و عصیان

شد ابلیست امام و در پسی تو

بدو لیکن بدین‌ها کی رسی تو

کرامات تو گر در خودنمایی است

تو فرعونی و این دعوی خدایی است

کسی کو راست با حق آشنایی

نیاید هرگز از وی خودنمایی

همه روی تو در خلق است زنهار

مکن خود را بدین علت گرفتار

چو با عامه نشینی مسخ گردی

چه جای مسخ یک سر نسخ گردی

مبادا هیچ با عامت سر و کار

که از فطرت شوی ناگه نگونسار

تلف کردی به هرزه نازنین عمر

نگویی در چه کاری با چنین عمر

به جمعیت لقب کردند تشویش

خری را پیشوا کردی زهی ریش

فتاده سروری اکنون به جهال

از این گشتند مردم جمله بدحال

نگر دجال اعور تا چگونه

فرستاده است در عالم نمونه

نمونه باز بین ای مرد حساس

خر او را که نامش هست جساس

خران را بین همه در تنگ آن خر

شده از جهل پیش‌آهنگ آن خر

چو خواجه قصهٔ آخر زمان کرد

به چندین جا از این معنی نشان کرد

ببین اکنون که کور و کر شبان شد

علوم دین همه بر آسمان شد

نماند اندر میانه رفق و آزرم

نمی‌دارد کسی از جاهلی شرم

همه احوال عالم باژگون است

اگر تو عاقلی بنگر که چون است

کسی کارباب لعن و طرد و مقت است

پدر نیکو بد، اکنون شیخ وقت است

خضر می‌کشت آن فرزند طالح

که او را بد پدر با جد صالح

کنون با شیخ خود کردی تو ای خر

خری را کز خری هست از تو خرتر

چو او «یعرف الهر من البر»

چگونه پاک گرداند تو را سر

و گر دارد نشان باب خود پور

چه گویم چون بود «نور علی نور»

پسر کو نیک‌رای و نیک‌بخت است

چو میوه زبده و سر درخت است

ولیکن شیخ دین کی گردد آن کو

نداند نیک از بد بد ز نیکو

مریدی علم دین آموختن بود

چراغ دل ز نور افروختن بود

کسی از مرده علم آموخت هرگز

ز خاکستر چراغ افروخت هرگز

مرا در دل همی آید کز این کار

ببندم بر میان خویش زنار

نه زان معنی که من شهرت ندارم

که دارم لیک از وی هست عارم

شریکم چون خسیس آمد در این کار

خمولم بهتر از شهرت به بسیار

دگرباره رسیدالهامم از حق

که بر حکمت مگیر از ابلهی دق

اگر کناس نبود در ممالک

همه خلق اوفتند اندر مهالک

بود جنسیت آخر علت ضم

چنین آمد جهان والله اعلم

ولیک از صحبت نااهل بگریز

عبادت خواهی از عادت بپرهیز

نگردد جمع با عادت عبادت

عبادت می‌کنی بگذر ز عادت

بخش ۶۱ - اشارت به ترسایی و دیر

ز ترسایی غرض تجرید دیدم

خلاص از ربقهٔ تقلید دیدم

جناب قدس وحدت دیر جان است

که سیمرغ بقا را آشیان است

ز روح‌الله پیدا گشت این کار

که از روح القدس آمد پدیدار

هم از الله در پیش تو جانی است

که از قدوس اندر وی نشانی است

اگر یابی خلاص از نفس ناسوت

درآیی در جناب قدس لاهوت

هر آن کس کو مجرد چون ملک شد

چو روح الله بر چارم فلک شد

بخش ۶۲ - تمثیل در اطوار سیر و سلوک

بود محبوس طفل شیرخواره

به نزد مادر اندر گاهواره

چو گشت او بالغ و مرد سفر شد

اگر مرد است همراه پدر شد

عناصر مر تو را چون ام سفلی است

تو فرزند و پدر آبای علوی است

از آن گفته است عیسی گاه اسرا

که آهنگ پدر دارم به بالا

تو هم جان پدر سوی پدر شو

بدر رفتند همراهان بدر شو

اگر خواهی که گردی مرغ پرواز

جهان جیفه پیش کرکس انداز

به دونان ده مر این دنیای غدار

که جز سگ را نشاید داد مردار

نسب چبود تناسب را طلب کن

به حق رو آور و ترک نسب کن

به بحر نیستی هر کو فرو شد

«فلا انساب» نقد وقت او شد

هر آن نسبت که پیدا شد ز شهوت

ندارد حاصلی جز کبر و نخوت

اگر شهوت نبودی در میانه

نسب‌ها جمله می‌گشتی فسانه

چو شهوت در میانه کارگر شد

یکی مادر شد آن دیگر پدر شد

نمی‌گویم که مادر یا پدر کیست

که با ایشان به عزت بایدت زیست

نهاده ناقصی را نام خواهر

حسودی را لقب کرده برادر

عدوی خویش را فرزند خوانی

ز خود بیگانه خویشاوند خوانی

مرا باری بگو تا خال و عم کیست

وز ایشان حاصلی جز درد و غم چیست

رفیقانی که با تو در طریق‌اند

پی هزل ای برادر هم رفیق‌اند

به کوی جد اگر یک دم نشینی

از ایشان من چه گویم تا چه بینی

همه افسانه و افسون و بند است

به جان خواجه ک‌اینها ریشخند است

به مردی وارهان خود را چو مردان

ولیکن حق کس ضایع مگردان

ز شرع ار یک دقیقه ماند مهمل

شوی در هر دو کون از دین معطل

حقوق شرع را زنهار مگذار

ولیکن خویشتن را هم نگهدار

زر و زن نیست الا مایهٔ غم

به جا بگذار چون عیسی مریم

حنیفی شو ز هر قید و مذاهب

درآ در دیر دین مانند راهب

تو را تا در نظر اغیار و غیر است

اگر در مسجدی آن عین دیر است

چو برخیزد ز پیشت کسوت غیر

شود بهر تو مسجد صورت دیر

نمی‌دانم به هر حالی که هستی

خلاف نفس کافر کن که رستی

بت و زنار و ترسایی و ناقوس

اشارت شد همه با ترک ناموس

اگر خواهی که گردی بندهٔ خاص

مهیا شو برای صدق و اخلاص

برو خود را ز راه خویش برگیر

به هر لحظه درآ ایمان ز سر گیر

به باطن نفس ما چون هست کافر

مشو راضی به دین اسلام ظاهر

ز نو هر لحظه ایمان تازه گردان

مسلمان شو مسلمان شو مسلمان

بسا ایمان بود کز کفر زاید

نه کفر است آن کز او ایمان فزاید

ریا و سمعه و ناموس بگذار

بیفکن خرقه و بربند زنار

چو پیر ما شو اندر کفر فردی

اگر مردی بده دل را به مردی

به ترسازاده ده دل را به یک بار

مجرد شود ز هر اقرار و انکار

بخش ۶۳ - اشارت به بت

بت ترسا بچه نوری است باهر

که از روی بتان دارد مظاهر

کند او جمله دل‌ها را وشاقی

گهی گردد مغنی گاه ساقی

زهی مطرب که از یک نغمهٔ خوش

زند در خرمن صد زاهد آتش

زهی ساقی که او از یک پیاله

کند بیخود دو صد هفتاد ساله

رود در خانقه مست شبانه

کند افسون صوفی را فسانه

وگر در مسجد آید در سحرگاه

بنگذارد در او یک مرد آگاه

رود در مدرسه چون مست مستور

فقیه از وی شود بیچاره مخمور

ز عشقش زاهدان بیچاره گشته

ز خان و مان خود آواره گشته

یکی مؤمن دگر را کافر او کرد

همه عالم پر از شور و شر او کرد

خرابات از لبش معمور گشته

مساجد از رخش پر نور گشته

همه کار من از وی شد میسر

بدو دیدم خلاص از نفس کافر

دلم از دانش خود صد حجب داشت

ز عجب و نخوت و تلبیس و پنداشت

درآمد از درم آن مه سحرگاه

مرا از خواب غفلت کرد آگاه

ز رویش خلوت جان گشت روشن

بدو دیدم که تا خود چیستم من

چو کردم در رخ خوبش نگاهی

برآمد از میان جانم آهی

مرا گفتا که ای شیاد سالوس

به سر شد عمرت اندر نام و ناموس

ببین تا علم و زهد و کبر و پنداشت

تو را ای نارسیده از که واداشت

نظر کردن به رویم نیم ساعت

همی‌ارزد هزاران ساله طاعت

علی‌الجمله رخ آن عالم آرای

مرا با من نمود آن دم سراپای

سیه شد روی جانم از خجالت

ز فوت عمر و ایام بطالت

چو دید آن ماه کز روی چو خورشید

بریدم من ز جان خویش امید

یکی پیمانه پر کرد و به من داد

که از آب وی آتش در من افتاد

کنون گفت از می بی‌رنگ و بی‌بوی

نقوش تختهٔ هستی فرو شوی

چو آشامیدم آن پیمانه را پاک

در افتادم ز مستی بر سر خاک

کنون نه نیستم در خود نه هستم

نه هشیارم نه مخمورم نه مستم

گهی چون چشم او دارم سری خوش

گهی چون زلف او باشم مشوش

گهی از خوی خود در گلخنم من

گهی از روی او در گلشنم من

بخش ۶۴ - خاتمه

از آن گلشن گرفتم شمه‌ای باز

نهادم نام او را گلشن راز

در او راز دل گلها شکفته است

که تا اکنون کسی دیگر نگفته است

زبان سوسن او جمله گویاست

عیون نرگس او جمله بیناست

تامل کن به چشم دل یکایک

که تا برخیزد از پیش تو این شک

ببین منقول و معقول و حقایق

مصفا کرده در علم دقایق

به چشم منکری منگر در او خوار

که گلها گردد اندر چشم تو خار

نشان ناشناسی ناسپاسی است

شناسایی حق در حق شناسی است

غرض زین جمله آن کز ما کند یاد

عزیزی گویدم رحمت بر او باد

به نام خویش کردم ختم و پایان

الهی عاقبت محمود گردان

کنز الحقایق

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم : به نام آن که اول کرد و آخر

بخش ۲ - در حقیقت اسلام فرماید : چه فرق‌ست ای پسر از جسم تا جان

بخش ۳ - حکایت : چه نیکو گفت آن پیر سخندان

بخش ۴ - در تحقیق حقیقت : به کلی دور شو از رسم و عادت

بخش ۵ - در تحقیق طهارت : ز دنیا و ز دنیادار شو دور

بخش ۶ - در تحقیق نماز : خشوع مومنان جان نماز است

بخش ۷ - در تحقیق زکوة : چو دانستی عماد دین صلوه است

بخش ۸ - حکایت : چنین گویند مردی بود قصاب

بخش ۹ - در تحقیق روزه : ز خشم و شهوت و از حرص و کینه

بخش ۱۰ - در تحقیق حج و ارکان آن گوید : هر آن امری که فرمودت به جای آر

بخش ۱۱ - در تحقیق جهاد و معنی آن : ز بعد او دگر رکن جهاد است

بخش ۱۲ - در پیدایش نفس و صفت آن : چنین گفتند دانایان اسرار

بخش ۱۳ - در حقیقت نفس گوید : مثال این‌ست نیکو فهم آن کن

بخش ۱۴ - در تحقیق مراتب نفس : چو می‌خواهی بدانی نفس و شیطان

بخش ۱۵ - در حکمت و موعظت : تو نفست دل کن و دل را چو جان کن

بخش ۱۶ - در موازنهٔ نفس در تمثیل جام جم : یکی جم نام وقتی پادشا بود

بخش ۱۷ - در ذکر شیطان و لعنت کردن بر او : ز من بشنو بیان حال شیطان

بخش ۱۸ - مثال : مثالی گویمت بنیوش آن را

بخش ۱۹ - در مناظرهٔ موسی علیه‌السلام : چو موسی باز می‌گردید از طور

بخش ۲۰ - و ۴۱ مفقود است) : چو تسبیح از خواهر این اسرار بشنود

بخش ۲۱ - در بیان نهایت عشق است : به صورت آدمی کرده است نقاش

بخش ۲۲ - در تحقیق شریعت و بیان طریقت : سوالی چند کردم از حکیمی

بخش ۲۳ - در تحقیق الدنیا سجن المؤمن : چو دنیا مومنان را هست زندان

بخش ۲۴ - در تحقیق بهشت و دوزخ : اگر تو خوی خوش داری به هر کار

بخش ۲۵ - در تحقیق رزق : یقین دان رزق جان از علم و دین است

بخش ۲۶ - التعظیم لامر الله و الشفقه علی خلق الله : به جان تعظیم امر حق به جا آر

بخش ۲۷ - در تحقیق عیسی و دجال : دو چشمست آدمی را بی ضرورت

بخش ۲۸ - در شناخت مهدی سلام الله علیه : بسی گفتند از عیسی و مهدی

بخش ۲۹ - در شرح حضرت مهدی سلام الله علیه : خوشا وقت کسان عهد مهدی

بخش ۳۰ - در صفت حضرت مهدی : ببین چون بهترین مهتران اوست

بخش ۳۱ - در تحقیق موتوا قبل ان تموتوا : بمیر ای بی‌خبر گر می‌توانی

بخش ۳۲ - در تحقیق صراط : صراط اندر حقیقت چیست راهست

بخش ۳۳ - در تحقیق میزان : ندانی چیست تحقیق ترازو

بخش ۳۴ - در تحقیق قیام قیامت : چو بهتر در زمانه علم و جانست

بخش ۳۵ - در نشر : دلیل است ای اخی بر حشر و نشرت

بخش ۳۶ - در جزلی عمل : گرت امروز سوی ظلم میل است

بخش ۳۷ - در حسب حال و ختم کتاب گوید : سخن در سینه زین بسیار دارم

بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیم

به نام آن که اول کرد و آخر

به نام آن که باطن کرد و ظاهر

خداوند منزه پاک و بی عیب

که عالم را شهادت کرد از غیب

به هر وصفی که خوانی در شریعت

در آئی انس میدان در طریقت

توان اندر صفاتش ره بریدن

ولی در ذات او نتوان رسیدن

به دانش در صفاتش ره نیابند

به کلّی سوی ذاتش چون شتابند

بسی گوشند و گویند از صفاتش

ولی عاجز شوند از کنه ذاتش

نبی گفتا صفات او ندانند

که اندر ذات او چون ابلهانند

کسی کو ظن برد کاو هست واصل

یقین دانم ندارد هیچ حاصل

کمال معرفت شد ما عرفناک

از آن گفتند خالصان ما عبدناک

هزاران قرن اگرچه علم خوانند

سزاوار صفاتش هم نخوانند

تفکر را نماند آن جا مجالی

به جز حیرت ندارم هیچ حالی

نخواهم آن چه گوید مرد گمراه

از آن گفتارها استغفرالله

به قدر فهم و عقل خویش گویند

یقین دارم اگر چه بیش گویند

نگویم که چنان و که چنین کرد

که گاهی آسمان و گه زمین کرد

ولی دانم که او از امر واحد

همه موجود کرد و اوست واحد

یکی را در یکی زن هم یکی دان

یکی از ذات پاکش بیشکی دان

نه از روی عدد کز راه وحدت

یکی دانَش نه چون هر یک ز صفوت

بدان دارد که می‌بینم عیانش

به گفتن در نمی‌گنجد بیانش

سخن ترسم که در توحید رانم

که در تشبیه و در تعطیل مانم

هر آن چیزی که بتوان گفت این‌ست

که آن یک آسمان، این یک زمین است

زمین و آسمان اندر بیانش

هر آن چیزی که هست او داد جانش

مر او را می‌رسد از خلق تحسین

تعالی خالق الانسان من طین

ملائک در مقام خویش هر یک

به علم خویش می‌دانند بی شک

بخش ۲ - در حقیقت اسلام فرماید

چه فرق‌ست ای پسر از جسم تا جان

چنان دان فرق از اسلام و ایمان

بدان کاسلام باشد حکم ظاهر

بود ایمان نصیب جان طاهر

تو شرح صدر از اسلام می‌دان

که مکتوب است اندر قلب ایمان

مسلمانی به دنیا سود دارد

بود ز دهر هرکه او بهبود دارد

مسلمانی همین قول زبان‌ست

چو گفتی خون و مالت در امان‌ست

ولی در آخرت ایمان‌ست در کار

برو مومن شو ای مسلم دگر بار

اگر با تو کسی بد کرد بد کرد

تو عفوش کن که او بر جان خود کرد

چو همسایه ز تو ایمن شد ای یار

شدی مسلم همین معنی نگه دار

در اسلام باشد سوی دنیا

در ایمان بود در کوی عقبی

ورای هر دوان راهی‌ است برتر

بکوش آنجای رس زین هر دو بگذر

به علم ار بگذری از اسلام و ایمان

یقین اندر رسی در ملک ایقان

یقین گردد تو را سر خدائی

نجوئی بعد از این او وی جدائی

اگر امروز بشناسی یقینی

یقین می‌دان که فردا هم به بینی

کسی کاینجا نیست از معرفت بار

نه بیند اندر آنجا هیچ دیدار

ز تن بگذر برو در عالم جان

که حالی جان رسد آنجا به جانان

تنت آنجا به کلی فقد گردد

بهشت نسیه حالی نقد گردد

بهشتی نه که می‌جویند هر کس

بهشتی کاندرو حق باشد و بس

بهشت عامیان پر نان و آب‌ست

به صورت آدمی لیکن دواب است

که جان آدمی زنده به علم است

کدامین علم انکش بار حلم است

مسلمانی که این ایمان ندارد

تنی دارد ولیکن جان ندارد

کسی کز چشم دل گشته است اعمی

وی از اموات می‌دان نی ز احیا

حیات عاریت را نیست مقدار

حیات اصلی از مردی به دست آر

مرا زین کشف سرّ این بود مقصود

که بنمایم مقام پاک محمود

بخش ۳ - حکایت

چه نیکو گفت آن پیر سخندان

بدان عامی سرگردان و حیران

که صوفی و امام و شیخ و زاهد

سه ماهه دار و قرآن خوان و عابد

مرقع‌پوش و صاحب تاج و کشکول

میان مردمان گردیده مقبول

خطیب و واعظ و مفتی و قاضی

مدبر بر وقوف حال و ماضی

همه گشتی و شد کارت به سامان

کنون وقت‌ست اگر گردی مسلمان

مسلمانی ورای این مقام است

بگویم با تو رمزی کان کدام است

به کس مپسند آنچت نیست درخور

مسلمانی همین است ای برادر

ولی ایمان ورای این و آن‌ست

که ایمان علم خاص الخاص جان‌ست

چو بشناسی یقین تو این معانی

حقیقت سر ایمان را بدانی

بخش ۴ - در تحقیق حقیقت

به کلی دور شو از رسم و عادت

بگو از جان و دل قول شهادت

برو در پیش کُن یک راه جان را

که قدری نیست اقوال زبان را

به اخلاص و یقین کن کار خود راست

که حق از بندگان خود همین خواست

بگویم تا بدانی چیست اخلاص

که قول و فعل تو حق را بود خاص

شهادت را حقوق‌ست و حدود است

چو بشناسی و بگذاری چه سود است

تو پنداری بدین قول رستی

شود فردا حمارت زانکه مستی

مسلمان نیست از تو جز زبانت

منافق این بود کردم بیانت

نفاق ای بی‌خبر چیزی دگر نیست

زبان گویان و دل را زان خبر نیست

مسلمان گشتة اکنون به یک عضو

به کل شو زانکه نافع نیست یک جزو

اگر دل با زبان یکسان کنی تو

هر آنچت گفت حق فرمان کنی تو

مسلمان حقیقت گشته باشی

ز شرک مشرکان بگذشته باشی

بخش ۵ - در تحقیق طهارت

ز دنیا و ز دنیادار شو دور

مباش از بهر دنیا بیش رنجور

که دنیا چون رباط است اندر این راه

بباید رفتنت زین جای ناگاه

ز نیک و بد هر آنچت خلق گویند

تو منت دار زانکت جامه شویند

کسی کت جامهٔ تن پاک شوید

یقین می‌دان که از تو سیم جوید

بدین معنی کسی کت جامهٔ جان

بشوید دار ازو منت فراوان

تن تو جامهٔ جان‌ست ای دوست

ولی وقتی که پاکیزه است نیکوست

غبار جامهٔ تن شوخ و چرک‌ست

ولیکن شوخ جان از کفر و شرک‌ست

لباس تن به آب جوی می‌شوی

طهور جان ز آب علم و دین جوی

ز خشم و کینه و از شهوت و آز

درونت پاک کن آنگه وضو ساز

از یراکر نباشد جان نمازی

اگر چه در نمازی بی‌نمازی

حدث دنیاست زیرا هست مردار

به ترک تا حدث از پیش بردار

چو دنیا را پیمبر خوانده جیفه

مکش جیفه دگر در بند نیفه

به توبه کوش تا یابی انابت

حقیقت این بود غسل جنابت

بخش ۶ - در تحقیق نماز

خشوع مومنان جان نماز است

از آن معنی که با او دوست راز است

اگر از جان و دل با حق به رازی

یقین می‌دان که دایم در نمازی

اگر چه افضل طاعت نماز است

فضیلت بیشتر اندر نیاز است

مصلی را فلاح اندر خشوع‌ست

خشوع دوستان در عین جوع‌ست

ازیرا جوع باشد قوت مردان

شکم چون پر شود می‌دان ز شیطان

ببُر از خلق و با حق گیر پیوند

به کلّی اقتدا کن رکعتی چند

ز اول بفکن این دنیا پس سر

پس آن گاهی بگو الله اکبر

ز خاطر دور کن افعال مَنهی

به قول و فعل گو وجّهت وجهی

چو استادی دوانستی که جای‌ست

به هر سویی که روی آری خدای‌ست

چو میدانی که نیت چیست باری

به نیت کن چو خواهی کرد کاری

قرائت چیست با حق راز گفتن

نیاز خویش با حق باز گفتن

حضور قلب می‌باید در این کار

اگر داری وگرنه رو به دست آر

اگر چه ما نمازی می‌گزاریم

ولی در وی حضور دل نداریم

خداوندا حضوری بخش ما را

اجابت کن به فضلت این دعا را

تو را تا بود تو اندر وجود است

تنت فارق چو شیطان از سجود است

ولی چون بود خود را ترک کردی

برو کن سجده اکنون زانکه مردی

برو نیت نکو کن پس قدم نه

که نیت مومنان را از عمل به

نماز پنج وقتی سهل باشد

توان کردن چون این کس اهل باشد

نماز مومنان این بُد که گفتم

به یک معنی و دیگرها نهفتم

نماز مخلصان برتر از این‌ست

ندانستی‌ش پنداری همین است

نمازی کان به حق دین را ستون‌ست

یقین می‌دان صلوه دائمون‌ست

بسی خفتی کنون برخیز از خواب

جماعت فوت خواهد گشت دریاب

نخست از فاتحه بشناس خود را

بخوان پس قل هو الله احد را

نماز معنوی زان علی بود

که جان او ز نور حق جلی بود

که پیکان برکشیدش مرد از پای

نجنبید از حضور خویش از جای

تو هم گر عابدی بگذار عادت

که این‌ست ای اخی سر عبادت

نمازی کز سر صدق و صفا نیست

اگر در کعبه بگذاری روا نیست

مکن سهو نمازت در ره دین

بخوان یک راه ویل للمصلین

نمازی کان به سهو آری تمامت

جزایش ویل باشد در قیامت

برو جان پد بشنو ز محمود

کز اینش جز نصیحت نیست مقصود

نماز از صدق کن کان‌ست اولی

که تا یابی جزایش قرب مولی

بخش ۷ - در تحقیق زکوة

چو دانستی عماد دین صلوه است

از آن پس در پیش آتو الزکوه است

زکوه مال جندانی که حالست

برون می‌کن چو دانی شوخ مال‌ست

چو بینی مستحق از طعم و طیبی

نصابت چون بود می‌ده نصیبی

زکوه صورتی بعد از نصاب‌ست

ولی فردا انصاب اندر حساب‌ست

به امر شرع بی ترسی و بیمی

بباید دادنت از بیست نیمی

ز مال گوسفند و غلّه و زر

زکوه فطر نیز آمد بر سر

زکوه فطر از آن بر سر فکندند

که تا معلوم گردد خلق چندند

زکوه مال دادی کشت مالت

بحصن اندر وز آن نبود وبالت

زکوتی را که دادی بهر جنت

مکن باطل به ایذا و به منت

به هر چیزی زکوتی هست بر ما

ز سیم و غلّه و انگور و خرما

مرا در کیسه نقد این بد گشادم

زکوه نقد خویش از علم دادم

بگیر از من زکوه از مستحقّی

که حق‌ست این زکوه از مرد حقی

زکوه اولیا دانستهٔ چیست

فدا کردن به جای نیمهٔ بیست

زکوه صادقان خود ترک مال‌ست

نمی‌دانم که ایشان را چه حال‌ست

چو خواهی این سخن را عین تحقیق

بکن تقلید از بوبکر صدیق

فدا کرد او همه نی نیمی از بیست

که دانست آچه خواهد داد باقی است

زکوه عاشقان خود ترک جان‌ست

نمی‌دانم خود که را برگ آن‌ست

ز دست و پا و چشم و گوش و بینی

زکاتت هست اگر بر خویش بینی

به هر دم کز خدا یابی حیاتی

از آن بر خویش واجب دان زکانی

اگر بر دست گیری مال سهل‌ست

ولی در دل نگه داری جهل است

برای مصلحت دنیا گنه نیست

سر جمله گناهان حب دنیی است

زکوه خاصگان آن علی بود

علی کرد آنچه او را حق بفرمود

نکرد این کار از خلق جهان کس

زکوه اندر نماز او دادی و بس

شنیدستی که در وقت رکوع او

به سائل داد خاتم در خشوع او

سه قرص جو هم از بهر خدا داد

خداوندش جزای هَلْ اَتی داد

تو هم گر می‌توانی همچنین باش

ز دنیا دور شو در راه دین باش

زکوه ار می‌دهی بهر خدا ده

چو می‌دانی که از جمله خدا به

زکوتی کان به حق باشد قبول‌ست

قبولش کن که این قول رسول‌ست

بیاموز ار ندانی این طریقت

ز محمودت زکوتی ده حقیقت

بخش ۸ - حکایت

چنین گویند مردی بود قصاب

بخیلی کز بخیلی بود در تاب

زکوه سیم و زر هرگز ندادی

وگر دادی بسی منت نهادی

جگربندی نهاده بود در پیش

خریداریش آمد سخت درویش

سوالش کرد آن درویش در بند

که چند می‌فروشی این جگربند

بدو گفتا که ای درویش بیمار

زکاتم گشت واجب چار دینار

بخر از من بدین مقدار این را

زکاتم این بود بردار این را

چو درمانده بد آن درویش حیران

بدان مایه زکات از وی خرید آن

گرفت و روی خود سوی هوا کرد

بر آن قصاب بسیاری دعا کرد

ولی زان پس بگفت ار بیع آن‌ست

خداوندا تو می‌دانی گران‌ست

زکوتی باشد کانچنان به تزویر

جزای آن چه باشد ویل و زنجیر

زکوتی کانچنان باشد تمامت

چه سنجد آن به میزان قیامت

برو جان پدر تزویر بگذار

مکش همچون خران بی‌فایده بار

بخش ۹ - در تحقیق روزه

ز خشم و شهوت و از حرص و کینه

تهی کن ای پسر امروز سینه

وگر مه در قیامت این چهارت

برآرند از دل و ار جان دمارت

ز من بشنو رها کن لعب و طیبت

دهان خود بشوی از کفر و غیبت

پس آنگه روزه گیر از هر چه منهی‌ست

اگر دانسته‌ای کالصّومُ لی چیست

به صورت روزه ترک آب و نان‌ست

به ترک دون حق معنیش آن‌ست

چو خواهی داشت روزه چشم درپوش

مکن غیبت وگر گویند منیوش

به کلی از همه بدها حذر کن

چو بینی بد چو باد از وی گذر کن

نخوردن ز آب و نان این روزه عام‌ست

ولیکن نزد خاصان کار خاص‌ست

چو پرهیزی ز نمامی و غیبت

ز سوگند دروغ و میل شهوت

بود این روزهٔ خاصان درگاه

خوشا وقت کسی کو داشت یک ماه

از آن پس روزهٔ خاص الخواص است

بگویم کاندر آن چه اختصاص است

ز دنیا فارغند از راه عزت

ز عقبی نیز هم از عین حیرت

بجز حق هر چشان در خاطر آید

از ایشان در زمان روزه گشاید

چنین دار ار توانی داشت روزه

وگر نه رو برو بخور در چاشت روزه

تو زین هر سه که بشنیدی به گفتار

کدامینت پسند آید نگهدار

بگویم مغز این جمله کدام است

که گر جز همچنان داری حرام است

به حق گیر و به حق دار و به حق خور

که سر روزه این‌ست ای برادر

کسی را باشد این معنی مسلم

که ترک خود کند والله اعلم

به عیدی‌مان لباس عافیت ده

که در دنیا و عقبی عافیت به

چو از تحقیق یابی نور تحقیق

بدانی معنی ایام تشویق

بخش ۱۰ - در تحقیق حج و ارکان آن گوید

هر آن امری که فرمودت به جای آر

به کعبه روی خود سوی خدا آر

چو کردی نیّت از اوّل نکو کن

از آن پس اعتماد خود بر او کن

بدان نیّت شوی درویش حاجی

که کردی با خدای خویش ناجی

ز بهر آن که باز آئی و مردم

زر و سیمت دهند و نان و گندم

که پنداری که کاری کرده باشی

و یا حجّی به جای آورده باشی

برو بشکن همه بت‌های پندار

چو ابریشم شو از استرک بی‌زار

فدا کن جان و دل که این‌ست طاعت

اگر هستت ز حقّ این استطاعت

هر آنچه آمد به تو آن از خدا بین

پس آنکه مرده را این‌ها صفا بین

ز جهل خویش بگریز و روان شو

به سعی از سوی علم حق دوان شو

وفا کن عهد و میثاقی که حق‌ست

حَجَر را بوسه ده کان دست حق‌ست

رها کن پای باطل دست حق گیر

از آن پس کوی در عرفان گیر

در حق گیر و رو کان باب نیکوست

پس آنکه دست در حلقه زن ای دوست

چو اسمعیل جان خود فدا کن

به اسمعیل آنجا اقتدا کن

پس آنگه عید کن زیرا که عید است

خوشا عیدی که فارق از وعید است

بکش آن نفس شوخت بهر رحمان

که این‌ست ای برادر سرّ قربان

برون آی از نهفت صورت دوست

به صحرای معانی شو که نیکوست

چو عید اوّل و آخر بدانی

چو عیسی مانده دور آسمانی

خداوندا چه ما را عید دادی

به عیدی روزهٔ ما گشادی

چه از تقلید یابی نور تحقیق

بدانی معنی ایام تشریق

بخش ۱۱ - در تحقیق جهاد و معنی آن

ز بعد او دگر رکن جهاد است

که صاحب شرع اندر دین نهاد است

جهاد تو دو نوع‌ست از ضرورت

که باید کرد در معنی و صورت

جهاد صورتی با کافران است

که منکر گشت حق را کافر آنست

جهاد معنوی را نیز دریاب

چو دانستی بکن جهدی در این باب

چو اماره است نفست کافر است او

ز جمله کافران کافرترست او

به حکمت دعوتش کن سوی ایمان

مریدش کن اگر گردد مسلمان

که گر از نور ایمان پاک گردد

به معنی برتر از افلاک گردد

وگر دانی که نفست سرکش افتاد

یقین خاکت دهد یک روز بر باد

بکن با کافر نفست جهادی

که بر کافر نباشد اعتمادی

جهاد نفس کافر را چه مقدار

جهاد کافر نفس است دشوار

اگر با کافران چین و ماچین

در افتی به که با این نفس پرکین

به جان بشنو که از پیغمبر است این

که در محراب گفت و در خوارست این

که فارغ چون شدیم از جنگ اصغر

به پیوندیم زین پس جنگ اکبر

چرا محراب را محراب خوانند

که در وی نیز حرب است ار توانند

جهاد اصغرت با کافران دان

جهاد اکبرت با نفس و شیطان

به علم از نفس شیطان را بگیری

کنی در بند و فرمائی اسیری

یقین در پیش تو زاری کند او

درین ره مر تو را یاری کند او

وگر در قتل نفس خود رسیدی

یقین می‌دان که در معنی شهیدی

جهاد نفس خود معلوم کردی

ز من بشنو جهادی کن به مردی

جهاد صورت و معنی چنین است

مکن شک اندین معنی یقین است

به دانش خشم و شهوت زیر پا کن

نه بهر نفس خود بهر خدا کن

به کلی روی خود سوی خدا آر

جهاد صورت و معنی به جا آر

بخش ۱۲ - در پیدایش نفس و صفت آن

چنین گفتند دانایان اسرار

که چون حق کرد نور خویش اظهار

ز عکس نور او شد عکس عالم

که خوانندش حکیمان روح اعظم

ز روح اعظم و از امر اعلی

پدید آمد به خلقت عقل اولی

حدیث از سید سادات نقل‌ست

که مخلوق نخست از امر عقل‌ست

به امر از عقل کرد او نفس پیدا

چنان کز جنب آدم شخص حوا

از آن پس عرش و کرسی و سموات

که باشد اندر او چندین علامات

ز نور و ظلمت و افلاک و انجم

ز ارکان و موالید و ز مردم

چو صورت بست ازین بس نفس انسان

جدا کردش به نطق از جمع حیوان

ز حق نفس‌ت بدین ترتیب و مقدار

به چندین واسطه آمد پدیدار

ازو بهتر نیامد هیچ موجود

ز موجودات او بوده است مقصود

کسی کو محرم سر خدا نیست

امانت را بدو دادن روا نیست

در این معنی سخن گفتند حالی

ولیکن من نگویم جز مثالی

مثالت گر نکو مفهوم گردد

تو را سرّس از آن معلوم گردد

بخش ۱۳ - در حقیقت نفس گوید

مثال این‌ست نیکو فهم آن کن

مدارش سرسری فهمش به جان کن

درخت ار چند دارد شاخ و باری

حقیقت بار او آید به کاری

حقیقت نفس انسانی چنین است

که شاخش آسمان بیخش زمین‌ست

تن از دنیا و جان از آخرت دان

ز دنیا تن بگیر از آخرت جان

توئی تو به بین تا چیست آنست

که تن را قلب و قلبت را چو جانست

به غیر از این چنین گفتن ندانم

وگر ظاهر کنم باشد زیانم

اگر افشا کنم اسرار کفر است

بدین اقرار کن انگار کفر است

بسی گفتی ولی چیزی نگفتم

چو میوه خام بود آن را نهفتم

به وقت خویش موقوفست است کار

چو وقت آید برش یابی به یک بار

هنوز این میوه کو یا خام خام است

وگر مکشوف گردانم حرامست

به رمزی گفتم این معنی به مفهوم

شود آن را که باشد عقل معلوم

بخش ۱۴ - در تحقیق مراتب نفس

چو می‌خواهی بدانی نفس و شیطان

تو شیطان کفر نفس خویش می‌دان

اگر نفس تو اماره است شیطان

چو لوامه شود گردد مسلمان

چو باشد تند اماره است نامش

بود لوامه چون کردند رامش

نه آخر مصطفی گفته چنین است

که با هر نفس یک شیطان قرینست

مرا هم بود اندر نفس شیطان

ولیکن شد به دست من مسلمان

ز تو گر عقل و دانایی پذیرد

کند ترک بدی تقوا بگیرد

پس آنکه چون نماند هیچ کاری

بگیرد اندر آن منزل قراری

رسد اندر مقام ملهمه نفس

بیابد عقل دور از واهمه نفس

در آن منزل که حاصل گشت کامش

به معنی مطمئنه گشت نامش

چو نفست مطمئنه شد به ایمان

بدو پیوند وانگه رو به ایقان

حیاتی باشد آنجا جاودانی

چنین است ای پسر مولود ثانی

رها گردد در ایقان لهو و لعبش

ندای ارجعی آید ز ربش

بدان رای رجوع آن رای روح است

چو دریابی به جان و دل فتوح است

معانی بس عزیز است و رقیق است

تفکر بیشتر کن چون دقیق است

اگر حالی ندانی این معانی

توقف دار هم روزی بدانی

بخش ۱۵ - در حکمت و موعظت

تو نفست دل کن و دل را چو جان کن

پس آنگه سوی جانان روان کن

برهنه دار تن کوتاه کن دست

شکم را گرسنه می‌دار پیوست

به زیر پای کن نفس و هوا را

که تا باشد ببیند دل خدا را

ز مبدأ آمدی نادان در اینجای

سعادت را ندانستی سر و پای

ز غفلت بی‌خبر ز آغاز و انجام

نه از معنی به صورت آدمی نام

ولی چون پر کنی علم و عبادت

شوی مرغی که پری تا سعادت

چو عیسی گفت اول چون بزادی

مثال بیضه در فرش اوفتادی

بدانش گر نپّری بار دیگر

کجا دانی از عرض برتر

به حکمت گر دیرین معنی بکوشی

فرشته‌وش لباس علم پوشی

مجرد کردی از دنیا به طاعات

چو عیسی راه یابی در سموات

بخش ۱۶ - در موازنهٔ نفس در تمثیل جام جم

یکی جم نام وقتی پادشا بود

که جامی داشت کان گیتی‌نما بود

به صنعت کرده بودندش چنان راست

که پیدا می‌شد از وی هرچه می‌خواست

هر آن نیک و بدی اندر جهان بود

در آن جام از صفای آن نشان بود

چو وقتی تیره جام از زنگ گشتی

شه گیتی از آن دلتنگ گشتی

بفرمودی که دانایان این فن

بکردندی به علمش باز روشن

چو روشن گشت انجام دل افزای

بدیدی هر چه بودی در همه جای

حکیمی گفت جام آب بُد آن

منجم گفت اصطرلاب بُد آن

دیگر گفت بود آئینه راست

چنان روشن که می‌دید آنچه می‌خواست

به قدر علم خود گفتند بسیار

ولی آسان نشد این کار دشوار

بسی گفتند هر نوعی از این‌ها

نبود ان جام جم جز نفس دانا

چو نفس تیره روشن کرد انسان

نماید اندر او آفاق یکسان

چو انسان گشت اندر نفس کامل

شود بر کل موجودات شامل

ز چرخ و انجم و از چار ارکان

نموداری بود در نفس انسان

حقیقت دان اگر چه آدم است او

چو عارف شد به خود جام جم است او

بدار ای دوست گفت پیر خود پاس

نخستین نفس خود را نیک بشناس

که تا در وی ببینی هر دو عالم

ز راه صورت و معنی به یک دم

تو نفس خویش را نیکو ندانی

به دانستن خدا را چون توانی

نخستین نفس خود را بشناس و خَب باش

از آن پس طالب عرفان رب باش

… نفس … خدا نیست

وز او عرفان حق را آشنائیست

چو بشناسی نباشد زان وبالت

برون آئی به حکمت از ضلالت

دلت روشن شود از نور رحمن

شوی ایمن ز مکر و شر شیطان

بخش ۱۷ - در ذکر شیطان و لعنت کردن بر او

ز من بشنو بیان حال شیطان

که می‌دانم نمی‌دانی به سامان

ز اول نام او بودی عزازیل

کنون ابلیس شده از راه تبدیل

ولیکن هر برزگش نام دیگر

به معنی دگر گفتند در خور

یکی‌اش حال مشغول ازل خواند

یکی‌اش صاحب طول امل خواند

یکی‌اش عارف اسرار حق گفت

یکی‌اش نقطهٔ پرگار حق گفت

یکی نیزش غیور مملکت خواند

که حق بگزید و ز آدم رو بگرداند

چنان خود را به کل در عشق او باخت

کزو با سجدهٔ آدم نپرداخت

نگردانید روی از حق و لعنت

به جان بخرید و یک شو شد ز رحمت

چنان با لعنت حق خوی دارد

که هرگز یاد رحمت می‌نیارد

ز لعنت کردن او را نیست رنجی

که دشنام جبلیش به ز گنجی

اگرچه کافر است امروز شیطان

ولی گردد قیامت را مسلمان

ز اول گرچه باشد شر مجمل

ولی آخر شود خیر مفصل

یقین سرچشمهٔ سر قدر اوست

یکی رکن عظیم معتبر اوست

ندیدم در جهان یک کس که جان یافت

که از سیلی شیطان او امان یافت

به صورت گرچه ملعون شد ز حضرت

ولیکن روی دارد سوی عزت

در لعنت بر او هرچند باز است

ولی اندر سرش بسیار ناز است

اگرچه لعنتش کرده است حالی

ولیکن این ز سری نیست خالی

سوالی هست اینجا نیک دریاب

جوابی گوی اگر دانی در این باب

اگر از خویش ترک امر حق کرد

چرا با او دگر بار این نسق کرد

که دادش انتظاری تا قیامت

که را بود از خلایق این کرامت

چرا بی واسطه با حق سخن راند

اگر باطل بُد او باقی چرا ماند

مرا حالی جوابی در دل آمد

بگویم گر به گفتن مشکل آمد

بدو دادست دنیا را به اقطاع

چو حال او چنان گردد ز اوضاع

اگرچه بر ملأ کارش تبه کرد

به زودی روی او آنجا سیه کرد

ولی اندر نهان کاری دگر بود

که خلقی زان حکایت بی‌خبر بود

بخش ۱۸ - مثال

مثالی گویمت بنیوش آن را

که نشنیدست هرگز گوش آن را

هر آن شاهی که شاهی نیک داند

یکی سرهنگ را بر در نشاند

که تا نامحرمان را دور دارد

که شه در خلوت در آنجا سور دارد

کسی باید که نیک و بد بداند

در آرد نیک را و بد براند

نبد عرفان کسی را اندر این راه

بجز شیطان ز سرهنگان درگاه

حقیقت کار شیطان در میان نیست

ز لعنت کردنش چندان زیان نیست

چو مال و خلق را در خیل او کرد

برای مال خلقی میل او کرد

بجز اغوا خرد باری ندارد

ولی با خاصگان کاری ندارد

تو خود را خاص کن تا راه یابی

که تا عامی ز شیطان در عذابی

چو تو در دست نفس خود زبونی

منال از دست شیطان برونی

ز اول نفس خود را کن مسلمان

پی آنگه لعن کن بر نفس شیطان

چو می‌دانی به معنی لعن دوری‌ست

به دل زو دور شو لعن زبان چیست

تو نفس خویش را لعنت کن ای دوست

که دشمن‌تر کسی از دشمنان اوست

یقین دان کار شیطان را تمامت

به پیدا کردن این باشد قیامت

بخش ۱۹ - در مناظرهٔ موسی علیه‌السلام

چو موسی باز می‌گردید از طور

در آن وادی سیاهی دید از دور

چو نزدیکش رسید او بود شیطان

که می‌نالید او از دوری و عصیان

چو موسی دید او را رحمش آمد

کمانش شد که آن دم خشمش آمد

به شیطان گفت موسی ای گنهکار

چرا سجده نکردی تا شوی خوار

بگفتا زان سبب سجده نکردم

که ترسیدم مبادا چون تو گردم

بگفتا من چه گشتم در نبوت

بگفتا اوفتادی از فتوت

بگفتا چون فتادم هین بیان کن

عیانم نیست این بر من عیان کن

بگفتا خواستی از دوست دیدار

چرا کردی نظر آنجا به کهسار

چو روی از وی بگرداندی ندانی

شوی خسته ز قول لن ترانی

چو بودم من به عشق او یگانه

مرا می‌آزمود این بُد بهانه

ز عصیان بس چها آمد به رویم

نجستم غیر او و هم نجویم

ز عشقش سجدهٔ آدم نکردم

چو حق باشد سوی آدم نگردم

به غیر حق دگر چیزی ندانم

اگر نزدیک یا دورم همانم

بگفت این‌ها و از موسی جدا شد

ندانستش چه افتاد و کجا شد

یقین دان عشق کار سرسری نیست

حقیقت مرد عاشق هر دری نیست

کسی کش عشق شخصی هست در پوست

نخواهد غیر او هرچند نیکوست

بخش ۲۰ - و ۴۱ مفقود است)

