معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ شهید بلخی

ابوالحسن شهید بن حسین جهودانکی بلخی، معروف به شهید بلخی (درگذشت ۳۲۵ هجری قمری) شاعر و متکلم و حکیم سده چهارم هجری است.در خط نیز استاد بود و اشعار عربی هم داشت. او از بلخ به چغانیان نزد ابوعلی محتاج رفت. از جمله ممدوحان او نصر بن احمد سامانی و ابوعبدالله محمد بن احمد جیهانی وزیر سامانیان را ذکر کرده‌اند.شهید بلخی از پیشگامان شعر فارسی است و مانند رودکی نزد شعرای بعد از خود مورد احترام بوده و او را در ردیف رودکی قرار داده‌اند.امروزه از اشعار وی بیش از صد بیت باقی نمانده است. او به فارسی و عربی شعر سروده است.این شعر رودکی در مرثیهٔ اوست:کاروان شهید رفت از پیش        وآنِ ما رفته گیر و می‌اندیشاز شمار دو چشم یک تن کم        وز شمار خِرد هزاران بیش دقیقی نیز از او در کنار رودکی چنین یاد می‌کند:استاد شهید زنده بایستی        وان شاعر تیره‌چشم روشن‌بینتا شاه مرا مدیح گفتندی        بالفاظ خوش و معانی رنگین فرخی سیستانی از دلاویزی و نغزی غزل او می‌گوید:از دلاویزی و نغزی چون غزل‌های شهید        وز غم‌انجامی و خوبی چون ترانهٔ بوطلب در جای دیگر فرخی اشاره به خوش‌نویسی شهید دارد:خط نویسد که بنشناسند از خط شهید        شعر گوید که بنشناسند از شعر جریر منوچهری هم او را در کنار رودکی می‌ستاید:از حکیمان خراسان کو شهید و رودکی        بوشکور بلخی و بوالفتح بُستی هکذی خاقانی نیز می‌گوید:گرچه بُده‌ست پیش از این در عرب و عجم روان        شعر شهید و رودکی، نظم لبید و بُحتُری محمد عوفی در جوامع الحکایات گوید: آورده‌اند که شهید[بلخیِ] شاعر روزی نشسته بود و کتابی می‌خواند. جاهلی درآمد و سلام کرد و گفت: «خواجه تنها نشسته‌ای!» گفت: «تنها اکنون شدم که تو آمدی، از آن‌که به‌سببِ تو از مطالعهٔ کتب بازماندم.» در لباب‌الالباب عوفی، لغت فرس اسدی طوسی، ترجمان‌البلاغه رادویانی، الفهرست ابن ندیم، رسائل رازی، یتیمةالدهر ثعالبی و معجم‌الادباء یاقوت حموی و… یادکرد و شعرهایی از شهید آمده است. اشعار او به کوشش آقای مجید امام‌وردی به نقل از کتابهای اشعار پراکندهٔ شعرای فارسی زبان به کوشش ژیلبر لازار و همچنین شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان در قرن‌های ۳/۴/۵ هجری به تصحیح محمود مدبری در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