چو تسبیح از خواهر این اسرار بشنود

بزد یک نعره و بر دار شد زود

چو ببریدند یکسر جمله اعضاش

جدا کردند از کل جمله اجزاش

چو در باطن تجلی نور حق دید

فدا کرد او سر و زین سر نگردید

اناالحق می‌زد و می‌گفت ای دوست

چو می‌دانم که می‌دانیم نیکوست

ببینم کین تن خاکی به ناسوت

فدا گردد به جان از بهر لاهوت

اگر این را به پیشت هست مقدار

بیامرزش که با من کرد این کار

مناجاتش در آن سروقت این بود

چو صادق بود در دعوی چنین بود

تو را نیز ار بود این استطاعت

که باطن را کنی روشن به طاعت

درون گر پاک داری چون برونت

ز نور حق شود روشن درونت

بنی آدم شوی آنکه مکرم

ز نور حق رسد فیضت دمادم

ز فیض حق درونت جوش گیرد

به زورت عشق در آغوش گیرد

بدانی خویش را آن دم ز معشوق

بر آری نعرهٔ مستی به عیوق

همی گویی انالحق همچو حلاج

ستانی از ملایک در شرف باج

بنی آدم گروهی بس شریفند

لطیفند و شریفند و ظریفند

بنی آدم نباشد هر خسیسی

نباشد چون فرشته هر بلیسی

بخش ۲۱ - در بیان نهایت عشق است

به صورت آدمی کرده است نقاش

اگر مردی به معنی آدمی باش

چو سلطان خود کند حالی رسولی

رسولی دیگری باشد فضولی

چو آب آمد تیمم نیست در کار

چو روز آمد چراغ از پیش بردار

چو پیدا شد ز پشت پرده دلدار

یقین دلاله شد معزول از کار

به شهری چون درآید شهریاری

نماند شحنه را در شهر کاری

چو عشق آمد چه جای عقل رعناست

که کار عشق بدمستی و غوغاست

در آن منزل که عشق آمد ستیزان

نباشد عق آنجا جز گریزان

چو عشق آمد چه جای عقل و هوشست

چو گوید عشق عقل آنجا خموش است

در آن منزل که آمد عشق کاری

در آمد عقل چون طفلان بزاری

اگرچه کارها از عقل شد راست

ولیکن کار با عشق بالاست

در تحقیق را صندوق عشق است

رسول عاشق و معشوق عشقست

اگر معشوق را عاشق نبودی

که گفتی این حقایق که شنودی

ز فیض عقل می‌بین نور راهت

ولی در عشق می‌دانی پیشگاهت

دو حالست ای اخی در عشق پنهان

که پیدا می‌شود در عاشقی آن

بود در راستی اول مقامش

میان عشق و مستی کشت نامش

چو شد عاشق تهی از خود فنا دان

چو پر گردد ز معشوقش بقا دان

چو حاضر گشت جانان کیستم من

چو غایب باشم از وی چیستم من

اگر صد سال می‌سازی بضاعت

بسوزد عشق اندر نیم ساعت

کسی کو عاشق است اندر مجازی

ندارد عشق صورت را نیازی

اگر تو عاشقی اندر حقیقت

نشان خواهند از تو در طریقت

نشانش چیست ترک خویش گفتن

شدن قربان و ترک کیش گفتن

سخن در عاشقی بسیار گویند

ولی نی اینچنین اسرار گویند

همی گویم حدیثی در بیانش

ز سر عشق می‌آرم نشانش

در گنج معانی باز کردم

پس آنگه این سخن آغاز کردم

سخن نیکست اگر تو نیک دانی

نه در معنی و در صورت بمانی

چو بشناسی به دل یک یک دقایق

فرو آید به جانت این حقایق

بخش ۲۲ - در تحقیق شریعت و بیان طریقت

سوالی چند کردم از حکیمی

سوالی نیک هست از علم نیمی

شریعت چیست گفتم گفت بسیار

برای خود به امر حق کنی کار

بگفتم چیست مقصود از شریعت

بگفتا آن که دریابی طریقت

بدو گفتم طریقت چیست گفتن

بگفتا رو به سوی دوست رفتن

بگفتم چیست پایان طریقت

بگفتا هست پایانش حقیقت

بگفتم از حقیقت چیست حاصل

بگفتا آن که گردد جانت واصل

بدو گفتم چه باشد وصل با جان

بگفتا وصل جان را قرب حق دان

بگفتم قرب حق از چیست امروز

بگفت از بُعد نفس و آه دلسوز

بگفتم بُعد نفس از چه بدانم

بگفتا از تصوف ای چو جانم

بگفتم چیست تحقیق تصوف

بگفتا ای اخی ترک تکلف

بگفتم ترک آن معنی چه سانست

بگفتا آن که درویشی همان است

بگفتم چیست درویشی و درویش

بگفتا آنچه داری آوری پیش

بدو گفتم نشانم ده که چونست

بگفتا آن نشان از ما برونست

اگرچه مختصر گفتم بیانش

ولیکن معتبر می‌دان عیانش

نشانی بی نشان دارند ایشان

که جز حق در نظر نارند ایشان

خوشا وقت کسی کان حال دارد

ز حال خویش ترک قال دارد

هر آن کس را که این معنی نشان است

نمی‌گوید چو من کل اللسان است

بخش ۲۳ - در تحقیق الدنیا سجن المؤمن

چو دنیا مومنان را هست زندان

مشو ساکن درین زندان چو رندان

چو دانستی که سجن مومنان است

کسی کو را نخواهد مومن آنست

اگر تو مومنی حب وطن دار

برای آن وطن چیزی به دست آر

ببین تا از کجایی در حقیقت

چو تا آنجا روی اینک طریقت

وطن‌گاه تو گر دنیاست باری

دو سه روز آمدی اینجا به کاری

اگر دنیا تو را همچون بهشت است

یقین دان کافری اینست و زشتست

برو مومن شو از خواهی نکوئی

که گر مومن شوی دنیا نجوئی

بدانی گر شوی عارف در اینجای

که در سجنی و داری بند بر پای

بکوشی تا ازو یابی نجاتی

نجاتی کاندر او باشد حیاتی

حیات جان تو از علم و دینست

چو دریابی یقین دانی که اینست

به سجن اندر کسی شادان نباشد

اگر باشد به جز نادان نباشد

که گر در سجن میری بی‌خبروار

به سجّینت کشد آنجا نگونسار

بکن جهدی و بیرن شو ز زندان

به دانائی و بگذارش به نادان

نشان مومنان دانسته‌ای چیست

ارادت سوی آن عالم که باقی‌ست

برو جان پدر روئی به ره آر

ز فانی بگذر و باقی به دست آر

بهشت و دوزخت در توست و با توست

چرا بیرون خود می‌جوئی اس سست

بخش ۲۴ - در تحقیق بهشت و دوزخ

اگر تو خوی خوش داری به هر کار

از آن خویت بهشت آید پدیدار

وگر خوی بدت اندر رباید

از آن جز دوزخت خیری نیاید

چو دانستی که خوی خوش بهشت است

همانا خوی بد کفر است و زشت است

بهشت و دوزخ زیر زبان دان

بهشتست سود و دوزخ را زیان دان

بهشت خود به خود می‌ساز اینجا

که چون رفتی نیائی باز اینجا

بیا بشنو حدیث نیکمردان

به دانش خوی بد را نیک گردان

بهشت صورت ار چه دلپذیر است

به نسبت با حقیقت زمهریر است

مشو شاد از بهشت و نعمت او

مترس از دوزخ و از نغمت او

چو صدیقان ز هر دو گرد آزاد

بجز در بندگی حق مشو شاد

تو حق را بندگی چون بندگان کن

چو استحقاق آن داری به جان کن

بلا را همچو مردان شو خریدار

که قوت اولیا را نیست هموار

بهشت اندر مثل چون مطبخی دان

که باشد اندر او مرغان بریان

بهشت پر طعام از بهر عام است

تو عامی میل تو سوی طعام است

به دنیا خوردن و در آخرت هم

چو بی خوردن نخواهی عمر یک دم

بجز خوردن اگر چیزی نخواهی

مرنج از من اگر گویم تباهی

که حیوانی نه انسانی به مقدار

که میلت نیست جز سوی علفزار

اگر طاعت برای آن کنی تو

که یابی مرغ خود بریان کنی تو

بهشت خاص بی ذوق و طعام است

که ذوق جان به حق ما لا کلام است

اگر طاعت تو را بهر نعیم است

نه بهر حق جزای آن جحیم است

هر آنکس را که باشد عقل همراه

نجوید مطبخ الا حضرت شاه

بدان خوبی جمال دوست حاضر

به هر حالی که هستی بر تو ناظر

نشان ابلهی چیزی دگر نیست

که مطبخ جوئی و زانت خبر نیست

به نزد تو اگر خوردن بهشت است

پس این دنیا بهشت است و چه زشتست

تو را با آخرت کاری نباشد

وزان بر جان تو باری نباشد

بهشت و دوزخت خود هست موجود

که بشناسی به معنی گفت محمود

به صورت چون تنت خورد این جهان را

به دست آوری به معنی ذوق جان را

بخش ۲۵ - در تحقیق رزق

یقین دان رزق جان از علم و دین است

نباشد جز به سعی انسان یقین است

تن از دنیا و رزق او طعام است

دل از عقبی طعام او کلام است

به رزق تن شدی عمری گرفتار

چو خواهی عمر رزق جان به دست آر

به جان از طالبان علم و دین شو

اگر اینجا نیست سوی شهر چنین شو

چنان کاین رزق تن از نان و آبست

حقیقت رزق جان از علم کتابست

به حکمت گر بخوانی آن کتابت

یقین آن بس بود روز حسابت

و ما من دابه فی الارض گفته است

نه بر من هست رزق فرض گفتست

مگر باور نمی‌داری ز حق آن

که می‌سوزی به جان از بهر یک نان

مکن از بهر خوردن خلق‌سوزی

که با روز تو خواهد بود روزی

مرو چندان به دنبال نواله

طلب آن کن که با تو شد حواله

تو را گفته است رزق جان به دست آر

که رزق تن آید به خروار

تو را چون پادشا بر خوان نشاند

گرسنه بر در اسیت نماند

توکل بر خدا باید همیشه

نه بر تیر و کمان و کار و پیشه

به صنعت هر کسی دارد امیدی

نباشد بر خداشان اعتمیدی

به خلاقیش جمله خلق دانند

ولی رزاقیش را در گمانند

هر آن کس را که باشد عقل داند

چو جانت داد بی روزی نماند

چو جانت داد بر تن کرد فیروز

معین کرد زرق تن همان روز

به تن می‌خور همیشه آب و نان را

به جان می‌جوی علم خاص جان را

چو بشناسی که‌ای و از کجائی

بدانی عاقبت سر خدائی

مرا زان شمه معلوم گشته است

سوی الله این دمم مفهوم گشته است

به هر جائی که هستم در شب و روز

همی گویم به آه گرم و دلسوز

خداوندا دلی بخش این گدا را

که اندر وی نبیند جز خدا را

بخش ۲۶ - التعظیم لامر الله و الشفقه علی خلق الله

به جان تعظیم امر حق به جا آر

بدل بر خلق شفقت نیز می‌دار

شریعت ورز کان تعظیم امر است

که شفقت نیکوی با زید و عمرو است

برای خود به امرش کار می‌کن

مسلمانی خود اظهار می‌کن

هر آنچت گفت حق کلی به جا آر

نه بهر نفس خود بهر خدا آر

که تعظیم آن بود کان را کنی کار

نداری کار او بر جان خود بار

رها کن بوالفضولی و هوس را

مرنج از کس مرنجان نیز کس را

به ناخوانده مشو مهمان مردم

منه باری ز خود بر جان مردم

وگر آیند مهمانان به ناگاه

گرامی دا و عذرش نیز می‌خواه

وگر داری تو وامی باز ده زود

کز این رو شد خدا و خلق خشنود

مده وام ار دهی دیگر مخواهش

به سختی تقاضا جان مکاهش

مگو درد دلت با خلق بسیار

وگر گویند با تو گوش می‌دار

ز کس چیزی مخواه و گر بخواهند

بده گر باشدت هرچند کاهند

مگو غیب کسان ور زانکه ایشان

کنندت عیب کمتر شو پریشان

مکن غیبت وگر گویند مشنو

چو می‌دانی تفاوت نیست یک جو

منه بهتان که آن جرمی عظیمست

مزن بر روی کودک چون یتیم است

یتیمان را پدر باش و برادر

بدان حق پدر با حق مادر

ضعیفان را فرو مگذار در راه

که افتد اینچنین بسیار در راه

مکن با دیگری کاری که آنت

اگر با تو کنند باشد گرانت

مکن بهر طمع با کس نکوئی

که رنجور است مطمع از دو روئی

بدان تعظیمت افشای سلام است

یقین دان شفقتت بذل طعام است

چو کردی با کسی احسان نعمت

بر او منت منه زو دار منت

دگر گر با کسی کردی نکوئی

نباشد نیکوئی چون باز گوئی

بخش ۲۷ - در تحقیق عیسی و دجال

دو چشمست آدمی را بی ضرورت

برای دیدن معنی و صورت

یکی چشم چپ است و آن دگر راست

ز هر دو بیند آن مردی که بیناست

دو چشمت در حقسقت هست یعنی

یکی در صورت و دیگر به معنی

نبیند چشم صورت جز هوا را

به چشم معنوی بیند خدا را

بدان کاین چشم صورت چشم دنیاست

ولیکن چشم معنی چشم عقبی است

کسی کز چشم معنی هست اعور

نبیند آخرت را ای برادر

که چشم چپ جز از دنیا نبیند

چو دنیا دید هم دنیا گزیند

کسی کش میل جمله سوی دنیی است

به چشم راست چون دجال اعمی است

مثال تن خر و عیسی است جانت

اگر عیسی صفت باشد روانت

چو جان نادان بود دجال باشد

چو دانا گشت عیسی حال باشد

ز نطق عیسوی گیرد نشان جان

شود از علم زنده جان نادان

خر و دجال و عیسی جز یکی نیست

یقین دان اندر این معنی شکی نیست

اگر دانا بود عیسی است بر خر

که نادان خر بود وز خر فروتر

چو دانستی یقین عیسی و دجال

ز راه علم معلومت شد این حال

ببین تا زین دو یک بر خر کدامست

بدان نامش بخوان اینت تمام است

به چشم راست چون دجال اعمی است

به چشم چپ نظر او را به دنیا است

کسی کش سوی دنیا میل باشد

یقین دجال را در خیل باشد

چو دانستی خروج خیل دجال

چو بینی خیل او بگریز در حال

ببُر زین خیل دجالی به مردی

مرو پیشان که زیشان نگردی

نبی گفته مرو آخر زمانه

به دنبال دف و چنگ و چغانه

مبادا کز پیش دجال باشد

که در مانی که او نیکال باشد

بخش ۲۸ - در شناخت مهدی سلام الله علیه

بسی گفتند از عیسی و مهدی

مجرد شو تو هم عیسی عهدی

ز مهدی گرچه روزی چند پیشی

بکش دجال خود مهدی خویشی

نمی‌دانی که کفر و دین چه معنی است

حقیقت کفر و دین دجال و عیسی است

به حق گویا شو از باطل خمش باش

چو عیسی نبی و دجال‌کش باش

چو تو عیسی جان خود ندانی

چه دانی عیسی آخرزمانی

چو تو در معرفت چون طفل مهدی

چه دانی قدر علم و مهر مهدی

به علم عیسوی کن چشم روشن

که تا باشد که بتوانیش دیدن

که گر در جهل خود دایم نشینی

چو مهدی پیشت آید هم نبینی

نبی را گرچه قومٌ ینظرون بود

خطاب از جهلشان لایبصرون بود

کسی کو چشم معنی و بیان دید

یقین او روی پیغمبر عیان دید

چو عمر از جهل پایان کرده باشی

ز جهل از عهد مهدی مرده باشی

برو از علم مهدی نسبتی گیر

جوانمردی کن و بشنو ازین پیر

که تا مهدی تو را مکشوف گردد

چو در آخرزمان معروف گردد

بخش ۲۹ - در شرح حضرت مهدی سلام الله علیه

خوشا وقت کسان عهد مهدی

خوشا آن کودکان مهد مهدی

که هر علمی که باشد زیرکان را

الف با تا بود آن کودکان را

ز علمش خلق عالم علم گیرند

ز دینش مشرکان هم دین پذیرند

همه یک طبع گردد خلق عالم

نماند کفر در اولاد آدم

ز مشرق تا به مغرب نور ایمان

فرو گیرد نماند کفر و عصیان

بتابد نور علم من لدنی

همه یکسان شود شیعی و سنی

هر آن سری که هست امروز پنهان

ز علم خویشتن پیدا کند آن

چو مهدی باشد آنجا عدل گستر

براندازد ز عالم جور یکسر

یکایک صورتش پیداست بر جای

از آن می‌ماند او آن روز بر پای

بیان صورتش گویند تفضیل

رموز حکمتش گویند تٱویل

نماند در میانه هیچ دعوی

که صورت‌ها یکی گردد به معنی

نمیرد هیچ کس در جهل آن روز

که باشد علمشان بر جهل فیروز

تمنا باشد آنجا مردگان را

که یک بار دگر یابند جان را

که تا از جهل کلی دور گردند

ز نور علم او پرنور گردند

ره عرفان نفس خود بیابند

بدان عرفان به سوی حق شتابند

بر آید آفتاب از کوی مغرب

بتابد نور خود را سوی مغرب

شود آنگه در توبه به زنجیر

نیابد هیچ توبه کودک و پیر

شود این حال نزدیک قیامت

زهی دولت اگر بینی تمامت

بخش ۳۰ - در صفت حضرت مهدی

ببین چون بهترین مهتران اوست

به جان سر همه پیغمبران اوست

به نسل از نسل‌ها فاضل‌تر است او

بدان از عترت پیغمبر است او

نباشد آن زمان تکلیف باری

بجز عرفان نباشد هیچ کاری

چو یشناسی نصیب از گنج یابی

نه گنجی کز پی آن رنج یابی

چو از مغرب بود اول خروجش

چو شمسی باشد و مغرب بروجش

به صورت همچو خورشیدی در ایام

که روشن می‌شود زو جمله اجسام

به معنی نیز خورشیدی همین دان

که روشن می‌کند ارواح انسان

چو مهدی در جهان خورشید دین است

طلوع شمس از مغرب همین است

بکن تو صورتش بر عامه ایثار

اگر تو خاصه‌ای معنی نگه دار

کنون بشنو ز من مغز حکایت

ز روی معرفت نی از روایت

چو جمله خلق توبه کرده باشند

همه امری به جا آورده باشند

نماند هیچ کس آنجا گنهکار

همه توبه کنند آن دم به یک بار

به توبه چون درآیند خلق یکسر

نماند هیچ بیرون آن در

از آن باشد در توبه به زنجیر

که نبود هیچ کس را هیچ تقصیر

سعادت یابی ار چندان نمیری

به صورت کاینچنین معنی پذیری

وگر میری نباشد مرگ صورت

که باشد مرگ صورت را ضرورت

به مرگ اختیاری میر باری

که مرگ اضطراری نیست کاری

بخش ۳۱ - در تحقیق موتوا قبل ان تموتوا

بمیر ای بی‌خبر گر می‌توانی

به مرگی کان به است از زندگانی

بمیر از باطل و زنده به حق باش

چو هستی طالب حق زین نسق باش

در این روز دو سه کت داد حق مهل

بکن جهدی و دل خالی کن از جهل

به جای جهل پر علمش کن ای دوست

که چون مغز است علم و جهل چون پوست

خوشا وقت کسی کو پیش از مرگ

شود بیدار و سازد مرگ را برگ

اگر در جهل عمرت می‌شود فوت

کجا یابی امان از مالک الموت

مترس از مرگ صورت زانکه سهلست

بتر مرگ ای برادر مرگ جهلست

چو از دنیا بمیرد مرد دانا

به سوی آخرت راند توانا

بدانی گر بمیری اندرین تو

که موتوا این بود قبل ان تموتوا

بخش ۳۲ - در تحقیق صراط

صراط اندر حقیقت چیست راهست

چو بگذشتی از آن جان را پناه است

صراطت گرچه ره سوی بهشتست

ولی دوزخ به زیرش سخت زشتست

به نادانی بر او نتوان گذشتن

به دانائی توان آسان گذشتن

بکن نفست برای حق ضحیه

که باشد بر صراطت آن مطیه

بیفتی گر نباشد مرکبت زیر

که هست آن تیزتر از تیر و شمشیر

کسی کاینجا دل از توحید آراست

به عقبی بر صراطش راه شد راست

وگر افتاد در تشبیه و تعطیل

در آن شد سوی دوزخ میل در میل

برو دنیا رباط منزلی دان

به دانائی از آن بگذر چو مردان

چو دانستی که دنیا چون رباط است

وجودت اندر او همچون صراط است

اگر جانت سلامت زو گذر کرد

برستی از عذاب دوزخ ای مرد

وگر از وی در افتادی به پستی

ندانم کی رسی آنجا که هستی

ازین صورت اگر بیرون نرفتی

بدان همواره در دوزخ بخفتی

اگر راهت صراط المستقیم است

روانت در بهشت حق مقیم است

برو جان پدر پندار بگذار

چو نادانان مشو مغرور در پندار

نکوئی می‌کن و ترک تبه گیر

پی مردان و دانایان ره گیر

به جان بشنو ز من تحقیق این کار

به اقرار و مکن زین بیش انکار

کسی کز جان و دل با حق مقیم است

حقیقت بر صراط مستقیم است

بخش ۳۳ - در تحقیق میزان

ندانی چیست تحقیق ترازو

که می‌سنجد عمل بی دست و بازو

بگویم با تو یک یک سر میزان

ولی بشنو به شکل بی تمیزان

تو پنداری ترازوی قیامت

چنین باشد که در دنیا تمامت

بود شاهین آن عقل ای برادر

که پیدا می‌کند هم خیر و هم شر

بود یک کفه‌اش دنیا و کردار

دگر کفش بود عقبی و مقدار

اگر باشد تو را کردار نیکو

مقابل باشدت مقدار نیکو

اگر باشد سبک میزان به دنیا

به طاعت کی جزا یابی به عقبی

ز کس گر تو برنجی وز تو رنجند

بسوزی چون عمل‌های تو سنجند

هر آن چیزی که در آن کار تو باشد

یقین در پلهٔ بار تو باشد

اگر با خویش نیکی نیک می‌باش

چو خواهی کشت تخم نیک می‌پاش

که تا از یکی هفتصد بروید

وگر بد کاشتی هم بد بروید

بیان این ز من بشنو به تحقیق

که صدقست این سخن نزدیک صدیق

میان خیر و شر جز عقل هشیار

که داند فرق کرد اندر همه کار

همه کار نکو از عقل می‌دان

چو نبود عقل کم باشد ز حیوان

هر آن چیزی که باشد سخت دشوار

به میزان خرد سنجند هموار

بیان صورت و معنی میزان

بگفتم هان همینست ای عزیزان

بخش ۳۴ - در تحقیق قیام قیامت

چو بهتر در زمانه علم و جانست

بدان کین علم جان آخر زمان است

ز اول تا به آخر هرچه گفتم

چو دُر ناسفته بود اکنون بسُفتم

بدان این نفس و قلب اول که او کیست

بدان این روح و عقل آخر که او چیست

نزول وحدت است امروز کثرت

عروج کثرت مرد است وحدت

چو دریا قطره شد آبش نخوانند

چو باران سیل شد دریاش دانند

به صورت نام‌ها بسیار باشد

ولی معنی یکی ناچار باشد

شریعت با قیامت هر دو جفتند

سخن چون من درین معنی نگفتند

مرا زین هر دو جز اظهار حق نیست

بدان اظهار حق جز این نسق نیست

به دنیا حکم تن باشد شریعت

قیامت حکم جان باشد حقیقت

به تن علم شریعت کش که بار است

به حان علم قیامت کان به کار است

به تن کار شریعت کن تمامت

که نافع علم جان شد در قیامت

کسی کو علم جان و دل نداند

قیامت همچو خر در گل بماند

عمل با علم باید در شریعت

که نبود خوب صورت بی حقیقت

قیامت واحد و کوهست قهسار

به حکمت می‌کند در علم خود کار

قیامت کرد در حکم شریعت

قیامت خود بود حاکم حقیقت

نه سلطانی بود آنجا نه شاهی

نباشد هیچ امری جز الهی

سخن گرچه نکو گفتم به کامت

ولی کردم قیامت را تمامت

بخش ۳۵ - در نشر

دلیل است ای اخی بر حشر و نشرت

چنان کت نشر باشد هست حشرت

چه می‌کاری ببین از خیر و از شر

همان خواهی درودن روز محشر

بدان گر پاکی است امروز کارت

یقین با او بود فردا شمارت

بدین صورت که اینجا مرده باشی

بدان خیزی گر اینجا برده باشی

در این معنی تفاوت نیست یک جو

کسی گوید تفاوت هست مشنو

ز خیر و شر ببین تا چیست کردت

که جز گردت نخواهد گشت کردت

یقین می‌دان چو کشتی کرده باشی

همان چیزی به دست آورده باشی

نگه دارند آن‌ها را تمامت

همان آرند پیشت در قیامت

در آن منزل یقین می‌دان ضرورت

نبندد جز عمل‌های تو صورت

اگر نیکوست آن صورت بهشت است

وگر نه دوزخی باشد که زشت است

چو دستت می‌دهد امروز کشتی

بکن کز وی به فردا در بهشتی

مجو افزون از آن فردا مزیدی

که نبود ای اخی هر روز عیدی

بخش ۳۶ - در جزلی عمل

گرت امروز سوی ظلم میل است

بدان کان میل فردا چاه ویل است

چو فردا نیک و بد اندر شمار است

جزای عدل نور و ظلم نار است

شنیدستی که خود بد ز مردم

بود فردا به صورت مار و کژدم

برو ای دوست ترک خوی بد کن

ز من بشنو دوای جان خود کن

خوی نیکو گزین کان دلپذیر است

که فردا شهد و خمر و آب و شیر است

بساز امروز نیکو کار خود را

بسوز ار می‌توانی تخم بد را

چو دانی مزرعه دنیاست انبار

چو دادت مزرعه تخم نکو کار

تو تخم نیک کاری بد نباشد

جزایش جز یکی هفتصد نباشد

اگر خار است اگر خرماست بارت

همان باشد قیامت در کنارت

درین معنی که گفتم نیست نقصان

حقیقت همچنین باشد یقین دان

بخش ۳۷ - در حسب حال و ختم کتاب گوید

سخن در سینه زین بسیار دارم

نمی‌گویم که عمری کار دارم

چو در کار است با گفتار کردار

پی کردار گَرد و ترک گفت آر

نه گفتار است تنها جمله کارم

که از کردار دارم هرچه دارم

برای غیر این گفتار بوده است

وگرنه کار من کردار بوده است

بگویم چیست کارم ترک دنیا

بگویم چیست بارم میل عقبی

گرفتم ترک دنیا کارم این بود

ببستم بار عقبی بارم این بود

ز دنیا و ز عقبی گشتم آزاد

سر و کارم کنون با دوست افتاد

ازین پس کار من یکتاست با دوست

یکی باید دوئی آنجا نه نیکوست

بر این معنی سخن را ختم کردم

که ختم است این سخن بر من که مردم

چنان مردی که الحق مرد باشد

که از عقبی و دنیا فرد باشد

تو هم گر وارهی همدرد گردی

یقین دانم به معنی مرد گردی

اگر ار خلق بُرّی با خود آئی

ز خود بًرّی از آن پس با خدائی

برای دوست کم کن دشمنی را

به حق دوستی بفکن منی را

مجو از بهر نفس خود مرادش

که گردد از مراد افزون عنادش

ولی چون کم شود از دل مرادت

کند در نامرادی دوست شادت

مریدی هست میلش سوی دنیا

مریدی هست میلش سوی عقبی

ارادت بعد از این بر سوی حق کن

مریدی گر کنی بر این نسق کن

اگر مردی ز خود گردی تو بیزار

به مردی روی خود سوی خدا آر

چه می‌خواهی بری در معرفت گوی

خدا بین و خدا دان و خدا گوی

دیباچه

بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم : حمد و فضل خدای عزّوجل

بخش ۲ - فی ترتیب الکتاب و سبب نظمه : راه خواهی به صحن و صفۀ بار

بخش ۱ - بسم اللّه الرحمن الرحیم

حمد و فضل خدای عزّوجل

هست بر بنده واجب از اول

آن کریمی که داد روز نخست

اعتقاد صحیح و رای درست

قوت جسم و فکرت جان داد

زین دو نعمت به آنکه ایمان داد

داشت آنگه ز لطف یزدانی

مذهب اهل سنت ارزانی

مذهب پاک و صافی از تخلیط

دور از افراط و خالی از تفریط

راه حق آن بود که در وسط است

غیر از آن شک و شبهه و غلط است

زانکه «خیرالامور اوسطها»

اشرف الکاینات اقسطها

هر دو در عقل و نقل مذکور است

همچو امثال عام مشهور است

خواجه در پیش و این گروه ز پس

نیست با آفتاب بیم عسس

خوانده «قل هذه سبیلی» را

داده هر یک بدو دلیلی را

دامنش را گرفته دست آویز

حجت عذر روز رستاخیز

باز قومی ز زمرۀ ایشان

دیده صدق و صفای درویشان

جذبشان در کشیده از ره جیب

تا به خلوتسرای عالم غیب

دیده صانع به صنع و آمده باز

فارغ از عکس و طرد و شیب و فراز

«او لم یکف» در ره ایمان

به تمثّل گرفته از قرآن

قطع کرده ز بدو تا انجام

راه آفاق و انفسی به دو گام

زان ز سرّ وجود آگاهند

که حریفان «لی مع اللّه»اند

کرده بی گرم و سرد و بی تر و خشک

رتبتش تربت عرب را مشک

جرعۀ شربتی که ذوق آمیخت

خواجه بر خاکیان امت ریخت

زان طلب کن ز صدر بوبکری

جرعۀ جام «صب فی صدری»

باز جو هم ز قلب پاک عمر

رشحۀ فیض فضل پیغمبر

اندر آشام از کف عثمان

غرقه از آب چشمۀ حیوان

ذوق دانش طلب ز باب علی

«انت منی» شنو خطاب علی

صد هزاران درود باد و سلام

بر روان مبلغان پیام

خاصه بر روضۀ مطهر پاک

الذی قال ربّه «لولاک»

بعد از آن بر روان قوم گزین

آل و اصحاب پاک و پاک آئین

آنگهی بر روان شیخ کلام

بوالحسن اشعری، امام انام

آنکه بنهاد بهر طاعت را

مذهب سنت و جماعت را

پس بر ارواح سالکان طریق

شاه بازان عالم تحقیق

زینهار ای عزیز هر دو جهان

قدر ایمان خویش نیک بدان

تا به هر شبهه ای ز بی رایی

عقدۀ اعتقاد نگشایی

پند از این روزگار رفته پذیر

تا نمانی به بند عقل اسیر

وارهان خویش را ز چون و چرا

تا چه خواهی فطانت بت را

بخش ۲ - فی ترتیب الکتاب و سبب نظمه

راه خواهی به صحن و صفۀ بار

چنگ در عقل و نقل محکم دار

ور ندانی بدین همه ره برد

این ضعیف اصل آن به نظم آورد

جمله علم الیقین و عین یقین

باز حق الیقین قوم گُزین

بعد از آن قصۀ ضلال مبین

گفته بر سنت کلام مهین

فصل​ها را بدان لقب کردم

نظم را هم بدان رُتَب کردم

هشت باب است و هر یکی در فصل

کرده تفصیل فصل​ها چار اصل

اولین اصل اعتقاد صحیح

به گواهی عقل و نقل صریح

کنم آن مدّعای خویش درست

تا بدانی عقیده را ز نخست

پس کنم حل آیت اندر پی

تا محقق شود مراد از وی

چون زعلم الیقین ایمانی

سوی آن اعتقاد برهانی

سوی عین الیقین برهان باز

رُقعۀ آن سخن کنم آغاز

حصۀ ذوق و کشف اهل نظر

همه را دیدنی ز وصف و خبر

باز گویم ز گفتۀ ایشان

رازهای نهفتۀ ایشان

آنگهی قول مَبْتدع با ذم

شبهه، آنگه جواب آن با هم

باز تحقیق اصل آن مذهب

وز که برخاست آنچنان مذهب

به حکایات وراست تمثیلات

کرده توضیح معنی آیات

سخنی چند از مشایخ ما

به تبرک نوشته در هر جا

مدح و ذم اندر او همه بر جای

راست بر سنت کلام خدای

بعد از آن مذهب مخالف دین

گفته بر سنت کلام مهین

نقل و عقل و حقایق است و کلام

مذهب و شبهه و جواب تمام

دارد او هشت باب همچو بهشت

از زر و نقرۀ معانی خشت

کشف و برهان و آیت قرآن

جمله منظوم کس نداد نشان

خود به نثر این علوم جمله به هم

کس نکرده است جمع در عالم

شطح و طامات هیچ نیست در او

نتوان کرد اعتراض بر او

گرچه کس زین نمط نگفت سخن

نیست لایق به حال و منصب من

پایۀ فضل خویش بشکستم

چونکه این عقد را به هم بستم

من که در نثر موی بشکافم

تا چرا شعر شعر می​بافم

گر ضرورت نبودی این ابیات

کی ز من صادر آمدی هیهات

مردم عصر شعر جوی بدند

علما نیز شعر گوی شدند

سخن بدعت آنگهی شده فاش

در میان جهانی از اوباش

عالم کژ نظر بدان قایل

زاهد خر صفت بدان مایل

وعدۀ خواجه راست گشت الحق

بشنو از جان برآر قول صدق

اهل این دین که یک گروه بدند

تا به هفتاد و سه گروه شدند

وان شده هفتصد در این ایام

حصر کرده است خواجه فخر انام

گرچه هفتاد و سه بدند از اصل

هفتصد شد به فرع و شعبه و فصل

در کتب نام هر یکی مسطور

صفت اعتقادشان مذکور

اندرین نظم هم بگویم باز

گرچه گردد حدیث بر تو دراز

من چو این حال مختلف دیدم

نیک بر دین خود بلرزیدم

گفتم آوه که گر ز من این حال

حق تعالی کند به حشر سؤال

که تو از قوم بازپس ماندی

خلق را کی به دین ما خواندی؟

چه بود مر مرا طریق جواب

پس همین بیش نیست وجه صواب

که به تألیف و درس و دادن پند

نشوم بعد از این دگر خرسند

بلکه این علم را ز جمله علوم

از پی کار دین کنم منظوم

بحث​های همه اصول و کلام

آورم در هزار بیت تمام

علم​ها را دگر کنم هم ضم

تا شود سه هزار جمله به هم

گر کسی آن کند از این ممتاز

باشد این نیز در محل جواز

آری آری به قدر استعداد

می​توان کرد خلق را ارشاد

نیست دعوت مگر به قدر عقول

این چنین آمد از خدا و رسول

بعثت انبیا به مذهب و کیش

بود دایم به لفظ امت خویش

لیک شرط است کاندرین ابیات

ننگرد جز که اهل فکر و ثبات

اصطلاح چهار قوم بدان

پس در او بنگر از سر ایقان

از سر جهل و حُمْق و خودرایی

هان و هان هرزه ​ای نفرمایی

این نه طامات و شطح و افسانست

نظم این نوع سخت آسانست

بلکه توحید و حکمت است و اصول

پاک کرده ز حشو شعر و فضول

چونکه دیدم در او سعادت تام

کردمش نامۀ سعادت نام

ذکر اهل سعادتست در او

ختم گشت این مقام جمله بر او

بود و باشد به طالع مسعود

ابتدا سعد و عاقبت محمود

ای که کردی در این کتاب نظر

به دعایی مرا به یاد آور

که بر ابن کریم رحمت باد

حشر او با مهین امت باد

فصل اول

بخش ۱ - الباب الاوّل فی معرفة ذات واجب الوجود تعالی و تقدس و فیه ثلاثة فصول: الفصل الاول فی معرفة وجوده تعالی علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : بهر تأکید آیت قرآن

بخش ۳ - حق الیقین : به محیط افکن ای خرد زورق

بخش ۴ - حکایت : بر جُنَید ابلهی گرفت این دَقْ

بخش ۵ - حکایت : هدهدی را مگر ز طالع شوم

بخش ۶ - حقیقة الحقایق : ای که اندر حجاب ماندستی

بخش ۷ - تحقیق : در خودی کرده ​ای خدا را گم

بخش ۸ - حکایت : دید یک عاشق از دل پر تاب

بخش ۹ - الضلال المبین : منکر حق طبیعی آمد و بس

بخش ۱۰ - التمثیل : وحدت حق چو مرکزی است بسیط

بخش ۱۱ - المنشأ : منشأ این خلاف شد میمون

بخش ۱ - الباب الاوّل فی معرفة ذات واجب الوجود تعالی و تقدس و فیه ثلاثة فصول: الفصل الاول فی معرفة وجوده تعالی علم الیقین

بر وجود تو ای الهه حق 

هست هر ذرّه ​ای گواه به حق

هرچه از غیب در شهود آمد

هم ز جود تو در وجود آمد

جمله اشیا به نطق حال فصیح

حامد صانعند در تسبیح

چیست تسبیح​های بی مانع

جز دلالت ز صنع بر صانع

عقل راهی ز نقل پی در پی

از نُبی باز خوان «و ان من شی»

این بود مر ذوات را شامل

ناقص ازوی برابر کامل

کافر و کفر و مؤمن و ایمان

همه را اندرو مساوی دان

نه همین آیت از کلام خدای

سوی اثبات اوست راهنمای

تا هزار است اندرین ز کلام

جمع کرده​ست حجةالاسلام

سر قرآن چو نیک واکابی

خود همه مغز این سخن یابی

هر سخن زو کلام بی​ پایان

باز یک نقطه بوده جملۀ آن

دل هر حرف از او چو لوح و قلم

مایۀ صورت حدوث و قدم

وحدت نقطه​ های وی پیدا

خود زقایل سخن نگشت جدا

حرف خوانان مکتب عرفان

خوانده زین لوح ابجد برهان

تو نگشتی هنوز حرف شناس

کی کنی حل شکل​های قیاس

بخش ۲ - عین الیقین

بهر تأکید آیت قرآن

بشنو از عقل واضح برهان

هیچ ممکن به خویش هست نشد

شیب و بالا، بلند و پست نشد

دور باطل، تسلسل است محال

اوست پس مبدء و بدوست مال

زانکه بر بود ذات خود موقوف

نشود کس چو وصف بر موصوف

نرسد جملۀ دوم به نخست

هر دو گردند منتهی به درست

ممکنیّت ز ممکنی منفک

نشود بی خلاف و شبهه و شک

هرگز او واجب الوجود نشد

منبع فضل و فیض و جود نشد

واجب آنگه نمی​شود ممکن

گردش ذات کی بود ممکن

زانکه قلب حقایق است محال

حاش للّه ز ایزد متعال

خود گرفتم که می​بگشت صفات

منقلب کی شود حقیقت ذات

صفت ذات هم نمی​گردد

هیچ هستی عدم نمی​گردد

صفت او چو اوست پاینده

هم نمود است و هم نماینده

بخش ۳ - حق الیقین

به محیط افکن ای خرد زورق

جای باطل نماند «جاء الحق»

چند از آیات انفس و آفاق

«اولم یکف» خوان علی الاطلاق

به دلیلی، پسندیده نیست خدای

تا چوهرجائیان روی هر جای

نیست جائیت تا به هر جائی

همه جایی تویی چو برجایی

چه کند با دلیل رأی العین

وادی قدس وانگهی نعلین؟!

وقت «انّی انااللّه» آمد زود

بنه از کف عصای گفت و شنود

هر که بر حق دلیل می​گوید

به چراغ آفتاب می​جوید

بخش ۴ - حکایت

بر جُنَید ابلهی گرفت این دَقْ

که چه داری دلیل هستی حق

پیر دم زد ز عالم ارواح

گفت: اغنی الصّباح عن مصباح

صبح را نیست حاجتی به چراغ

نور خود دارد از چراغ فراغ

همه عالم فروغ نور خور است

چه مجال چراغ مختصر است

مهر در تافت از در و دیوار

ذرّه را با فروغ شمع چه کار

ذرّه بود آنکه از خطاب الست

به جواب «بلی» میان در بست

ذرّه از نور مهر تابان است

هم بدو سوی او شتابان است

رشتۀ مهر تا که بر جان بست

یک زمان از طلب فرو ننشست

در هوا چون فلک از آن اِستاد

که هوا را به زیر پا بنهاد

چون در این کوی پای سر کرد او

دست با مهر در کمر کرد او

تا در این حالت پسندیده

شد سراپای او همه دیده

تن او روی و روی او دیده​ ست

بودنی بوده، دیدنی دیده ​ست

او به مطلوب خویشتن برسید

کوری آنکه می​نیارد دید

بخش ۵ - حکایت

هدهدی را مگر ز طالع شوم

گذر افتاد بر خرابۀ بوم

از سلیمان شنیده بود وعید

آخر افتاد در عذاب شدید

هیچ بومان به شب نمی​خفتند

هر زمانیش برمی​آشفتند

چون نسیم سحرگهی بدمید

زان خراب آشیانه بر پرید

گلّۀ بوم در پیش کردند

تا گرفتند و سختش آزردند

که تو در روشنی شب خفتی

روز تاریک برمی​آشفتی

گفت هدهد که این بود برعکس

روشنی کی بود مگر در عکس

همه چیزی به نور خور پیداست

ظلمت از ضعف نور چشم شماست

دیده ​ای کان ضعیف نور بود

همچو شب پرّه روز کور بود

لیک چشم مرا بود آن تاب

که کند تاب مهر عالم تاب

من که بینم جمال مهر عیان

حاجتی نبودم به هیچ بیان

جمله بومان به هم برآشفتند

هر یکی هرزه​ ای همی گفتند

هدهد تیزبین از آن درماند

«اقتلونی» به ذوق دل برخواند

ذوق من گفت در وفات من است

مردن من همه حیات من است

خانۀ تن اگر خراب شود

ذرّۀ جان در آفتاب شود

نور کز شش جهت بیفزاید

ظلمت ذرّه هیچ ننماید

بخش ۶ - حقیقة الحقایق

ای که اندر حجاب ماندستی

آیت نور را نخواندستی

از طلب حاضر تو غایب شد

رای صائب همه مصایب شد

حاضری کز طلب شود پنهان

دیدن او به سعی و جد نتوان

هرزه هر ساعتی ز بیکاری

دیدۀ دل به خار می​خاری

سَدَّت اندر ره خدا دانی

دانش دانش است تا دانی

دانش حق ذوات را فطری است

دانش دانش است کان فکری است

در ازل از چه کردی استدلال

که «بلی» گفته ​ای جواب سؤال

دور کردی تو مرد کارافزای

خویش را از جناب و جنب خدای

وه که چون در رسی به سر نهفت

چند «واحسرتا»ت باید گفت

بخش ۷ - تحقیق

در خودی کرده ​ای خدا را گم

این انتم فانّه معکم

دست او طوق گردن جانت

سر برآورده از گریبانت

به تو نزدیکتر ز حبل ورید

تو در افتاده در ضلال بعید

چند گردی به گرد هر سر کوی

درد خود را دوا هم از خود جوی

بر تو نزدیک گردد این ره دور

گر نشینی به پیشگاه حضور

شیب و بالا و پیش و پس منگر

درکش اندر زه گریبان سر

خیره هر در ز جست و جوی مزن

در این خانه نیست جز روزن

زدن دست و پا پریشانی است

سر بنه آخر این چه پیشانی است

نردبان پایۀ سراچۀ غیب

هست از دامن تو تا ز جیب

سخن راه بر خود آسان کن

چاک دامن زه گریبان کن

تا نداری از این حدیث شگفت

بشنو آخر که بایزید چه گفت

قصّۀ «ان سلخت من جلدی

انا هو و هو انا وحدی»

سخن آن که مرد آگاه است

«لیس فی جبّتی سوی اللّه» است

بخش ۸ - حکایت

دید یک عاشق از دل پر تاب

حضرت حقتعالی اندر خواب

دامنش را گرفت آن غمخور

که ندارم من از تو دست دگر

چون درآمد ز خواب خوش درویش

دید محکم گرفته دامن خویش

دامن خویش را ز دست مده

سر در آفاق هرزه بیش منه

هست مطلوب جانت اندر پیش

اندر او می​نگر از او مندیش

زانکه اندیشه دورت اندازد

دوست با غیر در نمی​سازد

هرکه از خویشتن شناخت شناخت

خویش را از شناخت دور انداخت

یک دو بیت از ظهیر ملت و دین

گشت بر خاطرم کنم تضمین

«عاشقان را چه روی با تو جز آنک

لب بدوزند و در تو می​نگرند

بر در تو مقیم نتوان بود

حلقه ​ای می​زنند و می​گذرند»

زدن حلقه جز اشارت نیست

ذوق دل قابل عبارت نیست

وان اشارت به لفظ استفهام

گشت وارد ز نصّ خیر کلام

از «اَلَم نخلق» و «الم نجعل»

راه یابی به دانش اول

که خداوند عالم از زن و مرد

همه را از عدم پدید آورد

بنگر آخر به آشکار و نهفت

چند جا با تو حق «اَلَم تر» گفت

امر و خلق از خدا توان دانست

کس خدا را به این و آن دانست؟!

نور او بود تا که دیدۀ جان

کرد ادراک صورت دو جهان

منزل فکر و فعل ما صفت است

ذات برتر ز علم و معرفت است

نور او خود دلیل قافله بس

در پی حق غلط نگردد کس

خلق را جمله موی پیشانی

همه در دست لطف ربّانی

آنگه او بر صراط راست روان

خلق در پی روانه از دل و جان

زان جهت نیست هیچ منع و دریغ

شمس «اللّه نور» و آنگه میغ؟!

قول «واللّهُ غالبٌ» بشنو

تا نمانی به دست دیو گرو

باز از جانب تو استعداد

نقش فطری نه زادۀ ارشاد

کرد مقرون به خلق «ثم هدی»

که هدایت زخلق نیست جدا

زانکه از واهب الصور دل و تن

همه نیکوست «الذی احسن»

وصف حسن تو «احسن التقویم»

حسن جان متصف به قلب سلیم

در «یدین» است جسم​ها را گِل

و «اصبعین» است باز منزل دل

راه بر زین سخن به سر نهفت

که من اینجا جز این نیارم گفت

جان به فطرت ز ایزد آگاه است

لوح بی رنگ «صبغة اللّه» است

نشود نیک، بد به هیچ سبیل

باز جو قول حق که «لاتبدیل»

داده را واستاند او هیهات

بالعرض لایزول ما بالذّات

بگذارش تو نقش این نیرنگ

کرده​ای گه فراخ و گاهی تنگ

صورتت خود نکوست ای دلخواه

تو مگردان به دست خویش تباه

غل و زنجیر و آتش دوزخ

هم یداک اوکتا و فوک نفخ

دل و جان خود کشد به مرکز خویش

گر نیاید توئی تو در پیش

«اسفل السافلین» توئی تو بود

که ترا کار «بل اضل» فرمود

بنگر اکنون ز اوج مهر یقین

در چه ظلمت «ضلال مبین»

باز دان ضدهای راه خدا

که به ضد است چیزها پیدا

بخش ۹ - الضلال المبین

منکر حق طبیعی آمد و بس

آن خر بدگهر، سگ ناکس

دهر را کردگار می​خواند

اثر از روزگار می​داند

نظرش تا به چرخ و انجم شد

پیشتر زان نرفت از آن گم شد

دهر را نیز همچو ما می​دان

روز و شب، ماه و سال سرگردان

شیب و بالا، هبوط و اوج و قران

صفت مثل ماست در امکان

هرکه اندر صفت چو ما باشد

حاش للّه که او خدا باشد

در «اناالدهر» سر مکنون است

من بگویم تو خود بدان چون است

به هر آن سو که گردد آن گمراه

گر بداند «فثّم وجه اللّه»

هرکه داند که این چنین باشد

کفر او خود همه یقین باشد

بخش ۱۰ - التمثیل

وحدت حق چو مرکزی است بسیط

ما همه نقطه ​های دور محیط

کژی دایره نه از نُقَط است

نقطه و آنگاه کژ، نه این غلط است

نقطه​ ها چون به همدگر پیوست

کژیی در خیال صورت بست

کژی کژ ز وضع و هیئات است

ذات را راستی هم از ذات است

از پس و پیش بگسل و چپ و راست

تا شود آن کژی وی همه راست

نقطه هر جا که رخ نهد پس و پیش

روی او هست سوی مرکز خویش

فرق کن در میان مثل و مثال

تا بدانی مجاز را ز محال

«مثل الاعلی» آمد از قرآن

ذات حق را برای کشف و بیان

بخش ۱۱ - المنشأ

منشأ این خلاف شد میمون

ابن دیصان کافر ملعون

قصّۀ کفر بلعم باعور

خود چو سگ هست در جهان مشهور

بعد از آن زهد و دانش بسیار

رفت و کافر شد آن سگ مردار

کرد انکار صانع بیچون

پس کتب ساخت اندر آن ملعون

تا به جائی رسید حال لئیم

که سگش خواند کردگار کریم

هرچه کمتر از این حکایت شوم

تا در آمد به حکم کالمعدوم

عذرشان خواست ایزد از سر حلم

قوله «مالهم به من علم»

هم توئی ای قدیم فرد اِله

وحدت خویش را دلیل و گواه

«شهداللّه» تو بشنو و تو بگو

«انّه لا اِله الّا هو»

نیست اندر یقین مجال گمان

رو «اَفی اللّهِ شک» برایشان خوان

فصل دوم

بخش ۱ - الفصل الثّانی فی توحیده تعالی علم الیقین : وحدت تو ز کثرت اشیا

بخش ۲ - عین الیقین : لفظ قرآن و معنی برهان

بخش ۳ - حق الیقین : با وجود تو خود کدام وجود

بخش ۴ - حکایت : صانعی کوزه ​ای ز برف بساخت

بخش ۵ - تحقیق : وحدتش نیست از قبیل شمار

بخش ۶ - فی صدور الکثرة عن الوحدة : امر نسبی است کثرت موجود

بخش ۷ - التمثیل : صورت وحدت از جهان مثال

بخش ۸ - وصف الحال : مدتی من ز عمر خویش مدید

بخش ۹ - حکایت : سخن شیخ محی ملت و دین

بخش ۱۰ - التمثیل : دیدن وگفتن و نوشتن حال

بخش ۱۱ - حکایت : رفت یک روز ابلهی نادان

بخش ۱۲ - الضلال المبین الفرقة الاولی : صابی مشرک ستاره پرست

بخش ۱۳ - الفرقة الثانیة : باز نصرانی پلید خبیث

بخش ۱۴ - المنشأ : اندر ایّام دولت مأمون

بخش ۱۵ - الفرقة الثالثة : منکر وحدتند جمله مجوس

بخش ۱۶ - المنشأ : گشت پیدا ز ملک ما زرداشت

بخش ۱ - الفصل الثّانی فی توحیده تعالی علم الیقین

وحدت تو ز کثرت اشیا

هست مانند هستیت پیدا

جزوهای جهان زکوه و ز کاه

همه در «لا اِله الاّ اللّه»

«قل هواللّه» گفت با تو احد

باز «اللّه» گفت فرد و «صمد»

آنکه از کس نزاد و نی زاید

زو کسی، مثل او کجا شاید

شیب و بالا و مثل نبود کس

به ضرورت که او بماند و بس

همه دانند واحدیت او

از احد دم مزن فهو هُوَ هو

عقل مخلوق ره بدان نبرد

مرغ فکر اندر آن هوا نپرد

بخش ۲ - عین الیقین

لفظ قرآن و معنی برهان

قول «لو کان فیهما» را دان

یعنی از کثرت الاهستی

آسمان و زمین تباهستی

دو کس ار متفق شوند به رای

بود از عجز و کی شوند خدای

ورنه چون این از آن جدا باشد

آنکه غالب بود خدا باشد

نه که خود جمله ذرّه​های وجود

قایل آمد به وحدت معبود

کثرت آمد به وحدت آبستن

همچو درنیست هست را مَکْمَن

اعتبارات وحدت است جهان

نقش کثرت از آن یکی می​دان

تیغ را لعل کن به خون عدد

مهتری چون شوی زبون عدد

گردن پست گردنان بشکن

بیخ کفر از همه جهان برکن

عدد آخر همه دلیل یکی است

کافر است آنکه اندرینش شکی است

باز هر کثرتی به وحدت خاص

خواه انواع گیر و خواه اشخاص

عدد بی​نهایت و بی حد

از یکی و یکی برون زعدد

به فصول و خواص نامحدود

گشته از جنس خویشتن معدود

مبدء و منتهای جمله شمار

وحدت آمد ز اندک و بسیار

جل قدره ظهور وحدت خویش

کرده اندر مظاهر کم و بیش

وحدتش گشته ظاهر از اعداد

نفی امثال کرده و اضداد

گفته دایم نه خاص روز شمار

«لمن الملک واحدالقهّار»

بخش ۳ - حق الیقین

با وجود تو خود کدام وجود

کس عدم را نهاد نام وجود

ظاهر و باطن، اوّل و آخر

تو و غیری نه در میان ظاهر

بودِ هر بود با تو نابود است

وین چنین بوده است تا بوده​ست

هستی نیست با تو هستی نیست

نیستی هست تا تو هستی، نیست

جود عین وجود، باز وجود

عین جود است در مقام شهود

بودن بودها نمود تو بود

همه تا بود از آن نمود نمود

چیست اسم و صفات وحدت حق

اعتبارات هستی مطلق

هستی تست عین ماهیت

نیست با ذات شَین ماهیت

ذات هستی و وحدت است یکی

دل دانا در این نداشت شکی

باز بود و نمود تو یک چیز

نیست اندر میانه هیچ تمیز

فارق اندر میان نور و ظُلَم

چیست غیر از توهمات عدم

همۀ ممکنات را محفوف

در عدم همچو ظرف را مظروف

بخش ۴ - حکایت

صانعی کوزه ​ای ز برف بساخت

کرد پر آب و اندر آب انداخت

کوزۀ برف ناگه ازتب و تاب

آب گشت و برآمد آب به آب

چیست اندر مَثَل همه عالم

عدمی در میان بحر عدم

هرچه را پیش و پس عدم باشد

بود و نابود او بهم باشد

بخش ۵ - تحقیق

وحدتش نیست از قبیل شمار

برتر آمد ز اندک و بسیار

عدمی دان تعیّن اشیا

نیست از نیست شد به نیست جدا

جایز است امتیاز در اَعْدام

وی نه فرد است در حقیقت و نام

نیستی​ها به نیستی ممتاز

هرمحالی شده محل جواز

اعتبارات عقل دور اندیش

ذهنی و خارجیت آردپیش

من و تو، بی من و تو، ما و شماست

همه یک ذات و کثرت از اسماست

توئی تو نمود اوئی اوست

انا و انت عین نحن و هوست

عالم خلق و امر هر دو یکی است

وحدت و هستی من و تو یکی است

اصل اعداد بی مر واندک

یکی آمد چو بشمری یک یک

من ندانم که اندرین چه شک است

که دو در اصل خود دو بار یک است

ذات وحدت، صفات پس افعال

واحد است و عدد ز روی مثال

عشرات و مآت، باز الوف

همچو خط است و سطح و نقش حروف

آن زآحاد وز احد برخاست

وین هم ازنقطه و نُقَط برجاست

همچنین جسم​ها ز سطح و خط است

که مر آن را وجود از نقط است

سه موالید اگرچه از چار است

از یکی بودنش بناچار است

در هیولا و اصل انبازند

آن ز صورت بود که ممتازند

مکن ای خواجه درشمار غلط

تا نگردی به هر چهار غلط

هر یکی از مراتب اعداد

گشته مخصوص از آن علی الافراد

دارد اسما و خاصۀ بسیار

نکند عقل مر ورا انکار

سه در سه عداوت انگیزد

چاردر چار با هم آمیزد

لیکن این جمله خاصۀ احد است

مظهرش عقد و رتبۀ عدد است

باشد آن رتبه همچو شرط ظهور

زاهن و سنگ گشت پیدا نور

حکم شرعی خواص آن رُتَب است

روز روشن در اندرون شب است

سایه هم ظلمت است با خورشید

گرچه ننمود جز به روز سپید

بر تو بگشود سرّ این مشکل

سرّ معنی «کیف مد الظل»

صورت عکس تو در آئینه

نه توئی و نه او هر آئینه

عدم آئینه، ممکن آن عکس است

بحقیقت همه جهان عکس است

عکس آئینه گرچه هست هزار

صورت از وی کجا شود بسیار

خاصه اینجا که آینه​ست عدم

هستی ونیستی، چه بیش و چه کم

عدم آئینه، آینه عدم است

که حدث در مقابل قدم است

بخش ۶ - فی صدور الکثرة عن الوحدة

امر نسبی است کثرت موجود

صد هزاران شهود و یک مشهود

تا شود کشف بر تو «خلق جدید»

باز دان سر «قرب حبل ورید»

«هو فی شأن» همیشه حق را دان

خلق را «کل من علیها فان»

نیست، هر دم به هست هست نمود

هست خود آنچنانکه هست نبود

نیستی، نیستی است تا هستی است

نیست است او اگرچه با هستی است

هرچه جز حق توهم است و خیال

مثل بگذار و فهم کن زمثال

بخش ۷ - التمثیل

صورت وحدت از جهان مثال

نقطه ​ای بست نقش بند خیال

نقطه مانند شعله عکس انداخت

وهمش از دور صورتی برساخت

باز چون دایره مجسم شد

کرۀ شکل چرخ اعظم شد

عکس​ها چون زو هم درهم شد

نقش هژده هزار عالم شد

نقطه و دور دایره است واُکَر

وحدت ذات را چو عکس و صور

نیست هیچ اندرین میان جز حق

ما و حق چیست با هم ای احمق

قصّۀ جسم و جان مگو با او

یا تو باشی در این میان یا او

محدث آنگه که با قدیم آمیخت

نسبت خلق و خالقی بگسیخت

وحدتی کان همیشه با ذات است

مسقط نسبت و اضافات است

رهنمای من و تو از قرآن

از «قل اللّه ثم ذرهم» دان

وحدت است این نه اتحاد و حلول

تو برون بر از این میانه فضول

این همه گفتگوی توحید است

راه وحدت به ترک و تجرید است

چه کنی گفتگوی بیهوده

فرقی باشد ز گفته تا بوده

سخن وحدت است همچو سراب

از سراب ای پسر که شد سیراب؟

بخش ۸ - وصف الحال

مدتی من ز عمر خویش مدید

صرف کردم به دانش توحید

در سفرها به مصر و شام و حجاز

کردم ای دوست روز و شب تک و تاز

سال و مه همچو دهر می​گشتم

ده ده و شهر شهر می​گشتم

گاهی از مه چراغ می​کردم

گاه دود چراغ می​خوردم

علما و مشایخ این فن

بسکه دیدم به هرنواحی من

جمع کردم بسی کلام غریب

کردم آنگه مصنفات عجیب

از فتوحات و از فصوص حکم

هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم

بعد از آن سعی و جد و جهد تمام

دل من هم نمی​گرفت آرام

گفتم از چیست این تقلقل باز

هاتفی دادم از درون آواز

کین حدیث دل است از دل جوی

گرد هر کوی هرزه بیش مپوی

بخش ۹ - حکایت

سخن شیخ محی ملت و دین

چون نکرد این دل مرا تسکین

راستی دیدم آن سخن همه خوب

لیک می​داشت نوعی از آشوب

سر این حال را من از استاد

باز پرسیدم او جوابم داد

سعی شیخ اندر آن فتاد مگر

که نویسد هر آنچه دید نظر

قلم او چو در قدم نرسید

پای تحریر از آن سبب لرزید

آن نه زو بود فتنه و کینه

زشت زنگی بود به آئینه

شیخ و استاد من امین الدّین

دادی الحق جوابهای چنین

من ندیدم دگر چنان استاد

کافرین بر روان پاکش باد

بخش ۱۰ - التمثیل

دیدن وگفتن و نوشتن حال

همچو علم است و قدرت و افعال

هر یکی زان بر آن دگر افزون

نشود هیچگونه دیگرگون

آنچه بیند نظر به یک دم حال

ننویسد قلم به پنجه سال

باز نتوان نوشت در یک دم

آنچه آید به سالها ز قدم

خود زبان و قلم سفیر دلند

مُنهی و حاجب و وزیر دلند

شاه چون بر سریر ناز نشست

ای بسا پیشرو که باز نشست

حاجبان در ره ارچه پیش دوند

در منازل بجای خویش روند

عارفان دیده را قدم کردند

پس زبان را از آن قلم کردند

مرد توحید را وجود و عدم

هر دو با هم بود به گفت و قدم

نفی و اثبات سنگ و آهن تست

سبب نور شمع روشن تست

تا به مقراض لانبری باز

سر شمع حقیقتی زمجاز

شعلۀ شمع دین نیفزاید

با حقیقت مجاز کی پاید

نرسی در مقام وحدت و جمع

تا نگردی تو یک زبانه چو شمع

نور توحید چون عیان گردد

خود سراپای تو بیان گردد

سر و پای تو ای پسندیده

همه گردد چو قرص خور دیده

بخش ۱۱ - حکایت

رفت یک روز ابلهی نادان

پیش خواجه محمد کُجُجان

گفت ای خواجه هر چه هست منم

راست بشنو قبول کن سخنم

خواجه گفتا که آفتاب گواه

می​نخواهد به روشنی ز افواه

نور خورشید خود گواه خود است

هم تو بشنو که داده را ستده​ست

بس جواب لطیف روشن داد

درج آن بزرگ عالی باد

همه الفاظ وی از این سان است

همچو خورشید و مه دُرفشان است

راستی هست معدن دل و جان

همگی خاک تودۀ کججان

مرد توحید خود نگوید من

گرچه باشد چو جرم خور روشن

اهل توحید را سخن نبود

که سخن، بی نشان من نبود

من و او عین شرک و تقلید است

چه مناسب به اهل توحید است

نور و ظلمت به هم نگردد جمع

باد صرصر فرو نشاند شمع

راه توحید در قدم زدن است

قعر دریا چه جای دم زدن است

بی رضا و توکل و تجرید

کی توان کرد دعوی توحید

سخن وحدت آنگه از عامی

زان چه خیزد بجز که بدنامی

بخش ۱۲ - الضلال المبین الفرقة الاولی

صابی مشرک ستاره پرست

کوز «انعام بل اضل» بتر است

ازکواکب اثر چو دید اینجا

زان بنگذشت و گفت هست خدا

ساخت مانند کوکب آن تمثال

تا پرستش کند به کفر و ضلال

کرد ممتاز هر یکی در اسم

زیر هر یک نهاد چند طلسم

پس بیاراست آن به زیور و زیب

تا کند با عوام مکر و فریب

بت پرستی از آن پدید آمد

راستی مذهبی پلید آمد

گوید این خود مرا شفیع بود

عقل داند که این بدیع بود

هیچ دیدی جماد ناپروا

بهتر آید ز زندۀ گویا

چون خلیل خدای دید افول

در ستاره، نکرد هیچ قبول

زانکه گردش نشانۀعدم است

نقص و تغییر دایماً بهم است

کرد باطل مذاهب وثنی

وضع فرمود حکم بت شکنی

قدر کوکب به نزد حق نه کم است

قول «والنجم» آیت قسم است

ظلمت از شرکت آمد اندر ذات

نه ز ادراک نور در آیات

بخش ۱۳ - الفرقة الثانیة

باز نصرانی پلید خبیث

قایل آمد به شرکت و تثلیث

سه گرفت او مدبر عالم

حق تعالی و عیسی و مریم

قوم نسطور و قوم ملکائی

وان یعقوب نحس، خودرائی

جمله اقنوم​ها یگانه نهند

مذهب و ملت سه گانه نهند

بخش ۱۴ - المنشأ

اندر ایّام دولت مأمون

بود نسطور نام یک ملعون

کرد بر رأی خویشتن تأویل

متشابه چو دید در انجیل

گفت اللّه داشت سه اقنوم

کان وجود و حیات اوست و علوم

کلمه است آن وجود بر تصحیح

که بدان متحدشدست مسیح

چون در انجیل دید لفظ پدر

وز مسیحا پدید گشت اثر

شبهه​ای اوفتاد در رایش

تا بلغزید از آن نظر پایش

مبتلا شد در اتحاد و حلول

دوزخی گشت باز آن به دو پول

ناگهان مذهبی از آن بر بافت

بگرویدند بدو و شهرت یافت

پدر و روح قدس و نفس پسر

متحد داشت او به عین و اثر

رای یعقوب و رای ملکا هم

اندرین هرزه نیست از وی کم

اتحاد است در عقول محال

چیست این هرزه​های تنگ مجال

از پدر گفتن اصل بود مراد

نفس کلی که مبدء است و معاد

لفظ روح اللّه است عین مجاز

همچو بیت اللّه است در اعزاز

حق تعالی که مبدء اشیاست

پیش هر کس ز نور او جانهاست

روح هرچیز کان بود دایم

که بدان کالبد بود قایم

همه قایم به نور قیومند

خواه مسعود و خواه میشومند

لیک تخصیص بهر تعریف است

وین اضافت برای تشریف است

بخش ۱۵ - الفرقة الثالثة

منکر وحدتند جمله مجوس

تا چه گفته است گبرک منحوس

شر و کفر ازوجود اهرمن است

خیر یزدان کند که ذوالمنن است

نیک و بد دیده​ اند بدکیشان

زان دو فاعل نهاده ​اند ایشان

به توهم که نیک بد نکند

باز بد کار نیک خود نکند

ورنه هر شخص ضد خود گردد

بد شود نیک و نیک بد گردد

مصدر هر یکی جدا باشد

پس جهان را دو کدخدا باشد

مبدء خیر و شر جمله امور

نزد ایشان بود ز ظلمت و نور

ای موحد ز ذوق دل برخوان

«اَ إله مع اللّه» از قرآن

نیک گر دفع بد تواند کرد

نکند یا نه خود نداند کرد

بد بود، ورنه خودبود عاجز

به خدائی کجا سزد هرگز

زانچه گفته است ظالم گمراه

در صفت​های حق، تعالی اللّه

بخش ۱۶ - المنشأ

گشت پیدا ز ملک ما زرداشت

آنکه این نقش را نخست انگاشت

دید در خلوت او مگر انوار

کرد مانندگی به صورت نار

بود او حقه باز و چابک دست

وز طلسمات نقش​ها می​بست

حیلتی چند ساخت سخت نکو

شاه گشتاسب بگروید بدو

مانی چین پس از وی آمد باز

کرد زردشتیی دگر آغاز

شاه شاپور بگروید تمام

باز کشتش به عاقبت بهرام

قول حق راست شد که «جاء الحق»

«زهق الباطل» آنگهی مطلق

اصل این کار اگر بدانی تو

در ره حق فرو نمانی تو

ممکن الذات در مثل سایه است

هستی و نیستی در او مایه است

خیر نور وجودی قِدَم است

شر ز ظلمت که مُحْدَث و عدم است

سرّ این معنی آنکه شرّ خود نیست

هرچه دارد وجود، آن بد نیست

ضدّ همدیگرند ظلمت و نور

هر یکی زان دگر کنند ظهور

«کنت کنزاً» که گفت با داود

چیست جز از عدم ظهور وجود

نور را ذاتی است پیدائی

که به خود دارد او هویدائی

لیک او را ظهور دیگر هست

وان ز ظلمت چو عکس صورت بست

آئینه چون ز عکس خالی بود

عکس صورت از آن جهت بنمود

چیست صوت و صدا و عکس و صُوَر

زان مقالات دان حقیقت شرّ

«الذی احسن» است خیر کلام

«هل تری من فطور» کرد تمام

فصل سوم

بخش ۱ - الفصل الثّالث فی تنزیه ذاته تعالی و تقدّس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : کی و کو، چند و چون و چیست، چرا

بخش ۳ - حق الیقین : در مقامی که عشق همخانه است

بخش ۴ - النصیحة : چند در نفی دیگران پیچی

بخش ۵ - حکایت : مگر از شبلی آن یکی پرسید

بخش ۶ - حکایت : دید بابا حسن ز رنج وفات

بخش ۷ - الضلال المبین الفرقة الاولی : اهل تشبیه نحس یاوه درای

بخش ۸ - حکایت : ابلهی را چه گفت نرادی

بخش ۹ - المنشأ : قول تشبیه اولاً ز یهود

بخش ۱۰ - الفرقة الثانیة : متکلم به ذات گفت چو ماست

بخش ۱۱ - الفرقة الثالثة : از نصارا چو صوفیان فضول

بخش ۱۲ - حکایت : خانۀ زال داشت یک روزن

بخش ۱۳ - حکایت : نقل دارم از حجة الاسلام

بخش ۱ - الفصل الثّالث فی تنزیه ذاته تعالی و تقدّس علم الیقین

ذات حق در جهات می​ناید

کم نگردد ز هیچ و نفزاید

متبرا ز چند و چون ذاتش

وز مقولات ده برون ذاتش

چون به موضوع در نمی​آید

گفت جوهر ورا کجا شاید

جای خواهد همیشه هر جوهر

عرض است حال باز در جوهر

آنکه را جای نیست نبود حال

عرض و جوهری بدوست محال

هیچ حادث در او نگردد حال

عرضیت بر او گزاف و محال

کم و کیف و متی و اَیْن و مضاف

وضع و فعل، انفعال، ملک گزاف

دانش آفریده نیست محیط

به کمالش چه مردم و چه بسیط

نکند وصف او عبارت ما

نرسد سوی او اشارت ما

«لیس» را با «کمثله» برخوان

معنی آن قوی کن از برهان

نه به کس نه کسی بدو ماند

صفت ذات او هم او داند

«لایحیطون» از این بیان کرده است

بی​نشانی از او نشان کرده است

بخش ۲ - عین الیقین

کی و کو، چند و چون و چیست، چرا

هست از اوصاف «انتم الفقرا»

این همه وصف​ها ز امکان است

علت احتیاج و نقصان است

ذات حق کامل است و فوق کمال

نرسد کس در او به وهم و خیال

از تسلسل که نیست در امکان

نبود دایماً مکان مکان

چون مکان را مکان محال بود

خالق اندر مکان خیال بود

گر بود مر ورا حدود و جهات

متناهی شود حقیقت ذات

جسم گردد کنون و از ترکیب

مُحْدَث آید قدیم فرد مجیب

ور حوادث بدو شود قایم

حادثه دایماً بود قایم

عرش کان مُحْدث است جای قدیم

کی شود ای به فکر و فهم سقیم

نقل و تحویل حاجت انگیزد

نانشسته چگونه برخیزد

پیش از این عرش و فرش و لوح و قلم

برچه می​بود صانع عالم

این زمان هم بر آن همی دانش

ورنه قایل شوی به نقصانش

زانکه آن حال اگر کمال بود

نقص ضد است و آن محال بود

این همه نقش وهم و پندار است

عقل از این گفت و گوی بیزار است

عقل در جای نطق کم نزند

چون بدینجا رسید دم نزند

بعد از آن حیرت است و بیهوشی

به که آن راز را فرو پوشی

شمّه ​ای گفته می​شود دریاب

تا نگردد خلاف شرط کتاب

بخش ۳ - حق الیقین

در مقامی که عشق همخانه است

نفی و اثبات هر دو بیگانه است

چونکه آتش فتاد در همه کوی

ز آهن و سنگ گفت و گوی مجوی

گفته «انی قریب» با تو خدا

به خود آی ای خدای جو بخدا

بخش ۴ - النصیحة

چند در نفی دیگران پیچی

نفی خود کن که هیچ بر هیچی

توئی تست در میانه دوئی

او چو تو در میانه نیست توئی

اوئی اوست بر تو مستولی

هرکه این را بداند اوست ولی

عرش و کرسی دل است و سینۀ تو

این جهان بندۀکمینۀ تو

مغز عالم توئی و عالم پوست

نُه فلک مَسْکه، خواجه زبدۀ اوست

اسطقسّات صورت افلاک

سیزده توی مغز عالم پاک

دانه را مغز تا لطیف​تر است

پوست هم بیش و هم کثیف​تر است

جرم زیتون و اصل شاخ شجر

خاک و آب و هوا و تابش خور

پردۀ آتشند، آنگه نور

اندرین جمله کوه​ها مستور

عرش رحمان که نور مستور است

سرّ دل دان که نور بر نور است

ذات حق نیست قابل تجدید

در حقیقت رسوم نیست مفید

آنچه دانسته​ ای از او صفت است

به حقیقت نه حق معرفت است

هرچه منظور عقل و دیده بود

عقل داند که آفریده بود

صورت ذهنی آفریدۀ تست

زانکه محدود فهم و دیدۀ تست

کرده مخلوق خویش نام اللّه

تا کی از خودپرستی ای گمراه؟

هرچه دانسته ​ای از او او نیست

فی المثل ذات عنبر آن بو نیست

آیت «حقّ قدره» برخوان

قَدَرِ قِدْرِ علم خویش بدان

گوشۀ پرده​ای ز اند و هزار

گر براندازد ایزد قهّار

پرتو روی او بسوزاند

هرچه را دیده دید کی ماند

هرکه را گفتی این خدای من است

زانکه بر وفق عقل و رای من است

حق تعالی و رای آن باشد

به حقیقت خدای آن باشد

چونکه مقصود را نهایت نیست

راه را حدّ و حصر و غایت نیست

لاجرم هرکه را دلی باشد

هر زمانی به منزلی باشد

بخش ۵ - حکایت

مگر از شبلی آن یکی پرسید

چون ورا دید مرد دانش و دید

که من العارف؟ او به لفظ عرب

گفت: فی الحال هاهنا، فذهب

مرد ره را چه جای استادن

هر دمش مردنی است در زادن

جان که نبود بدین حیات گرو

هر زمان مرد و زنده گشت ز نو

هرکه در زندگی خویش نمرد

جز به اکراه جان به حق نسپرد

بخش ۶ - حکایت

دید بابا حسن ز رنج وفات

عامیی اوفتاده در سکرات

گفت بیچاره را نخستین بار

جان سپاری است زان شده​ست افگار

جان به جانان سپار تا برهی

ورنه جان هم به جان کَنِش بدهی

جان برآورد در دمی صد بار

هر که یک دم شدست محرم یار

چون ورا درنیافتند عقول

کی زند دم ز اتحاد و حلول

اتحاد و حلول خود همه جای

ممتنع دان نه خاص خلق و خدای

زانک زیشان اگر یکی نبود

هستی ونیستی یکی نشود

ور بود باقی اتحاد کجاست

چونکه هر دو هنوز خود برجاست

حق و باطل بهم نیامیزد

سایه از آفتاب بگریزد

می​نماید در آب صورت خور

لیکن آن دیگر است و این دیگر

بخش ۷ - الضلال المبین الفرقة الاولی

اهل تشبیه نحس یاوه درای

چون خودی را گرفته​اند خدای

چون ز قید خودی نمی​رستند

صفت خویش بر خدا بستند

زان خدا را چو خود همی خوانند

که ره از خود برون نمی​دانند

قول حشوی به خویش بربستند

وان خطا را صواب دانستند

راه تقلید را پسندیدند

همه بر ریش خویش خندیدند

هیچکس عقل را کند معزول؟

چیست این ترّهات نامعقول

واجب آمد نظر ولیک به شرع

اصل این اصل ثابت است به فرع

امر و حکم «قل انظروا» ز کتاب

وارد اندر حق «اولوالالباب»

وانگهی اندرین سخن راند

چکند جهل خود نمی​داند

مُثْبِت نقل باز نقل بود

دَوْر باشد، محال عقل بود

گر نبودی قیاس و فهم و عبر

خر به از آدمیستی ای خر

چون بهایم امور جسمانی

بیش دارد ز نوع انسانی

بیست و نه مسأله است در معقول

که نباشد موافق منقول

باقیش رد مکن به نادانی

بده انصاف اگر مسلمانی

قول عاقل شنو تو از جبّار

«وقنا ربّنا عذاب النار»

مر تو را خود نه عقل و نه نقل است

ورنه هم نقل مثبت عقل است

بخش ۸ - حکایت

ابلهی را چه گفت نرادی

که مرا کن به نرد ارشادی

گفت من اندر آن نبردم رنج

لیک دانم به چیرگی شطرنج

گفت دانستمت تو هیچ مدان

نه بدین راه برده​ای نه بدان

چون ندانسته​ای تو یک بازی

خیره بر جاهلی چه می​نازی

نقل بی عقل جز گمان نبود

خر چه داند که زعفران چه بود

پانصد آیت ز جملۀ قرآن

شد در احکام نازل از دیان

باقی از وی که هست اندوهزار

جمله در عبرت آمد و افکار

مبحث انبیا تفکر بود

وندرین کرده​اند گفت و شنود

چه توان گفت با کسی معقول

کز خرد کرد خویش را معزول

وانکه اندر مضیق محسوسات

گشت محبوس کی رهد هیهات

جسم خواندش مجسم منحوس

وان مشبه کرامی سالوس

در جهت دید ذات حق دایم

پس حوادث بدو کند قایم

نقل​هائی که موهم است به دین

از براهین عقل گشت یقین

زانکه تأویل آیت قرآن

کرد باید به قاطع برهان

هرکه را دست و پا و پیش و پس است

صوت و حرف و انامل و نفس است

در مکان است محتوی به جهات

همچو ما ممکن است و ناقص ذات

علت احتیاج امکان است

هرکه را این صفت بود آن است

وانکه او همچو ما بود عاجز

به خدائی کجا سزد هرگز

غایت نعت خلق را بستان

صفت حق مأول است به آن

یدو وجه است وعین در تأویل

قدرت و هستی و بصر ز دلیل

استوا را حقیقت استیلاست

عرش تعظیم ذات عز و علاست

رحمت او ارادت و انعام

همه خشنودیش چو هست اکرام

بلکه تفویض، احوط و اولی است

راه دین و دیانت و تقوی است

وارث انبیا خود آن خلف است

که در این راه پیرو سلف است

متحقق به «ادخلوا فی السلم»

ملک مرسل است و راسخ علم

آن یکی را سخن ز «مامنا»

وین دگر را حدیث «امنا»

غیر از این هر چه از اقاویل است

«فتنه» و «ابتغای تأویل» است

بخش ۹ - المنشأ

قول تشبیه اولاً ز یهود

خاست، پس رافضی بر آن افزود

کفر و ظلمت مگر بشد پیدا

در میان یهودی و ترسا

کین خدا را چو خلق می​خواند

وان دگر خلق را خدا داند

رافضی ربط دین ما بگسیخت

با یهود و تناسخی آمیخت

پس کرامی پدید شد زین راه

اندر ایام ابن عبداللّه

گشت مشهور اندر آن ایام

شبهه​های محمد بن کرام

شید و سالوس​ها نمود که تا

کرد مشهور وجه​های خطا

ذات گوید محل اعراض است

جمله افعال بهر اغراض است

شبهۀ حشوی است شبهۀ او

روزاول طلب جواب نکو

بلک از آنجا که راه بیهوشی است

ابلهان را جواب خاموشی است

رهروانی که قدر دین دانند

«ربنا لاتزغ» بسی خوانند

بخش ۱۰ - الفرقة الثانیة

متکلم به ذات گفت چو ماست

به صفات است کو ز خلق جداست

بعد از آن گوید از طریق رسوم

ذات باری است خلق را معلوم

بر حقیقت وجود را مطلق

دید زاید همی، چه خلق و چه حق

کرده از فهم و وهم دور اندیش

شبهه​ای چند راتمسک خویش

اوئی او که بی​وجود آید

اعتباری است کی ورا شاید

نفس هویت است و ذات وجود

که جز او نیست قاصد و مقصود

هیچ کثرت بدو نیابد راه

گشت یک چشم​های هو زاللّه

عین ماهیت و حقیقت ذات

هست هستی مجرد از هیئات

قایل این سخن هموست نه من

بلکه خود اوست عین ذات سخن

پردۀ حرف و صوت را بردار

تا ز معنی رسی به صفۀ بار

غیر بردار تا به عین رسی

یک سخن بس بود اگر تو کسی

آفریده به آفریننده

نرسد، چون شود خدا بنده

خود حدث در مقابل قدم است

این همه هستی، آن همه عدم است

بخش ۱۱ - الفرقة الثالثة

از نصارا چو صوفیان فضول

گشت مشهور اتحاد و حلول

آن خدا و رسول و مریم گفت

این خدا و وجود آدم گفت

عامه از وحدت اتحاد انگیخت

ربقۀ دین خود بدان بگسیخت

در عبارت چو این بدان ماند

ضد توحید عین آن داند

لیکن توحید نفی نقش توئی است

اتحاد و حلول عین دوئی است

من و او عین شرک و تقلید است

چه مناسب به اهل توحید است

هرکه را در حدیث من باشد

حال او حال پیرزن باشد

بخش ۱۲ - حکایت

خانۀ زال داشت یک روزن

تنگ مانند منفذ سوزن

تابش خور چو رشتۀ باریک

اندر آمد به خانۀ تاریک

زال مسکین چو آن شعاع بدید

رشته پنداشت پیش باز دوید

تا کند ریسمان به کلافه

رای درآفه چیست جز یافه

چونکه با روزن او برابر شد

مدرک قرص چشمۀ خور شد

بانگ برداشت تا غریوی خاست

کافتاب اندرون خانۀماست

عارفی گفتش ای بعیدالذّات

تو کجائی و او کجا هیهات

کی درآید همیبهکنج چنین

قرص چندین هزار مثل زمین

کلخن ملک و گلشن ملکوت

کنج ناسوت و هودج لاهوت؟!

چرخ سان گرد خویش می​گردی

زان سررشته را تو گم کردی

سر این رشته را چو باز کنی

کار بر خویشتن دراز کنی

بخش ۱۳ - حکایت

نقل دارم از حجة الاسلام

که: «پدید آمد اندر این ایام

یک گروه خبیث ز اهل فضول

بندانسته علم فرع و اصول

در صفات جلیل ذات خدای

بحث​ها می​کنند در هر جای

پس ز حلاج و بایزید سخن

آورند آن گروه بی سر و بن

از فلاحت چو دیو بگریزند

اندرین گفت و گوی آویزند

کشتن آن یکی به مذهب من

بهتر از زنده کردن ده تن»

داد زد پس امام غزالی

از غم ضعف دین و بدحالی

گفت هان دین خویش دریابید

از پی دفع زود بشتابید

پیش از آن کین حدیث گردد عام

پس نماند بقیۀ اسلام

دفع این قوم نابکار کنید

ورنه دین عزیز خوار کنید

آنچه از نقل آن بزرگ رسید

اندرین عصر گشت جمله پدید

جاهلی فصلکی دو از ترفند

کرده از بر برای حیله و بند

فرع​های مسایل حکمت

خوانده اندر رسایل حکمت

به تکلف بدان حکیم شده

در ره کفر و دین دو نیم شده

در گروه «مذبذبین» جایش

«لا الی هؤلاء» در شانش

خنثی شکل او، نه مرد ونه زن

سخت روئی، مخنثی چو زغن

بچۀ خرد ماکیان صیدش

یعنی از خیل عامیان کیدش

آخر از بهر شهرت و بدعت

نکند اختصار بر حکمت

گه ز توحید نیز دستاویز

سازد از روی خیرگی و ستیز

ترک کرده همه کلام و نصوص

تا بداند به عمر خویش فصوص

ز اهل سنت چو دیو بگریزد

همه با دیو مردم آمیزد

تا دو لقمه به زهر مار خورد

دین عامی و مغز خود ببرد

به تشدد دهان کند همه باز

گاه گاهی برآورد آواز

باز خواند به «انکرالاصوات»

بیتکی چند گفته در طامات

چون بگوید که معنی آن چیست

بر لب و سبلتش بباید ریست

همه تحسین عامۀ نادان

کرده او را برهنه از ایمان

آفت صحبت عوام النّاس

بیشتر دان ز آفت خنّاس

باب اول

فصل اول

فصل دوم

فصل سوم

فصل اول

بخش ۱ - الباب الثّانی فی صفاته تعالی و تقدس و فیه سبعة فصول: الفصل الاوّل فی اثبات صفاته الحقیقیّة علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : گر نباشد ورا صفات جلال

بخش ۳ - حق الیقین : خود جز او نیست عارف و معروف

بخش ۴ - حکایت : چون کسی کرد از این دو قوم سؤال

بخش ۵ - الفرقة الاولی : فلسفی کرد نفی جمله صفات

بخش ۶ - المنشأ : علم حکمت ز انبیا برخاست

بخش ۷ - حکایت : شبهۀ اول از پی تلبیس

بخش ۸ - حکایت : هست از این قوم ناصرخسرو

بخش ۹ - الفرقة الثانیة : باز اصحاب اعتزال فضول

بخش ۱۰ - المنشأ : منشأ اعتزال شد جهنی

بخش ۱ - الباب الثّانی فی صفاته تعالی و تقدس و فیه سبعة فصول: الفصل الاوّل فی اثبات صفاته الحقیقیّة علم الیقین

هست موصوف آن صفات عظام

ایزد ذوالجلال و الاکرام

اوّل سورۀ حدید بخوان

و آخر حشر تازه کن ایمان

«وهوالاول» اوست «والآخر»

زانکه هم «باطن» است و هم «ظاهر»

بس که خواندی تو آیت قرآن

اندرین بشنو از خرد برهان

بخش ۲ - عین الیقین

گر نباشد ورا صفات جلال

نقص باشد ورا و ذاک محال

صفت او چو ذات اوست قدیم

دایماً حی و قادر است و علیم

صفتش غیر نیست و نبود عین

دل دانا در این ندارد غین

چون به معنی نه اوست او نبود

ور شود زو جدا نکو نبود

بخش ۳ - حق الیقین

خود جز او نیست عارف و معروف

اوست وصف، اوست واصف و موصوف

آنچه تو فهم کرده​ای ز صفات

محدث است از چه؟ از عظیم الذات

ذات را از صفات دانستی

چه کنی این چنین توانستی

بلکه ذات و صفات را ز افعال

فهم کردی ز ایزد متعال

در حقیقت مر این طریق مجاز

نردبان پایه​ایست دور و دراز

دارد این ره بسی فراز و نشیب

مخور از مکر عقل خیره فریب

گر تو این ره به عقل خویش روی

همچو گاو خراس هرزه دوی

یا ز تعطیل در ضلال افتی

یا ز تشبیه در وبال افتی

فلسفی شد معطل از تنزیه

متکلم مشبه از تشبیه

وانکه تشبیه داشت یا تعطیل

نیست بر جادۀ سواء سبیل

بخش ۴ - حکایت

چون کسی کرد از این دو قوم سؤال

در جوابش چه گفت صاحب حال

فلسفی از خدای بتراشد

متکلم بر او همی پاشد

حق از این هر دو بر کران آمد

بحقیقت نه این نه آن آمد

ذات​ها را به ذات معرفت است

اختلافی که هست در صفت است

مذهب فرقه​های اهل ضلال

باز گویم کنون علی الاجمال

بخش ۵ - الفرقة الاولی

فلسفی کرد نفی جمله صفات

زان سبب شد معطل اندر ذات

گفت ذات از صفات گوناگون

متکثر شود ببین اکنون

شبهه​ای کوفتادش از تنزیه

خود کند این حدیث شیخ سفیه

ذات دید کز اختلاف صفات

متعدد شود؟ زهی طامات

از تعلق که گشت در اطوار

متعلق چرا شود بسیار؟

چه قیاس است شاهد و غایب

اینت فکر سقیمناصایب

گر زمین از شعاع گردد گرم

قرص خور کی بگردد ای بی شرم

از برای خدای، خواجه فلان

تو خدا را به از خدای مدان

او چو خود را صفت کند ظاهر

تو کئی اندرین میان آخر

تا کی از هرزه گوئی ای ناکس

منقطع گشتی و نکردی بس

نفی کردی سه رکن ایمانی

قدرت وعلم و حشر جسمانی

آنگهی نام علم و عقل بری

ای خدا و رسول از تو بری

فلسفه چیست نزد اهل ملل

کفر و خودرایی و ضلال و حیل

هستم از علم آن گروه آگاه

جمله دانسته​ام بحمداللّه

این یقین است لیک نفس خبیث

نکند میل جز به لهو حدیث

بخش ۶ - المنشأ

علم حکمت ز انبیا برخاست

حکمت کژنه، بلکه حکمت راست

وحی فرمود ایزد آن بر شیث

تا همی گفت بر سبیل حدیث

بعد از آن وحی کرد بر ادریس

تا نشست او به منصب تدریس

اندر آموختند از او مردم

حکمت دین و هیأت انجم

تا به نقل اوفتاد در یونان

از اساطین به عامۀ دونان

حکمت او که بود آب زلال

مختلط شد به جهل و کفر و ضلال

نسخ و تحریف راه یافت بدان

سود و سرمایه گشت جمله زیان

رأی اشراقیان افلاطون

مختلف شد به کفر گوناگون

آخرالامر صاحب اشراق

کرد تلویح سیم قلب رواق

علم مشائیان به فکر خسیس

شد مدون به سعی رسطالیس

ساخت منطق ز بهر اسکندر

اندر آن راستی نمود هنر

منطق انصاف بس نکو پرداخت

در اِلاهی است آنکه او کژ باخت

ساخت آلت، ولی در استعمال

غلط افتادش از ضلال خیال

شکل منطق بدان سبب انگاشت

که خدا دان شود، زهی پنداشت

چونکه با آلتش حوالت بود

آلتش موجب ضلالتبود

چون مغالیط وهم اوضل گشت

نزد سنی ز دین معطل گشت

به قیاسات عقل یونانی

نرسد کس به ذوق ایمانی

عقل خود کیست تا به منطق و رای

ره برد تا جناب پاک خدای

گر به منطق کسی ولی بودی

شیخ سنت ابوعلی بودی

ورچه او را دو صد شفا باشد

چون حبیب اعجمی کجا باشد

ابلهی با صفا و قلب سلیم

بهتر از زیرکی و رای سقیم

بخش ۷ - حکایت

شبهۀ اول از پی تلبیس

ز خرد خاست در ره ابلیس

بر قضا کرد اعتراض از پیش

خود ندانست ختم طاعت خویش

«أنا خیرٌ خَلَقْتَنی مِنْ نار»