قصاید، غزلیات و قطعات

شمارهٔ ۱ : یری محنتی ثم یخفض البصرا

شمارهٔ ۲ : یک تازیانه خوردی بر جان از آن دو چشمشْ

شمارهٔ ۳ : دانشا! چون دریغم آیی از آنک

شمارهٔ ۴ : به سخن ماند شعر شعرا

شمارهٔ ۵ : گر فراموش کرد خواجه مرا

شمارهٔ ۶ : جهان گواست مر او را که در جهان ملک است

شمارهٔ ۷ : ابر همی گرید چون عاشقان

شمارهٔ ۸ : چند بردارد این هریوه خروش

شمارهٔ ۹ : دریغ فر جوانی و عز و آی دریغ

شمارهٔ ۱۰ : عیب باشد به کار نیک درنگ

شمارهٔ ۱۱ : دانش و خواسته‌ است نرگس و گل

شمارهٔ ۱۲ : تا کی دوم از گرد درِ تو

شمارهٔ ۱۳ : خنک این آفتاب و زهره و ماه

شمارهٔ ۱۴ : اگر غم را چو آتش دود بودی

شمارهٔ ۱۵ : چون چلیپای روم از آن شد باغ

شمارهٔ ۱۶ : مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندی

شمارهٔ ۱

یری محنتی ثم یخفض البصرا

فدته نفسی تراه قد سفرا

داند کز وی به من همی چه رسد

دیگر باره ز عشق بی خبرا

اما یری و جنتی من عصره

و سایلا کالجمان مبتدرا

چو سد یأجوج بایدی دل من

که باشدی غمزگانْش را سپرا

فضلّ حلمی و خانتی جلدی

و من یطیق القضاء و القدرا

و گر بدانستمی که دل بشود

نکردمی بر ره بلا گذرا

شمارهٔ ۲

یک تازیانه خوردی بر جان از آن دو چشمشْ

کز درد او بماندی مانند زرد‌سیب

کی دل به جای داری در پیش چشم او

کو چشمشْ را به غمزه بگرداند از وریب

یا رب بیافریدی رویی بدین مثال

خود رحم کن بر امت وز راهشان مکیب

شمارهٔ ۳

دانشا! چون دریغم آیی از آنک

بی‌بهایی و لیکن از تو بهاست

بی تو ار خواسته مبادم و گنج

همچنین زاروار با تو رواست

با‌ادب را ادب سپاه بس است

بی‌ادب با هزارکس تنهاست

شمارهٔ ۴

به سخن ماند شعر شعرا

رودکی را سخنشْ تلو نباست

شاعران را خه و احسنت مدیح

رودکی را خه و احسنت هجاست

شمارهٔ ۵

گر فراموش کرد خواجه مرا

خویشتن را به رقعه دادم یاد

کودک شیر‌خواره تا نگریست

مادر او را به مهر، شیر نداد

شمارهٔ ۶

جهان گواست مر او را که در جهان ملک است

بزرگوار و سزاوار نصرت و تأیید

بداد نعمت و بس شاکرست در نعمت

بر این دو باشد سلطان و تخت را تأبید

شمارهٔ ۷

ابر همی گرید چون عاشقان

باغ همی خندد معشوق‌وار

رعد همی نالد مانند من

چون که بنالم به سحرگاه، زار

شمارهٔ ۸

چند بردارد این هریوه خروش

نشود باده بر سرودش نوش

راست گویی که در گلوش کسی

پوشکی را همی بمالد گوش

شمارهٔ ۹

دریغ فر جوانی و عز و آی دریغ

عزیز بود از‌این پیش همچنان سپریغ

به ناز باز همی پرورد ورا دهقان

چو شد رسیده نیابد ز تیغ تیز دریغ

شمارهٔ ۱۰

عیب باشد به کار نیک درنگ

گر شتاب آمد ای رفیق ملام

عاقبت را هم از نخستین بین

تا به غفلت گلو نگیرد دام

شمارهٔ ۱۱

دانش و خواسته‌ است نرگس و گل

که به یک جای نشکفند به هم

هر که را دانش است خواسته نیست

و آن که را خواسته است دانش کم

شمارهٔ ۱۲

تا کی دوم از گرد درِ تو

کاندر تو نمی‌بینم چربو

ایمن بزی اکنون که بشستم

دست از تو به اشنان و کنستو

شمارهٔ ۱۳

خنک این آفتاب و زهره و ماه

که نباشند جاودانه تباه

همه بر یک نهاد خویش دوند

که نگردند هرگز از یک راه

راست گویی ستارگان ملکند

چشمه‌ی آفتاب شاهنشاه

نه بخوانید نائحه مشغول

یا به تدبیر کین و حرب و سپاه

دوستانند پیش رویاروی

یک به دیگر همی کنند نگاه

....

بر فلک بر دو شخص پیشه‌ورند

این یکی درزی و آن دگر جولاه

این ندوزد مگر کلاه ملوک

و آن نبافد مگر پلاس سیاه

....