کرد معلول علت انکار

چشم عقل از حقایق ایمان

هست چون چشم اکمه از الوان

خرد از نور عقل دیده​ور است

کو چو چشم، آن دگر شعاع خوراست

عقل با نقل چیست غایت نور

زین دو آمد مراد از آیت نور

نقل چون مادر است و عقل پدر

دین حق زان میان فتاده بدر

خود به نزد کسی که بیدار است

ماورای عقول اطوار است

خرد از نقل یافت نور و فروغ

عقل بی نقل چیست زور و دروغ

بخش ۸ - حکایت

هست از این قوم ناصرخسرو

که کند کهنه بدعتی را نو

فلسفی اصل و رافضی طین است

زین دو بگذرکه دشمن دین است

خالی از علم و حکمت و توحید

کافر محض گشته بر تقلید

جهل او گرچه فاضلان دانند

کفر و فسقش همه جهان دانند

از همه نوع علم و فضل و هنر

بجز از شاعری چه داشت دگر

شعر خود چیست تا بدان نازند

یا از او گردنی برافرازند

شعر در عالمی که مردانند

بازی کودکان همی دانند

عذر واضح مرا بدین آورد

ز آسمانم سوی زمین آورد

طالع بدنگر که ما زادیم

کاندرین روزگار افتادیم

شعر گویم به صد تکلف و زور

تا کنم علم دین بدان مشهور

و علی الجمله فتنۀ ناصر

هست در جملۀ جهان ظاهر

ظلمت و کفر جمع کرده تمام

روشنی نامه کرده آن را نام

فعل را می​دهد به روح نما

قول گبران کند کلام خدا

سخنش بیشتر سقط باشد

«زخرف القول» زان نمط باشد

زان طریق فصاحت او سپرد

تا که جاهل بدان فریب خورد

کرده لوزینه را ز زهر میان

بول را کرده چون شراب الوان

چونکه حاصل نداشت خط اصول

کرد باور حدیث نامعقول

نتوان کرد هیچ باطل راست

قایلش گر ابوعلی سیناست

باز حق کی شود بدان باطل

که ارسطو بدان بود قایل

حق حق است ارچه بوعلی گوید

باطل است باطل ار ولی گوید

بخش ۹ - الفرقة الثانیة

باز اصحاب اعتزال فضول

خالی از عقل و نقل و ذوق و اصول

گاه قایل به قول​های مجوس

متمسک به شبهۀ منحوس

گاه تقلید فلسفی کرده

گاه حجت ز حشوی آورده

نه محقّق، نه فلسفی، نه حکیم

رد قومند این گروه لئیم

همه​شان کرده رد از آن بمحل

چون منافق فتاده در اسفل

بشنو از خواجه در صحیح خبر

گبر این ملتند اهل قدر

گر سلامت کند جواب مگو

ور بمیرد مکن نماز بر او

از اصول آنچه کشف و ذوق دل است

برخلاف طریق معتزل است

لعنت ایزد و رسل یکسر

وارد اندر مکذّبان قدر

در صفت خوض​ها بسی کردند

عاقلان ترهات بشمردند

سخن این گروه در تنزیه

استراقست ز فلسفی سفیه

آن نه تنزیه بلکه تعطیل است

ضد برهان و نقل و تنزیل است

قول حق گیر ووصف کن به همان

تو چه کاری به هرزۀ بهمان

بخش ۱۰ - المنشأ

منشأ اعتزال شد جهنی

آنکه می​داشت شبهۀ وثنی

کرد شاگردی حسن ز اول

آخر از دین بگشت و کرد جدل

از صحابه هر آنکه باقی بود

کرد با وی بسی ز گفت و شنود

آخر از مجمعش برون راندند

هم به اجماع گمرهش خواندند

چونکه بشنید از او حدیث قدر

ملحد محض خواندش ابن عمر

همچنین ابن حارث و جابر

انس و عقبه، مالک و عامر

همه تکفیر این گره کردند

بس که این قوم را بیازردند

هیچ سودی نکرد تا که خطا

یافت شهرت ز واصل بن عطا

آخرالامر صاحب کشاف

در میان کلام حق به گزاف

هرزه​ها گوید او که لاتسأل

در صفات خدای عزو جل

فحش و دشنام و هجو سنی بین

با کلام خدای کرده قرین

بی اصولی که آن سماع کند

دینش از باطن انتزاع کند

جاهل کوربخت را بنگر

که به تقلید او شود کافر

نسخه​ای زان گرفته اندر بیش

خود ندانسته اهل مذهب و کیش

صرف و نحو و معانی است و بیان

خاصۀ او ز حصۀ ایمان

قدری چون سگی است دیوانه

در سرایت به خویش و بیگانه

حاش للّه چو بر سگی ساید

آدمی زاده سگ بچه زاید

که من او را نمی​کنم تکفیر

از سخن​هاش می​کنم تحذیر

گفته​های ورا همی جویم

پس به هفت آب و خاک می​شویم

علم او آب نیست، بل بول است

دفع ابلیس قول لاحول است

فصل دوم

بخش ۱ - الفصل الثانی فی قدرته تعالی و تقدس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : باشد از روی قدرت و امکان

بخش ۳ - حق الیقین : نزد آن حضرت قدیر علیم

بخش ۴ - الضلال المبین : بدعت اول از فلاسفه خاست

بخش ۵ - فی تحریک الافلاک و تأثیره : چرخ اعظم نگر که از تشویق

بخش ۶ - التمثیل : مثل چرخ و شکلهای غریب

بخش ۷ - فی ابطال احکام الجزئیة المنجمین : کلی آن اگرچه بی ریب است

بخش ۱ - الفصل الثانی فی قدرته تعالی و تقدس علم الیقین

قدرت او چو ذات او کامل

همۀ ممکنات را شامل

فیض و فضلش علی الدوام تمام

جود و لطف و عطاش مطلق و عام

امر و خلقش به یکدگر مقرون

جمله پیدا شده به «کن فیکون»

«انّما امرنا لشیء» گفت

تا شود داخل آشکار و نهفت

بخش ۲ - عین الیقین

باشد از روی قدرت و امکان

کردن و ترک فعل​ها یکسان

نیست در علم و قدرتش دوری

جمله یکسان ز روی مقدوری

اگر او را مخصّصی باید

بود از عجز و کی ورا شاید

مالک الملک صانع جبّار

نبود جز که فاعل مختار

بخش ۳ - حق الیقین

نزد آن حضرت قدیر علیم

خواه یک پشّه، خواه عرش عظیم

امر خلق است و خلق امر آنجا

از مراتب شد آن و این پیدا

همه بسیارهای او یک چیز

به من و تو پدید گشت تمیز

نیست محتاج مادت و مدت

قدرتش نی به آلت و عُدَت

فکر و اندیشه نبودش در کار

نه به ترتیب کرد و نی یک بار

هرچه زو آید آن کمال بود

غیر از این بدعت و ضلال بود

بخش ۴ - الضلال المبین

بدعت اول از فلاسفه خاست

روی نار است، فلسفی آراست

نفی قدرت کند به نادانی

تا ز بن بر کند مسلمانی

موجب الذات خواند او حق را

کمتر از خویش داند او حق را

گفت مطلق که نیست او قادر

کز یکی جز یکی نشد صادر

گفت از او گر شود دو امر جدا

کثرتی گردد اندر او پیدا

عقل کلّی شد اولین صادر

وانگه او داشت سه صفت ظاهر

هستی و ممکنی و بود از حق

زین سه نسبت سه چیز یافت سبق

عقل و نفس و هیولی و افلاک

وز فلک باد و آب و آتش و خاک

باز از اشکال دور چرخ زمان

شد جماد و نبات و پس حیوان

نیستی زین ترا خلل در دین

گر نگفتی حکیم کوته بین

زانکه چون گفت نیست زو صادر

جز یکی، گشت زین سخن کافر

مصدریت بدانچه مفهوم است

در حقیقت به ذات معدوم است

داخل است او در اعتباریات

وان ندارد حقیقتی در ذات

اعتباریت ار به ذات بدی

به صدور یکی دو چیز شدی

منه انگشت بر بصر چو سبل

تا نبینی یکی دو چون احول

هست در علم و قدرتش یکسان

عقل ونفس و فلک، زمان و مکان

گر یکی در وجود پیش افتاد

هم از او، نه ز ذات خویش افتاد

بشنو از من نصیحت ای سره مرد

چون سفیهان مکن تعصب سرد

هم ترا نیست عقل و جان آخر؟

چند تقلید دیگران آخر؟

نیست حاجت به گفت و گوی و نبرد

هم بدان راه کامدی واگرد

اصل تو نطفه و آن ز حیوان بود

حیوان از نبات و ارکان بود

باز ارکان ز نُه فلک برجاست

اثر و فعل آن در این پیداست

وقت سردی در آفتاب رود

چون شود گرم سوی سایه دود

اثر او فتاده نه یک سر

اندرین جا همی نداند خر

از مَلَک نُه فلک چو گردان است

فلک آمد تن و ملک جان است

غرض تن ز روح تدبیر است

علت هستیش به تأثیر است

گر فلک را ملک چو جان باشد

دین حق را چه زو زیان باشد

عرش و کرسی و جرم​های کرات

کمتر است از بهایم و حشرات؟

خُنْفَساء و مگس، حمار قبان

همه با جان، و مهر و مه بی جان؟

نه سباحت، ز فعل حیوانی است؟

«یسبحون» گفت، این چه بیجانی است؟

مبدء عقل و نفس و جسم و فلک

عقل و نفسی است نام کرده ملک

نکند اسم ذات را تبدیل

عقل کل نیست جز که اسرافیل

مرو را آفرید حق ز نخست

خود چنین است در حدیث درست

عرض عقل از آن نبود غرض

که مقدم بود محل عرض

بلکه آن جوهری است عالی و پاک

قایم الذات، دایم الادراک

سر او بر قباب قبۀ عرش

پای او در طناب خیمۀ فرش

شده معلول علت اولی

گفته سبحان ربی الاعلی

صور او مبدء جهان صور

نور او منشأ روان صور

حق تعالیش داده لوح و قلم

تا نهد مکتب وجود و عدم

به یکی نفخۀ حزین از صور

زندگان را درآورد درگور

به دگرنفخۀ شکر خنده

مردگان را همی کند زنده

باز تفصیل کار اسرافیل

روح میکائیل است و عزرائیل

کرده تفویض علم و رزق و فنا

حق تعالی بدین سه خانه خدا

مظهر نور اسم رحمانند

به وکیلی حق جهان بانند

زین رسد علم وزان دگر روزی

وان دگر جان برد به دلسوزی

همه نور مشاعل لاهوت

همه روح هیاکل ناسوت

جبروت مطهر قدسند

ملکوت منور انسند

افق اعلی این یکی را جای

وان یکی را جناب پاک خدای

متوسط به رتبه، نی به مکان

عقل​های دگر از این تا آن

عقل فعال جبرئیل امین

مبدء روح​های اهل زمین

بخش ۵ - فی تحریک الافلاک و تأثیره

چرخ اعظم نگر که از تشویق

دایماً چون همی زند تعلیق

بی سر و پا همیشه سرگردان

گه به پهلو گهی به سر گردان

او ز مشرق به مغرب است روان

هشتِ دیگر ازو بعکس دوان

صوفیان کبود پوش همه

از غم دوست در خروش همه

آتش اندر دل و هوا در جان

کرده بر خاک آب دیده روان

همه روشن دلان جان پر تاب

همه سرگشتگان بی خور و خواب

نغمۀ انبیا شنیده به جان

«طایعین» گفته و دویده به جان

یا ونون جمع بخردان باشد

طوع و فرمان نشان جان باشد

اثر شوق چرخ در تدویر

کرده در جملۀ جهان تأثیر

درگرفته سماع چرخ به جان

در و دیوار و صحن چار ارکان

آتش و آب و باد وعنصر خاک

خرقۀ خویش هر یکی زده چاک

کسوت و صورت هیولائی

در فکنده ز شوق روحانی

سورت صورتی چو بشکستند

صوفی آسا به جمع پیوستند

از خودی هر یکی چو بگریزند

همه با همدگر در آمیزند

اثر اتفاق ایشان دان

هرچه پیدا شد اندرین میدان

شوق در برّ و بحر پیدا شد

گرم گشت آب و خاک شیدا شد

زان یکی در سما بخاری خاست

زین دگر در هوا غباری خاست

آن گهی گریه کرد گه خنده

وین گه استاده شد گه افکنده

شور در کاینات گشت پدید

هرچه آنجا رسید در شورید

از جماد و نبات و حیوان گیر

تا به انسان، جوان و کودک و پیر

همه از ذوق و شوق پویانند

هم ز مستی است گر نمی​دانند

کوه را چونکه هست «مرّ سحاب»

چون بود سیر دیگران دریاب

کرد انسان ز روی سربازی

آخرالامر خرقه اندازی

نغمۀ زخمۀ «الست» شنید

یک «بلی» گفت و صد بلا بگزید

دست در گردن بلا آورد

هستی خویش را به لا بسپرد

از دو تائی برست و یکتا شد

هم از آنجا که آمد آنجا شد

پس تو ای دوست از قیاس جلی

اول الفکر و آخر العملی

بر تو چون ختم گشت پیدائی

غایت تست، علت غائی

بشنو از خواجه این حدیث بجان

که چو ایزد پدید کرد جهان

وقت آخر ز جمعه انسان کرد

لفظ «والناس» ختم قرآن کرد

بخش ۶ - التمثیل

مثل چرخ و شکلهای غریب

بشنو از من کنون علی الترتیب

نردبازی است کار کون و فساد

کعبتینی و طاسک نراد

طاس افلاک، کعبتین اختر

ذنب و رأس راست چون ششدر

زده سه پنج و چار و سه دو کره

کرده هر هفت و هشت و نه دوره

باز نراد شکل​های فلک

از یکی تا هزار، چار ملک

وان همه تحت امر مالک ملک

مثل «ما فی البحور تجری فلک»

گرچه هر دم ز شکلهای غریب

خلق کون و فساد راست نصیب

نیست این جمله جز که نقش ز باد

خصل برد آنکه دل بر او ننهاد

«ربّنا ما خلقت هذا» گفت

حق چو اظهار کرد سر نهفت

پس به «سبحانک» از «عذاب النار»

کان بود روح جهل و حکمت کار

بندگان را در این پناه آورد

بر خدائی خود گواه آورد

«ربنا انّنا سمعنا» را

خوش بخوان و بگو بدان ما را

از من و تو دعاست ای مسکین

او اجابت کند به لطف آمین

بخش ۷ - فی ابطال احکام الجزئیة المنجمین

کلی آن اگرچه بی ریب است

لیک جزوی که حکم بر غیب است

نیست در وسع و طاقت بشری

زان مزن دم که آب خود ببری

کی درآید به زیج ایلخانی

حکم و تقدیرهای ربانی

سیر سیارگان به حکم رصد

کی درآید به حصر و ضبط و عدد

حرکات و ثوابت و اعداد

پس اثر در سرای کون و فساد

کی بدانی به عقل و فکرت و رای

کی رسد علم تو به علم خدای

سیر سیاره استوار مدار

تا بدو از ثوابت است مدار

زانکه ضبط مدار اوست محال

ساعت و روز و هفته و مه و سال

سال دورش که هست اند هزار

سی و شش گفته​اند اهل شمار

کی شود زو مکرر ازتأثیر

کیست کان داند از پی تقدیر

خود گرفتم که می بدانی تو

دفع ضرش کجا توانی تو

دفع آن چونکه نیست در امکان

جز غم بیهده چه فایده زان

بیهده عمر خود تلف کردن

غم و اندوه بر سلف خوردن

نرود هیچ ز امهات اثر

سوی آبا بشو تو جان پدر

حاصل تو کنون ز علم نجوم

بخت بد بود و طالع میشوم

در جهان هر کجا فلک زده​ایست

در پی گفتگوی بیهده​ایست

هوسش از علومتنجیم است

میل طبعش به زیج و تقویم است

ای موحد از آن بگردان روی

وحده لاشریک له می​گوی

فصل سوم

بخش ۱ - الفصل الثالث فی علمه تعالی و تقدس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : عقل داند که عالم به نظام

بخش ۳ - حق الیقین : علم فعلی چو انفعالی نیست

بخش ۴ - الضلال المبین الفرقة الاولی : فلسفی علم جزوی حق را

بخش ۵ - الفرقة الثانیة : اندرین قول هم ز کور دلی

بخش ۱ - الفصل الثالث فی علمه تعالی و تقدس علم الیقین

عالم السر و الخفیات اوست

دافع الشر و البلیات اوست

آنچه هست، آنچه رفت، آنچه آید

همه داند چنانکه می​باید

دور و نزدیک و آشکار ونهان

جمله در علم او مساوی دان

جز وی و کلی و قلیل و کثیر

نیست پوشیده بر علیم خبیر

بخش ۲ - عین الیقین

عقل داند که عالم به نظام

نتوان کرد جز به علم تمام

صنعت خوب متقن محکم

نکند جز که صانع اعلم

رو نظر کن به هیأت تشریح

تا ز علمت نشان دهد به صریح

بخش ۳ - حق الیقین

علم فعلی چو انفعالی نیست

حالی است این سخن محالی نیست

تو که هستی خود نمی​دانی

لوح پروردگار چون خوانی

علم خود را ز پیش خود برگیر

تا نگردی به بند جهل اسیر

حق نهد در کفت مفاتح غیب

چونکه برخیزد این تردد و ریب

بخش ۴ - الضلال المبین الفرقة الاولی

فلسفی علم جزوی حق را

منکر آمد نه علم مطلق را

گفت کز اختلاف هر مفهوم

ذات حق مختلف شود زعلوم

زین سبب کلی است علم خدای

خه خه!! ای بی بصیرت خودرای

علم کان سابق است بر اشیا

کی دگرگون شود ز گردش ما

کی مهندس ز گردش بنیاد

مختلف گردد ای سقیم نهاد

بخش ۵ - الفرقة الثانیة

اندرین قول هم ز کور دلی

ژاژکی خورده است معتزلی

که خدا عالم است لیک بدان

کافریند علوم در انسان

ترهات چنین شگرف که گفت

هم بدان گنده مغز باید گفت

فصل چهارم

بخش ۱ - الفصل الرابع فی ارادته تعالی و تقدس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : کردن و ترک فعل یکسانست

بخش ۳ - حق الیقین : در قضا نیست هیچ زشت و نکو

بخش ۴ - حکایت : شیخ الاسلام چون اشارت کرد

بخش ۵ - حکایت : گفت بابا فرج که بد خود نیست

بخش ۶ - التمثیل : روی گازر سیه شد از خورشید

بخش ۷ - الفرق بین الامر و الاردة : بی غرض یک سخن ز من بشنو

بخش ۸ - فی فایدة الآخر : امر تکلیف آفتابی بود

بخش ۹ - التمثیل : آن نبینی که پرتو خورشید

بخش ۱۰ - حکایت : آن شنیدی که خواجه صاین دین

بخش ۱۱ - الضلال المبین : علم و قدرت هر آنکه کرد انکار

بخش ۱ - الفصل الرابع فی ارادته تعالی و تقدس علم الیقین

آن مریدی که از ارادت و خواست

کند او جمله نیک و بد، کژ و راست

کفر و دین، زشت و خوب، دشمن و دوست

همه از قدرت و ارادت اوست

نافع و ضار و معطی و مانع

کیست جز حی قادر صانع

تا که مثبت شود ارادت وی

گفت «اردناه ان یقول لشیء»

شیء عام است خاصه با تنکیر

تو از او هیچ چیز باز مگیر

گشته از خلق و حلق و رزق و اجل

بفراغت خدای عزوجل

کردنی جمله کرد، واپرداخت

هیچ چیزی ز تو نخواهد ساخت

همه در سابق ازل رانده است

رانده را رانده، خوانده را خوانده است

قلمش چون نوشت خردودرشت

خشک گشت و از آن سپس ننوشت

گر کند این زمان حقایق قلب

کلب این قلب و قلب آن را کلب

آن هم از سابق قضا باشد

نقص و تغییر کی روا باشد

گر معلق کنی و گر مبرم

اندرین حکم داخلند به هم

بخش ۲ - عین الیقین

کردن و ترک فعل یکسانست

همه در قدرت و در امکانست

تا یکی را از آن بر افزاید

به ضرورت مرجحی باید

پس ارادت به بود یا نابود

جانبی را دگر بر آن افزود

فعل گر محدث است از هیئات

خواست بوده است دایماً با ذات

پس ارادت چو کرد مانع دور

گشت ظاهر ز شرط​های ظهور

مانع و شرط و وقت و استعداد

در ازل بوده​اند جمله مراد

هیچ تغییری اندرو ناید

هرچه هست آنچنان همی باید

بخش ۳ - حق الیقین

در قضا نیست هیچ زشت و نکو

هان مکن نسبت حدوث بدو

کفر او کفر نیست ایمان است

منع او منع نیست احسان است

بد از آن رو کزوست بد نبود

پس بد اندر وجود خود نبود

زانکه هستی هست​ها زان روست

هستی بد برای خود نیکوست

نیز اظهار نیک​ها بد کرد

گر بدی کرد باز با خود کرد

بد کند نیکی نکو پیدا

که به ضد است چیزها پیدا

چون به خود نیک و از خدا نیک است

وانگه از بهر نیک​ها نیک است

نیک و بد باشد از قبیل صفات

بی نیاز است از آن حقیقت ذات

همه از نسبت و اضافات است

فی المثل چون جهان آفات است

شر این خیر آن دگر باشد

شر نه در ذات خویش شر باشد

بخش ۴ - حکایت

شیخ الاسلام چون اشارت کرد

سوی این سر بدین عبارت کرد

نیک نیک است، بد بد است ولیک

به بدی بد نگر، به نیکی نیک

محض شر یا نه خود کثیرالشر

نیست و نبود تو جمله نیک شمر

«هل تری من فطور» می​خوانی

جمع شو چیست این پریشانی

خیر و شر، این وجودی آن عدمی است

قلمی نیست این سخن قدمی است

بخش ۵ - حکایت

گفت بابا فرج که بد خود نیست

وانچه بد دیده‌​ای تو آن بد نیست

احمقی دید کافری قتال

کرد از خیر او ز پیر سؤال

گفت هست اندر او دو خیر نهان

که نبی و ولی ندارد آن

قاتلش غازی است در ره دین

باز مقتول او شهید گزین

نظر پاک این چنین بیند

نازنین جمله نازنین بیند

این چنین دیده​‌اند درویشان

ای دریغا ز صحبت ایشان

نیک خواهی نه در بداندیشی است

عیب جوئی خلاف درویشی است

از حکیم ای عزیز بد ناید

هرچه او کرد آنچنان باید

شر اندک ز بهر خیر کثیر

خیر بسیاردان تو در تدبیر

بخش ۶ - التمثیل

روی گازر سیه شد از خورشید

جامه بنگر که خود شده است سپید

گر نبودی وجود خار کثیف

گل نگشتی چنین لطیف و نظیف

چون بخارش نه خار یکسو شد

گل نکو رنگ و شکل و خوشبو شد

زان کشیده است پوست بر به و سیب

تا کند دفع تلخی و آسیب

جر نفع و صفا کند ز درون

دفع ضر هوا کند به برون

بد برای بدی برون انداخت

به از این به بگو که داند ساخت

ناخن و موی گر نیفزاید

آفت و عیب در مزاج آید

قطع آن چون ضرورت است از آن

تا نیابی الم ندارد جان

سخت بیخش برای خاریدن

بی الم در زمان بریدن

لذت جنت از جحیم بود

داند آن کس که او حکیم بود

مزۀ نان گرسنگی دارد

آب بی تشنگی بنگوارد

راحت مرهم از الم باشد

ورنه هستیش کالعدم باشد

هیچ بی خرده ناید از باری

هان و هان تا تو خرده نشماری

خرده گیری نشان خودرایی است

خرده بینی نشان بینایی است

بخش ۷ - الفرق بین الامر و الاردة

بی غرض یک سخن ز من بشنو

ره ببین اول، آنگهی میرو

زانکه بی این دو هیچ جا نرسی

یک اشارت بس است اگر تو کسی

چشم در مقصد ارادت دار

پس عنان قدم به امر سپار

امر حق را جز از ارادت دان

زان نیاورد بوالحکم ایمان

امر اعمال، ارادت احوال است

امر تفصیل، ارادت اجمال است

امر بر درگهش چو دربان است

بی ارادت ورا چه فرمان است

از ارادت از او سری بستند

وان دگر سر به خلق پیوستند

جنبشی کان نه آن سری باشد

سود نکند که سرسری باشد

بخش ۸ - فی فایدة الآخر

امر تکلیف آفتابی بود

هر کسی را چنانکه هست نمود

زو رسد هر کسی به حد کمال

ناقص الذات گیر و کامل حال

باز پس مانده زو شود در پیش

سالک از وی رسد به مقصد خویش

بی ارادت لزوم حجت کرد

با ارادت ظهور حکمت کرد

شده بوجهل از او به زندیقی

باز بوبکر از اوست صدیقی

بخش ۹ - التمثیل

آن نبینی که پرتو خورشید

چون کند میوۀ سیاه سپید

امر در دل همین اثر دارد

قوّتی را به فعل می​آرد

در ارادت نهفته بود احوال

تا رسد هر کسی به حد کمال

امر وارد شد آزمایش را

آن نکوهش مر این ستایش را

سرّها جمله آشکارا شد

کارهای نهفته پیدا شد

آنکه جان و تن ترا پرورد

امر بود و ارادت ای سره مرد

هرکه زین هر دو پروریده شود

دان که او نفس آرمیده شود

سایه پرورد سرخ رو نبود

روی صحرانشین نکو نبود

هرکه بنشست، گشت سرخ و سفید

گاه در سایه، گاه در خورشید

امر بگذار و در ارادت پیچ

چیست بیرون از این دو دولت هیچ

بخش ۱۰ - حکایت

آن شنیدی که خواجه صاین دین

گفت رهبر کسی بود در دین

کو بخود راه امر می​سپرد

وز ارادت به خلق می​نگرد

سخنی خوب گفت و بس ظاهر

قدس اللّه سرّه الطاهر

حق تعالی از این دو بهره دهاد

مر تراو مرا به دانش و داد

بخش ۱۱ - الضلال المبین

علم و قدرت هر آنکه کرد انکار

به ارادت نیاورد اقرار

شبهه اندیش از تغیر ذات

گفته شد در جواب نفی صفات

هرچه حق خواستست آن خواهد

نه فزاید بر آن، نه زو کاهد

آنچه خواهد که باشد آن باشد

گرچه در گردش زمان باشد

کرد کوری چشم​های علیل

روشن این راه را بلاتبدیل

فصل پنجم

بخش ۱ - الفصل الخامس فی حیاته و سمعه و بصره تعالی علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : هر کجا علم و قدرت است آن شی

بخش ۳ - حق الیقین : هرکه او مدتی مجاهده کرد

بخش ۴ - التمثیل : نفس و عقل چون زجاجه و مشکوة

بخش ۵ - الضلال المبین : علم و سمع و بصر، کلام و حیات

بخش ۱ - الفصل الخامس فی حیاته و سمعه و بصره تعالی علم الیقین

حی و قیوم آن سمیع بصیر

که ندارد مثال و شبه و نظیر

این معانی بسی است در قرآن

رو ببین و به اعتقاد بخوان

بخش ۲ - عین الیقین

هر کجا علم و قدرت است آن شی

سامع است و بصیر و مدرک و حی

علم و قدرت چو نعت هر زنده است

بصر و سمع از او نماینده است

غیرعلم است این صفات ورا

نیست علم وز علم نیست جدا

دیدنی و شنیدنی همه او

جمله داند چنانک هست نکو

علم را نیست حاجت از اعضاء

خاصه فعل علم ذات خدا

دیدنی و شنیدنی به وجود

هست موقوف شاهد و مشهود

وان نه موقوف حس و احساس است

غیر از این عین شک و وسواس

بخش ۳ - حق الیقین

هرکه او مدتی مجاهده کرد

همه آفاق را مشاهده کرد

دید و بشنید از مسافت دور

چشم و گوش از میان شده مهجور

حی بینا، سمیع بی مانند

خود جز او نیست غیر از او مپسند

چشم و گوش تو آنچه گفت و شنید

ز خود آخر بدان صفت برسید

نور ایشان فروغ عقل ودل است

شمع دل زان جناب مشتعل است

بخش ۴ - التمثیل

نفس و عقل چون زجاجه و مشکوة

دل چو مصباح ونور او ز صفات

خانه​ای کاندر اوست این قندیل

تن انسان بود بدین تأویل

چشم و گوش و مشام و ذوق و مسام

روزن است و دریچه​های به جام

ماورای دریچه و روزن

کیست بنشسته بازگو با من

دست تو آستین دستی دان

زیر هر موی از آن نشستی دان

لیک از آنجا حلول فهم مکن

تا نیفتی به شبهه​های کهن

دافع شک و شبهۀ منکر

نص «بی یسمع» است و «بی یبصر»

بخش ۵ - الضلال المبین

علم و سمع و بصر، کلام و حیات

نفی کردند منکران صفات

«صم و بکم»اند و «عمی» و «شردواب»

زان نبردند هیچ ره به صواب

این صفتها چو هست عین کمال

لایق آمد به حضرت متعال

ضد این باز محض نقصان است

وان نه لایق به ذات یزدان است

صفت او خود او تواند کرد

هرزه زین پس مکوب آهن سرد

چه گشاید ز هرزۀ بسیار

آیت باهر از کلام بیار

فصل ششم

بخش ۱ - الفصل السادس فی کلامه تعالی وتقدس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : حرف و صوتی کز اصطکاک هواست

بخش ۳ - حق الیقین : رو تن و جان خویش را بشناس

بخش ۴ - حکایت : خواجه عبدالرحیم تبریزی

بخش ۵ - فی اعجاز القرآن : اول اعجاز خلق هر دو جهان

بخش ۶ - الضلال المبین الفرقة الاولی : سخن حق، مشبهی لئیم

بخش ۷ - الفرقة الثانیة : در راه اعتزال هرزه سرای

بخش ۱ - الفصل السادس فی کلامه تعالی وتقدس علم الیقین

متکلم خدای رب رحیم

به کلامی که همچو اوست قدیم

همه قرآن به کلی است دلیل

بلکه تورات نیز با انجیل

سخن او چو ذات او می​دان

خالی از حرف و صوت و این و زمان

بخش ۲ - عین الیقین

حرف و صوتی کز اصطکاک هواست

چون توان گفت کان کلام خداست

سخن حق ز حق نگشت جدا

به خدا این چنین سزد به خودآ

قول حق از جهان حسی دان

فی المثل چون کلام نفسی دان

وان کلام از قبیل وجدانی است

همه دانند این چه نادانی است

حرف و صوت ای عزیز آن نبود

هیچ جسمم کثیف جان نبود

بخش ۳ - حق الیقین

رو تن و جان خویش را بشناس

تا به قرآن رسی ز روی قیاس

سرّ قرآن تو آنگهی دانی

که ببینی جمال انسانی

بخش ۴ - حکایت

خواجه عبدالرحیم تبریزی

بس نکو گفت اگر تو نستیزی

لفظ قرآن و صورت انسان

گفت باشند فی المثل زَوْجان

معنی آن و روح این ز نهفت

باز هستند در حقیقت جفت

هر دو را خود حقیقت از ره راز

واحدٌ «لانفرق» آمد باز

عقل و جان است و حس و آن هرچار

کآدمی شد بدان جدا ز جدار

هیئت اجتماع این هر چار

کرد او را خلیفۀ جبار

هرکه او بی یکی از این چار است

آدمی نیست نقش دیوار است

حس انسان اگر ندارد آن

نزد عاقل تنی بود بی جان

وان ملاحت به نزد اهل نظر

دارد آن معنی و صور مظهر

معنوی دگر ربوده نصیب

زو رسول و نبی، ولی و حبیب

آن سه و این چهار، هفت تمام

جامع جمله ذات خیر انام

کرده هر هفت آشکار و نهفت

«انااملح» از این جهت می​گفت

باز اندر مقابل انسان

هفت بطن است معنی قرآن

هر یکی زان بدین قرین آمد

سر «سبع المثانی» این آمد

ظاهر خواجه صورت رحمان

معنیش کان خلقه القرآن

هفت و هفت است چارده، زان نام

یافت «طه» که بود بدر تمام

لفظ و معنی و جان و تن معجز

نیست و نبود چو آن دگر هرگز

بخش ۵ - فی اعجاز القرآن

اول اعجاز خلق هر دو جهان

کرد ایزد به جملۀ قرآن

چونکه عاجز شدند «لایأتون»

گشت نازل ز حضرت بیچون

بعد از آن امتحان به «عشر سور»

کرد با جمله خلق بار دگر

باز عاجز شدند با که و مه

گفت «فأتو بسورة مثله»

نص «لن تفعلوا» بیامد باز

به حدیثی تمام کرد اعجاز

با وفور دواعی ایشان

سوی ابطال معجز قرآن

همه از عاجزی فرو ماندند

لوح «لم تفعلوا» فرو خواندند

هر حدیثی از اوست بی مانند

معجزاتش نگر که باشد چند

معنیش خود برون ز حصر و عدد

«نفدالبحر قبل ان تنفد»

بخش ۶ - الضلال المبین الفرقة الاولی

سخن حق، مشبهی لئیم

حرف و آواز گفت هر دو قدیم

عرض آنگه قدیم!! این بشنو

هرزۀ روشن این چنین بشنو

هیچ صوتی دو دم نمی​پاید

مثل آن بر خدای کی شاید

بخش ۷ - الفرقة الثانیة

در راه اعتزال هرزه سرای

هست مخلوق حق کلام خدای

ذات حق بی سخن بود اکنون

نیست لایق به حضرت بیچون

علم حق چون بدین کلام عظیم

بود پیوسته او علیم و قدیم

کی شناسد وجود قرآن را

تا نداند حقیقت آن را

متکلم بود بدان دایم

وان معانی بدو بود قایم

زین سبب گفت شیخ ما که کلام

با سخن گوست بر سبیل دوام

گر به وحدت سرای عین رسی

وارهی از فضول و بوالهوسی

فصل هفتم

بخش ۱ - الفصل السابع فی حقیقة صفاته تعالی علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : نیست مفهوم هیچ یک موقوف

بخش ۳ - حق الیقین : این همه بحث​های لفظی بود

بخش ۱ - الفصل السابع فی حقیقة صفاته تعالی علم الیقین

این صفت​های هفت گانه که رفت

دائماً ذات را بود هر هفت

همه چون ذات وی قدیم الذّات

متبرا ز کثرت و هیئات

بخش ۲ - عین الیقین

نیست مفهوم هیچ یک موقوف

بر کسی جز حقیقت موصوف

به حقیقی از این لقب کردند

هفت دیدند چونکه بشمردند

وانکه معنی در او ندید نهفت

نام این نَعْت​ها وجودی گفت

بوالحسن اشعری که هشت شمرد

چونکه نعت بقا در او آورد

بخش ۳ - حق الیقین

این همه بحث​های لفظی بود

ورنه در اصل نیست گفت و شنود

صفت حق چو ذات بیچون است

به حقیقت ز حصر بیرون است

گفت و گوئی ز فهم خود کردند

سعی خود را بجای آوردند

آخرالامر چون فروماندند

ورق عجز خویش برخواندند

غایة الواصفین عن صفتک

«ماعرفناک حق معرفتک»

باب دوم

فصل اول

فصل دوم

فصل سوم

فصل چهارم

فصل پنجم

فصل ششم

فصل هفتم

باب سوم

بخش ۱ - الباب الثّالث فی اسمائه تعالی و تقدّس علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : عقل را نیست تاب معرفتش

بخش ۳ - حق الیقین : اسم باری است چون طلسم وجود

بخش ۴ - حکایت : بونجیب آنکه بود شیخ مهین

بخش ۱ - الباب الثّالث فی اسمائه تعالی و تقدّس علم الیقین

نصّ قرآن به نام خالق ما

وارد است قوله «له الاسما»

حضرت حق گشوده عزّ و علاه

در قرآن به لفظ «بسم اللّه»

اسمش این گنج را کلید آمد

هرچه هستی است زو پدید آمد

لفظ اللّه اسم حضرت ذات

غیر از آن جمله اسمهای صفات

اسم اعظم بدو سزاوار است

وین چنین در صحیح و اخبار است

گرنه او نام خویشتن گفتی

کیست آنکس که این سخن گفتی

بخش ۲ - عین الیقین

عقل را نیست تاب معرفتش

چون نهد نام و کی کند صفتش

نود و نه اشارت است بدان

که نداند خرد تمامی آن

شرع باید که تا کند تعریف

مذهب راست چیست جز توقیف

به قیاس خرد نشاید گفت

نام حق وین سخن نباید گفت

او کریم است و نام او ز کرم

می​نگفت او سخن مگوی تو هم

بخش ۳ - حق الیقین

اسم باری است چون طلسم وجود

بر عدم زو فتاده نام وجود

بود هر بوده​ای ز اسمی خاص

هر یکی زو گرفته قسمی خاص

هستی ونیستی بدو راجع

هم ز تقدیر معطی و مانع

همه افعال را چو اسبابند

همه املاک را چو اربابند

عارف از اسمها علی الاطلاق

بهره یابد بقدر استحقاق

گه ز اللّه فنای هر دو جهان

آیدش در نظر شود حیران

بندۀ خاص گردد از ذلت

عذر عامی نهد ز هر زلّت

گه زرحمان شود کریم صفات

وز رحیم آید او رحیم صفات

همه زو بیند و ببخشاید

هر چه دارد به هر که پیش آید

از مَلِک مُلک و مِلک از او داند

سلطنت بر وجود می​راند

نفس را زیر حکم عقل آرد

حلق را جمله نیست پندارد

گه ز قدوس در حظایر قدس

گردد او نقطۀ دوایر قدس

پاک تن پاک جان و پاک اسرار

از خلاف و رذایل و اغیار

وز سلام او شود مسلمان باز

به زکوة و به صوم و حج و نماز

به زبان و به دست و قلب سلیم

هیچکس را از او نه خوف و نه بیم

همه را برشمرد نتوانم

ورنه از اختصار وامانم

نودو نه شمار صد کم یک

عارفان را ز هر یکی بی شک

حظ وافر ز کوشش واخلاص

داده ایزد ز فضل و رحمت خاص

جهد کن تا ز «جاهدوا فینا»

راه یابی به کوی «لوشئنا»

مرد ره آن بود که در همه جای

متخلق بود به خلق خدای

بخش ۴ - حکایت

بونجیب آنکه بود شیخ مهین

چونکه کردی به سالکی تلقین

نزد خویشش به ناز بنشاندی

نام​های خدا بر او خواندی

پس نظر کردی از پی تدبیر

تا کدامین کند در او تأثیر

از هر آن اسم کو شدی ز مقام

گفتیش ذکر کن بدین به دوام

چون در آن اسم کار او بنماند

باز دیگر هم آنچنان می​خواند

باز از اسمی که رخ بدو بنمود

نیز ذکرش بدان همی فرمود

تا به بعضی و یا نه خود به تمام

متصف گشتی آن مرید به کام

رهروان را نظر چنین باید

مرشدی را چنین کسی شاید

اندرین عصر کمتر است این کار

زینهار ای عزیز من زنهار

تا زغولان فریب می​نخوری

هر کسی را نه مرد ره شمری

عاقل آنست کز سر فکرت

گیرد از حال دیگران عبرت

ابلهان را نگر در این ایام

شیخ خود کرده قلتبانی خام

عشوه خر جمله، دین فروش همه

بی می و کاس در خروش همه

منکر علم و حکمت و توحید

خواه تو شیخ گیر و خواه مرید

ظلمت ونور این چه بی خبری است

جاهلی و ولایت این چه خری است

آن یکی گفته لا الاه بگوی

رو بر این باش و هیچ چیز مجوی

هیچ تبدیل خلق ناکرده

وز عزازیل عشوه​ها خورده

خود ندانسته هِر مِنْاَلْبِر باز

ذم زده از جهان عالم راز

ز اندرون کبر و شرک و نخوت و جاه

به زبان «لا الاه الا الله»

ننشیند سگ و فرشته بهم

با حدث چون کنی حدیث قدم

مردم چشم وانگهی خاشاک

نور توحید و خلق بد حاشاک

خانه کردی ز «لا» پر ازجاروب

خود یکی زان بس است خانه بروب

چونکه صحن سرای ناپاک است

نفس جاروب عین خاشاک است

روی آئینه را چو کرد سیاه

گشت رنگ سپید رنگ سیاه

ذکر را نیست حاجتی به غریو

بانگ کردن دروست حیلۀ دیو

تادماغش ز بانگ کوب خورد

هر طنینی خطاب حق شمرد

وهم​ها را وجودی انگارد

دیو خود را فرشته پندارد

در خیالات خیره و اوهام

بازمانده چو صاحب سرسام

گر خیال است ذوق عالم پاک

حبذا بنگ و خرما تریاک

حاش للّه ز مردم آگاه

زین چنین صورتی معاذاللّه

فصل اول

بخش ۱ - الباب الرابع فی افعاله تعالی و تقدس الفصل الاول فی حقیقة الجبر و القدر علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : آنکه ذات آفرین بیش و کم است

بخش ۳ - حق الیقین : نسبت فعل را به مظهر و ساز

بخش ۴ - حکایت : شیخ الاسلام دُرّ معنی سفت

بخش ۵ - الضلال المبین : چون بر انواع اوفتاد افعال

بخش ۱ - الباب الرابع فی افعاله تعالی و تقدس الفصل الاول فی حقیقة الجبر و القدر علم الیقین

فعل​ها جمله فعل حق می​دان

کافری گر نیاوری ایمان

فعل ما از مقید و مطلق

نیست الا ز علم و قدرت حق

کارها جمله آفریدۀ اوست

اگر آن جمله بد و گر نیکوست

اختیار تو اختیار وی است

بلکه کارتو عین کار وی است

«تعلمون» را از آنکه نیست جدا

کرد بر خلق عطف در یک جا

خلق و اعمال هر دو در یک سلک

زان کشیده است قول مالک ملک

علت احتیاج در هر دو

ممکنیت بود، چه فعل و چه تو

هیچ در خلق خود بدی مختار؟

فعلت اکنون هم آنچنان انگار

بخش ۲ - عین الیقین

آنکه ذات آفرین بیش و کم است

از صفت آفریدنش چه غم است

اختیاری کز اضطرار بود

نزد عاقل نه اختیار بود

خالق کل شیء از که و کی

معطی و مانع است و مبدع وحی

چون‌که ترک مقدری مقدور

نیست مر بنده را، شود مجبور

سکنات و تحرک و حرکات

همه داند محرک هیئات

پس تو باید که آن همه دانی

تا به فعلش قیام بتوانی

نیک دانسته‌ای بخوان از بر

یا توانسته‌ای عرق بستر

بخش ۳ - حق الیقین

نسبت فعل را به مظهر و ساز

کسب خوانند بر طریق مجاز

غصب منصب مکن به علت کسب

فعل حق از تو نیست الا غصب

خالق فعل نیک و بد همه اوست

کی بود خلق و فعل خود همه اوست

کارها جمله کار او انگار

وندرین کار هیچ کار مدار

بخش ۴ - حکایت

شیخ الاسلام دُرّ معنی سفت

در جواب کسی که با او گفت

هیچ آمد شدی خدا را بود؟

گفت باری بگو که ما را بود

خلق را می​برند و می​آرند

نه که آمد شدی بخود دارند

به خود آمد خدای خوانندش

نبود هیچ مثل و مانندش

او خود آمد بخود خدا باشد

از همه علتی جدا باشد

ما بدو آمدیم و مائی ما

زو پدید است و اوست ناپیدا

همۀ ما چو اوست در همه باب

ما چه باشیم در میان دریاب

بخش ۵ - الضلال المبین

چون بر انواع اوفتاد افعال

مختلف گشت از آن سبب اقوال

گاه قسری و گه طبیعی بود

در ارادی فتاد گفت و شنود

بوالحسین و ابوالمعالی ما

هر دو قایل به مذهب حکما

فعل بنده ز قدرت بنده

گفته، وان باز ز آفریننده

باز استاد هر دو قدرت را

شرکتی داده بهر علت را

متکلم میان جبر و قدر

گفته قول دگر و فیه نظر

قدری این همه زخود گیرد

خویش را اصل نیک و بد گیرد

از سر جهل خود به وفق مراد

شبهه​ای چند کرده​اند ایراد

گفت: گر جمله زوست چیست جزا

ظلم کردن براو چو نیست روا

او کند جمله پس مرا گیرد

خود چرا کرد یا چرا گیرد

بد از او در وجود چون آید

بد شود نیک و این نمی​شاید

امر مالایطاق بیداد است

عقل از این شک و شبهه آزاد است

شبهۀ آنکه گبر بی دین است

گر بدانی بعینه این است

اصل توحید می​کنند ابطال

از سر جهل و حکمت افعال

عقدۀ شک و شبهه را همه حل

کرده ایزد بقول «لاتسأل»

آنکه بد می​کند به قول تو هم

هست مخلوق حق ز عین عدم

بد ز خود گیر یا خود از شیطان

او ز حق باز شبهه گشت همان

چونکه حق کرد اصل آنچه شر است

بد خود این است و بل ز بد بتر است

چند خود را به دست دیو دهی

بد مبین تا ز هر بدی برهی

نیک و بد چون همه از او بینی

هرچه بینی همه نکو بینی

آدمی نبود آنکه او ز چرا

چون خر افتاد روز و شب به چرا

گل معنی به دم بیازردی

هر چه دیدی بدان چرا کردی

چیست تفسیر ظلم بر اطلاق

جز تصرف به غیر استحقاق

از خداوند نیک و بد، زن و مرد

ظلم را کی توان تصور کرد

مالک ملک بر حقیقت اوست

هر بدی کو کند همه نیکوست

تا تو در خویش مبتلا باشی

دوست خود، دشمن خدا باشی

کار او را همه ز خود بینی

لاجرم نیک را تو بد بینی

هیچ خود بین نکو نخواهد دید

هم بر این ختم گشت گفت و شنید

فصل دوم

بخش ۱ - الفصل الثانی فی انّ افعاله لا تُعلَّل و انّ الجزاء لیس بالعمل علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : سبب فعل حق چو ما باشیم

بخش ۳ - حکایت : پشّه​ای رفت بر درخت چنار

بخش ۴ - حق الیقین : در جهانی که خالی از ستم است

بخش ۵ - الضلال المبین : فعل حق را دگر ز کور دلی

بخش ۱ - الفصل الثانی فی انّ افعاله لا تُعلَّل و انّ الجزاء لیس بالعمل علم الیقین

فعل باری پی غرض نبود

زانکه در ذات او عرض نبوَد

لاابالی است ذات بی مثلش

باز چون ذات، بی سبب فعلش

عاصیی را اگر ببخشاید

از کرم بی عمل همی شاید

مؤمنی را اگر عذاب کند

از غضب بی گنه صواب کند

زان سبب گفت با تو «لاتسأل»