عذر با همت تو بتوان خواست

پیش تو خامش و زبان کوتاه

همت شیر از آن بلندتر است

که دل‌آزار باشد از روباه

شمارهٔ ۱۴

اگر غم را چو آتش دود بودی

جهان تاریک بودی جاودانه

در این گیتی سراسر گر بگردی

خردمندی نیابی شادمانه

شمارهٔ ۱۵

چون چلیپای روم از آن شد باغ

که ابر بربست باغ را عسلی

ابر چون چشم هند بنت عتبه است

برق مانند ذوالفقار علی

شمارهٔ ۱۶

مرا به جان تو سوگند و صعب سوگندی

که هرگز از تو نگردم نه بشنوم پندی

دهند پندم و من هیچ پند نپذیرم

که پند سود ندارد به جای سوگندی

شنیده‌ام که بهشت آن کسی تواند یافت

که آرزو برساند به آرزو‌مندی

هزار کبک ندارد دل یکی شاهین

هزار بنده ندارد دل خداوندی

تو را اگر ملک چینیان بدیدی روی

نماز بردی و دینار برپراکندی

وگر تو را ملک هندوان بدیدی موی

سجود کردی و بت‌خانه‌هاش برکندی

به منجنیق عذاب اندرم چو ابراهیم

به آتش حسراتم فکند خواهندی

تو را سلامت باد ای گل بهار بهشت

که سوی قبلهٔ رویت نماز خوانندی

ابیات پراکنده

شمارهٔ ۱ : اورمزدی‌اند سُکّان سماء

شمارهٔ ۲ : برگزیدم به خانه تنهایی

شمارهٔ ۳ : قی اوفتد آن را که سر و ریش تو بیند

شمارهٔ ۴ : همی نسازد با داغ عاشقی صبرم

شمارهٔ ۵ : پی مهد اطفال جاهت سزد

شمارهٔ ۶ : عطات باد چو باران، دل موافق خوید

شمارهٔ ۷ : به تیر از چشم نابینا، سپیدی نقطه بردار

شمارهٔ ۸ : دهان دارد چو یک پسته، لبان دارد به می شسته

شمارهٔ ۹ : زمانه از این هر دوان بگذرد

شمارهٔ ۱۰ : صفّ دشمن تو را ناستد پیش

شمارهٔ ۱۱ : هر که باشد تشنه و چشمه نیابد هیچ‌ جای

شمارهٔ ۱۲ : آن کسی را که دل بود نالان

شمارهٔ ۱۳ : در کوی تو ابیشه همی گردم ای نگار

شمارهٔ ۱۴ : ای کار تو ز کار زمانه نمونه‌تر

شمارهٔ ۱۵ : ای من رهی آن روی چون قمر

شمارهٔ ۱۶ : مار یغتنج اگرت دی بگزید

شمارهٔ ۱۷ : از چه توبه نکند خواجه که هر جا که بود

شمارهٔ ۱۸ : بر دل هر شکسته زد غم تو

شمارهٔ ۱۹ : من رهی آن نرگسک خرد‌برگ

شمارهٔ ۲۰ : ای خواجه گر بزرگی و اشغال نی تو را

شمارهٔ ۲۱ : به وی نرم هم به صبر و درم

شمارهٔ ۲۲ : ای از رخ تو تافته زیبایی و اورنگ

شمارهٔ ۲۳ : بر که و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا

شمارهٔ ۲۴ : بتا! نگارا! از چشم بد بترس و مکن

شمارهٔ ۲۵ : دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست

شمارهٔ ۲۶ : عشق او عنکبوت را ماند

شمارهٔ ۲۷ : دو جوی روان در دهانش ز خلم

شمارهٔ ۲۸ : از بناگوش لعلگون گویی

شمارهٔ ۲۹ : اگر بگروی تو به روز حساب

شمارهٔ ۳۰ : شود بدخواه چون روباه بد‌دل

شمارهٔ ۳۱ : مر مرا آگاهی از راه بزرگ

شمارهٔ ۳۲ : کفلش با سلاح بشکفتم

شمارهٔ ۳۳ : هرگز تو به هیچ‌کس نشایی

شمارهٔ ۳۴ : چو زر ساوه چکان ایژک از او لیکن چو بنشستی