که ترا نیست هیچگونه محل

گر بپرسی از آنچه او سازد

او ترا در سؤال بگدازد

در خبر بهر آنکه با خبر است

حجت این ز پیش بیشتر است

بخش ۲ - عین الیقین

سبب فعل حق چو ما باشیم

او شود خلق و ما خدا باشیم

چون خدائی به کارفرمائی است

سبب فعل علت غائی است

تو کئی؟ تا که این سخن گوئی

یا که با او حدیث من گوئی

بخش ۳ - حکایت

پشّه​ای رفت بر درخت چنار

گفت خواهم که بر پرم هشدار

گفتش آخر کزین نشست چه خاست

تا زبرخاستن چه خیزد راست

پشه​ای بیش نیستی به وجود

تا که اندیشی از قیام و قعود

هیچ از طور خویشتن مگذر

فطرت خویش را به جای آور

بخش ۴ - حق الیقین

در جهانی که خالی از ستم است

سبب فعل و غایتش بهم است

فعل حق را سبب نمی​شاید

که جزا از عمل برون آید

به حقیقت چو نیک در نگرید

همه خود عین ذات یکدگرید

نقش لوح و عمل، دگر پاداش

هر سه یک چیز آمد از نقّاش

صورت مبدء و جزای معاد

در وسط شد عمل ز کون و فساد

نقش علمی که زادۀ ازل است

تا ابد روح صورت عمل است

عمل اینجا همی کنی نامش

پس جزای عمل در انجامش

هر سه با هم به امر «کن فیکون»

آمد از کردگار بی چه و چون

با خود آورده​ای و با خود باز

می​بری نقش​ها به آز و نیاز

هرچه اینجا کنی حقیقت آن

پیشت آید «کما تدین تدان»

هیچ هویت از حقیقت خویش

بنگردد ز هیأت کم و بیش

لیک محبوس مرکز سِجّین

بِنَبُرده ره از ضلال مبین

بخش ۵ - الضلال المبین

فعل حق را دگر ز کور دلی

غرضی خاص کرد معتزلی

باز اصلاح حال هر بنده

کرد واجب بر آفرینندۀ

بعد از آن التزام کرد محال

که جزا را گرفت از اعمال

همه این شاخ و بیخ خودبینی است

بار و برگ درخت بی دینی است

هر درختی کز اصل کژ برخاست

تا قیامت دگر نگردد راست

در قضا جمله چیزها بهم است

در قدر پیش و پس، فزون و کم است

دور و نزدیک در ظهور افتاد

ذات هستی از این دو دور افتاد

شیب و بالا و پیش و پس، چپ و راست

همه از این دو وضع و هیأت خاست

همه از دور چرخ و کور زمان

بر حقیقت همی فتد حدثان

گر خیال زمانه برخیزد

ازلت با ابد درآمیزد

خاص بینی که عین عام شود

حال​ها جمله یک مقام شود

کل شود جمله کلی و جزئی

بنماند دگر منی و توئی

نزد من روشن است خود این راه

گر ترا دیده نیست «لااکراه»

فصل سوم

بخش ۱ - الفصل الثالث فی حدث العالم علم الیقین : ماسوی اللّه را عَلَم عالم

بخش ۲ - عین الیقین : محدث است عالم ار نه از دو یکی

بخش ۳ - حق الیقین : «ثبّت العرش» خود جهانی هست

بخش ۴ - حکایت : گفت بابا فرج حدیث تمام

بخش ۱ - الفصل الثالث فی حدث العالم علم الیقین

ماسوی اللّه را عَلَم عالم

از حدث شد که هست ضد قدم

محدث است بل عدم وجود سواه

لم یکن کاین و «کان اللّه»

«و هو الاول» از نُبی بر خوان

آخر و اول وجودبدان

اولیت کجا شود ظاهر

که در او باطنی بود آخر

کافر است آنکه گفت ذات جهان

بود و باشد همیشه بی برهان

بخش ۲ - عین الیقین

محدث است عالم ار نه از دو یکی

وصف او آمدی و نیست شکی

بودی اندر ازل جهان ساکن

وین زمان باشدی چنان ساکن

متحرک چراست هذا خلق

ان صدقتم بذاک ماذا خلق

حرکت خود پس از سکون باشد

متحرک همیشه چون باشد

متحرک نبود و ساکن نیست

قِدَمش زین دلیل ممکن نیست

بخش ۳ - حق الیقین

«ثبّت العرش» خود جهانی هست

تا تو نقشی بر او توانی بست

عدمی بلکه یک جهان اَعدام

گشته مجموع و کرده عالم نام

نقطه​های عدم بهم پیوست

در خیال تو نقش صورت بست

بس که کردم مکرر این گفتار

بو که برخیزد از تو این انکار

بخش ۴ - حکایت

گفت بابا فرج حدیث تمام

چونکه کردش سؤال خواجه امام

کین جهان مُحْدَث است یا که قدیم؟

چیست زین هر دو نزد قلب سلیم؟

گفت بابا به او ز روی یقین

نکته​ای خوبتر ز دُرّ ثمین

که فرج تا که دیده بگشادست

نظرش بر جهان نیفتادست

وصف چیزی چه بایدت پرسید

که دل ودیده هرگز آن بندید

خواجه چون مرد کار را بشناخت

تختۀ علم خود در آب انداخت

دل که از نور حق شود حیران

در نظر نایدش حدود جهان

چند از این گفت و گوی و بوالهوسی

جهد کن تا بدین مقام رسی

فصل چهارم

بخش ۱ - الفصل الرابع فی بیان مبدء العالم علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : ممکن است این همه ز قدرت حی

بخش ۳ - حق الیقین : روزهای خدا وقایع اوست

بخش ۴ - الضلال المبین : در حدوث و قِدَم بسی نقل است

بخش ۱ - الفصل الرابع فی بیان مبدء العالم علم الیقین

پیشتر از جهان خدای لطیف

جوهری آفرید پاک و شریف

پس به هیبت بدو گماشت نظر

تا که بگداخت جملۀ جوهر

گشت یکسر چو بحر بی​پایان

عرش رحمان ستاده بر سر آن

پس ز ثقلش زمین فرو انداخت

و آسمانها ز دود آن برساخت

همچو گوئی بُد آن زمین و بر او

بیت معمور و جای کعبه در او

پس بگسترد باز جمله زمین

از برگوی تا که گشت چنین

کوه​ها را چو میخ زد بر وی

تا نیاید دگر خلل در وی

جویها را روانه کرد بر آن

کرد تقدیر قوت جانوران

روز یکشنبه و دوشنبه بساخت

این زمین، پس به کوهها پرداخت

کردن کوه در سه شنبه بود

چهارشنبه بساخت روزی ورود

روز پنجشنبه بود و جمعه که باز

آسمان ساخت و داد زینت و ساز

قدرت از اصل خلق واپرداخت

زین سبب روز شنبه هیچ نساخت

این چنین گفت خواجۀ کونین

چونکه تفسیر کرد «فی یومین»

بخش ۲ - عین الیقین

ممکن است این همه ز قدرت حی

نرسد فکرها به حکمت وی

چون ز صادق پدید گشت اثر

عقل دانا نهاد بر وی سر

عقل چون ره به غیب می​نبرد

به که اندر قفاش می​نگرد

«و اتّبعناالرّسول» و «آمنّا»

می​نگوید بجز دل دانا

بخش ۳ - حق الیقین

روزهای خدا وقایع اوست

رتبۀ هستی صنایع اوست

کشف او چونکه نیست در امکان

باز دان قرب رتبۀ انسان

مُهر گنجینه ظهور وجود

آدم آمد به طالع مسعود

بر سریر خلافت او بنشست

در گنج وجود را در بست

بعد از او کلّی​یی زعام و ز خاص

نامد اندر وجود جز اشخاص

این همه در حدیث و قرآن است

وندر او رازهای پنهان است

ذات جوهر زجسم و جان چه بود

نظر ثِقل و دود آن چه بود

چیست تفسیر عرض «فوق الماء»

چیست تأویل «علّم الاسماء»

عالم امر و خَلق را بشناس

تا نمانی ز وهم در وسواس

سرّهای شگرف می​یابم

هم بگویم چو محرمی یابم

هرچه دانی همه بیانی نیست

یا بیانی همه بنانی نیست

دید و پس گفت وانگهی بنوشت

دلت، آنگه زبانت، پس انگشت

جوهر و کار این سه آلت را

نیک بشناس این حوالت را

خاصۀ هر یکی بدو بسپار

تا نباشی تو مرد هرزه شمار

این چنین کرده​اند اهل کمال

ضد این ظلمت است و جهل و ضلال

بخش ۴ - الضلال المبین

در حدوث و قِدَم بسی نقل است

وان همه شکّ و شبهۀ عقل است

عقل مشائی ز دین مایل

به قدیم و حدوث شد قایل

قِدَم آسمان به ذات و صفات

گفته جز وضع و هیأت و حرکات

عنصر و مایه را به شخص دگر

نوع هر جنس و جنس​های صُوَر

نزد ایشان همه قدیم بود

چه کند عقل چون سقیم بود

کرد رسطالیس اول این تفصیل

یافت آخر ز بوعلی تکمیل

شبهه​ای چند از خود اندیشی

کرده دستور کفر و بدکیشی

تا که برخیزد این تردد و شک

بنگر اندر جوابها یک یک

وان حکیمان که پیش از او بودند

هیچ قیدی بر آن نیفزودند

جملۀ ذات​ها قدیم الذات

دیده و مُحْدَثی نه جز که صفات

اصل عالم سریع و خواه بطی

آب دانست تالس ملطی

انکساغورس آن خلیط گرفت

وندر او جزوها بسیط گرفت

نزد او هیچ استحالت نیست

جز بروز و کمون حوالت نیست

وان ذومقراطس اصل عالم را

به توهم گرفته از اجزا

کُری الشّکل هر یکی و مدام

متحرک به ذات ذواقسام

گفت کافتاد اتفاقاً آن

بهم و گشت از آن فلک گردان

فصل پنجم

بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة علم الیقین

بخش ۲ - عین الیقین : نفس را نیست مادت و مدّت

بخش ۳ - حق الیقین : مرکز روح عالم اعلاست

بخش ۴ - حکایت : عاقلی دید قطرۀ ژاله

بخش ۵ - فی امربالمعروف : امر معروف خصلتی است شریف

بخش ۶ - حکایت : کودکی دید عکس خود در آب

بخش ۷ - حکایت : بر رهی می​گذشت شیخ مهین

بخش ۱ - الفصل الخامس فی معرفة نفس الناطقة علم الیقین

اثر و فعل نفس انسانی

نیست اندر وجود پنهانی

نطق و رای و قیاس و اندیشه

فکر و حدس و فراست و پیشه

این همه گفت و گوی علم و بیان

اثر لطف نفس ناطقه دان

هر که دارد دو چشم بیننده

فرق داند ز مرده تا زنده

آدمی هیچ وقت در کم و بیش

نشود غافل از حقیقت خویش

همه وقتی به خواب و بیداری

هست در کار خویشتن داری

من منم گرچه باشم اندر خواب

کیست آن من بگو که چیست جواب

اندر اثبات ذات و نفس انام

نصّ «من امر ربّی» است تمام

بعد از آن امر و خلق کرد جدا

تا بداند که چیست امر خدا

امر بی واسطه است از او صادر

خلق از اسباب و واسطه ظاهر

امر «ربّی» و نفخ «من روحی»

چیست جز روح قدس سبّوحی

بخش ۲ - عین الیقین

نفس را نیست مادت و مدّت

قالب او راست آلت و عدّت

نه عرض بلکه جوهری است شریف

وز اضافات یافته تشریف

جسم نبوَد که جسم را اجزاست

و او محل بسیط بی همتا است

وحدت عقل و نفس را داند

جسم دیدی که او خدا داند

گر بسیطی درآید اندر جسم

متجزّی شود به چندین قسم

که بسیط آنگهی بسیط بود

چو بدو جسم تو محیط بود

نشود از غذا فزاینده

مُحْدَث است او ولیک پاینده

نی بمیرد همی چو نفس نما

آنکه در شأن اوست «بل احیا»

مردن و زیستن چو ضدّانند

روح را نیست عاقلان دانند

بخش ۳ - حق الیقین

مرکز روح عالم اعلاست

و آن منزّه ز شیب وز بالاست

بی تناهی و حصر و بی محل است

زانکه نور خدای لم یزل است

از اشارات حسی است بری

مترقی به قوت نظری

ای منزه ز اَیْن و هیأت و لون

نشنیدی که «انتم الاعلون»

تو مبرا ز مرکز خاکی

فیض انوار عالم پاکی

عرش و کرسی، کمینه پایۀ تست

نور خورشید و مه ز سایۀ تست

چرخ اعظم، ستانۀ پایت

هر دو عالم مسخر رایت

باش تا ز آفتاب نور جلال

درنشینی به اوج ژاله مثال

بخش ۴ - حکایت

عاقلی دید قطرۀ ژاله

بنشسته به سبزه و لاله

گفت ابری نبود در عالم

از کجا شد پدید این شبنم

مرکز او ز شیب یا بالاست

میل طبع وجود او به کجاست

یک زمانی بدین سخن بگذشت

تاب مهر اوفتاد در کُه و دشت

قطرۀ ژاله دید آن سره مرد

که ز ناگاه قصد بالا کرد

میل اودید چون بسوی سماست

کرد معلوم کز قبیل هواست

تو ورای دو عالمی زنهار

تا نگیری در این نشیب قرار

شهسواری به قوّت نظری

زان چو شاهان همیشه در سفری

از عمل وز نظر چو شاه و وزیر

گه به نخجیر و گاه در تدبیر

چونکه رخش تو بر زمین بدوید

گرد کی زان به دامن تو رسید

تا به منزل رسی به آسانی

دامن از گرد ره بیفشانی

زان همه جست و جو برآسائی

نکنی کار و کارفرمائی

بازدانی که تا که بودی تو

آتش شمع یا نه دودی تو

لیک آن دانشت ندارد سود

که در آنجا نمیتوان افزود

این جهان است جای کسب کمال

جهل نفس خود است عین ضلال

بخش ۵ - فی امربالمعروف

امر معروف خصلتی است شریف

لیک از مشفق نظیف لطیف

صفت آنکه سالک راه است

«فبما رحمة من الله» است

جست و جوی بدی ز بی خردی است

بدگمانی بدان که اصل بدی است

ای که از عیب دیگران پرسی

تو مگر از خدا نمی​ترسی

تا کنی زهد خویش را مشهور

که توئی فاسق و منم مستور

خود ندانی که فسق خودبینی است

غیر از آن هرچه هست مسکینی است

ختم ابلیس و حال آدم بین

زان دو یک بهر خویشتن بگزین

تو اگر گرد خود براندازی

بر پی کار، خانه پردازی

دیگر از دیگران نیاری یاد

جز به نیکی مکن که نیکت باد

فسق بگذشته را مکن غیبت

که بود بدگمانی و ریبت

اگر او را به دل پشیمانی

شده باشد از آنچه می​دانی

او بود تایب و حبیب اللّه

تو بداندیش فاسق و گمراه

گر ندیدی به چشم باز مجوی

ور بدیدی به چشم باز مگوی

عیب مردم اگر فراپوشی

رو فراپوش ورنه خاموشی

گر بپوشی به لطف عیب کسان

هیچ مأخوذ حق شوی تو بدان؟

امر معروف آنچه خاصۀ ماست

نیک خواهی و ناصحی و دعاست

باقی آن کس که حکم می​راند

حاکم است او چو کرد او داند

باز پرسند از یکایک مرد

من ندانم که او چه خواهد کرد

جنس با جنس خویش گردد یار

خاص را خود به امر عام چه کار

بر من آن نیست من چه می​دانم

کشتی​یی را به خشک می​رانم

مرد باید که خوش منش باشد

فارغ از جور و سرزنش باشد

گفته «المؤمن آلف مألوف»

تو شدستی به ضدّ آن موصوف

چند از این فتنه و خصومت تو

نه تو رستی و نه حکومت تو

خیره جنگی خری به صد دینار

تا دلی را کنی به رنج افکار

این همه نخوت و خصومت و جنگ

بهرنام است و شهرت ای همه ننگ

هر بدی کان ز دیگران دانی

به حقیقت توئی اگر دانی

تا تو بینی ززید و عمرو بدی

همچو طفل سفیه سایه زدی

بخش ۶ - حکایت

کودکی دید عکس خود در آب

زان بترسید و بانگ زد کای باب

در خُم ماست کودکی پنهان

که من از خوف او شدم لرزان

پدر پیر در زمان بدوید

وندر آن خُم ز ابلهی نگرید

صورت عکس خویش دید در آن

گفتش ای پیر از که ای پنهان؟

در خُمی رفته​ای به ریش سفید

کودکی را همی کنی نومید

تا ز بیم تو آب می​نخورد

با تو آبش به حلق چون گذرد؟

باری این داد و داوری بنگر

عقل فرزند بین و ریش پدر

زین قبیل است کار نادانی

تو خود از عکس خود هراسانی

سگ دیوانه هرکه را بگزید

عکس سگ اندر آب صافی دید

تشنه گردد ز آب می​نخورد

زانکه عمداً به آب در نگرد

نفس امّاره بین که در توحید

که ز دست تو هیچکس نرهید

اندر آب لطیف خلق زَبَد

می​نبینی مگر که صورت خود

آب در نفس خود چو باشد پاک

گر تو سگ بینی اندر آب چه باک

هم تو گشتی از آن نظر مذموم

مانده از رحمت خدا محروم

هر که را حق به لطف بنوازد

صحن دلها مقام او سازد

وانکه شد از جوار او مطرود

از در دل همی شود مردود

بخش ۷ - حکایت

بر رهی می​گذشت شیخ مهین

سعد دین حمویه با تمکین

برکۀ آب بود در ره پیر

که گذشتن از آن نبود گزیر

مرکب شیخ ز آب باز جهید

عکس خود را چو اندر آب بدید

شیخ گفت آب را بشورانید

عکس او را بر او بپوشانید

آب روشن از آن مکدر گشت

بی تعب اسب شیخ از آن بگذشت

کرد اشارت پس آنگه از چپ و راست

سوی اصحاب کین طریق شما است

اسب نفس تو توسن آمد هان

تا نگردی از آن تو سرگردان

تا که در وی رمیدنی باشد

آن هم از عکس دیدنی باشد

چون ز خودبینی او گرفت آرام

بضرورت شود به زیر تو رام

اگر از سنّتی شود خودبین

رو مباحی به ضدّ آن بگزین

هر عبادت که گشت عادت تو

قوت نفس است آن عبادت تو

پس مداواة صاحب استعداد

نکند جز به صورت اضداد

به تو خیری که باشد اندر دیر

بهتر از مسجد است با «اناخیر»

سرّ تکلیف حکم تعجیز است

داند آن کس که اهل تمییز است

بار برداشت آدمی فضول

ایزدش خواند از آن «ظُلوم و جهول»

لطف او گر نگفتی «آتاهم»

«یحملوا» ذاک بل «حملناهم»

کی به پایان رسیدی ای گمراه

تو و بار تو بی «یتوب اللّه»

بار او کرد تا فرو ماند

تختۀ عجز خویش برخواند

خوان «امّن یجیب» ساز کند

در «انی قریب» باز کند

معصیت کان ترا به عذر آرد

بهتر از طاعتی که عجب آرد

کبر ابلیس و عجز آدم بین

زان دو یک کار بهر خود بگزین

آن لعین ابد ز خودبینی

وین صفی احد ز مسکینی

بهم آوردم این سخن سر و بن

طاعت از بهر نفس خویش مکن

هرچه خواهی کز آن شوی مهتر

هرچه کمتر کنی ترا بهتر

گاه گاهی اعوذ بالشیطان

گفته​اند اهل دل من الرحمان

فصل ششم

بخش ۱ - الفصل السادس فی الرزق : رازقی کو بود سزای سپاس

بخش ۲ - حکایت : در حضور جماعتی انبوه

بخش ۳ - الضلال المبین : گیرد از کسب خویش رزق حرام

بخش ۱ - الفصل السادس فی الرزق

رازقی کو بود سزای سپاس

جز که «ذوالقوّة متین» مشناس

قدرتش خلق را دهد روزی

همچو نیک اختری و بدروزی

هست دایم به رزق خلق علیم

وانگهی علم او چو ذات قدیم

خلق و روزی بهمدگر مقرون

کرد اوّل به امر «کن فیکون»

زین سبب در کلام وقت بیان

خلق فرمودو رزق در پی آن

ضامنی کرد نیز بار دگر

به «علی اللّه رزقها» بنگر

نبوَد واجب آن بر او لیکن

خورد سوگند تا شوی ساکن

قسمتی کان نه از ره فرض است

«فو ربّ السماء والارض» است

روزی از کسب اگر شود کم و بیش

علم حق جهل گردد ای بدکیش

هرچه بهره گرفت از آن بنده

روزیش خواند حقّ دارنده

برسد لاجرم به بنده تمام

خواه رزق حلال و خواه حرام

لطف او چونکه دست بُرد نمود

بندگان را به بندگی فرمود

اندر آن دَم که این عنایت کرد

روزی بنده را کفایت کرد

گفت رو امر ما بجای آور

هیچ اندوه رزق خویش مخور

چون ترا کار مات باید کرد

روزی از کسب خود نشاید خورد

تو جناب مرا ملازم شو

روزیت بر من است هرزه مدو

هرکه تقوا گزید در ره دوست

«حیث لایحتسب» خزینۀ اوست

بخش ۲ - حکایت

در حضور جماعتی انبوه

رفته بودم پی تفرّج کوه

کمری را شکافت یک یاری

پیش ما ناگهان پی کاری

کرمکی یافتم میان کمر

سیر و سیرآب و سبز و تازه و تر

اندر آنجا مقام خود کرده

چون در آب و گیاه پرورده

هیچگونه مسام و راه گذر

ما ندیدیدم در میان کمر

خلق چون دید صورت آن را

تازه کردند جمله ایمان را

رزق این از کدام راه آمد

که تر و تازه چون گیاه آمد

قوت از بهر قوّت جان است

وان هم از فعل​های یزدان است

فعل حق را سبب نمی​شاید

کم نگردد ز هیچ و نفزاید

بی سبب بین که دارد او زنده

جمع شو تا کی ای پراکنده؟

بسکه دیدیم مرده از خوردن

نادر است از گرسنگی مردن

گر توانگر بوی و گر درویش

نخوری جز که قدر روزی خویش

تو کنی جمع تا فلان بخورد

عاقل این را ز ابلهی شمرد

بخش ۳ - الضلال المبین

گیرد از کسب خویش رزق حرام

قَدَری، اینت حمق و جهل تمام

شبهۀ او که منشأ شر شد

با جوابش بسی مکرّر شد

بازخوان و بدان یکایک را

تا کند زایل از تو این شک را

تا کی آخر از این دوروئی تو

فتنۀ خلق و هرزه گوئی تو

یا مسلمان محض شو در دین

یا بکلّی طریق کفر گزین

همه دانند مردم از که و مه

که زن قحبه از مخنّث به

چون نه اینی نه آن، همان و همین

کرده دور از خودت به صد نفرین

زان منافق همیشه نام تو شد

«اسفل السافلین» مقام تو شد

از مسلمانی این صفت دور است

زانکه از شرک​های مستور است

اندرین ره ترا بسی بیم است

چاره تفویض یا نه تسلیم است

هرکه در بحر دست و پای زند

نفس خود را بدان تباه کند

وان غریقی که تن در آب دهد

هست ممکن کز آن بلا برهد

اندر آب اوفتاده​ای زنهار

قوّت خویش را بدو بسپار

آنکه خود را در آب مرده شناخت

موج دریاش هم برون انداخت

زانچنان بحر مظلم خونخوار

تخته​ای نادر اوفتد به کنار

فصل هفتم

بخش ۱ - الفصل السّابع فی معرفة الزّمان و المکان : چیست جلّ المتاع چرخ کهن

بخش ۲ - الضّلال المبین : نزد ایشان زفهم و وهم و گمان

بخش ۳ - التمثیل : کشتی​یی دان روان بر آب روان

بخش ۱ - الفصل السّابع فی معرفة الزّمان و المکان

چیست جلّ المتاع چرخ کهن

جز مکان و زمان بی سر و بن

این دوروئی به حشو آکنده

وان فرومایه​ای پراکنده

این یکی هرزه گرد بی سر و پا

وان چو هرجائیان شده هرجا

این چو گهواره بی قراران را

وان دگر دایه شیرخواران را

چند باشی چو طفل بیچاره

نزد دایه به بند گهواره

از زمان و مکان شود آزاد

مردوار آنکه دل بر اوننهاد

چونکه خواندش اِلاه لهو و لعب

هیچ عاقل نجست از او منصب

گر هزاران هزار قرن بزیست

چون اجل در پی است حاصل چیست

آخرالامر هم بخواهد مُرد

جان ز دست اجل نخواهد بُرْد

بلکه خود هست دایماً هالک

«لمن الملک» بشنو از مالک

سخن حق هیشه یکسان است

زین زمان از تو بر تو پنهان است

چون زمان و مکان شود همه طی

هم بدو بشنوی خطاب از وی

رخ نماید ز پردۀ اسرار

«لمن الملک واحد القّهار»

اندرین ره فرونمانی تو

ذات خود را اگر بدانی تو

بگذر از پنج روزه راه گذر

مرکز خویش را بیاد آور

بنده از بندگی شود مهتر

چیست جز بندگی ترا بهتر

دل که در عالم نیاز آمد

پیش معشوق سر فراز آمد

فطرت خویش را ز دست مده

که تو از به شده بگردی به

بخش ۲ - الضّلال المبین

نزد ایشان زفهم و وهم و گمان

واجب است دایماً وجود زمان

باز قومی دگر از ایشان هم

ممتنع گفته مقتضای عدم

در ضلال مبین هم این و هم آن

اعتباری است خود وجود زمان

نقطه و حال جزو مقدار است

مابقی جمع وهم و پندار است

تو همان وقت را نگه میدار

برهان خویش را از این پندار

مکن ای دوست فوت فرصت حال

گه به ماضی و گه به استقبال

حالیا حال را ز دست مده

تو چه کاری به گفتۀ کِه و مِه

بخش ۳ - التمثیل

کشتی​یی دان روان بر آب روان

روز و شب هیأت زمان و مکان

بادبانش مزاج و باد اجل

لنگرش باد پای و آبش امل

منبع آب قعر بحر قِدَم

باز ریزان به قعر بحر عدم

او به طبع از فراز گشته دوان

در قفا باد و شیب آب روان

تو در او ساکن، او دوان دایم

تو در او ایمن، او روان دایم

ناگهانت ز مبدءِ ایجاد

برساند به منتهای مراد

تا خبر یابی از حقیقت کار

او رسانیده باشدت به کنار

ای که گشتی در این قفس محبوس

بط و کشتی است، وین بود معکوس

مرغ آبی سفینه کی جوید

زانکه دایم در آب می​پوید

در مَزابل فرو میاور سر

مرکز خویش را بیاد آور

نیست جای تو جز که علیین

شاه بازی در اوج خویش نشین

چه کنی در سرای کون و فساد

رخ فرا کن به آشیان معاد

خود زمان و مکان دو معدومند

دَوْر و خط نقاط موهومند

فصل هشتم

بخش ۱ - الفصل الثّامن فی فواید طاعته تعالی : امر فرمود ایزد رحمان

بخش ۲ - الضلال المبین : اهل الحاد و مرجئه ز ستیز

بخش ۳ - حکایت : گفت یک روز نازنین خاتون

بخش ۴ - حکایت : شد در ایّام تابعین این نام

بخش ۱ - الفصل الثّامن فی فواید طاعته تعالی

امر فرمود ایزد رحمان

همۀ خلق را ز انس و ز جان

به عبادت که خاصۀ ممکن

زانکه آمد و «ماخلقت الجّن»

تا عبادت بسوی ذکر بَرَد

ذکر آنگه بسوی فکر بَرَد

خیزد از فکر شعلۀ عرفان

پس ببیند ورا به عین عیان

معرفت را محبت است اثر

آن شجر وین بر او بود چو ثمر

عشق برگیرد از میانه دوئی

بنماند دگر منی و توئی

چون توان گفت بعد از آن چه شود

گو بدانید یک جهان چه شود

بنده چون بندگی بکار آرد

بندگی خواجگیش بار آرد

بخش ۲ - الضلال المبین

اهل الحاد و مرجئه ز ستیز

شبهه​ای کرده​اند دست آویز

که چه حاصل از این مشقّت ما

بی نیاز است حق ز طاعت ما

گر تو طاعت کنی و گر عصیان

ذات حق را از آن چه سود و زیان

گر تو قادر شوی و گر عاجز

خللی ناید اندر او هرگز

حق تعالی اگر کند رحمت

نیست حاجت ورا بدین زحمت

ور غضب راند از ارادت و قهر

شکّر طاعت تو گردد زهر

حکما بر بهانۀ تقدیر

جمله انداختند در تأخیر

طعن در انبیا و حکم زدند

کافر و ملحد و خبیث شدند

تُرَّهاتی شمار نافرجام

هرچه زین جنس گفته​اند تمام

امتحان است سرّ حکم خدا

که کند پاک از پلید جدا

عقل را چون ز نقل تقویت است

تجربت​ها دلیل تربیت است

بخش ۳ - حکایت

گفت یک روز نازنین خاتون

کادمی زاده عاجز است و زبون

در دو انگشت حق ورا دل و گِل

پس مؤاخذ شده، زهی مشکل

غایت عجز و اضطرار است این

کس نگوید که اختیار است این

همه در شأن ماست آیۀ عجز

«ما تشاؤن» چیست غایت عجز

چونکه تعجیز او ز تکلیف است

سرّ تکلیف لطف و تشریف است

عاجزی خانه زاد امکان است

مظهرش نقش ذات انسان است

زانکه تکلیف امر علم و عمل

آدمی راست در دو کَوْن محل

همه تکریم او از آن عجز است

غایت سیر سالکان عجز است

عجز دیدی که اقتدار آمد

جبر دیدی که اختیار آمد

نیست گشتن در عدم زدن است

بیش بودن همه ز کم زدن است

عجز از ادراک گفت ادراک است

آنکه را دید و مذهب پاک است

این چنین است راه اهل کمال

غیر از این کفر و بدعت است و ضلال

بخش ۴ - حکایت

شد در ایّام تابعین این نام

عالم علم فرعی و احکام

اهل آن قرنها چو بگذشتند

دل مردم ز ره فرو گشتند

فتنه و اختلاف شد پیدا

علم دین شد ز علم فقه جدا

حیله​های جهان بهم کردند

به فقاهت ورا علم کردند

چون یهود و نصارا از تصنیف

کرده احکام دین حق تحریف

لفظ معجز بدان رها کردند

قلم اندر معانی آوردند

همچو اصحاب سبت دام کنند

رَبْوْ را محض بیع نام کنند

صد به سی و به بیست کرده حسیب

پس خدا را به بیع داده فریب

با خدا حرب می​کند به حیل

آری «الحرب خدعه» است مثل

گاه دستارچه به بیع کند

تا چنین حیلتی شنیع کند

گاه انگشتری بیارد پیش

تا برد خان و مان آن درویش

زان سبب صید او از این شست است

تا بدانی که کار از این دست است

مرده ریگش چو نیم دانگ ارزد

پس چرا در حساب صد برزد

آری این از قضای مولاناست

چه کند این بلای مولاناست

آن زمان کو قضا همی راند

قَدَر از زور او فرو ماند

من ندیدم قضا چنین مبرم

که بگردد همی به نیم درم

غدر و تزویر کرده با خود راست

یعنی این خود سجل دار قضاست

چون سجلّ از کتاب سِجّین است

درخور صد هزار نفرین است

باز بنگر به صاحب فتوا

کرده وسواسرا لقب تقوا

در درون حرص چون سگ مردار

وز برون آبم از دو قُلَّه بیار

بسته از کبر و غل و بخل و شره

بر تن و جان خود هزار گره

از تفقۀ دگر قساوت دل

جوید از غایت شقاوت دل

بیست من آب بایدش به وضو

در قرائت سرش شده چو کدو

به وساوس کند جهانی باز

همچو شیطان به وقت عقد نماز

یعنی آن تقوی از حضور بود

ره نبیند هر آنکه کور بود

مغز و خونش همه ز خوان امیر

وز رَشاشه همی کند تعفیر

کرده جمع از مُشاهرات حرام

درمی چند را به بخل تمام

روز و شب از گرسنگی مرده

وآن دونان حرام ناخورده

ساخته آخر آن به رأس المال

اینت کسب مباح و اینت حلال

همه در بند ملک و اسبابند

فقهاشان مخوان که اربابند

فقه ره دیدن است و ره رفتن

نه برآشفتن و سخن گفتن

هرکه او شد به لقمه​ای خرسند

چه کند علم و دعوی و سوگند

بس مسایل که در سَلَم خوانی

وز توکّل یکی نمی​دانی

صبر و شک و رضا و توبۀ خاص

چیست، چِبْوَد محبت و اخلاص

نه زجهل این حدیث می​رانم

که من این فقه را نکو دانم

خوانده و کرده​ام در آن تصنیف

وندرین نیست حاجت تعریف

علم دین خوان و راه سنّت گیر

پند من روزگار رفته پذیر

فرض و سنّت بدان و حلّ و حرام

چه شد ار نیستی تو خواجه امام

به عمل کوش و علم جوی رفیق

تا رسی زان به عالم تحقیق

چون تو از مکر حق نمی​ترسی

هرچه خواهی بکن چه می​پرسی

بر سر خود نهاده​ای خروار

وندر آویخته گوشۀ دستار

فصلکی چند را ز بر کرده

خویشتن را به زور خر کرده

چرخ گردون زنانه کردار است

عمل او به عکس بسیار است

از همه مردمان گزین کند او

خر نر جمله شیخ دین کند او

آنکه را عُجب و کبر بیشتر است

قرب او نزد عام بیشتر است

همه میلش به غمر و گول بود

رهبر او همیشه غول بود

خر سری را لقب فقیه کند

عالمی ملک یک سفیه کند

یک هنرمند از او نیاساید

همگی روی ناخوش آراید

گر موحد شکایتی بکند

چون کند گر حکایتی بکند

می​دهم از کمال داد سخن

تو چه کاری که نیست لایق من

وقت من زان همیشه خوش گذرد

که دلم راه فقر می​سپرد

گشت راضی به هرچه پیش آید

وقت را بود تا چه فرماید

به قناعت درون گنج خمول

فارغ از منصب و منال فضول

نه مدرّس نه قاضی و نه خطیب

نه معلم نه واعظ و نه ادیب

زهرۀ من از آن مقام رود

که دلم بوی شیخی​یی شنود

همه یاران من بزرگ شدند

در ریاضت همه سترگ شدند

شرح هر یک نمی​توانم داد

همگان را خدای خیر دهاد

حالیا در کشم عنان سخن

زانکه بیحد بود بیان سخن

همه را خوی خوب عادت باد

جمله را ختم بر سعادت باد

تمّت المنظومة الموسومة بالسعادة نامه فی یوم الخمیس من منتصف شهر شوّال ختم بالخیر و الاقبلا لسنة ثمان و ستین و ثمانمائه الهجریة النبوّیة المصطفوّیة الهلالیّة علی انمل العبد الحقیر الفقیر اقل خلق اللّه الواهب شیخ اسلام بن حسین بن علی بن محمود الکاتب اصلح اللّه شأنه و غفراللّه ذنوبهم و جعله من الاولیاء المقبولین و السّعداءِ المقرّبین بحرمة کمّل اولیائه من الاقطاب و الافراد برحمتک یا الرحم الرّاحمین.

باب چهارم

فصل اول

فصل دوم

فصل سوم

فصل چهارم

فصل پنجم

فصل ششم

فصل هفتم

فصل هشتم

سعادت نامه

دیباچه

باب اول

باب دوم

باب سوم

باب چهارم

حقّ الیقین فی معرفة رب العالمین

بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین : ای پیداتر از هر پیدائی، و ای آشکارتر از هر هویدائی ...

باب اول در ظهور ذات حضرت حق تعالی و تقدس، که مقام معرفت است مشتمل بر حقایق

باب دوم در ظهور صفات حق تعالی و بیان مقام علم : چون محقق شد که ادراک هستی جزوی کل هستی​ها را ضروری ...

باب سوم در مظاهر و مراتب آن و بیان مبداء : مقدمه- شدت ظهور مدرک مانع ادراک بود، به مثابت ظلمت ...

باب چهارم در وجوب وحدت : حقیقت- ذات هستی اقتضای یگانگی مطلق می​کند که غیرهس ...

باب پنجم در بیان ممکن الوجود و کثرت : حقیقت- ممکن امری است اعتباری که عقل بر وفق خویش از ...

باب ششم در تعین حرکت و تجدد تعینات : حقیقت- تجدد تعینات، به حسب اقتضای ذاتی، که نسبیه​ا ...

باب هفتم در حکمت تکلیف و جبر و قدر و سلوک : حقیقت- حکمت تکلیف اظهار هستی است به ظهور عجز غیر و ...

باب هشتم در بیان معاد و بیان حشر و حقیقت فنا و بقا : حقیقت- چون محقق گشت که مبداء عبارت است از ظهور هست ...

بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین

ای پیداتر از هر پیدائی، و ای آشکارتر از هر هویدائی، پیدائی تو با پنهانی تو سازگار، و پنهانی تو چون پیدائی تو آشکار،‌نه پیدائی ترا از پنهانی میان، و نه پنهانی ترا از پیدائی کران. ای هستی که هیچ نیستی در هستی تو فرود نیاید،‌وهیچ نیستی هستی ترا نشاید، نسبت هستی تو با نیستی​ها: کل یوم هو فی شأن، و نسبت نیستی​ها با هستی تو: کل من علیها فان. یگانگی تو در ازل و ابد بر یک قرار، منزه و مبرا از اضافت و نسبت اندک وبسیار. آن کیست که ترا داند تا بر تو ثنا خواند، هم سپاس تست که حضرت عزت ترا سزاوار است، و ستایش تست که بر جناب تو در کار است. و درود و سلام حضرت پاک تو و پاکان حضرت تو بر روان حامد: انت کما اثنیت، و شاهد: و ما رمیت اذرمیت، نقطۀ بدایت جمال: کنت نبیاً و آدم بین الماء و الطین، و زبدۀ نهایت کمال و لکن رسول اللّه و خاتم النبیین، ناظر: لقد رای من آیات ربه الکبری و سامع: فاوحی الی عبده ما اوحی. محرم سرای اسری، صدر صفۀ اصطفی، محمد مصطفی، علیه من الصلوات افضلها- و صد هزاران هزار آفرین، بر اهل بیت پاک و پاک آئین و یاران گزین او، که صف پیشین و صنف گزین ولایت​اند، باد.

ای جان عزیز این کتاب که مسما است به حق الیقین فی معرفة رب العالمین، حضرت عزت از خزانۀ غیب بدین ضعیف کرامت فرمود، مشتمل است بر هشت باب به ازای درهای بهشت، و هر بابی از آن مشتمل بر حقایق و دقایق و لطایف و ترتیب بابها این است:

باب اول در ظهور ذات حضرت حق تعالی و بیان مقام معرفت.

باب دوم در ظهور صفات حق تعالی و بیان مقام علم.

باب سوم در مظاهر و مراتب آن و بیان مبداء.

باب چهارم دروجوب وحدت او «تعالی» و تقدس.

باب پنجم در بیان ممکن الوجود و عالم کثرت.

باب ششم در تعین و حرکت وتجدد تعینات.

باب هفتم در حکمت تکلیف و جبر وقدر.

باب هشتم در معاد و بیان حشر و حقیقت فناء و بقاء.

بر صاحب دلان اهل بصیرت پوشیده نیست که مبدأ جملۀ مشکلات و معضلات نظری، و مادۀ اختلاف موحد و متکلم و حکیم، منحصر است در این ابحاث، و از فضل باری تعالی در این کتاب به حد یقین رسید، بر وفق نقل و عقل و ذوق. و به تصدیق هر حقیقتی از حقایق و اثبات هر دعویی از دعاوی، ‌دو گواه عقل و نقل، اعنی برهان و اضح و قرآن ناطق، قایل گشتند،‌ بر سبیل مطالعه نظر کنند. بعد از تحصیل علوم عقلی و نقلی، استعداد این نوع علم از ذوقیات است و دیگر شرط تجرید باطن است از امور دعاوی و خلاص از ربقۀ تقلید و ترک شکوک: من یجادل فی اللّه بغیر علم و تعصب: من اضله اللّه علی علم. و تأمل بسیار در هر بحثی از ابحاث که در الفاظ غایت اختصار اختیار آمد، و در بعضی از معانی ستر و اخفاء مقصود. و اللّه یحکم بیننا و بینکم بالحق و هو خیر الحاکمین.

باب اول در ظهور ذات حضرت حق تعالی و تقدس، که مقام معرفت است مشتمل بر حقایق

حقیقت- هستی حق- تبارک و تعالی- پیداتر از هستی​ها است،‌ که او به خود پیداست، وپیدائی دیگر هستی​ها بدو است: اللّه نور السماوات و الارض.

حقیقت- دلیل هستی او به حقیقت جز او نیست، که هیچ گونه کثرت را به هستی او راه نیست،‌و دلیل را از هستی ناگزیر بود: اولم یکف بربک انه علی کل شییء شهید.

حقیقت- هستی او تعالی نمایندۀ خود است که نمایندگی حقیقی جز از هستی حقیقی نیاید: افی اللّه شک فاطر السماوات و الارض.

حقیقت- هر نفسی که هست به ضرورت، به قوت یا به فعل، مدرک هستی خود است: بل الانسان علی نفسه بصیرة، و آن مستلزم ادراک هست مطلق است، که عام روشن​تر از خاص بود: و فی انفسکم افلا تبصرون.

حقیقت- ادراک هستی حق، که اظهر و اعرف است، مقدم است بر ادراک نفس، که نفس از عالم امر است: و اللّه غالب علی امره، و از این جهت نسیان حق را مستلزم نسیان نفس فرمود،‌ که نسیان بعد از معرفت بود: نسوا اللّه فانساهم انفسهم.

تمثیل- ادراک مبصر بی واسطۀ نوری دیگر چون شعاع صورت نبندد، با آنکه شعاع از غایت ظهور در آن حالت غیر مرئی نماید، تا طایفه​ای انکار آن می​کنند. نوری که واسطۀ ادراک شعاع بود بر آن قیاس باید کرد. نورعلی نور یهدی اللّه لنوره من یشاء.

تبصرة- معرفت حق تعالی ذوات را فطری است، که وجود منبع کمالات است و فطرت قابل تغییر نیست: فطرة اللّه التی فطرالناس علیها. لا تبدیل لخلق اللّه ذالک دین القیم.

حقیقت- چون موجودات، از واهب الصور احسن الصور آورده​اند که: الذی احسن کل شییء خلقه. صورت احسن بدن ظاهر است، و آرایش آن اسلام و دین: صبغة اللّه و من احسن من اللّه صبغة و صورت احسن نفس معرفت وآرایش آن ایمان است: اولئک کتب فی قلوبهم الایمان.

فرع- هدایت عام لازم معرفت است: الذی اعطی کل شیی خلقه ثم هدی.

نتیجه- توجه به مقصد حقیقی تابع هدایت است: ولکل وجهة هو مولیها.

حقیقت- معرفت و هدایت و توجه جزئی به کلی با عارضۀ تعین، منتج شوق بود از جهت جزوی. و جذب از جهت کلی. ما من دابة‌ الاهو آخذ بناصیتها.

حقیقت- باز جذب و شوق و محبت ارادی موجودات، موجب حرکت به طوع است: ائتیا طوعا اذکرها قالتا اتینا طائعین.

نتیجه- حرکت مجذوب سوی جاذب، جز بر خط مستوی که صراط مستقیم است صورت نبندد: هو آخذ بناصیتها ان ربی علی صراط مستقیم.

رمز- تعدد حرکات و طرق بر وفق تعینات عدمی غیرمتناهی است: لکل جعلنا منکم شرعة و منهاجا.

سری نازک- محیط خطوط طرف نقطه هستی​ها جز هستی نیست که عین نیستی است،‌که جناب مقدس او تعالی شأنه از کثرت مبرا است. و اللّه بکل شییء محیط.

حقیقت- جهت امری است نسبی متوجه محیط، به هر کدام جهت که حرکت کند سوی محیط بسیط باشد. قل للّه المشرق و المغرب، فاینما تولوا فثم وجه اللّه. ان اللّه واسع علیم.

نتیجه- شوق ومحبت به واسطۀ بعد و حجاب تعین، اقتضای ذلت، یعنی عبادت، کند که: ان کل من فی السماوات و الارض الا اتی الرحمان عبدا.

لازمه- عبادت از عابدی که تعین او عدمی است به هر طریق که واقع شود مخصوص گردد به ذاتی که تعین او عین هستی بود: وقضی ربک الا تعبدوا الاایاه، و جمله عابد حق باشند: کل له قانتون ای کل له عابدون.

آیت- ظهور این امور شامله از ادراک و معرفت و شوق و هدایت و توجه و حرکت و عبادت به حسب کثرت وقلت تعینات ورتبت ظهور وجود بود و از این جهت در بیشتر مواضع تعبیر از نطق عام به اعتراف موجد به تسبیح فرمود، که از صفات سلبی است: و ان من شییء الا یسبح بحمده.

حقیقت- چون در مظهر انسانی رتبت به نهایت رسید، و صفات و اسماء به کلیت در او ظاهر شد اعتراف به نطق خاص، به صفت اضافی صادر گشت: و اذ اخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم و اشهدهم علی انفسهم الست بربکم قالوا بلی.

جواب سئوال مقدر- انکار منکر عارضی است و از این جهت به اندک اشارتی زایل می​گردد و بر اعتراف فطری باز می​آید: ولئن سالتهم من خلق السماوات و الارض لیقولن اللّه.

حقیقت- گفته شود که معاد بر وفق مبدأ و معاش بود،‌در مبداء: ماتری فی خلق الرحمان من تفاوت، و در معاش: یا رحمن الدنیا و یا رحیم الآخرة، و حکم کلی: رحمتی وسعت کل شییء.

باب دوم در ظهور صفات حق تعالی و بیان مقام علم

چون محقق شد که ادراک هستی جزوی کل هستی​ها را ضروری است بباید دانست که وقت​ها ادراک هستی کلی مظهر و آئینه ادراک جزوی بود و این مقام معرفت است. نص: اولم یکف بربک و اللّه نور السماوات و الارض و من عرف نفسه فقد عرف ربه مبین این مقام است. و گاه عکس این بود که مقام علم است.و آیات: سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسکم افلا تنصرون مبین این مقام است. بلکه بیشتر آیات تنزیل و اخبار و آثار در این قسم وارد است، از آنکه به افهام اقرب است و مستلزم ادراک ادراک است، که حکمت بعثت رسل و انبیا است. آنچنان که بیان کرده شود. انما انت مذکر، کلا انها تذکرة.

حقیقت- نفس ادراک فطری یعنی معرفت بسیط قابل تفکر نیست، که تحصیل حاصل محال است، بلکه تفکر حجاب آن می​گردد و از این جهت فرمود: لاتتفکروا فی ذات اللّه، بلکه محل تفکر ادراک ادراک است بواسطۀ آیات و بدین سبب تفکر را به آیات حواله فرمود که: و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض. قل انظروا ماذا فی السماوات و الارض.

حقیقت- ادراک فطری جزئی یعنی معرفت غیر ادراک ادراک است، یعنی علمی که آن بسیط است و این مرکب: و تریهم ینظرون الیک و هم لا یبصرون.

قاعده- سبب و حکمت تکوین و ایجاد به اصطلاح طایفه و تجلیات و شهودات و ظهورات به اصطلاح این قوم ظهور رتبت وجود ادراک ادراک است،‌ از آنکه ادراک بسیط فطری است و تحصیل حاصل محال، و غرض و غایت آنست که صور کلی که در نفس وجود مرکوز است بواسطۀ حواس که به مثابت آئینه​اند صور جزویات را مطابق گردد، و ادراک دوم حاصل شود،‌و نتایج جزئیات که در مقدمات بالقوه​اند به فعل آیند و اعتراف جوارح و استقامت حاصل گردد. واقم وجهک للدین حنیفا فطرت اللّه التی فطرالناس علیها اشارت است بدان، و علم الیقین به مرتبۀ عین الیقین و حق الیقین رسد، و از این جهت در تنزیل امر به فکر ونظر و تذکر مکرر وموکد است و متفکر ممدوح: قل انظروا ماذا فی السماوات والارض.

فایده- مناط تکلیف و مورد حکم ادراک ادراک است نه ادراک بسیط: یا ایهاالذین آمنوا آمنوا.

فایده - دیگر زیادت و نقصان ایمان بلکه حقیقت ایمان که تصدیق است نه تصور مجرد، همچنان در این مقام بود: لیزدادوا ایمانا مع ایمانهم.

حقیقت- محل غلط و محال ضلال همین ادراک ادراک است، که نسبت وجود با عدم، یعنی ظهور در مظاهر،‌ محل امور عدمی و اعتباری است، چنانکه در تمثیل صورت و آئینه گفته شود و اختلاف امم و شعب مذاهب و جهل مرکب از این مقام است: و اذا ذکروا لایذکرون، و اختلاف را به ادراک فطری راه نیست: کان الناس امة واحدة فبعث اللّه النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب بالحق لیحکم بین الناس فیما اختلفوا فیه.

تمثیل- چون آتش در سنگ و آهن، و میوه و درخت در دانه، و آب در زمین و صفا در آهن، علم و ایمان در نفوس مرکوزاند، و اخراج آن را اسباب است،‌ آئینۀ علم جز تذکر نیست: و لقد لیسرنا القرآن للذکر، فهل من مدکر.

حقیقت- آن چنانکه نفس ادراک که معرفت است مقتضی عبادات اضطراری و رحمت عام است، ادراک ادراک که علم است مستلزم عبادات اختیاری و سیر وسلوک و رحمت خاص است: و ما خلقت الجن و الانس الالیعبدون.

فایده- مظهر این رحمت همچنان مظهر رحمت عام است که: بالمؤمنین رؤف رحیم.

حقیقت- مبداء این نوع از کثرت، عبادت و بعد عدمی است که تعظیم امر نسبی است،‌که کثرت متحقق نگردد الابدین و این نسبت به یقین، که مقام وحدت است و کشف حقیقی، ساقط می​گردد: واعبد ربک حتی یاتیک الیقین.

حقیقت- واصل کامل در وقت استغراق مقام معرفت اگر به علم پردازد، که از رهگذر حواس داخلی و خارجی حاصل می​شود، محجوب گردد: لن ترانی ولاکن انظر الی الجبل.

فرع- چون متنزل شود جهت ارشاد و تکمیل به حسب مرتبۀ کمال وصال به آیات نزول کند، اعلی منزل او آیت کبری بود و بیان وجدان آن جز به طریق اجمال ممکن نشود: فاوحی الی عبده مااوحی.

حقیقت- غایت علم اعنی ادراک ادراک عدم ادراک است، چه مدرک حقیقی غیرمتناهی است، و علم متناهی، و این عدم ادراک ادراکی بود بی ادراک ادراک، و ادراک عدم ادراک در این مشهد حیرت و استغراق مدرک بود در مدرک، و از آن وجه که با عدم ادراک است به جهل و غفلت ماند و صاحب این حال از این وجه مستور گردد: و تحسبهم ایقاظا وهم رقود.

سری نازک- بعد از این حال نسب که از مقام کثرت و شرک خفی است مرتفع گردد، وفنای مدرک، و ادراک در مدرک، آن چنان که هست ظاهر شود، و تبدل الارض غیرالارض یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب، با لوازم آن از انتشار کواکب و تکویر آفتاب و غیر آن حال حاصل گردد، و ندای حقیقی ازلی و ابدی به گوش هوش بی هوشی سالک‌ آید که: لمن الملک الیوم؟ و از خلاء فناء حقیقی صدائی خیزد که: للّه الواحد القهار.

تمثیل- عقل را ادراک این شهود به مثابت محسوسات حسی است، به نسبت با حسی دیگر، یا چون اکمه است به نسبت با الوان، و یا طبیعت ناموزون به نسبت با موزونات طبیعی، چون شعر و اصول موسیقی. از آنکه تصرف او به واسطۀ نسبتهای خفیه است ازاشخاص و انواع کلیات، و این جمله امور نسبی است و از عالم خلق است، و ادراک عالم امر و رای این است، فکیف ادراک مالک خلق وامر، که از این جمله منزه است؟:الا له الخلق و الامر، تبارک اللّه رب العالمین.

رمز- از تنگنائی این مقام است که: لایسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل فرمود، لو اطلعت علیهم لولیت منهم فرارا و لملئت منهم رعبا.

رمزی نازک- کمال نبوت از روی نبوت به کثرت است: فانی اباهی بکم الامم یوم القیامة و تحقق ولایت در وحدت که: لایسعنی فیه ملک مقرب، و اگرچه قوت نبوت به حسب قوت ولایت است، که نور او به مثابت نور قمر از آفتاب که آن نبوت است مستفاد است، لیکن مخالفت ازوجه وحدت و کثرت است که: وتری الشمس اذا طلعت تزاور عن کهفهم ذات الیمین و اذا غربت تقرضهم ذات الشمال.

نکته- مبداء ولایت غیرنبی نبوت است و مبداء نبوت نبی ولایت: قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونی.

دقیقه- باشد که ولی غیر نبی از خاصیت متابعت به مقامی برسد که از ولایت نبی بدو فیض رسد، و اتحادتا غایتی انجامد که نبی از وجه نبوت محض در بعضی امور تابع وی شود، و به حقیقت متابعت خود کرده باشد در مرتبۀ دوم و حینئذ اثبات مخالفت در غیر نبوت خاتم النبیین (ص) اتفاق افتد: هل اتبعک علی ان تعلمن مما علمت رشدا، هذا فراق بینی و بینک.

دقیقه- از سعت دایرۀ ظهور خاتم النبیین (ص) که مظهر اسم الرحمن است و آن غایت کمال نبوت و صفای مظهریت است، ولایت تام به ظهور آمد، تا جامع مخالفات دایرۀ طرق گشت وسعادت در متابعت اوصلی اللّه علیه و سلم منحصر شد و صورت مخالفت در اجتهادات و احکام آمد، و اصول بر یک اساس قرار گرفت و مجتهد احکام اگرچه مخطی بود مصیب گشت: و ما ارسلناک الارحمة للعالمین.

دقیقه- چون عارف بدین مقام متحقق گردد، یعنی از ولایت بی واسطۀ دیگری استفاضت نور کند، اکنون از مرشد خارجی مستغنی گردد، که تصرف خارجی جهت ریاضت نفس است و صفت نفس عارف آن است که فرمود:‌ وکلبهم باسط ذراعیه بالوصید. و دیگر مرشد از برای دلالت و هدایت و سلوک است و حال عارف ضلال و حیرت در مقام بی یبصر و بی ینطق است، و من یضلل اللّه فلن تجدله ولیا مرشدا.

سری نازک- ادراک ادراک، بنابر غلبۀ بطون از شدت ظهور مسمااست به ظاهر و حق، و ادراک عدم ادراک بنابر غلبۀ ظهور از شدت بطون مسما است به باطن و خلق. هوالاول و الآخر و الظاهر و الباطن.

سرسر- ظهور وجودی است، و وجودی عین وجود است که غیر جز عدم و عدمی نیست، و عدمی هم چنان عین عدم است که واسطه​ای میان وجود وعدم نیست، و ظاهروجودی است و باطن عدمی،‌ پس آنچه به نزد محجوب خلق است در واقع حق است که بر وی محجوبی و مخلوقی ممتنع است: واللّه غالب علی امره.

حقیقت- اظهار ظاهر کرد و او ظاهرتر است از هر ظاهر، و اخفای باطن کرد، واو باطن تر است از هر باطن، که ظهور و بطون او حقیقت است، به خلاف ظهور ظاهر و بطون باطن، پس او ظهور ظاهر بود و بطون باطن و ظهور و بطون در حقیقت متحداند. أاله، مع اللّه.

فایدة- بنا بر آنکه صورت ظاهر هر ظاهر به وجود است، وهستی ظاهرتر هر ظاهر است، پس هستی او نسبت به هستی​ها اول و باطن است، و نسبت به ظهور خودش ظاهر و آخر. هوالاول و الآخر و الظاهر و الباطن.

حقیقت- ظهور و قیام مفهوم هر یک از اول وآخر و ظاهر و باطن بدان دیگر است که متضایفانند، بلکه ظاهر عین باطن است، چون اعتبار بطون کنندو باطن عین ظاهر است، چون اعتبار ظهور کنند ودرهویت که مسمای هواست غایت انطماس تعینات حسی و وهمی و خیالی و عقلی است، و قاهر مجموع تعینات متناهی است و هوالقاهر فوق عباده.

حقیقة الحقایق- هو به حقیقت هویتی را سزاوار است که مستفاد از غیر و مغایر وجود نیست. هر ذات را که هویت از غیر بود یا مغایر وجود باشد لذاته هو هو نبود، بل هو لغیره بود: هواللّه الذی لا اله الا هو.

نکته- دو چشم​های هو جامع دو مفهوم نوع ذات و افعال است، بینهما برزخ لایبغیان اعنی الصفات. چون به اسم ذات که لفظ اللّه است پیوندد یک چشم گردد و نسبت و اضافت مرتفع شود: قل اللّه ثم ذرهم.

لطیفة- حقیقت هویت غیب پوشیده​تر بود از مفهوم ظاهر و باطن و اول و آخر، و از این جهت بعد از این صفات ختم فرمود به هو، که: وهو بکل شیی علیم.

تنبیه- آنچه مفهوم این درویش است از این آیت اگر نوشته شود ظاهر را زیادت از یک مجلد آید: قل لو کان البحر مداد الکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات ربی.

حقیقت- ظاهر و باطن و اول و آخر، چون هر یک از غلبۀ ظهور تنزل کرد به فعل، از ظهور و بطون، عالم غیب و شهادت و دنیا و آخرت ظاهر گشت و وجه نسبت این دو اسم با مبداء، مظهر صفات متقابل گشت، چون:‌رضا و غضب و لطف وقهر و قبض و بسط و از شایبۀ تعلق به فعل، معبر شد به تدبیر صفات جمالی و جلالی: تبارک اسم ربک ذی الجلال و الاکرام. و آن وجه دیگر اعنی ظهور در فعل تسمیه یافت به نور و ظلمت و ایمان و کفر و روح و جسد: خلق الموت و الحیات، وجعل الظلمات و النور.

حقیقت- در مظهر کلی که نقطۀ آخرین محیط مراتب وجود است- آن چنانکه ترا روشن گردد- هر دو وجه بروفق نقطۀ اول مجتمع گشت که مرکب بود از غایت سفل مرکز و علو محیط اعنی عنصر خاکی و روح اضافی، و از این سبب مسجودی و خلافت را سزاوار آمد: و علم آدم الاسماء کلها و ما منعک ان تسجد لما خلقت بیدی.

خاتمه- ظهور این کمال یگانگی او بود که ختم نوع آخرین است. مقصود اظهار است از آنکه علت غائی به وجود ذهنی متقدم است و به وجود خارجی متأخر که: نحن الآخرون السابقون.

باب سوم در مظاهر و مراتب آن و بیان مبداء

مقدمه- شدت ظهور مدرک مانع ادراک بود، به مثابت ظلمتی که از ادراک قرص آفتاب به دیده رسد: واضله اللّه علی علم.

دیگر- ادراک ادراک جز به واسطۀ امری داخلی و یا خارجی حاصل نشود که آن آیات آفاق و انفس است: ان فی خلق السموات والارض و اختلاف اللیل و النهار لآیات لاولی الالباب.

دقیقة- نمایندۀ هر روشنی که غایت روشنی او مانع ادراک بود تا چیزی از آن نموده نپوشاند او را ننماید، اگر به جملگی بنماید نماینده نماند: مثل نوره کمشکات فیها مصباح.

حقیقت- پس شاید که چیزی تاریک، یعنی عدم مطلق، نمایندۀ روشنی بود یا روشنی یعنی عدم ممکن نماینده روشن​تری گردد، چون آئینه نسبت با قرص آفتاب: سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم.

قاعدة- تقابل میان نماینده و نموده جهت نمایش ضروری است، و مقابل هستی جز نیستی نیست: واللّه الغنی و انتم الفقراء.

حقیقت- نماینده تا به نیستی بعضی ازتعینات خود، که مسما است به تجلیه و تصفیه،‌ موصوف نگردد، نمایندگی از او نیاید، بلکه به حقیقت نماینده خود آن نیستی است. غایت ما فی الباب آنست که در بعضی از صور آن نیستی قایم بود به هستی اعتباری که آن نیز نیستی است و به ضرورت نمایندۀ هستی جز نیستی نبود،‌لیکن نه بر سبیل حلول و اتحاد یا ارتکاز که این جمله نسبت دو هستی ست با یکدیگر، بلکه بر وجه تقابل و تضاد وجودو عدم: خلقتک من قبل ولم تک شیئا.

تمثیل- ظلمت ضد نور است و ترکیب میان دو ضد محال و ظل که ضوء دوم است از این دو حقیقت حاصل می​شود: الم تر الی ربک کیف مدالظل.

قاعدة- حقیقت صفا اعنی نیستی و تقابل اگرچه نمایندگی را به نسبت با مظهر کافی آمد، لیکن به نسبت با ظاهر، که ادراک ثانی است مر حقیقت خودش را، از مظهر به واسطۀ تعاکس کدورت میان با پشت آئینه، مثلا همچنان شرط است تا عکس دوم صورت نه بندد، و در این مشهد اسرار ناگفتنی بسیار است: انی خالق بشرا من طین، فاذا سویته ونفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین.

لطیفة- انی خالق اشارت است به شرف علت فاعلی و بشرا به صوری و من طین به مادی فاذا سویته و نفخت فیه من روحی فقعوا له ساجدین به علت غائی؛ و علت شرف هر یکی پوشیده نیست: ذالک ذکری للذاکرین.

حقیقت کلی- نهایت ظهور مراتب کلیات و اختلافات ذاتی بر نوع آخر است یعنی انسان، که ایجاد بعد از وی جز در اصناف و انواع واقع نمی​شود، و آن به حقیقت اظهار ما بالقوه به فعل است،‌نه مبداء ایجاد بعد از آخر، که تنزل حقیقت از مقام کلی- بجز ماهیت اعیان ثابته- به جزئی هویت به اتمام رسید. عدم محض بود و بعد از آن ظلمت و کدورت بود. و در صحیح که بیان ایجاد عالم می​فرماید بدین معنی تصریح فرمود که: آدم را علیه‌السلام روز جمعه بعد از عصر آفرید و روز شنبه یعنی بعد از او هیچ چیز نیافرید. بدین سبب که یک وجه او ظلمانی و عدمی بود، انعکاس از او آید، و حامل حقیقت ظهور وجود جز او نشاید: و حملها الانسان انه کان ظلوما جهولا.

حقیقت- امر عام از حیثیت مفهوم اگرچه به کلی نزدیک تر بود، لیکن خاص از حیثیت حقیقت جمع به نمایندگی اولی است که هرچه عام را هست خاص را هست، و لاینعکس: هوالذی انشاءکم و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة.

حقیقت- ظهور وجود حقایق اسما که نسب کمال مراتب وجودند در افعال است که شئون و تجلیات حقایق با مراتب تعینات به حد ظهور کلی می​پیوندد، وباز ظهور جملگی بر جملۀ آن در حقیقت انسان است که واحد کثیر وفرد جامع جامع است: خلقکم من نفس واحدة‌ و علم آدم الاسماء کلها و خلق منها زوجها و بث منهما رجالا کثیرا و نسآء.

حقیقت- چون روی آینه را تسویه و تعدیل و تصفیه و تکمیل به اتمام رسد و متوجه وجه باقی شود که غرض و غایت ایجاد وی است، و کلیت آن بی توهم حلول و اتحاد مستغرق صورت حقیقت بی صورت گردد. که نفخ روح اشارت بدان به واسطه شود، و در میان غیر و وجه باقی و چشم غیریت از او پشت تیره آید و او را نام خلیفه آید، و محل اعتراض گردد که: اتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء.

فایده- چون به قرب مخصوص گردد متوجهات را مسجود آید: فسجد الملائکة کلهم اجمعون.

تمثیل- هوا اگرچه لطیف​تر و عالی​تر از خاک است و نخست شعاع آفتاب بدو می​رسد، لیکن حرارتی که از شعاع و زمین حاصل می​گردد در او مؤثر است، و برودت ذاتی او در نسیم بواسطۀ آن حرارت به حد اعتدال می​رسد و سبب اظهار آثار علوی و سفلی می​شود. پس از این وجه خاک عالی تر از هوا بود، و این علو مکان است: و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقنا هم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا.

حقیقت- علم به ذات بسیط به مجرد امور سلبی که مفهوم تسبیح و تقدیس است حاصل نگردد. بلکه بی انضمام امور اضافی ممتنع است. و مجموع سلب و اضافت جز در مرکب صورت نه بندد، که دانستن امری بی نمونه در نفس داننده محال است: و علم آدم الاسماء کلها ثم عرضهم علی الملائکة.

اصل- انسانیت عبارت است از حقیقتی که اجزاء او نفس و بدن و هیأت اجتماعی است نه هر یک از این مجموع: ثم انشأناه خلقا آخر فتبارک اللّه احسن الخالقین.

حقیقت- نمایندۀ شخص نگرنده در آینه به حقیقت صورت عکس او است نه نفس آینه: و فی انفسکم (ای فی حقیقتکم و عینکم) افلا تبصرون.

دقیقة- باز در دیدۀ بینندۀ عکس صورت او عکس آینه بود که به انسان العین مسما است و باز آن عکس را چشمی است نگرنده، پس خود به خود نگرندۀ خود در خود است: لاتدرکه الابصار و هو یدرک الابصار.

خاتمة- آینه و عکس ودیده و مردمک عین یکدیگرند و این شهود احدیت جمع و مقام محمدی (ص) است، که حقیقت وحدانیت در مظهر فردانیت ظاهر شود: و ما رمیت اذ رمیت و لکن الله رمی.

باب چهارم در وجوب وحدت

حقیقت- ذات هستی اقتضای یگانگی مطلق می​کند که غیرهستی جز نیستی نبود: شهد اللّه لااله الا هو.

حقیقت- هستی دیگر که غیر هستی است بر هستی مقدم نیست که: تقدم الشیئی علی نفسه لازم می​آید. پس هستی واجب یگانه بود. لا اله الاهو فی الاخرة والاولی.

دیگر- با هستی نیستی در نسازد که ضدین​اند، و نه نیست و نه هست، یعنی امکان، اعتباری است، حقیقتی در خارج ندارد، آنچنانکه گفته شد: ءآله مع اللّه.

دیگر- ممکن دروقت هستی واجب الوجود است و بر حقیقت اعتباری عدمی خود باقی است،‌ واگر نه قلب حقایق لازم آید، و وجوبیت به سبب ظهور وجود اعتباری دیگر است او را، و همچنان واجب دایما بر وجوب ذاتی خود باقی است که به هیچ وجه اعتبار تغییر و تبدیل در او نیاید. و هو الآن علی ما علیه کان. پس با وی وجودی دیگر نیست: ان اللّه لغنی عن العالمین.

لازمة- وجود عین خیراست وعدم عین شر و شر از اعتبارات و نسب خیزد: ما خلقنا هما الابالحق.

قاعدة- یگانگی ذاتی که ذات لذاته اقتضای انتفای غیر کند، جز هست حقیقی را نیست، و این یگانگی مسما است به احدیت، که یگانگی مجرد بود، از نسبت و اضافات، تا غایتی که منزه بود از مفهوم این الفاظ و از نفی مفهوم این الفاظ، و از جملۀ مفهومات و یگانگی صفاتی که ذات در صفات الوهیت نفی ممائل و مشارک کند مسما است به واحدیت، همچنان مخصوص است به هستی و در حقیقت مغایرت میان آن هر دو مرتبه نیست، ولیکن به نسبت با مفهوم فرمود: و الهکم اله واحد، واللّه احد.

تأویل- احدیت من حیث المفهوم از قبیل اسم ظاهر است که غیر نیستی است و از غلبۀ ظهور او است که غیر با اللّه درنگنجد. قل اللّه ثم ذرهم و باز صمدیت من حیث المفهوم الذی لاجوف له، از قبیل اسم باطن است و از غلبۀ بطون اوست که هیچ گونه کثرت در مسمای اللّه درنگنجد، و چون ظاهر و باطن در آن جناب متحدند، هر دو اسم صفت لفظ اللّه​اند و تکرار لفظ مفید عدم تقدم و تأخر و اثبات اتحاد هر دو صفت آید. و مسمای اللّه مفهوم هو است یعنی غیب مطلق که کل بی جزء این مجموع است، و چون احدیت از ظاهر مقتضی نفی غیر متأخر است و صمدیت از باطن مقتضی نفی غیر متقدم و جمعیت هر دو در اللّه مقتضی نفی معیت غیر، تفسیر فرمود: لم یلد و لم یولد و لم یکن له کفوا احد.

دیگر- تعین اول از هویت مطلق که در نظر عارف آید عدم استناد است بغیر و استناد غیر بدو که مفهوم الهیت خاص است، که مسما است به اللّه، و چون از این کثرت اعتباری خیزد و تغایر و کثرت یا ذاتی بود به حسب اجزاءو یا به حسب تغایر وجود و ماهیت، و یا صفاتی بود به حسب جنس و یا نوع و یا شخص، ذاتی را به احد و صمد نفی فرمود، و صفاتی را به لم یلد و لم یولد ولم یکن له کفوا احد.

حقیقت- وجوب وجود وحدت واجب را ذاتی است، که قلب حقایق ممتنع است و تغییر وتبدیل را به هیچ وجه و اعتبار به حضرت مقدس او راه نیست: و هوالآن علی ما علیه کان. و همچنان امکان اعتباری که عدم است ممکن را دایماً لازم ذاتی است، و وجوبیت بالغیر به سبب ظهور وجود است واعتباری دیگر است از اعتبارات که هرگز حقیقت او را که نیستی است مبدل نگرداند: کل شیئی هالک الاوجهه.

حقیقت- وجود اگرچه دائماً واحد است بر حقیقت حقیقی خودی خود بلاتغییر و تبدیل باقی است، و عدم همچنان دایما بر عدمیت خود است، لیکن از ظهور وجود درعدم که ضد است و بضدها تتبین الاشیاء موجودی دیگر یعنی ممکن موجود نموده می​شود، به مثابت عکس آینه، چه که نموده در مظهر از وجه نمود عین نموده نیست من حیث هو، چنانکه گفته شد، و از کثرت نمود به حسب امر خارجی کثرت در بود لازم نیاید که نمودی که غیر بود است عین بود نیست: ان بعض الظن اثم.

خاتمة- ظهور مرتبۀ وحدانیت در اعداد در فردانیت است، یعنی که مرتبۀ عدد ثلاثه که جامع زوجیت و وحدانیت است، و در این مقام بحث​های شریف است که شمه​ای از آن نموده می​شود: و ما رمیت اذ رمیت ولکن اللّه رمی.

باب پنجم در بیان ممکن الوجود و کثرت

حقیقت- ممکن امری است اعتباری که عقل بر وفق خویش از ادراک وجود و عدم به هم درذهن ترکیب کند، و چون به نهایت طور خویش رسد که مبداء طور کشف است حکم کند بدانکه اعتباریات را در خارج وجودی نیست: ان هی الا اسماء سمیتموها انتم و آباءکم.

حقیقت- جسم وجسمانیات از جواهر و اعراض به جملگی از امور اعتباری​اند، به حقیقت وجود خارجی ندارند: کمثل عیث اعجب الکفار نباته ثم یهیج فتراه مصفرا ثم یکون حطاما.

حقیقت- وحدت چون متعین شد نقطه گشت و از سرعت انقضا و تجدد تعینات متناسبه مانند خطی صورت بست، و بازاز تجدد تعین خطی جسم پیدا گشت و از تجدد تعینات جسمی حرکت مصور شد و ازتعینات متوافق زمان در وهم آمد و کثرت موهومۀ غیر متناهی نمودن گرفت: کسراب بقیعة یحسبه الظمآن ماء حتی اذا جائه لم یجده شیئا.

حقیقت- چون از توهم وجود، معدوم و ممکن و تعینات معدومات کثرت ناشی گشت الی مالانهایة، هر مرتبه از او به مثابت اعداد ازواحد به خاصیتی و اسمی مخصوص شد و اختلافات. عدمی نمودن گرفت: و لو شاء ربک لجعل الناس امة واحدة ولایزالون مختلفین الا من رحم ربک و لذالک خلقهم.

تمثیل- به حسب اختلاف در صورت آینه و کمیت و کیفیت او صورت عکس مختلف نماید، و باز هر یکی به خاصیتی و هیأتی ممتاز گردد: قل کل یعمل علی شاکلته.

حقیقت- کثیر و کثرت قایم است به وحدت که مبداء مفهوم او است و باز به هر یک ازمراتب کثرت ازروی کلی و کلیت وحدت محیط بود، چون جنس و نوع و فصل و موضوع و محمول. پس ظاهر و باطن کثرت وحدت بود و کثرت جزاعتباری نبود از اعتبارات، و اختلافات وحدت که از خواص کثرت است امر عدمی بود: ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت ظهور وحدت دارد.

حقیقت- ظهور وحدت در کثرت به حسب مناسبت وموافقت اجزا بود که مسما است، و ملایمت طباع و جذب قلوب به سبب خفای تعین عدمی است و ظهور حقیقت وجود در وحدت، و این معنی در جملۀ اجزای موجودات واقع چه که سلسله اسباب متصل است: الذی اعطا کل شیئی خلقه.

حقیقت- اجزای وجود آفاق در حسن ظاهر متباعدند، و اجزای وجود انسان متقارب، لاجرم تسویه و تعدیل که مظهر وحدت است در او ظاهر شد، و مراتب کمالات کلیات به کلی در او به فعل آمد که نوع آخر است و مظهر تام کامل وجود گشت: وصورکم فاحسن صورکم، فتبارک اللّه احسن الخالقین.

لطیفة- عشق مجازی که افراط محبت است جز از حسنی که مظهر انسانیت است صورت نبندد که آینۀ دل او موصوف است به سعت: لایسعنی ارضی و لاسمائی و لیکن یسعنی قلب عبدالمومن جز به صورت حسن تام مستغرق نگردد، و همین عشق بود که از غلبۀ صورت معشوق مجازی تعین را بسوزاند، و بی مزاحمت اعتبار حجب خود بخود عشق بازی کند و آن را عشق حقیقی گویند: یحبهم و یحبونه.

تنبیه- اسرار مراتب این حال را در رساله​ای که موسوم است به شاهد حواله کرده​ایم آنجا طلب باید کرد: نحن نقص علیک احسن القصص.

باب ششم در تعین حرکت و تجدد تعینات

حقیقت- تجدد تعینات، به حسب اقتضای ذاتی، که نسبیه​اند ونسبیت عرض، است و العرض لایبقی زمانین، و به حسب اقتضای منتسبین اعنی الوجود و العدم طالب و مشتاق عدم​اند، و بر سرعت تمام ساری و متحرک به مرکز فطرت ذاتی خوداند که عدم است، به مثابت جواهر به مراکز: و تری الجبال تحسبها جامدة و هی تمرمرالسحاب.

حقیقت- ظهور سرعت سریان تعین در زمان از بدیهیات است، که در هر طرفةالعین حال را تجددی حاصل می​شود تا درمرتبه خویش محکوم علیه نمی​گردد به ادراک، چه هر یک از اجزای آنات او مانند نهر جاری و خط ممتد می​نماید، همچنین تجدد تعین مکان و سرعت سریان آن ظاهر است، چه هر یک از اجزای جسم محیط که محل مکان است در حرکت مستدیر اقتضای اخفای جزو دیگر می​کند و شبهت نیست که مکان مجموع اجزای آن جسم است و تجدد تعین حرکت از ضروریات است، از آنکه خروج از قوه به فعل جز به طریق تدریج صورت نه بندد، مگر به تصور مبداء و منتها و عدم سکون متحرک بینهما و چون زمان و مکان و حرکت درهر طرفةالعین مبدل گردد، ضرورت بود که جهات و اجسام و اعراض دیگر بدین و تیره روند که محقق است که هرآنی و جزوی را از مکان و حرکت با هر یک از معروضات ایشان نسبتی است غیر نسبت اول، و هر یکی در هر طرفةالعین به حسب لبس و خلع تعین وجودی و عدمی خاص می​یابند، و این معنی را محبوس و مقید زمان و مکان درنیابد: بل هم فی لبس من خلق جدید.

تمثیل- آفتاب وکواکب را به نسبت بابقاع در هر طرفةالعین افولی و غروبی و مشرقی و مغربی است: فلا اقسم برب المشارق و المغارب.

حقیقت- مفهوم انای هر شخصی و متعینی در میان دو طرف مرکز ظاهر و باطن است، چون آن واقع است میان دو طرف زمان، و حرکت واقع میان مبداء و منتهی، و مانند خطوط که سطوح از آن مرکب​اند ونقطه که اصل خط است، عبارت است از هویت بی کیف که در اشخاص روان شده: کل یوم هو فی شأن.

تمثیل- قطرۀ باران در وقت نزول ریسمان نماید و نقطۀ گردان دایره و سراب آب: یحسبه الظمآن ماء.

حقیقت- هیئات اجتماعی از جمله اجزاء مرکب است و هیئات اجتماعی نسبت و عرض است هر زمانی معدوم می​گردد ومرکب به عدم هر جزوی معدوم می​شود و امور معقوله به نسبت با مکاشفات همان اعتبار دارد که اعتباریات به نسبت با معقولات، بلکه محسوسات در عقل از آن رو که ایشان نیز متعین​اند، و تعین درغیر وجود جزعرض نیست و حکم عرض معلوم است، فی الجمله بر ناصیۀ غیر مطلقاً رقم کشیده آمد که: کل من علیها فان.

تمثیل- هیئات و صورت شخصی به حسب کمیت و کیفیت بعد از مدتی به ضرورت متغیر و متبدل می​شود، چون شکوفه ونطفه که میوۀ رسیده و انسان کامل الخلقة می​شود و معلوم است که آن تغیر وتبدیل به مجموع آن مدت پیدا گشته است و در هر لحظه از او چیزی از اجزاء کم شده و چیزی فزوده و از عدم جزء عدم کل لازم آید و هم بر این قیاس بود حکم چیزی که عمر آن قرن​ها و دورها بود، چون عناصر و افلاک و غیرهما، لیکن از قلت تغیر که در زمان بسیار می​افتد محسوس نشود، مگر بعد از انقضای مدت نشأه اولی: اذاالسمآء انفطرت و اذاالکواکب انتثرت، الی قوله: علمت نفس ما قدمت و آخرت.

حقیقت- هر چیزی که به حواس ظاهر نزدیک​تر بود تغییر وتبدیل در آن ظاهرتر نماید، چون عرض به نسبت با جوهر و جواهر سفلی عالم کون و فساد به نسبت با علویات وعلویات به نسبت با جواهر روحانی، و اگرچه حرکت و تبدیل اظهر متأخر مسبوق است بر متقدم اخفی و مرتب بر آن به مثابت مرکز متحرک، که هر کدام دایره​ای که از او دورتر افتد حرکت مرکز در او ظاهرتر بود: و مامن دابة الاهو آخذ بناصیتها.

رمز- حرکت قلب انسانی در نفس مرکز است که: قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمان یقلبها کیف یشاء. و حرکت فلک اطلس که جملۀ حرکات کمی و کیفی مفوض بدو است و دایرۀ آخرین است دوری است، اینجا: قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمان و فی انفسکم و آنجا: الرحمان علی عرش استوی. و به ضرورت که حرکت دوری تابع حرکت مرکز بود، و این بود حقیقت آنکه گویند حرکت افلاک جهت تشویق نفوس است: و سخرلکم الشمس والقمر.

حقیقت- از ظهور وجود در عدم و عروض تعین و مراتب و شئون تعینات، وجوه مراتب کمالات که به نسبت با وجود، بر وجه وحدت کلی، باطن و مخفی بودند، ظاهر گشتند، و صور اسماء حسنی که مسمااند به حضرت اسمائی که نسبت آن مراتب و شئون است، در حقیقت بروجه فعلی در آئینه عدم ممکن به حد شهود رسید، بی تغیر و تکثر حقیقی، به مثابت علمی جدید که حاصل شود و بدان جناب باز گردد. و حقیقت به رجوع بر نقطۀ آخرین یعنی انسان به حد تحقیق رسید، و بیان این معنی در کتاب عزیز به عبارات مختلفه بود، چنانکه: ولنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین.

حقیقت- چون مبداء و مفهوم هر یکی از جزئیات در حالت فعل و ظهور اسمی خاص بود، و اسما به جملگی، از وجهی که ناظراند به ذات متحدند که موصوف جمله لفظ اللّه است، لاجرم هر یکی از ذرات وجود و اگرهم خود به قدر جزو لایتجزی بود به حسب قوت مشتمل باشد برجملۀ مراتب جزئیات. و ذات مقدس به جمیع وجوه اسما و افعال ناظر و قیوم آن جزوی بود: فاینما تولوا فثم وجه اللّه.

حقیقت- ظهور احکام جزوی در کلی موجب تجزی وتعدد و تغیر نیست که او به جمله جزئیات محیط و شامل، و در ذات خویش بسیط و کامل است و علم و غیره که نسبت است جز به یک وجه نیست که کثرت و اختلاف متعلق موجب کثرت و اختلاف متعلق نیست علی الخصوص نسبت عدمی و اعتباری. بلکه اوتعالی به کلیت خویش در هر ذره​ای از ذرات وجود متجلی است و حکم مراتب در هر ذره​ای الی مالانهایة بر یک وجه بی تعدد و تغیر بدوثابت. به اندک فراستی این معنی ادراک توان کرد. چون به حقیقت عدمیات و اعتباریات رسند، و حینئذ جملۀ مشکلات و مغالطات و همی و خیالی و عقلی منحل گردد: ان اللّه واسع علیم.

حقیقت- چون مبداء و منتهای کثرت وحدت است، لاجرم نهایت رتبت کلیات بر اشخاص است و نهایت اشخاص بر شخص مخصوص به کمالات متمیزات فصلی و شخصی از نوع اعنی علم و قدرت ونطق و خواص آن که نفس محمد است صلی اللّه علیه و سلم. آن چنانکه انسان ازحیوان به علم و قدرت ونطق ممتاز گشت، او صلی اللّه علیه و سلم در این کمالات در غایت رتبت نشست که اعجاز است و خرق عادت به قدرت فعلی و تأثیر نفوس چون: و رأیت الناس یدخلون فی دین اللّه افواجا از کلامی که: لایأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه، و از این جهت بعثت او به آخر الزمان و قریب به ساعت مخصوص گشت که: بعثت انا و الساعة کهاتین، اقتربت الساعة و انشق القمر.

حقیقت- نقطۀ آخرین دایره متصل بود به نقطه اولین و در دایرۀ وهمی که وجود آن از سرعت سریان نقطه است عین اول بود: نحن الآخرون السابقون، من رائی فقد رای الحق، ان الذین یبایعونک انما یبایعون اللّه.

حقیقت- هر حرکت که بر سمت نقطۀ آخرین واقع شود اگر بر خط دایره بود مبداء حرکت از این وجه اسفل السافلین گردد و اگر از وجه ترفع بود و تنزل نوعی و شخصی اعلی علیین بوده باشد: قیل ارجعوا و رالکم فالتمسوا نورا، لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم، ثم رددناه اسفل السافلین.

خاتمة- شرف رتبۀ انسانی جهت مظهریت علم وقدرت و احدیت جمع و آخریت اول اقتضای تکلیف کرد، از آنکه فیض چون ازمبداء نزول فرماید تا به حاق وسط نرسد، عروج صورت نه بندد، که ظهور رتبه از هر یک از مظاهر لازم است و چون رتبت به کلیت به فعل آید، بعثت و تکمیل نفوس و دعوت به معاد صورت بندد: یا ایهاالرسول بلغ ما انزل الیک من ربک.

باب هفتم در حکمت تکلیف و جبر و قدر و سلوک

حقیقت- حکمت تکلیف اظهار هستی است به ظهور عجز غیر و اضطرار به عبادت و تعظیم ذات معبود حقیقی، و غایت آنست که حصه عدمیت ممکن که عبدیت است از حصۀ الهیت که وجود است ممتاز گردد، و این بود معنی: ما عبدناک حق عبادتک. ما عرفناک حق معرفتک، و ما قدروا اللّه حق قدره.

حقیقت- حکمت از ابتلای انبیاء و اولیاء تحقق اضطرار مذکور است، و ظهور فنای وجود مجازی که تعین است علی ماهو علیه کان. و از این سبب در کلام مجید آیت اصطفا و اجتبا و غفران انبیا بعد از التجا و ندای ایشان ذکر فرمود. چنانچه درحق آدم (ع): و عصی آدم ربه فغوی، ثم اجتباه فتاب علیه، و در حق نوح (ع): ولقد نادانا نوح فلنعم المجیبون ونجیناه و اهله من الکرب العظیم و در حق ابراهیم (ع): فلما جن علیه اللیل رای کوکبا و الذی اطمع ان یغفرلی خطیئتی یوم الدین، و در حق داود (ع): انما فتناه فاستغفر ربه و خر راکعا و اناب، فغفرناله و درحق سلیمان (ع): و القینا علی کرسیه جسدا ثم اناب، قال رب اغفرلی وهب لی ملکا لاینبغی لاحد من بعدی انک انت الوهاب فسخرنا له الریح. و در حق یونس (ع): فنادی فی الظلمات ان لااله الاانت سبحانک انی کنت من الظالمین، فاستجبنا له. و در حق ایوب (ع): اذنادی ربه انی مسنی الضر و انت ارحم الراحمین. و در حق موسی (ع): قال رب انی ظلمت نفسی فاغفر لی فغفرله. و درحق محمد مصطفی صلی اللّه علیه وسلم: و تخفی نفسک ما اللّه مبدیه و استغفر لذنبک و وضعنا عنک وزرک و اذا جاء نصر اللّه السورة، و توبوا الی اللّه جمیعا، ایه المؤمنون لعلکم تفلحون.

حقیقت- از بحث​های سابق محقق شد که وجه احتیاج جواهر به هستی امکان است، اعراض از این وجه قابل​تر و محتاج​تراند، از آنکه اعراض از افعال و غیرها از جهت هستی به جواهر نیز که محل است محتاج​اند، به خلاف جوهر و نیز تجدد عرض زیادت است بر جوهر که العرض لایبقی زمانین، و بنابراین معنی، حضرت حق تعالی جوهر یعنی نفس انسانی را در خلقت مقدم داشت بر عرض که عمل است و فرمود: واللّه خلقکم و ماتعملون.

حقیقت- فعل اختیاری را احتیاج به واجب الوجود زیادت است از اضطراری، از آنکه اختیاری مسبوق است به خلق و قدرت و ارادت و اختیار دواعی و تحریک اعضاء بر وفق داعیۀ ارادت، و بازهر یکی از این جمله محتاج​اند به ایجاد اسباب و علل بی حصر که آن جمله منتهی می​شود به اضطرار ،به خلاف اضطراری که مجرد ایجاد است، و چون مختار در اختیار مضطراست، اختیار عین اضطرار بود: ما کان لهم الخیرة.

قاعدة- تعلق فعل که امر نسبی است به ظاهر عین تعلقی است که به مظهر دارد و هر دو جهت اگرچه اول حقیقی است و دوم مجازی در حد اعتباراند و باز در هر دو نسبت از حیثیت وحدت کلیت واحدیت جمع حقیقی دیگر است، و در کلام مجید یک فعل را به هر سه جهت نسبت فرماید اما نسبت با حق تعالی ظاهر چنانکه: اللّه یتوفی الانفس و نسبت با خلق: قل یتوفاکم ملک الموت الذی و کل الآیة و اعتبار هر دو نسبت باهم: وقاتلوهم یعذبهم اللّه بایدیکم. از آنکه تعذیب عین فعل است و هم چنان اعتبار نسبت حق ظاهر در مثل: و علمک مالم تکن تعلم و در مثل: ولوشئنا لآتینا کل هداها، وقل کل من عنداللّه وزینالهم اعمالهم و اعتبار نسبت مظهر در مثل: و علمه شدید القوی و مثل: ولکن کانوا انفسهم یظلمون و مثل: جزاء بما کانوا یعملون و مثل: و ما اصابک من سیئة فمن نفسک وزین لهم الشیطان اعمالهم و اعتبار هر دو نسبت در مثل: ان الذین یبایعونک انما یبایعون اللّه، قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونی یحببکم اللّه و ما رمیت اذ رمیت ولکن اللّه رمی. و این مقام خاص مظهر محمدی (ص) است و مسما است به مقام محمود: عسی ان یبعثک ربک مقاما محمودا.

حقیقت- تحقیق این مقام مسبوق است به بقای بعدالفنا که جبر و قدر به هم مجتمع نگردد. هر کدام آیت که مشتمل است بر جبر محض و عدم تأثیر به استقلال، اشارت بود به مقام فنای محض چنانکه: وما انت بهادی العمی عن ضلالتهم و ما انت بمسمع من فی القبوران انت الانذیر، و انک لاتهدی من احببت فلعلک باخع نفسک علی آثارهم. و هر کدام که مشتمل است بر امر به ارسال و تکمیل نفوس چنانکه: وانذر، و قل واتبع وادع، واقبل اشارت بود به بقای محض. و هر کدام که مشتمل است بر حرکت بعد از سکون و کشف بعد از ستر و علم بعد از جهل و غنای بعد از فقر و هدایت بعد از ضلالت اشارت بود به احدیت جمع چنانکه: یاایها المدثر قم فانذر، و: یاایهاالمزمل قم اللیل و: انما انابشر مثلکم یوحی الی والم یجدک یتیما فآوی، ووجدک ضالافهدی و ووجدک عائلا فاغنی.