شمارهٔ ۳۵ : جهانیان را دیدم بسی ز هر مذهب

شمارهٔ ۳۶ : همه دیانت و دین ورز و نیک‌رایی کن

شمارهٔ ۳۷ : موی سپید و روی سیاه و رخ بچین

شمارهٔ ۳۸ : همی فزونی جوید اواره بر افلاک

شمارهٔ ۳۹ : زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن‌کردار

شمارهٔ ۱

اورمزدی‌اند سُکّان سماء

سخره‌ی فرمان دو آهرمنا

شمارهٔ ۲

برگزیدم به خانه تنهایی

از همه کس درم ببستم چست

شمارهٔ ۳

قی اوفتد آن را که سر و ریش تو بیند

زآن خلم و زآن بفچ چکان بر سر و رویت

شمارهٔ ۴

همی نسازد با داغ عاشقی صبرم

چنان کجا بنسازد بنانج باز بنانج

شمارهٔ ۵

پی مهد اطفال جاهت سزد

که عقد ثریا شود بازپیچ

شمارهٔ ۶

عطات باد چو باران، دل موافق خوید

نهیبت آتش و جان مخالفان پده باد

شمارهٔ ۷

به تیر از چشم نابینا، سپیدی نقطه بردار

که نه دیده بیازارد، نه نابینا خبر دارد

شمارهٔ ۸

دهان دارد چو یک پسته، لبان دارد به می شسته

جهان بر من چو یک پسته، بدان بسته‌دهان دارد

شمارهٔ ۹

زمانه از این هر دوان بگذرد

تو بگوال چیزی کز او نگذرد

شمارهٔ ۱۰

صفّ دشمن تو را ناستد پیش

ور همه آهنین تو را باشد

شمارهٔ ۱۱

هر که باشد تشنه و چشمه نیابد هیچ‌ جای

بی‌گمان راضی بیاید گر بیابد آبکند

شمارهٔ ۱۲

آن کسی را که دل بود نالان

او علاج خلاشمه بکند

شمارهٔ ۱۳

در کوی تو ابیشه همی گردم ای نگار

دزدیده تا مگرت ببینم به بام بر

شمارهٔ ۱۴

ای کار تو ز کار زمانه نمونه‌تر

او باشگونه و تو از او باشگونه‌تر

شمارهٔ ۱۵

ای من رهی آن روی چون قمر

وآن زلف شبه‌رنگ پر ز ماز

شمارهٔ ۱۶

مار یغتنج اگرت دی بگزید

نوبت مار افعی است امروز

شمارهٔ ۱۷

از چه توبه نکند خواجه که هر جا که بود

قدحی می بخورد راست کند زود هراش

شمارهٔ ۱۸

بر دل هر شکسته زد غم تو

چون طبق‌بند از صنیعت فش

شمارهٔ ۱۹

من رهی آن نرگسک خرد‌برگ

برده به کنبوره دل از جای خویش

شمارهٔ ۲۰

ای خواجه گر بزرگی و اشغال نی تو را

برگیر جاخشوک و برو می‌درو حشیش

شمارهٔ ۲۱

به وی نرم هم به صبر و درم

چون به زین و لگام تند‌ْستاغ

شمارهٔ ۲۲

ای از رخ تو تافته زیبایی و اورنگ

افروخته از طلعت تو مسند و اورنگ

شمارهٔ ۲۳

بر که و بالا چو چه؟ همچون عقاب اندر هوا

بر تریوه راه چون چه؟ همچو بر صحرا شمال

شمارهٔ ۲۴

بتا! نگارا! از چشم بد بترس و مکن

چرا نداری با خود همیشه چشم‌پنام؟

شمارهٔ ۲۵

دعوی کنی که شاعر دهرم ولیک نیست

در شعر تو نه حکمت و نه لذت و نه چم

شمارهٔ ۲۶

عشق او عنکبوت را ماند

بتنیدست تفنه گرد دلم

شمارهٔ ۲۷

دو جوی روان در دهانش ز خلم

دو خرمن زده بر دو چشمش ز خیم

شمارهٔ ۲۸

از بناگوش لعلگون گویی

برنهادست آلغونه به سیم

شمارهٔ ۲۹

اگر بگروی تو به روز حساب

مفرمای درویش را شایگان

شمارهٔ ۳۰

شود بدخواه چون روباه بد‌دل

چو شیرآسا تو بخرامی به میدان

شمارهٔ ۳۱

مر مرا آگاهی از راه بزرگ

نهلد رفتن همی با کاروان

شمارهٔ ۳۲

کفلش با سلاح بشکفتم

گرچه برتابد آن میان و سرون

شمارهٔ ۳۳

هرگز تو به هیچ‌کس نشایی

بر سرتْ دو شوله خاک و سرگین

شمارهٔ ۳۴

چو زر ساوه چکان ایژک از او لیکن چو بنشستی

شدی زر ساوه چون سیمین پشیز و غیبه‌ی جوشن

شمارهٔ ۳۵

جهانیان را دیدم بسی ز هر مذهب

بسی بدیدم از گونه‌گونه جدگاره

شمارهٔ ۳۶

همه دیانت و دین ورز و نیک‌رایی کن

که سوی خلد برین باشدت گذرنامه

شمارهٔ ۳۷

موی سپید و روی سیاه و رخ بچین

بوزینه‌ی خرف شده و گشته کاینه

شمارهٔ ۳۸

همی فزونی جوید اواره بر افلاک

که تو به طالع میمون بدو نهادی روی

شمارهٔ ۳۹

زنی پلشت و تلاتوف و اهرمن‌کردار

نگر نگردی از گرد او که گرم آیی

ابیات پراکنده از رباعیات

شمارهٔ ۱ : پیش ورزا رخنه‌ی اشعار مرا

شمارهٔ ۲ : ای قامت تو به صورت کاونجک

شمارهٔ ۱

پیش ورزا رخنه‌ی اشعار مرا

بی‌قدر مکن به گفت گفتار مرا

شمارهٔ ۲

ای قامت تو به صورت کاونجک

هستی تو به چشم هر‌کسی بلکنجک

ابیات پراکنده از مثنویی در بحر خفیف

شمارهٔ ۱ : چون تن خود به برم پاک بشست

شمارهٔ ۲ : کرد از بهر ماست تیریه خواست

شمارهٔ ۳ : تنش از نازکی ز بار نظر

شمارهٔ ۴ : چون برون کرد زو هماره و هنگ

شمارهٔ ۱

چون تن خود به برم پاک بشست

از مسامش تمام لؤلؤ رست

نرم‌نرمک از برم بیرون شد

مهرش از آنچه بود افزون شد

شمارهٔ ۲

کرد از بهر ماست تیریه خواست

زانکه درویش بود عاریه خواست

شمارهٔ ۳

تنش از نازکی ز بار نظر

کسوت خون کشد چو لاله به بر

شمارهٔ ۴

چون برون کرد زو هماره و هنگ

در زمان درکشید محکم تنگ

منسوبات

شمارهٔ ۱ : دردا که در این زمانهٔ غم‌پرورد

شمارهٔ ۲ : دوشم گذر افتاد به ویرانهٔ طوس

شمارهٔ ۳ : چو اسکندر به زاری در زمین خفت

شمارهٔ ۴ : چو آلیزنده شده در مرغزاری

شمارهٔ ۵ : اگر بازی اندر چغو کم نگر

شمارهٔ ۱

دردا که در این زمانهٔ غم‌پرورد

حیفا که در این بادیهٔ عمرنورد

هر روز فراق دوستی باید دید

هر لحظه وداع همدمی باید کرد

شمارهٔ ۲

دوشم گذر افتاد به ویرانهٔ طوس

دیدم جغدی نشسته جای طاووس

گفتم: چه خبر داری از این ویرانه؟

گفتا خبر این است که: «افسوس! افسوس!»

شمارهٔ ۳

چو اسکندر به زاری در زمین خفت

حکیمی بر سر خاکش چنین گفت

که شاها تو سفر بسیار کردی

ولیکن نه چنین کاین بار کردی

شمارهٔ ۴

چو آلیزنده شده در مرغزاری

نباشد بر دلش از بار باری

شمارهٔ ۵

اگر بازی اندر چغو کم نگر

وگر باشه‌ای سوی بطّان مپر

شهید بلخی

قصاید، غزلیات و قطعات

ابیات پراکنده

ابیات پراکنده از رباعیات

ابیات پراکنده از مثنویی در بحر خفیف

منسوبات