حقیقت- آن چنانکه توحید میان تشبیه و تنزیه است یعنی اثبات صفات حقیقی و نفی صفات سلبی که: لیس کمثله شیئی و هو السمیع البصیر اعلی مراتب انسانیت یعنی مقام محمدی میان نفی و اثبات است، یعنی بقای بعد الفناء که: فاستقم کما امرت، و بین المشرق و المغرب قبلتی، و ایمان میان نفی و اثبات: واتبع ما اوحی الیک من ربک لااله الا هو و اعرض عن المشرکین، و اعتقاد میان جبر و اختیار که: ما اصابک من حسنة فمن اللّه و ما اصابک من سیئة فمن نفسک قل کل من عنداللّه. و احکام و اخلاق و اعمال میان افراط و تفریط که دین قویم وصراط مستقیم است که: ما کان ابراهیم یهودیا ولانصرانیا و لکن کان حنیفا مسلما. از آنکه حامل وحدانیت و مظهر وجوداعتدال وحسن است که به بعضی از آن اشارت کرده شد: ان هذاالقرآن یهدی للتی هی اقوم، و ان هذاصراطی مستقیما فاتبعوه ولاتتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبیله.

خاتمة- در ترتیب سلوک توحید، چون نخست تعین وجود یعنی در تنزل، حضرت علم است آنگه قدرت، آنگه ارادت، و مظهر انسانی نخست بعد از کلی حقیقی اول وجود می​یابد یعنی تعین جزوی در صورت نطفه تا درجۀ عظمی و لحمی، آنگه حیات که مبداء آگاهی و علم است، آنگاه قدرت یعنی قوت حرکت و بطش، آنگه قوت ارادت تمیز ضار و نافع، و اختیار نافع و کراهت ضار در رفع تعین یعنی عروج بر عکس آن بود. پس به حسب اختیار مجازی در حقیقی از او مرتفع شود به رضا که ضد آن است و باب اللّه اعظم است موصوف گردد: ورضوان من اللّه اکبر،‌و ما کان مؤمن ولامؤمنة اذا قضی اللّه ورسوله امرا ان یکون لهم الخیرة من امرهم. آنگه قدرت جبری در قدرت اختیاری از او برخیزد و به توکل متصف شود که: وعلی اللّه فتوکلوا ان کنتم مؤمنین. آنگه رفع صور علم جزوی در علک کلی به تسلیم: ویسلموا تسلیما. آنگه تعین عدمی وجود مرتفع شود به فناء در توحید: انک میت و انهم میتون و فوق کل ذی علم علیم، حتی یقتل الرجل فی سبیل اللّه. آنگاه اتصاف است به بقای بعد الفناء: و من یتوکل علی اللّه فهو حسبه، که به وجود حقیقی بی عدم که: لایذوقون فیهاالموت الاالموتة الاولی و علم بی جهل: وعلمناه من لدنا علما و قدرت بی عجز و ارادت بی جبر که: لهم فیها ما یشاءون موصوف گردد. و اینجا بود که: فبی یبصر و بی ینطق و بی یسمع را سزاوار آید، بل که: اطعنی اجعلک مثلی و لیس کمثلی، و ختم این مرتبه به مقام محمدی (ص) است که نقطۀ منتها به مبدأ پیوندد: ان صلاتی و نسکی و محیای و مماتی للّه رب العالمین لاشریک له، ان الذین فرض علیک القرآن لرادک الی معاد، کما بداکم تعودون.

باب هشتم در بیان معاد و بیان حشر و حقیقت فنا و بقا

حقیقت- چون محقق گشت که مبداء عبارت است از ظهور هستی در نیستی، معاد عبارت بود از ظهور نیستی در هستی، چه مبدأ و معاد متقابلانند: کما بدانا اول خلق نعیده.

حقیقت- ظهور هستی در نیستی اظهار و ایجاد خلق است و ظهور نیستی در هستی اخفاء، و اعدام و موت، مبداء چون ظهور هستی بود در نیستی: الست بربکم قالوا بلی. معاد ظهور هستی باشد در حقیقت خودش: لمن الملک الیوم للّه الواحد القهار.

حقیقت- ظهور هستی در نیستی اقتضای فنای مظهر کند به حکم ظاهریت که ذاتی است مر هستی را و این دو حال به نشأتین مخصوص است: و ما هذه الحیات الدنیا الا لهو و لعب و ان الدار الاخرة لهی الحیوان.

حقیقت- نیست از روی نیستی هست نگردد، و هست از روی هستی نیست نشود، که قلب حقایق لازم آید، و فنا و بقا هر دو امر اعتباری​اند که از تجدد تعینات متباینه و متوافقه نموده می​شود و وجه نیستی دایما فانی است و وجه هستی دایما باقی: کل شیئی هالک الا وجهه.

حقیقت- بقا اسم وجود است در رتبۀ مظاهر، لیکن حقیقی لازم ذات وجود بود ومجازی به حسب امتداد مظاهر متوافقه، و باز فنا اسم ارتفاع تعین است مخصوص و این لازم ذات تعین بود: ما عندکم ینفد و ما عنداللّه باق.

تمثیل- تعین انائی جزئی مثلا به انکسار مرتفع شود وبر او اطلاق فنا و عدم نکنند با آنکه سفال را باقی خوانندو علی هذا چون سفال خاک و خاکستر شود، پس بقای اسم همان وجود است که با تعین انایی بود که در سفال اطلاق می​کنند، و اگر نه سفال را حادث گفتندی نه باقی: فلا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل اللّه اموات بل احیاء.

حقیقت- ظهور وجود تجلیات وجه باقی چون در مظاهر متوافقه بود اسم بقا که لازم وجود ظاهر است در آن مظهر ظهور کند، چه ملایمت و توافق در طور خویش یعنی درعالم کثرت مظهر عالم وحدت وحسن وجه باقی​اند و باز چون ظهور آن در مظاهر غیرمتوافقه بود فنا که عدم مظهر است ظاهر گردد. چه عدم توافق و مخالفت عدمی در این طور مظهر کثرت و قبح وجه فانی عدم ممکن است: کل من علیها فان، و یبقی وجه ربک ذوالجلال و الاکرام.

رمز- مدرک از وجه ظاهر حس در این نشأه دنیا است و مدرک از وجه باطن عقل در این نشأه آخرت است و در نشأه دیگر قضیه منعکس بود و خط وهمی میان ظهورو بطون برزخ حدوث است و تتمه این حقیقت در اسم ظاهر و باطن گفته شد: و من ورائهم برزخ الی یوم یبعثون.

نکتة- مسافت میان دنیا و آخرت از مقوله کیف است: من مات فقد قامت قیامته، و کمیت تابع آن: بعثت انا و الساعة کهاتین، یوم کانهم یرونه بعیداونراه قریبا.

حقیقت- گفته شد که تعین در هر طرفة العین منتفی و متجدد می​گردد و انتفای جزو مستلزم انتفای کل است و وجود حق تعالی فیاض مطلق است و واهب الصور بی علت و آلت و ماده و مدت. پس عالم در هر طرفةالعین معدوم می​گردد و عالم دیگر موجود می​شود: انما توعدون لصادق و ان الدین لواقع.

حقیقت- چون غیروجود حق تعالی جز عدم نیست به ضرورت رتبت تعینات را به جملگی که مسما است به این عالم نهایتی و انقراضی بود،‌و تعینات متوافقه مجازی را انقضائی باشد که آن مسما است به: طامۀ کبری و نشأه اخری. لیکن محجوب مکان و زمان را نظر به فنای چیزی که عمر آن دهور بود نرسد، آن چنانکه گفته شد، مگر وقتی که طی زمان و مکان کرده شود: کلا سیعلمون ثم کلا سیعلمون.

قاعدة- از بحث​های رفته روشن شد که قیامت کبری را سه مثال است: اول آنکه در هر طرفةالعین به نسبت با هر شخص و به نسبت با جمیع عالم واقع می​شود. دوم آنکه مخصوص است به عارف بعد از مرگ اختیاری به حسب ترقی و تجدد احوال و سرعت سریان و کشف اسرار. سیم مشترک است میان اشخاص انسانی و مخصوص بدین نوع بعد از موت طبیعی. اما طامةالکبری به نسبت با مجموع اشخاص و انواع و اجناس بود که زمان را به کلی طی کنند که: وما امرالساعة الا کلمح البصر اوهواقرب. و مکان را هم چنان طی کنند که: یوم تبدل الارض غیرالارض و اذا السماء انشقت و اذا الشمس کورت و اذا السماء انفطرت الآیات.

حقیقت- چنانکه قوت طینت مبداء در معاش پیدا می​گردد و تعینات از اوضاع و هیأت بروفق ظهور این نشأه عارض او می​شود چنانکه از قوت عناصر و امتزاج ایشان انواع و اصناف متولد می​گردد، و متخیله که تصویر معانی می​کند بخصوص در خواب، و ملایک و جن که به اشکال مختلفه متشکل می​شود، هم چنان قوت باطنیت معاش نفسی و بدنی در معاد به فعل آید و ظاهر گردد، و مناسب آن نشأه مصور و مجسم شود، بر وفق آن قوت از علم و عمل، و خلق که نتیجه آن بود و صور و هیأت و اسمای آن در نصوص وارد است چون حور و قصور و طوبی و رضوان و انهار و اثمار و باز اضداد آن از مار و کژدم و آتش و مالک، و وجه مناسبت هر یکی از اجزاء با عملی که مترتب است بر آن بر صاحب بصیرت پوشیده نماند: انما اعمالکم یرد علیکم، فکشفنا عنک غطاءک فبصرک الیوم حدید.

حقیقت- طول اعمار وخلود اشخاص به حسب توافق مظاهر تعینات و کثرت آن بود، مثلا عمر زمان که اجزای آن یعنی آنات در غایت توافق است دراز عمرتر از افلاک است، و همچنان افلاک که بسیط​اند ازعناصر دیرینه​تراند و عناصر از موالید و جواهر فی الجمله از اعراض، و چون آخرت و آخرتیان در غایت اعتدال و توافق​اند تا تشابه در آن واقع می​شود، لاجرم دایم الوجود و مخلد باشند: و اتوابه متشابها و لهم فیها ازواج مطهرة و هم فیها خالدون.

تذکرة- تشابه در احوال معاد سابقان که به مقام اتحاد رسیده​اند و به بقای حقیقی موصوف گشته و صورت تضاد و اختلاف تعینات به کلیت از ایشان مرتفع شده زیادت از ابرار بود که اصحاب یمین​اند، چنانکه فرمود: متکئین علیها متقابلین، و دراتفاق واختلاف احوال طوایف سه گانه از سابقان و اصحاب یمین و اصحاب شمال در سورۀ واقعه تأمل باید کرد تا روشن گرددآیت: انه لقرآن کریم، فی کتاب مکنون، لایمسه الا المطهرون، تنزیل من رب العالمین.

قاعدة- غایت کمال هر چیزی بالقوة در او حاصل است، بلکه کمالات جملۀ اشیاء در هر شیئی مرکوز است و بواسطۀ تعینات دراو پوشیده​اند: ما بالذات لایزول بما بالعرض. چون موانع مرتفع گردد از او به ظهور آید و انواع لذات حسی و وهمی وخیالی و عقلی و کشفی به حسب وصول هر یک به ملایم و موافق خویش حاصل شود: فلا تعلم نفس ما اخفی لهم من قرة اعین وفیها ماتشتهیه الانفس وتلذالاعین.

حقیقت- چون هر یک از قوای مذکوره به قوت مجموع موصوف گردند مجموع مدرکات هر یکی را حاصل شود، و چشم که الطف واشرف آلات ادراک است به غایت ونهایت کمال ادراک خویش رسد، و وجود به کلیت با جملۀ مراتب کمال بر او ظاهر شود، معرفت و کشف که حصه بصیرت است به رویت مسما گردد: وجوه یومئذ ناضرة الی ربها ناظرة.

فذالک- معرفت فطری که لازم وجود است به مثابت حبه بر اطوار نشأتین گذار فرمود و در هر طوری او را شهودی خاص حاصل گردید و مرتبه​ای از مراتب کمال به فعل آمد و اسمی از اسمای حسنی به حد شهود عینی رسید، و باز در آخر، آخر در مظهر اول و ظاهر در مظهر باطن ظهور فرمود. اکنون معلوم شود که خط مستقیم وهمی در صورت شجره به حقیقت دوری بوده است، چه که اتصال نقطۀ اول و آخر جز در حرکت دوری صورت نه بندد، و باز در حرکت وهمی دایرۀ محیط به حقیقت نقطه بسیط مجرد است و نقطه عین وحدت: منه بداء و الیه یعود. هو الاول و الآخر و الظاهر و الباطن و هو بکل شیئی علیم ولاحول و لاقوة الاباللّه العلی العظیم.

مرآت المحقّقین

بسم اللّه الرحمن الرحیم : حمد و ثنای بی عدد ذوالجلالی را که آثار قدرت او در ...

باب اول در بیان نفس طبیعی و نباتی و حیوانی و انسانی و قوّت​های ایشان و خادمان ایشان

باب دوّم در صدور موجودات : بدان که اول چیزی که حق سبحانه و تعالی بیافرید عقل ...

باب سوم در بیان واجب و ممکن و ممتنع : بدان که هرچه عدم او ضروری بود او را ممتنع الوجود خ ...

باب چهارم در بیان آنکه حکمت در آفرینش چه بود : بدان که حق تعالی مردم را بجهت آن آفرید تا او را بش ...

باب پنجم در مبدأ و معاد : بدان که تن مردم را اصل از خاک است و خاک به واسطۀ ا ...

باب ششم در برابر کردن آفاق با انفس یعنی برابر کردن تن آدم با عالم

باب هفتم در تطبیق آفاق و انفس : بدان که مجموع عالم بعضی ظاهر است و بعضی باطن. آنچه ...

بسم اللّه الرحمن الرحیم

حمد و ثنای بی عدد ذوالجلالی را که آثار قدرت او در عالم آفاق و انفس چون آفتاب جهانتاب بر چشم اهل بصیرت تابان است کقوله تعالی: «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتی یتبیّن لهم انّه الحق»؛ و اظهار صنع او در ظاهر و باطن عالم مُلک و ملکوت روشن و عیان است کقوله تعالی: «و فی الارض آیات للموقنین و فی انفسکم افلا تبصرون»؛ بلکه از اوج گنبد خضرای افلاک تا حضیض مرکز غَبْرای خاک جمله دلایل هستی اوست کقوله تعالی: «انّ فی خلق السموات و الارض و اختلاف اللیل و النهار لایات لاولی الالباب»؛ و هیچ ذره از ذرات عالم از فیض جود و کرم او خالی نیست کقوله تعالی: «فاینما تولوا فثم وجه الله»؛ و ذرات و قطرات جبال و بحار جمله در تسبیح و تهلیل حضرت اویند کقوله تعالی: «و ان من شیء الا یسبّح بحمده».

و صلوات و تحیّات فراوان بر جان انبیا و رسل، علیهم السلام، علی الخصوص بر جان پاک مهتر پیغمبران و پیغمبر آخر زمان محمد مصطفی- علیه افضل الصلوات و اکمل التحیّات- باد که خلق را از هاویۀ جهالت به واسطۀ انوار هدایت خلاص گردانید و بعضی از خلایق را به علم خداشناسی خاص گردانید و به واسطۀ معرفت نفس به معرفت حق رسانید که: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه»؛ و بر جان اهل بیت و خاندان و یاران او و سلّم تسلیما کثیرا.

اما بعد بدان که این مختصری است در بیان معرفت نفس و علم خداشناسی و دیدن و دانستن لقای حق سبحانه و تعالی به واسطۀ دانستن و دیدن صنایع و بدایع و غرایب و عجایب قدرت او در عالم ظاهرو باطن، و شناختن آیات بیّنات او درعالم آفاق و انفس. و این کتاب را مرآت المحققین نام نهادیم، بجهت آنکه مرآت آینه باشد و خاصیت آینه آن باشد که چون کسی را در چشم نور باصره باشد و هوا روشن بود و آینه مُصَقَّل باشد، چون در نگرد خود را بتواند دیدن.

و چون کسی را نیز اعتقاد پاک باشد و ذهن روشن بود، چون در این کتاب مطالعه کند خود را بتواند دید و از خودشناسی به خداشناسی تواند رسید کقوله علیه السلام: «من عرف نفسه فقد عرف ربه»؛ و به حقیقت وحدانیت حق تواند رسید و لقای او را در هر دو عالم بتواند دید و ازنابینائی «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی و اضل سبیلا»، نجات تواند یافت و از چشمۀ حیات جاودانی آب زندگانی دو جهانی تواند نوشید، و این کتاب محتوی است بر هفت باب:

باب اول در بیان نفس طبیعی و نباتی و حیوانی و انسانی و قوّت​های ایشان و خادمان ایشان

بدان که نفس طبیعی عبارت از قوّتی است که اجزای جسم را نگذارد تا از یکدیگر متلاشی شود، و نفس طبیعی را دو خدمتکار است که یکی را خِفَّت گویند و دیگری را ثقل. و خفت عبارت از قوتی باشد که مایل محیط بود و ثقل بر عکس او.

و نفس نباتی عبارت از قوتی باشد که جسم را در طول و عرض و عمق بکشد و بزرگ گرداند و نفس طبیعی خادم نفس نباتی باشد و نفس نباتی را به غیر از او هشت خادم دیگر باشد چون: جاذبه و ماسکه و هاضمه و ممیزه و دافعه و مصوره و مولده و منمیه.

و جاذبه قوتی را گویند که غذا را از ظاهر جسم به طرف باطن جذب کند و ماسکه آن راگویند که آن غذا را نگه دارد و هاضمه قوتی را گویند که غذا را پخته گرداند و ممیزه آن قوت را گویند که چون غذا پخته شود کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه آن را گویند که از غذا آنچه کثیف باشد از جسم بیرون کند، چنانکه از درختان چیزها بیرون می​آید که آن را صمغ خوانند. و مصوره آنست که غذا را همرنگ جسم می​گرداند و مولده آنست که از جسم هرچه لطیف​تر باشد آن را جمع کند تا از آن مجموع مثل آن جسم حاصل کند، چنانکه در نبات آن مجموع را تخم خوانند و در حیوانات نطفه گویند و منمیه آنست که جسم را در بزرگ شدن مدد کند.

و این هر دو نفس با این مجموع قوّت​ها که یاد کردیم همه خادمان نفس حیوانی​اند و نفس حیوانی قوتی است که جسم به اختیار او حرکت کند وچیزها را به حس دریابد و نفس حیوانی به غیر از این خادمان که گفتیم دوازده خادم دیگر دارد، چنانکه ده حواس​اند و یکی قوت شهوت ودیگر قوت غضب.

و از این ده حواس، پنج ظاهرند چون چشم و گوش و بینی و دهان و پوست؛ و پنج باطنند چون حس مشترک و خیال و وهم و ذکر و حفظ. بیان این ده حواس و قوت شهوت و غضب و چگونگی احوال ایشان در بیان خادمان نفس انسانی گفته شود، ان شاء الله.

اکنون بدان که نفس طبیعی با خادمان خود خادم نفس نباتی است و نفس نباتی با خادمان خود خادم نفس حیوانی است و نفس حیوانی با خادمان خود خادم نفس انسانی​اند. پس این مجموع نفس​ها و قوّت​ها که بیان کرده شد همه خادمان نفس انسانی​اند و نفس انسانی را به غیر از این خادمان، خادمان بسیارند و ما آنچه درمعرفت نفس ضروری باشد بعد از این بیان کنیم تا طالبان راه حق را روشن گردد.

اکنون بدان که از این پنج حواس ظاهره هر یکی را کاری و شغلی مخصوص است که دیگری از آن کار و شغل عاجز است، چنانکه کار قوت باصره آنست که اشکال و الوان را درک کند و فرق میان سپیدی و سیاهی و سبزی و سرخی و درازی و کوتاهی و دوری و نزدیکی و نور و ظلمت تواند کرد و حواس دیگر از این کارها عاجزند.

و حس سمع را کار ادراک اصوات است، یعنی آوازها را از یکدیگر بشناسد و سخن به واسطۀ او در توان یافت، و حواس دیگر را این شغل نیاید. و حس شم بویهای خوش و ناخوش را دریابد و این شغل بدو مخصوص است و حس ذوق میان شیرینی و ترشی و تلخی و شوری فرق کند و غیر از این کاری دیگر از او نیاید و حس لمس در همۀ اعضا باشد اما در دست بیش باشد و بدو نرمی و درشتی و گرمی و سردی و تری و خشکی و گرانی و سبکی و بعضی چیزهای دیگر که ظاهر است ادراک توان کرد و از این تقریر روشن شد که حواس هر یک از کار یکدیگر عاجزند که از چشم کار گوش و از گوش کار چشم نیاید و از ایشان کار ذوق و از ذوق کار لمس و از لمس کار ذوق نیاید و همچنین قیاس می​کن. در این موضع این قدر کافی است از احوال حواس ظاهر.

بعد از این بدان که یکی از حواس باطن حس مشترک است و او در اول دماغ است. و او را برای دو معنی حس مشترک خوانند: یکی از برای آنکه چون چیزی به دو چشم ادراک کنند، صورت آن چیز در حس مشترک یکی نماید و اگر در حس مشترک خللی باشد آن کس یک چیز را دو بیند، بجهت آنکه مثلاً یک کس را به یک چشم احساس توان کرد و چون آن چشم بگیری به چشم دیگر همان کس را همان توان دید، یعنی احساس توان کرد. پس اگر حس مشترک این دو صورت را با یکدیگر جمع نکند همه کس یک چیز را دو چیز بیند همچو اَحْوَل و چون ظاهر است که به دو چشم یک چیز احساس می‌کند با وجود آنکه چشمی علیحده آن چیز را ادراک می​کند پس روشن شد که چون صورت آن چیز در حس مشترک نقش کرده می​شود آن چیز یکی می​نماید. یک معنی حس مشترک این است. و معنی دیگر آنست که او در آخر حواس ظاهر است و در اول حواس باطن، وهر چیز که از حواس ظاهر معلوم شود اول بدو رسد و بعد از آن به حواس دیگر باطن و هر چیزی که از باطن به ظاهر خواهد آمد اول از حواس باطن بدو رسد و بعد از آن به حواس ظاهر. پس او را بجهت این معنی حس مشترک گویند و از این تفسیر معلوم شد که کار او در بدن چه چیز است.

و از حواس باطن یکی خیال است و کار او آنست که چون ازحواس ظاهر چیزی معلوم شود یا شخصی دیده شود، بعد از آن خیال آن صورت را می​بیند بی آنکه آن صورت آنجا باشد؛ چنانکه کسی شهری را دیده باشد و از آن شهر رفته به جایی دیگر، هر گاه که خواهد صورت آن شهر را مشاهده تواند کرد بی​آنکه چشم آن شهر را بیند. پس کار خیال آنست که ادراک معانی کند از صورتها و بحقیقت خیال بر مثال کاتبی باشد که معانی را از صورت جدا می​کند، یعنی تا کسی لفظی نگوید در سخن معنی حاصل نگردد و کاتب آن معنی را به دیگری تواند رسانیدن بی آنکه الفاظ و اصوات در میان باشد. پس خیال نیز چیزها به مردم رساند بی آنکه آن چیزها حاضر باشد، ولی باید که چشم یا یکی از حواس ظاهر آن را احساس کرده باشد یا امثال آن صورتها را ادراک کرده باشد.

و دیگری از حواس باطن وهم است، و کار وهم آنست که چیزهای دیده یا نادیده، راست یا دروغ به نفس می​نماید، خواه آن معانی را در خارج صورتی باشد یا نباشد، وهم ادراک آن چیزها کند. چنانکه مردم خواهند که هزاران هزار آفتاب بر آسمان توهم کنند با وجود آنکه یکی بیش نیست و هزار دریا از سیماب در عالم توهم کنند با وجود آنکه هیچ نیست و هزار کوه از یاقوت و زر و پیروزه توهم کنند ولیکن او در حیوانات غیرانسان به جای قوت عقل است، بجهت آنکه برۀ گوسفند مادر خود را به واسطۀ او شناسد در رمۀ گوسفند با وجود آنکه مانند مادرش صد گوسفند دیگر باشد ودشمنی گرگ و دوستی چوپان را هم بدین قوت احساس تواند کرد و این قوت وهم را بعضی از مشایخ شیطان گفته​اند که جملۀ قوت​ها که بیان کرده شد مسخر مردم شدند الا وهم که مسخر او نشد، چنانکه جملۀ ملایکه آدم را سجده کردند و ابلیس او را سجده نکرد و قوت وهم هرگز از دروغ گفتن و چیزهای کژ نمودن باز نگرددو آنکه حضرت مصطفی علیه السلام فرمود که هر آدمی که از مادر بزاید او را شیطانی همزاد باشد، آن معنی قوت وهم است.

وحس دیگر از حواس باطن فکر است و آن قوتی باشد که اگر در فرمان عقل باشد او را ذاکره و متفکره گویند و اگر در فرمان وهم باشد او را متخیله گویند و کار این قوت آن باشد که هرچه از حواس ظاهر و باطن در قوت حافظه نوشته باشداو آن چیزها را مشاهده کند و او بحقیقت چون خواننده​ای است که لوح در پیش نهاده باشد و آنچه در لوح مسطور بود می​خواند.

وحس دیگر از حواس باطن قوت حافظه است که او چون لوحی است که هرچه از حواس ظاهر و باطن بدو رسد نقش آن چیز آنجا بماند و آنکه مردم یک بار یکدیگر را می​بینند و بار دیگر بهم می​رسند یکدیگر را می​شناسند، بجهت آنست که در اول چون بهم رسیدند نقش ایشان در قوت حافظۀ هر دو نوشته شد و چون بار دیگر بهم رسند قوت ذاکره آن نقش اول را که در حافظه نوشته است با این نقش دیگر که در بار دوم نوشته شد برابر کند بعد از آن داند که این شخص را پیش از این دیده. پس قوت حافظه چون لوحی است و قوت ذاکره چون خواننده و قوت خیال نویسنده و قوت وهم شیطانی و حس مشترک دریائی که هرچه از این جویها آب درآید آنجا یکی شود و حس مشترک را بنطاسیا نیز گویند. و در این مقام ذکر حواس این قدر کافی است.

بعد از این بدان که قوت غضب و شهوت چیست؟ هر حرکتی که از برای دفع مضرت یا غلبۀ بر غیری در حیوان حاصل گردد، آن را غضب گویند و هر حرکتی که از برای جذب منفعت یا طلب لذت در حیوان پدید آید، آن را قوت شهوانی خوانند و معنی ایشان معلوم شد و در این مقام این قدر کفایت بود.

من بعد بدان که این حواس و قوتها که بیان کرده شد همه خادمان نفس انسانی​اند و به غیر از این، نفس انسانی را دو خادم دیگر هست یکی را عقل عملی گویند و یکی را عقل نظری، مثال عقل نظری چنانست که مثلاً بنّا اول تصور کند سرایی را یا کوشکی را که چون خواهد بود و با چند طاق و رواق خواهد شد و این کار عقل نظری است. بعد از آن عقل عملی، چنانکه عقل نظری تصور کرده باشد، آن را از قوت به فعل آورد و جملۀ صنعت​ها و پیشه​ها از خوردنی​ها و پوشیدنی​ها و مقام​های باشیدن از شهرها و خانه​ها و هرچه امثال این باشد، همه از نظر کردن و فرمودن عقل نظری است و فرمانبرداری عقل عملی عقل نظری را. از اینجا معلوم شد که عقل عملی خادم عقل نظری است.

باب دوّم در صدور موجودات

بدان که اول چیزی که حق سبحانه و تعالی بیافرید عقل بود کقوله علیه السلام: «اول ماخلق اللّه تعالی العقل». و عقل را سه معرفت داد: اول معرفت خود، دوم معرفت حق، سوم معرفت احتیاج او به حق. و از هر معرفتی چیزی در وجود آمد: از معرفت خود نفسی و از معرفت حق عقلی و از معرفت احتیاج او به حق جسمی پیدا شد. و در عقل دوم همین سه معرفت پیدا شد و از آن سه معرفت او هم بر این طریق عقلی دیگر و نفسی دیگر و جسمی دیگر پیدا شد. همچنین تا نُه مرتبه، نُه عقل و نُه نفس و نُه جسم پیدا شد و آن نُه جسم، نُه فلک است و نُه نفس، نفوس فلکی و نُه عقل، عقول افلاک. پس هر فلکی را نفسی و عقلی و جسمی باشد.

فلک اول را عرش خوانند و فلک اطلس و فلک الافلاک و جسم کل هم گویند. و فلک دوم را کرسی خوانند و فلک البروج و فلک الثوابت نیز خوانند و فلک دیگر را که زیر اوست فلک زحل خوانند و فلک دیگر را فلک مشتری و دیگر فلک مریخ و دیگر فلک آفتاب و دیگر فلک زهره و دیگر فلک عطارد و دیگر فلک قمر و عقل فلک قمر را عقل فعال خوانند و نفس او را واهب الصور گویند.

و بعد از افلاک، عناصر اربعه یعنی آتش و هوا و آب و خاک پیدا شد، بعد از آن، به امر الله تعالی، کواکب و افلاک عناصر را در هم سرشتند و از ازدواج وامتزاج ایشان موالید پیدا شد یعنی معادن و نبات و حیوان. بعد از این مجموع انسان پیدا شد و هرچه در این عالم پیدا شود به تأثیر کواکب باشد به امر حق تعالی. و کواکب بندگان حضرت اللّه​ اند که شب و روز مسخر امر اویند و به فرمان او درکارند کقوله تعالی: «والشمس و القمر و النجوم مسخرات بامره».

و ترتیب عناصر چنان است که اول کرۀ آتش است و در جوف او کرۀهوا و بعد از آن آب و بعد از آن خاک. و دلیل آنست که آتش را میل به طرف بالا است، چنانکه در شمع​ها و چراغ​ها مشاهده می​کنیم، و دیگر آنکه چون نفّاطان آتش بازی می​کنند آتش آن جسم را که در وی می​افتد می​سوزد و بالای هوا می​بردو مکان هوا بالای آب است، بدان دلیل که اگر مشکی را پر از هوا کنی یعنی باد و در زیر آب بری قرار نگیرد و بر بالای آب آید. و مکان آب بالای خاک است، دلیل آنکه سنگ و کلوخ را چون بر بالای آب می​نهیم قرار نمی​گیرد و در زیر آب می​رود.

و از عقل کل تا به کرۀ خاک، این مجموع طریق مبدء است؛ و از خاک تا انسان، یعنی معادن و نبات و حیوان، طریق معاد است. پس نور الهی وفیض سبحانی از عالم ارواح یعنی از عقول به نفوس و افلاک فایض می​گردد تا به کرۀ خاک و بعد از این رجوع می​کند به طریق معادن و نبات و حیوان و انسان و به حضرت الهی متصل می​گردد؛ همان نور باشد که از آن مقام آمده باشد و بر این مقامات گذشته و باز به مقام خود رفته کقوله تعالی: «کل الینا راجعون»؛ کقوله تعالی: «یا ایتّهاالنفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة»؛ کقوله علیه السلام: «کل شیء یرجع الی اصله».

و باشد که به تدریج و مرور ایام کرۀ آتش اندک اندک صورت آتش رها کند و صورت هوا گیرد؛ و هوا نیز به تدریج صورت آب گیرد و آب صورت خاک و خاک صورت آتش گیرد؛ و بر این طریق عناصر از صورتی به صورتی نقل می​کنند تا باز به صورت اصلی خود روند و این تبدیل عناصر را استحاله خوانند.

و بدان که طبیعت آتش گرم و خشک است، و هوا گرم و تر، و آب سرد و تر، و خاک سرد و خشک. پس آتش با هوا در گرمی یکی باشد و هوا با آب در تری یکی بُوَد و آب با خاک در سردی یکی باشد و خاک با آتش در خشکی یکی باشد. پس چون خشکی آتش به تری بدل گردد و آتش گرم و تر شود هوا گردد؛ و چون گرمی هوا به سردی بدل شود، هوا آب گردد؛ و چون تری آب به خشکی خاک بدل گردد، آب خاک شود؛ و خاک را چون سردی به گرمی بدل گردد آتش شود و شاید که این استحاله را بدایت از طرف آتش بود، یعنی آتش هوا و هوا آب و آب خاک و خاک آتش شود واین طریق را مبدء خوانند.

و شاید که برعکس اول، خاک آب شود و آب هوا و هوا آتش و آتش خاک و این طریق را معاد خوانند. اکنون بر استحالۀ عناصر دلیل بگوئیم تا طالبان حق را راه خداشناسی و آثار قدرت او روشن شود.

اول دلیل آنکه آتش هوا می​شود آنست که جملۀ شمع​ها و چراغ​ها را میل به طرف بالاست و در شب بغایت ظاهر و روشن است. اگر آتش هوا نشدی بایستی که از هر شمعی و چراغی خطی بودی روشن و متصل بالا رفته تا به کرۀ آتش، لیکن چون آتش و هوا در گرمی شریکند و در خشکی و تری از یکدیگر جداشده​اند و خشکی این مشعل​ها به نسبت باتری هوا اندک است، فی الحال خشکی آن شمع و چراغ به تری بدل می​شود. و این دلیل روشن است و نزد عقلا بغایت مبرهن و معین.

اما بیان آنکه هوا آب می​شود آنست که در فصل بهار و تیرماه بامداد که مردم برخیزند نباتات را تر بینند و آن را شبنم خوانند و آن هوا باشد که در سحرگاه سرد شده باشد و آب شده؛ بجهت آنکه هوا با آب در تری شریکند و در گرمی و سردی از هم ممتاز، چون گرمی هوا به سردی بدل شود آب شود. و آب خاک چنان می​شود که چون باران می​بارد و در زمین می​رود اول قطرۀ آب خاک می​شوداما چون قطرات آب بسیار شد آنگاه گِل می​شود و دیگر بیان آنکه خاک، آتش می​شود آنست که نباتات مرکبند و در ایشان خاک بیشتر است و چون آتش در هیزم افتد بعضی اجزای هیزم آتش شود و برود و دلیل این سخن آنست که هیزم مثلاً صد من بسوزانند، چون سوخته شود اندک خاکستر بماند، باقی آتش و دود شده و بدر رفته باشد و در بعضی شهرها هست که هیزم آن قوم از سنگ است و از آن سنگ بعضی آتش می​شود واز آن معنی حق خبر داده، قوله تعالی: «فاتقوا النار التی و قودها الناس و الحجارة».

دلیل استحالۀ عناصر روشن شد، و در این کتاب این قدر کافی است از احوال عناصر، هرچند عجایب و غرایب حضرت عزت در عالم بسیار است.

باب سوم در بیان واجب و ممکن و ممتنع

بدان که هرچه عدم او ضروری بود او را ممتنع الوجود خوانند و هر چه وجود او ضروری بود او را واجب الوجود گویند و هر چه وجود و عدم او هیچ کدام ضروری نبود او را ممکن الوجود خوانند. اکنون بدان که هر چه موجود است یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود، بجهت آنکه موجود دروجود خود به غیری محتاج هست یا نیست.

اگر در وجود خود به غیری محتاج نیست، آن را واجب الوجود خوانند چنانکه حق سبحانه و تعالی، و اگر در وجود خود محتاج است به غیری، او را ممکن الوجود خوانند و اینجا اثبات واجب الوجود ظاهر شد چرا که ممکنات موجودند و وجود ممکنات البته از غیری باشد و آن غیر هر آینه منتهی شود به واجب الوجود. و دیگر آنکه تا واجب الوجود نباشد ممکن الوجود را ممکن نتوان گفت، یعنی تا اول محتاجٌ الیه نباشد نتوان گفت که فلان چیز محتاج است به فلان چیز، پس واجب الوجود ثابت شد و ممکن الوجود در بقای وجود اگر محتاج نباشد به غیری، آن را جوهر گویند و اگر باشد آن را عرض خوانند و بدان که بقای وجود غیر وجود است؛ بجهت آنکه دو کس را می​بینیم یکی تا ده سال بیش نمی​ماند و یکی تا صد سال می​ماند و هر دو در وجود شریکند، بجهت آنکه در حال حیات هر دو بر هر دو صادق است که موجودند؛ اما بقای وجود این صد سال است و بقای وجود آن دیگر ده سال. پس معلوم شد که بقای وجود غیر وجود است. پس ممکنات یا جوهر باشند یا عرض.

و جواهر بر پنج قسمند: اگر جوهر محل جوهر دیگر هست آن را هیولی گویند و آن حال را صورت. و اگر مرکب باشد از حال و محل، آن را جسم خوانند و اگر از این اقسام ثلاثه نباشد آن را جوهر مُفارق خوانند و جوهر مفارق اگر در اجسام متصرف باشد آن را نفس خوانند و اگر نه، آن را عقل گویند و اگر میان آن عقل و ذات حق تعالی واسطه​ای نباشد آن را عقل اول خوانند وعقل کل نیز گویند و اگر در زیر آن عقل هیچ عقل دیگر نباشد آن را عقل فعال خوانند و اگر در طرفین او عقول باشند آن را عقل متوسط خوانند و نفس نیز اگر در اجسام بسیط تصرف کند آن را نفس فلکی خوانند.

و جسم یا بسیط باشد یا مرکب، و بسیط آن باشد که از عناصر اربعه مرکب نباشد و اگر از عناصر مرکب باشد آن را جسم مرکب خوانند و جسم بسیط یا عُلْوی باشد یا سُفْلی. علوی همچون افلاک و سفلی همچون عناصر؛ و علوی یا منیر باشد یا نباشد، اگر منیر باشد کواکب گویند و اگر نباشد افلاک گویند.

و نفس اگر در اجسام مرکب متصرف شود و آن جسم را نشو و نما نباشد، آن را معدن گویند، چون زر و نقره و پیروزه و اگر نشو و نما باشد و حس و حرکت نباشد، آن را نبات خوانند، مثل درختان و گیاه و اگر حس و حرکت باشد و نطق نباشد، آن را حیوان خوانند و اگر نطق باشد انسان گویند ودر جماد نفس طبیعی غالب است و در نبات، نباتی و در حیوان، حیوانی و در انسان با این همه نفسها نفس ملکی نیز هست.

و عرض نیز نه قسم است، و جوهر را اگر بانه عرض جمع کنیم ده باشد، یکی جوهر و نه عرض. و این مجموع را مقولات عشره خوانند واین بیت مجموع را شامل است:

از مقولاتت اگر پرسد کسی ای شیردل

در جواب او بگو فی الحال ای چون جان و دل

جوهر است و کم و کیف است و اضافت بامتی

باز وضع و این و ملک، اَنْ یفعل و اَنْ ینفعل

و این بیت دیگر مثال همه را شامل است:

مرد دراز نیکو مهتر به شهر امروز

با خواسته نشسته وز فعل خویش پیروز

و در این مقام از احوال اَعْراض همین مقدار کافی است. پس جوهر بر پنج قسم باشد: عقل و نفس و هیولی و جسم و صورت؛ و جسم مرکب چون معادن و نبات و حیوان و انسان؛ و جسم بسیط چون افلاک و عناصر و این ابیات این مجموع را شامل است:

اول ز مکوَّنات عقل و جان است

وندر پی آن، نُه فلک گردان است

زین جمله چو بگذری چهار ارکان است

پس معدن و پس نبات و پس حیوان است

دیگر بدان که در مراتب مرکبات، میان معادن و نبات، متوسط مرجان است، یعنی در شکل و صلابت همچو سنگ است و لیکن در دریا می​روید و همچو نبات از میان آب برمی​آید و چون خشک شد سنگ می​گردد. و متوسط میان نبات و حیوان، درخت خرما است که چند خاصیت حیوان دارد، یعنی چنانکه در حیوان مذکر و مؤنث هست در او نیز هست، چنانکه تا مذکر حیوان به مؤنث نزدیک نشود بار نگیرد درخت خرما نیز تا مذکرش ندهند بار ندهد. دیگر چنانکه حیوانات را سر ببرند هلاک شوند، درخت خرما نیز چون سرش ببرند هلاک شود و متوسط میان حیوان و انسان بسیار است، اما آنچه ظاهرتر است کپی است، یعنی بوزینه، که همۀ اعضای او به مردم ماند.

و این متوسطات برای آنند که هر یک بدایت مرتبۀ اعلا خودند و نهایت اسفل، تا سلسلۀ موجودات و مراتب ایشان مرتب باشد.

پس بدان که چون کواکب به امراللّه تعالی حرکت کردند، عناصر را در هم سرشتند تا معادن پیداشد. آنگاه نبات پیدا شد تا غذای حیوان باشد، پس حیوان پیدا شد، آنگاه چون حیوان به کمال رسید انسان پیدا شد. و این معنی را در محل خود روشنتر از این بیان کنیم ان شاء اللّه و اللّه اعلم.

باب چهارم در بیان آنکه حکمت در آفرینش چه بود

بدان که حق تعالی مردم را بجهت آن آفرید تا او را بشناسند و بپرستند کقوله تعالی: «و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون»، ای لیعرفون. یعنی نیافریدیم جنّیان را و آدمیان را مگر از برای آنکه حضرت ما را بشناسند و بپرستند. و در احادیث الهی چنین آمده است که داود نبی، علیه السلام، از حضرت حق تعالی سؤال کرد که الهی حکمت چه بود که عالم و آدم را پیدا کردی؟ خطاب آمد که: «کنت کنزاً مخفیاً فاحببت ان اعرف، فخلقت الخلق لکی اعرف». و معنی این حدیث قدسی را شیخ فریدالدین عطار در نظم بیان فرموده:

ز رب العزة اندر خواست داود

چه حکمت بود کآمد خلق موجود؟

جواب آمد که تا این گنج پنهان

که آن مائیم، بشناسند ایشان

تو از بهر شناسائی گنجی

به گلخن سر فرود آری برنجی

و چون معلوم شد که حق تعالی مردم را بجهت معرفت خود آفریده است، هر آینه باید که ایشان را استعداد آن داده باشد و الا مردم بی استعداد حق را نتوانند شناخت و حضرت حق را به دیدن و دانستن آیات و آثار قدرت او در آفاق و انفس توان شناخت و مردم را میسر نبود که در قعر دریا و عروق جبال روند و اسرار عالم سفلی را مشاهده کنند و بر افلاک برآیند و حقایق و دقایق عالم اعلی را ببینند و در انفس عالم ملکوت روند و احوال ارواح یعنی عقول و نفوس افلاک معلوم کنند و بر همگی صفات حق مطلع شوند و افعال خدای تبارک و تعالی در ابداع و اختراع موجودات بشناسند. پس اللّه تعالی از غایت عنایت هرچه در عالم آفریده بود از ظاهر و باطن و علوی و سفلی، مردم را بر آن مثال گردانید.

و همچنانکه عالم مسخر امر او است، تن مردم مسخر روح گردانید تا مردم از ترکیب اعضا و ترتیب اجزای خود بر عالم علوی و سفلی مطلع گردند و از دانستن صفات صفات حق تعالی را بشناسند، و از امر کردن روح ایشان بدن ایشان را بدانند که فرمان راندن جان ایشان در تن ایشان همچو فرمان راندن حق تعالی است در عالم. و ما این معنی به شرح بیان کنیم و محققان در این معنی چنین گفته​اند:

ای نسخۀ نامۀ الهی که تویی

وی آینۀ جمال شاهی که تویی

بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست

از خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی

و رسول اللّه علیه السلام در این باب چنین فرموده که: «ان اللّه تعالی خلق آدم علی صورته».

باب پنجم در مبدأ و معاد

بدان که تن مردم را اصل از خاک است و خاک به واسطۀ ادوار افلاک و شعاع کواکب و امتزاج و اعتدال عناصر صورت خاکی را بگذارد و به صورت نبات مکون شود. بعد از آن غذای حیوان شود و آنگاه حیوان غذای انسان گردد و شاید که آن نبات خود غذای انسان شود. فی الجمله آن غذا را در مقدمه، قوت جاذبه جذب کند و ماسکه نگاه دارد و هاضمه هضم کند و ممیزه کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه کثیف را از راه اَمْعاء دفع کند و این حالات در معده باشد.

آنگاه آنچه لطیف باشد از معده نقل کند به جگر به واسطۀ قوّۀ جاذبه و در جگر همان قوت​هاهمین فعل کنند که درمعده کردند. آنگاه هرچه کثیف بود به سه قسمت گردد: یک قسم به زهره رود و صفرا شود. قسم دیگر به سپرز رودو سودا گردد و قسم دیگر به مثانه رود و بول شود. و آنگاه هرچه لطیف باشد به عروق رود خون شود و در عروق همین قو​تها یک بار دیگر همان عمل​ها کنند و لطیف از کثیف جدا کنند.

آنچه کثیف باشد از مسام​ها بیرون رود، چون چرک گوش و فضلهٔ بینی و ناخن​ها و مویهای سر و بینی و اندام و چیزی که به عرق و دلاکی در حمام بیرون رود و اگر چیزی بماند علت​ها و دمل​ها و آماس​ها در وجود پیدا شود و آنچه لطیف باشد هر جزوی به عضوی رود که لایق آن باشد. آنگاه قوت مصوره هر جزوی را به رنگ همان عضو کند که موافق آن باشد و در حالت تصویر یک بار دیگر همان قوت​ها که گفتیم همین عمل​ها کنند و دیگرباره کثیف از لطیف جدا کنند و آنچه کثیف باشد بَدَلِ مایَتَحلَّلْ شود و آنچه لطیف باشد قوت مولده آن را به صلب جذب کند تا منی شود. و آنگاه منی در وقت معین به رحم منتقل کند و با نطفهٔ عورت جمع شود. آنگاه چند روز همچنان نطفه باشد. بعد از آن صورت نطفگی بگذارد و در صورت عَلَقگی درآید و مدتی نیز علقه باشد یعنی همچون خون بسته. بعد از آن مضغه گردد یعنی چون گوشت خائیده، و روزی چند دیگر چنان باشد. آنگاه در وی عروق و عِظام و پوست و گوشت خائیده و سایر اعضاء ظاهر گردد و در چهار ماهگی روح حیوانی در او متصرف شود و غذای او خون بُود و از راه ناف به او رسد.

اما ابتدای حال که نطفه در رحم افتد به امر حق در تربیت زحل بود، و ماه دوم در تربیت مشتری، و ماه سوم در تربیت مریخ و ماه چهارم در تربیت آفتاب دیگر زهره، دیگر عطارد پس ماه هفتم قمر،دیگر زحل،دیگرباره چون به مشتری رسد که ماه نهم باشد متولد شود و شاید که در هفت ماهگی متولد شود و بقا یابد و بزرگ شود، و در هشت ماهگی اگر متولد شود بقا نیابد، به سبب آنکه در ماه هشتم باز تربیت به زحل رسد و طبیعت او سرد و خشک است همچون طبیعت موت، و نحس اکبر است و در نهم بیشتر بقا یابد که در تربیت مشتری باشد که ماه نهم باز تربیت به او رسد و مشتری گرم و تر و سعد اکبر است و مزاج حیات دارد که گرم و تر است. و از این طریق که بیان کرده شد حق تعالی در کلام مجید خود ذکر فرموده قوله تعالی: «و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طین ثم جعلناه فی قرار مکین ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة المضغة فخلقنا المضغة عظاما فکسونا العظام لحماثم انشأناه خلقاً آخر فتبارک اللّه احسن الخالقین».

اکنون از این تقریر معلوم شد که اصل بدن مردم از خاک است و آن خاک نبات شد و آن نبات غذای حیوان و حیوان غذای انسان و آن غذا نطفه شد و نطفه، علقه و علقه، مضغه شد. آنگاه عروق و عظام پیدا شد، آنگاه متولد شد و بعد از آن بقا یابد یا نیابد.

اکنون بدان ای طالب راه حق که از چندین هزار هزار ذرّۀ خاک، یک ذره بیش نبات نشود واز چندین هزار هزار نبات، از اشجار و اثمار، اندکی جزء حیوان شود و از چندین هزار حیوان، یکی غذای انسان شود و از چندین هزار هزار جزء انسان، یکی قطرۀ منی شود و ازچندین هزار هزار قطرۀ منی، یکی نطفه شود و از چندین هزار هزار نطقه یکی به رحم نقل کند و از چندین هزار هزار نطفۀ به رحم رفته، یکی متولد شود واز چندین هزار هزار مولود، یکی بقا یابد و از چندین هزار هزار بقا یافته، یکی اسلام آورد واز چندین هزار مسلمان یکی ایمان آرد و از چندین هزار مؤمن یکی طالب باشد و از چندین هزار طالب، یکی سالک باشد و از چندین هزار سالک، یکی واصل شود و مقصود از جملۀموجودات آن یک شخص باشد و باقی همه طفیل وجود او، و محققان در این معنی چنین گفته​اند:

نخستین فطرت پسین شمار

تویی خویشتن را به بازی مدار

درصد هزار سال به برج دلی رسد

از آسمان عشق بدینسان ستاره​ای

سالها باید که تا یک پنبه دانه ز آفتاب

حوریی را حُلّه گردد یا حماری را رسن

اکنون بدان که چون مبدء را معلوم کردی معاد را نیز معلوم باید کرد، به حکم کل شیء یرجع الی اصله. و چون شخص خواهد که به معاد خود عود کند، مثلاً مردی باشد پیر، چون منازل معاد را قطع کردن آغاز کند خود را پیش از پیری داند که کَهْل بوده است و پیش از آن جوان و پیش از آن نوخاسته و پیش از آن طفل و پیش از آن در رحم مادر جنین بوده و پیش از آن مضغه و پیش از آن علقه و پیش از آن نطفه و پیش از آن غذای پدر و مادر بوده است از حیوانی یا نباتی و پیش از آن اجزای عناصر بوده است و پیش از آن جسم مطلق و پیش از آن طبیعت مطلق بوده است. و چون سالک بدین مقام​ها رسید و بیابان اجسام را تمامی قطع کرد و حجاب ظلمانی را رفع کرد، هفتاد هزار حجاب که روایت کرده​اند که مصطفی علیه السلام فرموده است که در میان بنده و حق هست از نور و ظلمت، تمامی حجب را مرتفع گردانید.

اکنون بدان که بدن از عناصر اربعه موجود گشته به امر حق و از چهار ارکان مختلف جمع آمده و این اجزا بالطبع هر جزئی دائماً به کل خودمایلند و به تدریج به طرف کل خود می​روند و دلیل بر اینکه اجزا دایم به کل خود مایلند آنست که مردم گرسنه می​شوند و گرسنه شدن ایشان از آنست که چون اجزا به طرف کل روان شدند و بعضی برفتند جسم ضعیف شد و چون آن شخص چیزی خورد بَدَل مایتحلل حاصل شد آن ضعف نماند و هرچه به تحلیل بیرون شده باشد بقدر آن از عناصر در بدن باز آید، بجهت آنکه غذای مردم یا نباتی خواهد بود یا حیوانی و هر دو مرکب از عناصر اربعه​اند. پس بحقیقت آن اجزا که بدن ما را بوده است در پنج سالگی تحلیل رفته است و این اجزا که در شش سالگی است همه غیر آن اجزا است که از بطن مادر به ظهور آمدهف چرا که به مرورالایام به تحلیل رفته و بدل آن از غذا پیدا شده و مثال این چنان باشد که شخصی مثلاً خرگاهی بزند که همۀ چوبهای آن سرخ باشد و در هر پنج روز بیاید و یک چوب سرخ از آنجا بیرون برد و چوبی سفید به جای آن نهد.

به تدریج روزگار چون نظر کنی خرگاه همچنان زده باشد ولیکن چوبهای خرگاه دیگرگون شده باشد و در این مختصر این قدر کافی است و در موضع خود این مباحث خواهد آمد.

اکنون بدانکه این عالم ما را چون مادر مهربان است، مثلاً همچنان که مادر فرزند را می​پرورد و آن غذاها که طفل نمی​تواند خوردن،خود می​خورد تا در بدن او شیر می​شود و لایق غذای طفل می​گردد و آنگاه آن شیر را از دو پستان به فرزند می​رساند؛ عالم نیز مادر ما است و عناصر اربعه را که ما نمی​توانیم خورد، می​پرورد تا لایق غذای ما گردد. بعد از آن از راه نبات یا حیوان که دو پستان عالمند به ما می​خوراند و ما بحقیقت این زمان در بطن مادر خودیم که عالم است و آنچه رسول علیه السلام فرموده است که: «السعید من سعد فی بطن امّه و الشقی شقی فی بطن امّه»، محققان همین تأویل کرده​اند که گفته شد. و این معنی موافق این آیت است قوله تعالی: «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی و اضل سبیلا».

یعنی هر که در این عالم نابینا باشد در آن عالم نیز نابینا باشد و مراد از این نابینای ظاهر نیست به اتفاق علما، بجهت آنکه شاید کسی در این عالم ظاهر اعمی باشد و مؤمن و عمل صالح کند در آن عالم حق تعالی او را چشم​های روشن عطا کند. پس معلوم شد که این نابینائی، نابینائی چشم معنی است یعنی اینجا هرکه بحقیقت خدای را نبیند و نشناسد درآن عالم نیز نبیند و نشناسد و نیز حضرت مصطفی علیه السلام فرموده که: «کما تعیشون تموتون و کماتموتون تبعثون و کما تبعثون تحشرون». و این معنی را عارفان گفته​اند:

هر که اینجا آشنای او نشد

باز ماند تا ابد بیگانه​وار

و این خود ظاهر و روشن است که نابینای مادرزاد را هیچکس علاج نتواند کرد. پس سعادت جاودانی و بینائی دو جهانی اینجا حاصل باید کرد که هنوز در بطن مادریم، یعنی درعالمیم، تا آنگاه که از این عالم برویم در شقاوت و نابینائی سرمدی نمانیم و این نابینائی به غیر آن نیست که کسی خود را نبیند و نشناسد و حقیقت خود را نداند و چون چنین باشد خدای را نیز ندیده و نشناخته باشد و جملهٔ پیغمبران بجهت این معنی آمده​اند و دعوت نموده تامردم را از این نابینائی بینا گردانند و از این غفلت آگاه سازند، پیش از آن که وقت رفتن ایشان آید تا نابینا نروند که آنگاه هیچ معالجه سود ندارد و اولیاء نیز بر این طریق مردم را دعوت کرده​اند و می​کنند و به راه خداشناسی می​روند واز این نابینائی خلاص می​دهند و در این عالم خلق را خدابین و خدادان می​سازند به واسطهٔ ریاضت و خلوات و معرفت نفس و عمل صالح که: «فمن کان یرجو لقاء ربّه فلیعمل عملاً صالحاً و لایشرک بعبادة ربّه احدا».

باب ششم در برابر کردن آفاق با انفس یعنی برابر کردن تن آدم با عالم

چون گفته بودیم که تن آدم نسخۀ عالم است، اکنون بدانکه تن مشابه زمین است و مشابه آسمان و مشابه سال است که زمان است و مشابه شهر است که مکان است. پس ما در این رساله بجهت آسانی طالب این تشبیهات را جداگانه بیان کنیم:

اما مشابهت تن با زمین آنست که در زمین کوهها هست که در بدن استخوان مانند آنست، و در زمین درخت​های بزرگ هست و در مردم موی سر و ریش مانند آنست، و در زمین نباتات خرد بسیار است که مویهای اندام مثال آنست، و مجموع عالم هفت اقلیم است و در بدن نیز هفت اندام است: یک سر و دو دست و پشت و شکم و دو دست و پای. و زمین را زلزله می​باشدو عطسه به جای آن است و در زمین جویهای آب روان و چشمه​ها هست و در بدن رگها و رودها هست و چشمه​های عالم بعضی تلخ و بعضی شور و بعضی خوش و بعضی ناخوش هست، در تن نیز چشمۀگوش تلخ و چشم شور و بینی ناخوش و دهان خوش و چشمۀ گوش بدان سبب تلخ است تا حشرات چون خواهد که به گوش رود تلخی گوش به حس او رسد از آنجا باز گردد ومردم راهلاک نکند.

اما چشمۀ چشم از آن جهت شور است که چشم مردم پر از پیه است و پیه بی نمک باطل می​شود پیه چشمۀ چشم را شور آفرید تا چشم پیوسته تازه و روشن باشد. اما چشمۀ دهان بجهت آن خوش است تا قوت ذایقه در لذت باشد و چشمۀ بینی بجهت آن ناخوش است تا از بویهای خوش لذت یابد ودر ضمن این چشمه​ها حکمتهای الهی بسیار است اگر به تقریر آن مشغول شویم به تطویل انجامد.

اما مشابهت تن مردم با افلاک آنست که در فلک دوازده برج است مثل حمل و ثور و تاحوت، در تن مردم دوازده راه است از ظاهر به باطن، چنانکه در چشم و دو گوش و دو سوراخ بینی و دهان و دو پستان وناف و دو عورت. و در فلک بیست و هشت منزل است از منازل قمر، چون شرطین و بطین تا آخر، در تن مردم نیز بیست و هشت عصب است و چنانک مجموع درجات فلک سیصد و شصت است، در تن نیز سیصد وشصت رگ است و چنانکه در فلک هفت کوکب سیارند، در تن نیز هفت اعضای رئیسه​اند و چنانکه در فلک ثابتات بسیار است، در تن نیز قوتهای طبیعی بسیار است، چون جاذبه و ماسکه و هاضمه و غیر آن که در اول گفته شد. و چنانکه افلاک بر عناصر محیطند، تن نیز محیط است بر اخلاط اربعه، یعنی صفرا و خون وبلغم و سودا و به غیر از این مشابهات بسیار است که لایق این مختصر نیست.

اما مشابهت تن به سال آنست که سال دوازده ماه است و درتن دوازده راه است و سال چهار فصل است در تن مردم چهار اصل است و هفته منحصر است بر هفت روز تن نیز منحصر است بر هفت عضو و سال سیصد و شصت روز است، رگهای مردم نیز سیصدو شصت است.

تن را مشابهت با شهر آنست که در شهر اول پادشاه است وبعد از آن وزیر و شحنه و خراج خواه و رعیت و صناع چون طباخ و قصار و غیره، و پادشاه را خزینه باشد و رسولان و جاسوسان باشند از آن گوئیم که تن مانند شهر است و روح مانند پادشاه و عقل وزیر وی و شهوت خراج خواه و غضب شحنه و قوتهای دیگر هر یک مشابه صناعی است و آلات دیگر مانند رعیتند، چنانکه هاضمه طباخ است و مصوّره قصّار و همچنین گوشها و چشمها مانند جاسوسان که از اطراف چیزها می​شنوند و می​بینند و به پادشاه می​رسانند وباقی حواس هر یک مشابه رسولی و جاسوسی​اند و قوتهای دیگر که یاد کردیم هر یک مشابه صنعت​گری​اند چون حدّاد و نجار و غیرهم و مشابهت دیگر بسیار است اما اینجا این مقدار کافی است.

و چون مشابهت بدن و مقابلۀ او با عالم معلوم شد، اکنون بدان که حق تعالی را صفت​ها هست که مردم بدان صفت موصوفند، یعنی چنانکه حق سبحانه و تعالی عالم و بینا است و شنوا و گویا و قادر و حی و متکلم است، آدمی نیز دانا و بینا و شنوا و گویا و حی و متکلم است، ولیکن در این صفات محتاج آلات است و حق تعالی محتاج آلات نیست. و همچنانکه تا ارادت مردم نباشد دست نگیرد و پا روان نشود و چشم نبیند، همچنین تا ارادت حق تعالی نباشد افلاک حرکت نکند و کواکب نتابد وعناصر مرکب نشود و موالید موجود نگردد و حضرت مصطفی علیه السلام از این معنی خبر داده است که: «تخلّقوا باخلاق اللّه و اتّصفوا بصفاته»، و ما مثال آن به تمامی بنمائیم.

اکنون بدان که فرمان راندن حق تعالی در عالم مانند فرمان راندن روح ما است در بدن. مثلاً اگر ما خواهیم تا چیزی بنویسیم اول ارادت ازروح به دل ما رسد تادل رگها و پی​ها را در حرکت آرد، آنگاه رگها انگشتان رادر حرکت آرد، آنگاه انگشتان قلم را در حرکت آرد، آنگاه قلم مداد را در حرکت آرد، پس آنچه ارادت ما باشد نوشته شود از عربی و فارسی از نظم و نثر. و همچنین چون حق تعالی خواهد که در این عالم چیزی پیدا شود اول ارادت حق سبحانه و تعالی به عرش رسد و از عرش به ملایکه و از ملایکه به افلاک و از افلاک به عناصر، تا آنچه امر حق تعالی باشدپیدا شود در عالم از نبات و حیوانات و معدنیات.

پس در این مثال ارادت روح بر دل، مثال ارادت حق است بر عرش و دل به جای عرش است و رگها به جای ملایکه و انگشتان به جای افلاک و کواکب به جای قلم و عناصر به جای مداد و موالید بجای خطوط و چون عارف بدین مقام رسد گوید همه چیز را نیک باید دید به جای خود، بجهت آنکه موجودات آفریدۀ حق است و همه نقش ید قدرت اویند، اگر خطی راگوئی بد است خطاط را بد گفته باشی و عیب خطاط باشد ودر این معنی بزرگان گفته​اند:

هر چیز که هست آنچنان می​باید

وان چیز که آن چنان نمی​باید نیست

باب هفتم در تطبیق آفاق و انفس

بدان که مجموع عالم بعضی ظاهر است و بعضی باطن. آنچه ظاهر است از عالم، افلاک است و عناصر و موالید؛ و آنچه باطن است از عالم، نفوس است و عقول و مردم را نیز ظاهری و باطنی هست، ظاهر چون بدن و باطن چون قوّت​ها که بدان ادراک اشیا کند مثل قوّت بینائی و شنوائی و گویائی و غیرهم و آنچه حق سبحانه و تعالی فرموده: «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتّی یتبیّن لهم انّه الحق»؛ مراد از آفاق، عالم ظاهر است یعنی عالم اجسام و مراد از انفس، عالم باطن است یعنی عالم ارواح و آن آیات نزد محققان نُه آیت است که حق تعالی به موسی داده قوله تعالی: «ولقد آتینا موسی تسع آیات بینات». و ما نیز در این کتاب همان نه آیت را بیان کنیم در عالم ظاهر و باطن و عالم ظاهر را مُلک خوانیم و عالم باطن را ملکوت، پس بحقیقت آن آیات هجده باشد نه در عالم ملک و نه در عالم ملکوت.

اکنون بدان که این نه آیت که در عالم مُلک است کدام است، از آن جمله یکی افلاک است و چهار عنصر و معدن و نبات و حیوان و انسان، و این نه آیت است در عالم مُلک. و همچنین نه آیت ملکوت یکی از آن جمله نفس کل است و او ملکوت افلاک است و چهار ملک مقربند چون جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل و این چهار، ملکوت چهار عناصرند. و ملکوت انسانی نفس او است و آن سه موالید را ملکوت هر یکی نفس ایشان است ونه آیات در عالم ملکوت به تمامی این است که گفته شد و چون گفته بودیم که آدم نسخه​ای است از مجموع عالم که هرچه در مجموع عالم است در آدم موجود است و ما این نه آیات ظاهر ونه آیات باطن در آدم بنمائیم.

اکنون بدان که از این نه آیات ظاهری دو گوش است و دو چشم و دو بینی و یک دهان و دو دست. و این نه آیات به جای افلاک و چهار عنصر است، چنانکه بیان کنیم اما نه آیات باطن در آدم قوت شنوائی و بینائی و گویائی و بویائی و ادراک لمس و فکر و حفظ و وهم و خیال است. این است نه آیات که در باطن گفته شده بود.

بدان که اکنون ظاهر عالم را آفاق بزرگ گوئیم و باطن عالم را نفس بزرگ و ظاهر آدم را آفاق کوچک و باطن آدم را نفس کوچک و بعد از آن آیات آفاق بزرگ را با آفاق کوچک مطابق کنیم تا هر دو یکی شوندو آیات انفس بزرگ را با نفس کوچک مطابق کنیم تا هر دو یکی شود. آنگاه به تمامی معلوم شود که آدم بحقیقت عالم است اما کوچک و عالم بحقیقت آدم است اما بزرگ. آنگاه از عالم کثرت به عالم وحدت رسیم و معنی این آیت که: «هوالاوّل و الآخر و الظّاهر و الباطن و هو بکل شیء علیم» بدانیم و محققان چون بدین مقام رسیده​اند گفته​اند:

جان مغز حقیقت است و تن پوست ببین

در کسوت روح، صورت دوست ببین

هر چیز که آن نشان هستی دارد

یا پرتو نور اوست یا اوست ببین

اکنون بدان که به جای افلاک و چهار عناصر، پنج حس ظاهر است در وجودآدم، چنانکه گوش بجای افلاک و چشم به جای آتش و بینی به جای هوا و دهان به جای آب و دست به جای خاک و این مناسبت را دلایل بسیار است از آن مجموع یکی آنست که اگر افلاک نگردد از آب، حیوان حاصل نگردد و همچنین گوش که به جای افلاک است اگر نباشد در ذایقه آب نطق حاصل نشود، بجهت آنکه کر مادرزاد گنگ باشد، از آنکه هر حدیث که از راه گوش در نرود از زبان بیرون نیاید و از جهت آنست که هر گروهی که در کودکی زبانی شنیده​اند همان زبان می​دانند و می​گویند، چنانکه عرب هندی نداند و ترک عربی نداند تا نشنود.

پس معلوم شد که تا کلام به سمع درنرود از زبان بدر نیاید، یعنی اگر گوش نباشد سخن نباشد و مناسبت چشم با آتش آنست که اگر آتش نباشد هیچ نبات از زمین نروید و به کمال نرسد؛ و همچنین اگر چشم نباشد از دست هیچ کفایت نیاید. پس در عالم بزرگ به واسطۀ افلاک از آب و حیوان و نبات پیدا شوند و به واسطۀ آتش به کمال رسند و این حالت به میانجی هوا باشد همچنین در عالم کوچک نیز به واسطۀ سمع و بصر وذوق و لمس، نطق و کتابت حاصل شود و این نیز به میانجی بینی باشد که اگر بینی نباشد نفس نتوان زدن و این حالات میسر نگردد.

پس بدین مثال معلوم شد که گوش به جای افلاک و چشم به جای آتش و بینی و ذایقه به جای هوا و آب و دست به جای خاک است.

اکنون بدان که به جای عدد یک انسان است و به جای عدد ده حیوان و به جای عدد صد نبات و به جای عدد هزار معادن. چنانکه عدد یک از دیگر عددها کمتر است انسان نسبت با سایر حیوانات کمتر است و همچنانکه ده از صد کمتر است حیوان از نبات کمتر است و همچنانکه صد از هزار کمتر است نبات ازمعادن کمتر است. پس معلوم شد که عالم بزرگ مطابق عالم کوچک است و بحقیقت این عالم کوچک نسخۀ عالم بزرگ است چنانکه تقریر کرده شد و همچنین فکر به جای عدد یک و حفظ به جای عدد ده و نطق به جای عدد صد و کتابت به جای عدد هزار است؛ بجهت آنکه چون چیزی را در فکر وجود پیدا شد آن وجود را چندان بقائی نباشد و چون به حفظ رسد آن چیز را وجود و بقا ده چندان شود و چون به نطق رسد صد چندان شود و چون به کتابت رسد وجود آن هزار چندان شود که در فکر بود.

و همچنین قوت نطق به جای جبرئیل است و کار جبرئیل وحی گزاردن است و نطق نیز از عالم باطن خبر می​دهد و قوت کتابت به جای عزرائیل است و کار عزرائیل آنست که روح از تن جدا کندو قوّت کتابت نیز معنی را از لفظ جدا می​کند و بی صوت و لفظ آن معنی را به دیگری می​رساند و حفظ به جای میکائیل است که ارزاق را محافظت می​کند و حفظ نیز آنچه بدو می​رسد محافظت می​کند وفکر به جای اسرافیل است و کار اسرافیل آنست که صور خواهد دمید تا اموات از قبور سربرآرند و فکر نیز در مقدمات تصرف کند و نتیجه برانگیزد و این مقدار در این مقام کافی باشد از مطابق کردن عالمین با یکدیگر.

اکنون بدان که اگر در عالم بزرگ ملایکه نباشند افلاک و انجم و عناصر را تأثیر و تصرف نباشد و بیکار باشند؛ و آن چهار نفس نیز اگر نباشد از آن انواع حیوانات و نباتات پیدا نشود و اگر پیدا شود چون مرده بی خبر باشند همچنین در عالم کوچک نیز اگر چشم و گوش و بینی و دهن نباشدو دست، این حواس نیز که سامعه و باصره و ذایقه و شامّه و لامسه​اند فارغ و بی خبر باشند و هیچ کاری از ایشان نیاید. پس بقای حواس بدان قوّت​ها است و بقای قوّت​ها به نفس انسانی، و همچنین بقای عالم بزرگ به واسطۀ نفوس و عقول است و بقای نفوس و عقول به واسطۀ ذات حق است و همچنان اگر به اجزا و اعضا و حواس و قوّت​های جسمانی نظر کنیم در تن شخص کثرت بسیار واقع باشد و حال آنکه یک تن بُوَد. همچنین نیز چون در عالم بزرگ نظر کنیم کثرت بسیار باشد به واسطۀ افلاک و عناصر و موالید و مفردات و مرکبات، اما چون نظر به ذات حق کنیم همه رادرتصرف امر و قدرت یک ذات ببینیم، اینجا معنی وحدت روی نماید ان شاءاللّه تعالی.

تمّت رسالة مرآة المحقّقین من تصانیف قدوة الواصلین الشیخ الاکمل محمودالجبستری علی یدالعبد الفقیر عبدالرّحیم الخوارزمی فی عشرین الربیع الاوّل سنة خمس و تسعین و ثمانمائة.

شیخ محمود شبستری

گلشن راز

کنز الحقایق

سعادت نامه

حقّ الیقین فی معرفة رب العالمین

مرآت المحقّقین

مراتب العارفین : بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین

مراتب العارفین

بسم اللّه الرحمن الرحیم و به نستعین

الحمدللّه الذی نور قلوب الصادقین بهدایة العرفان و الایقان و ابصر عیون السالکین بمدارع القلوب و البرهان و صلی اللّه علی النبی محمد و آله الداعین الی المغفرة و الرضوان.

شکر و سپاس مر آن رئوف رحیمی را که موجودات را از ظلمت خانۀ نابود به صحرای وجود آورد و سوختگان آتش فراق را به زلال وصال کرم بنواخت و سرگشتگان محبوس سجن عناصر اربعه را به شراب فیض و تجلی از نار مطلعۀ بر قلوب ایمن گردانید.

اما بعد بدان ای عزیز که کمال محبت ازلی که «یحبهم» عبارت از آنست با این ضعیفان بیچاره بود که «انّا عرضنا الامانة علی السّموات و الارض» اشاره بدان است،تا ایشان از ذوق این خطاب در شوق «یحبّون» آیند و خود را شناسند، چنانکه آن عارف مشتاق گفت که کوشش با کشش همخانه است و طالب کشش بی کوشش بیگانه است و «من عرف نفسه فقد عرف ربه» گواه است بی کوشش کار کشش تباه است و این خود منقول است از جمیع انبیاء واولیاء علیهم السلام که اوّل چیزی که واجب بر مکلف عاقل است شناخت حضرت عزت است و این معرفت بر پنج قسم است: معرفت احکام است و معرفت افعال و معرفت اسماء و معرفت صفات و معرفت ذات.

امّا معرفت احکام آنست که «واعبد ربّک حتّی یأتیک الیقین». و این معرفت درست نشود الا به منع نفس و ترک هوی، و منع نفس و ترک هوی دست ندهد الا به ترک محبت دنیا از آن سبب که «حب الدنیا رأس کلّ خطیئة». و هر چیز که تعلق به جسم دارد و به طبیعت مستولی است آن دنیا است اگرچه لباس فقر داشته باشدو حب جاه بندی قوی است قال اللّه «تلک الدار الآخرة نجعلها للذّین لایریدون علواً فی الارض و لافساداً و العاقبة للمتقین».

و هیچ بندی سالک را قویتر از حب جاه و قبول خلق نیست و چون سالک از این ورطه عبور کند دیدۀ دل به نور عقل منور گردد، از آن سبب که عقل در حجاب نفس است و نفس در بند هوی و چون حجاب مرتفع شود آنگاه در هر چه نظر کند در آن آیتی از آیات حق مشاهده نماید. امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود که «مانظرت فی شیء الا و رأیت اللّه فیه». و به زبان حال از جمیع ذرات کاینات به گوش هوش آن رسد که «انا للّه و انّا الیه راجعون».

آنگاه مقام عبودیت است و چون سالک به قدم عبودیت بر قانون طریقت ملازمت نماید، اسماء را در افعال مشاهده فرماید و حقیقت «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انّه الحق» بداند.

ای درویش ترکیب قالب انسانی خلاصه و زبدهٔ حقیقت عالم کبیر است و درعالم صغیر که وجود انسانی است به ازاء هر جزوی و حالی از عالم کبیر رقمی است. و چون سالک را طلب این شناخت پیدا شود چهار حجاب از پیش دیدهٔ روح بر باید داشت تا روح به دیدهٔ اِلهی مشاهدهٔ وجود خود کند: محبت مال و محبت جاه و تقلید و معصیت. و عوض این چهار چهار مقام اختیار باید کرد: توبه و تجرد و یقین و اخلاص. آنگاه تجلی الوهیت بر آینهٔ احکامی و افعالی و اسمائی جلوه کند، عاشق از تاب سبحات جلال احدیت من غیر اشاره محو شود و از کثرت موهوم خلاص یابد، شعر:

موجود حقیقی بجز از ذات خدا نیست

مائیم صفات و صفت از ذات جدانیست

هر جا که تو انگشت نهی آیت حق است

زان نیست معین که کجا هست و کجا نیست

و این مقام بس بلند است و این معلوم است که قدر آفتاب را آینه داند و آن کس که او در احکام مصطفوی، صلّی اللّه علیه و آله سلم به تقوای با استقامت قیام ننماید اگر از این مقام دم زند مدعی و کذاب بود. از استقامت بر احکام رسول(ص) و تقوای با استقامت نوری از عالم غیب پیدا شود که حق از باطل جداگردد.

و در شناخت حق چهار تکبیر بر خلق باید گفت و از حلال و حرام درگذشت و پای قناعت و رضا در دامن تسلیم کشیدو هرچه جز دوست باشد از آن اِعراض کرد و بر او اعتراض نکرد و از ذات به عقل و فکر سخن نگفت.

ای درویش هیچ عملی بکار نیاید الا جلاء دل و جلاء دل به تقوی ودوام ذکر و نفی خاطر است از هر نیک و بد که در خیال و فکر آید از آنکه نماینده اوست و ببیننده دل. و دل دل نباشد تا شکستگی در وی پیدا نشود، قال النّبی(ص): «کلّمنی ربّی بثلاث کلمات: اذا احببت عبداً اجعل فیه ثلاث علامات، اجعل قلبه محزوناً ونفسه سقیمة و یدیه خالیةً من حطام الدنیا؛ و اذا ابغضته اجعل فیه ثلاث علامات، اجعل قلبه مسروراً و نفسه صحیحة و یدیه مملوّةً من حطام الدنیا».

ای عزیز هرچند تقوی بیشتر آینۀ دل روشن​تر گردد و آثار تجلیات کبریا و عظمت بیشتر تابد بر دل، که «أنا عند منکسرة قلوبهم و مندرسة قبورهم». و نشان دل شکسته آن باشد که چهار چیز بر او خوار باشد: دنیا و خلق و نفس و شیطان و قبر مندرس گشته، قالب وجودی باشد که به سنت مصطفوی و محبت مرتضوی و ائمّۀ هدی علیهم السّلام قیام داشته باشد و هر که را از خود خبر است داند که مجاهدۀ نفس فایده دهندۀکار اوست، کما قال اللّه تعالی: «والذّین جاهدوا فینا لنهدینّهم سبلنا».

و اول راهی که بر مخلص سالک روشن گردد نیکی و بدی کار او باشد و نگاهداشت او از هر شری، چنانکه مصطفی(ص) خبر داد از این مقام که: «ربّنا ارنا الحق حقاً و ارزقنا اتّباعه و ارنا الباطل باطلاً و ارزقنا اجتنابه». و آنگاه مأمور گردد به امر بعینه، و این طلب را دوام ذکر و دوام نفی ماسوی اللّه باید کرد. و چون در ذکر کردن آید شرط است که هرچیز که در خاطر آید به «لا اِله» دفع کند و به «الّا اللّه» اشارت حق نماید، یعنی هیچ چیز نمی​خواهم الا حق و چون از دل بدین ذکر غشاوه برخیزد دل جام جهان نمای گردد، رباعی:

مقصود وجود جن و انس آینه است

منظور نظر در دو جهان آینه است

دل آینۀ جمال شاهنشاهی است

این هر دو جهان غلام آن آینه است

آنگاه هر صفت که بر او غالب باشد، صورت حیوانی بدان صفت مشاهده نماید. چنانچه از حرص دنیا مور و موش بیندو از شهوت خوک ملاحظه سازد و بیند و از غضب سگ به خاطر آرد و از اکل، بهیمه و از سباع و بهایم چیزی مناسب آن بیند.

و چون سالک بیند که با او از اینها اثری در ظاهر و باطن باقی است از خود برحذر باشد که هنوز با خطر است و غشاوۀ دل باقی است؛ به ذکر و تجرد ظاهر و نفی خاطر ملازمت نماید تا به سر حد انسانیت برسد و از هر عملی نوری مشاهده کند و آن نور چون ضوئها ولوامع باشد چون برق جهنده، و نشان آن آن باشد که وجل دل پیدا شود و بعد از آن نور شیخ بیند بطیء الزّوال و بدان وَجَلِ دل ساکن شود بعد از آن چراغ و شمع و قندیل وستاره و شمس و قمر و انواع علویّات بیند، اما اگر ماه نیمه بیند داند که دل او بدان مقدارروشن شده است.

بعد از آن در باطن صدا شنود که آن صدا نفسانی یا قلبی و یا ملکی و یا حقّانی باشد؛ امّا نفسانی تعلق به مناهی دارد و معلوم است، اما قلبی متعلق است به انواع تجرد از امتناع خلق؛ اما ملکی مشتمل است بر ارادت عبودیت؛ اما حقانی متعلق است به اسرار نامتناهی و علم لدنی که «وعلمناه من لدنا علما». رباعی:

ای کرده غمت غارت هوش و دل ما

درد تو شده خانه فروش دل ما

سری که مقدّسان از او محرومند

عشق تو فرو کوفت به گوش دل ما

بعد از اینها کشف روحی بود از مشاهدۀ هشت بهشت و هفت دوزخ و مشاهدۀ ارواح انبیاء و اولیاء علیهم السلام و شنودن آواز هاتف غیبی و شنودن کلام ربّانی بی واسطه و به واسطه؛ اما به واسطه چنانچه حضرت موسی را به واسطۀ شجرۀ مبارکه بود که «انّی أنااللّه ربّ العالمین»؛ و بی واسطه چنانچه «و کلّم اللّه موسی تکلیما» بدان ناطق است.

اما چون اماره به ریاضت لوامه شود نور ممزوج با دود بیند. چون ملهمه گردد نور سرخ مشاهده نماید بعد از آن زرد، پس از آن سفید و آن از پاکی دل باشد.

اما چون نور روح بر قلب تابد نوری پیدا شود چنانکه آفتاب در آینه تابد و نظر را طاقت نظارۀ او نبود. بعد از آن چون روح با صفای دل امتزاج یابد نور سبز بیند. اما حضرت قدس خودرا در عالم ارواح جلوه دهد مشاهده به ذوق شهود آمیز و اگر بی واسطۀ ارواح در شهود آید عاشق چنان فنا یابد که او را نه اسم ماند و نه رسم، اینجا فنای من لم یکن و بقای من لم یزل بود که «لاصباح عنداللّه و لامساء» رباعی:

اینجا که منم نه بامداد است و نه شام

نه ترس نه امید نه جا و نه مقام

آنگاه تخلّقوا باخلاق اللّه

یک نقطه بود چودایره گشت تمام

و باشد که به هزار و یک اسم تجلی کند بر عارف که اگر از آن یک تجلی بر عالم کند همۀ اشیاء به یک بار نیست شوند.

اما سالک باید که فاروق بود که تجلی روحی نیز بود اما تجلی روحی را نیز نشان آن بود که مستی تولد کند و بسیار سالک بود که فرق نتواند کرد و در آن حال به هستی مستی کند و کار او هبا شود.

و نشان تجلی حقانی آن بود که عجز و فنا تولد کند و هرچه بیشتر شود بیشتر خواهد، شعر:

گر در نفسی هزار بارت بینم

در آرزوی بار دگر خواهم بود

و حضرت مصطفی(ص) از برای چه فرمود که: «قل ربّ زدنی علما یا دلیل المتحیّرین».

اما آن تجلی صوری که قسمتی از آن به یوسف داد که انبیازاده​ها در پیش او به سجده افتادند، اگرچه اللّه تعالی از صورت منزّه است اما از برای اطمینان دل عارف چنان نماید.

و سالک باید که از محبوب استعانت نماید تا او را از او بستاند تا قابل تجلیات ذاتی شود، آنگاه از هر ذرۀ وجود او آواز اناالحق و سبحانی برآید و باید که در این مقام انانیّت او رفع و فانی شود که تو نه اوئی ولیکن همه اوست، نظم:

معنی هو با تو بگویم که چیست

دوست یکی و جز از او هیچ نیست

و چنانچه حضرت امیرالمؤمنین علی علیه السلام از این تجلیات بی واسطه خبرداد و فرمود که :«أنا الکلمة التی بها تمت الامور و دهرت الدهور، أنا سبب السموات، أنا وجه اللّه الذی توجهتم الیه، أنا جنب اللّه الذی فرطتم فیه، أنا الدهر... السموات و الدهور، أنا سبت السّبوت، أنا من اللّه بمکان اذا کنت به فأناهو». و آن تجلی جمال بود و چون تجلی جلالی آید هم از آن حضرت است علیه السلام: «الهی تری حالی و فقری و فاقتی و انت مناجات الخفیّة تسمع».

ای عزیز از این بحر بی​پایان هر دم موجی دیگر پیدا می​شود اما از این دولت چهار طایفه بی​خبرند: قُرّاءِ بدخو و مدعیان متصوفه و حکمای فلاسفه و زاهدان خودنمای، که اگر رمزی از این حرف شنوند او را طامات و تسویلات نام کنندو این مقامات را ندانند الا موحدان متقی با استغنا و متقی با استغنا آن باشد که اگر آسمان زمین گردد و زمین آسمان، یک مو بر اعضای او مبدل نشود، شعر:

گر نماند از دیو و از مردم اثر

از سر یک قطره باران درگذر

هشت جنّت نیز اینجا مرده است

هفت دوزخ همچو یخ افسرده است

نه آنکه به هر لقمه نانی شبهه ناک دست دراز کند و پیش اهل دنیا افشای راز نماید به غیر معلوم. اما در هر زمانی از این طایفۀ عارفان سرمست هست که خود را فدای درگاه لایزال کنند و از روی وجد و عشق گویند، مثنوی:

اقتلونی اقتلونی یا ثقات

ان فی قتلی حیاتا فی حیات

شعر:

آن را که بار دادند دربارگاه وصلش

در هر زمان نیاید در هر مکان نگنجد

اما سبب تحریر این رمزها و اشارت بدین رازها آن بود که جمعی غولان دیوسیرت آدمی صورت پیدا شده​اند که ضال و مُضلّند و به حرفی چند که از زبانها به گوش ایشان رسیده و به دل نفهمیده​اند اهل ایمان را گمراه می​کنند از بهر جاه و مال دنیا، شعر:

ناپخته ز سوز معرفت خامی چند

بدنام کنندۀ نکونامی چند

بگرفته به طامات الف لامی چند

نارفته ره صدق و صفا گامی چند

و بعضی دیگر به ظنّ و قیاس عقلی راه می​روند و نمی​دانند که عقل را فروغی نیست الا در متابعت احکام نبی(ص)؛ آنقدر هست که بدو در عبودیت استوار شوند و از تراکم شکوک و تسانح توهمات و احتمالات خلاصی یابند و اگر شخصی بی​متابعت شرع مطهر از مراتب کشف و عیان دم زند صاحب زندقه و الحاد و جامع فساد و افساد است. و در تجلیّات عقل را مدخل نیست، آنجا جز حق نیست و اکثر فلسفیان حلولی و ملحد باشند ونفی معجزات انبیاء و کرامات اولیاء کنند و خود را عارف حقیقی دانند به هوی و هوس، قال اللّه تعالی: «وان تطع اکثرمن فی الارض یضلّوک عن سبیل اللّه ان یتبعون الاالظن و ان هم الایخرصون». لعنت خداو اولیای خدا بر آن فرعونی باد که بی تقوی دم از عشق حقیقی زند.

ای درویش بدان که اول ایمان است، بعد از آن عبادت مقرونۀ بدان بعد از آن زهادت متصلۀ بدانها، بعد از آن معرفت حاصله از تحقق آن درجات ثابته، بعد از آنها همه ولایت که نتیجۀ مذکور است.

وولایت را مراتب است، اعلای آن نبوت است و میوۀ نبوت امامت است، و بعد از آن دو مرتبه هر چند که تشابه و تماثل و امتناع و تجرد و اخلاص بیشتر ورزد بدان دو مرتبه ثابت​تر ولایت بلندپایه​تر.

اما ایمان حقیقی آن بود که لا اله الّا اللّه رادرست بگوید به شروطی که در اصول ایمان متمم این کلمه باشد ودر این کلمهٔ طیبه چون لا را گوید باید که تجرد ظاهر داشته باشد تا نفی به لا از او درست تواند شد؛ و در اله باید که تفرید باطن رعایت نماید و تفرید باطن ترک مال و جاه و جمیع شواغل است؛ و چون الا بگوید باید که رسمهای خلق از خود دور کند، و چون اللّه گوید قطع نظر از صفات کند، و این اقصی درجات ایمان است.

بعد از ایمان عبادت است و عبادت اتباع اوامر و نواهی حق تعالی باشد که «وماخلقت الجن والانس الا لیعبدون». و هیچ عبودیت ورای آن نباشد که به عبودیت هستی نیفزاید و مستی نکند، مثنوی:

تو مکن یک ساعت اینها را رها

پس مکن طاعات خود را پر بها

تو به طاعت عمر خود می​بر بسر

تا سلیمان بر تو اندازد نظر

گر تو محبوب سلیمان آمدی

هرچه گویم صد دو چندان آمدی

بعد از آن عبادت اقتضای زهادت کند و زهد حقیقی بی رغبتی بود از هر چیز که میل جسم و طبیعت بدان باشد و طاعت نه به امید بهشت و ترس از دوزخ کند.

و باید که اول قدم بر کونین نهد و در دوم قدم خود را فراموش کند که «الآخرة حرام علی اهل الدنیا و الدنیا حرام علی اهل الآخرة و کلاهما حرامان علی اهل اللّه».

آنگاه از این زهد معرفت پیدا شود و شرط معرفت آنست که سرور اولیاء علی مرتضی فرمود: «لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً». یعنی عارف آن بود که مشاهدۀ اشیاء به عین الیقین کند و ایمان راعیان گرداند چنانچه حضرت رسول(ص) از حارثه پرسید که: «کیف اصبحت یا حارثة؟ قال اصبحت مؤمناً حقّاً. قال(ص) انّ لکلّ حقٌ حقیقةً فما حقیقة ایمانک؟ قال اعرضت نفسی عن الدنیا و اسهرت لیلی و اظمأت نهاری کأنیّ انظر اهل الجنّة فی الجنّة یتزاورون و اهل النار فی النار یتواقدون. قال قداصبت فالزم بعده معبودک».

کس به این مقام نرسد الا به ترک لذت طبیعت و ترک قیل و قال و رضا دادن به قضا و دوام ذکر و مراقبه و مراعات تقوی و استغناء. آنگاه مراتب ولایت نمایان شود و ولی مطلق آن باشد که او را علم لدنی بی واسطه باشد عبدیت خاص و اسماء جامع یعنی اسماء صفات و ذات. اگرچه هر ولی حامل اسمی بود اما ولی کل مظهر اسم جامع است یعنی مظهر اسم اللّه است که همۀ اسماء در آن مندرجاست و این چنین ولی حاضر و غایب است. حاضر است پیش اهل حضور، غایب است از نظر اهل پندار و غرور.

ای عزیز اولیاء را جز اولیاء ندانندو عارف را جز زاهد نشناسد و زاهد را جز عابد و عابد را جز مؤمن درنیابد و اولیا را باید که هم ایمان و هم عبادت و هم زهادت و هم معرفت باشد.

ای عزیز کمالاتی که مجموع خلق را باشد باید که اولیاء را بُوَد و اولیاء را جز خدا و اولیاء نشناسد که «اولیائی تحت قبابی لایعرفهم غیری».و ایشان شوریده مقال و بی​تکلف باشند بجهت اینکه ایشان آنچه از حق آید همان کنند این جماعت خضر صفاتند که آنچه کنند خلاف عادات و رسوم خلق کنند چنانچه حضرت رسول خدا(ص) فرمود: «ربّ اشعث اغبر ذی طمرین لایؤبه له لو اقسم علی اللّه لأبّره». فرمود که ایشان گردآلود و ژولیده موی می​باشند، نگفت که اهل جاه و طامع دنیا.

ای عزیز اگر عمر خود را فدا کنی در طلب این مردان، نجات تو در آن باشد. این مردان را نتوان شناخت الّا به صفای دل و شکستگی نفس، از آنکه خود را ننمایند مگر به امرحق که در رسد به آن کس که قابل محبت حق باشد:

من نه آن نورم که آلایم به هر تر دامنی

تا رفیق خود نیابم کی به هر کس دم زنم

***

در راه خدا دو کعبه آمد حاصل

یک کعبۀ صورت است و یک کعبۀ دل

تا بتوانی زیارت دلها کن

کافزون ز هزار کعبه آمد یک دل

تحریر این رساله بدین سبب بود که سالک خود را بدین آینه مقابل سازد که اگر در خود چیزی یابد در طلب زاید کوشد و اگر در آینۀ خود از این نموداری نبیند ترک مباهات کند که گفتار وراءِ کردار و کردار وراءِ گفتار است و اخلاص غیر همۀ اینها. الحمدللّه ولی التوفیق و صلی اللّه علی الدلیل لخیر الطریقو آله المعصومین بالتحقیق.

تمّت هذه الرّسالة موسومة بمراتب العارفین شیخ الدلیل محمود الشبستری قدس روحه فی ید اسداللّه معین العلماء فی احدی و عشرین من شهر رمضان سنة ۱۳۰۷.