معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ صوفی محمد هروی

صوفی محمد هروی شاعری ناشناخته از قرن نهم هجری قمری است که به تقلید از بسحق اطعمه دیوان اطعمه‌ای به طنز و در وصف غذاها ساخته است. تک‌نسخهٔ باقیمانده از اشعار وی که در سال ۸۷۸ قمری به دست یعقوب بن اسحاق اسماعیلی قهستانی نسخه‌برداری شده با عنوان «دفتر اشعار صوفی» به همت ایرج افشار به چاپ رسیده است.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : عید پیوسته به نوروز و من از یار جدا

شمارهٔ ۲ : آن چشم نرگس به سر آن پسر مرا

شمارهٔ ۳ : ای آنکه نیست غیر تو کس پادشاه ما

شمارهٔ ۴ : جستم بسی و سعی نمودم، به هیچ باب

شمارهٔ ۵ : ای لعل جانفزای تو سرچشمه حیات

شمارهٔ ۶ : مرا عشق تو رسوای جهان ساخت

شمارهٔ ۷ : امروز مرا فرقت آن روی چو ماه است

شمارهٔ ۸ : وه که جانم گشت چون از درد بی آرام دوست

شمارهٔ ۹ : مرا ز آدم خاکی چو غم بود میراث

شمارهٔ ۱۰ : بارها گفته امت واحد و اثنی و ثلاث

شمارهٔ ۱۱ : ای تو چون زلف چرایی، به من شیدا کج

شمارهٔ ۱۲ : می کشم هر نفس از درد جدایی آوخ

شمارهٔ ۱۳ : بیا که شاهد گل در چمن نقاب گشاد

شمارهٔ ۱۴ : گر سایه آن ماه به سوی چمن افتد

شمارهٔ ۱۵ : آن که از مشک به رخساره نشانی دارد

شمارهٔ ۱۶ : آن ترک مست، دیده چو از خواب باز کرد

شمارهٔ ۱۷ : ایا حکیم مسیحا دم ستوده خصال

شمارهٔ ۱۸ : آن زلف سیه که دلربا شد

شمارهٔ ۱۹ : روی تو آتش است و برو خال چون سپند

شمارهٔ ۲۰ : ای خجل در چمن از قامت تو سرو بلند

شمارهٔ ۲۱ : روز ازل که طینت آدم سرشته اند

شمارهٔ ۲۲ : آن کس که روز را به فراق تو شب کند

شمارهٔ ۲۳ : دل برد از من آن پسر پیرهن کبود

شمارهٔ ۲۴ : ماه من رنجیده شد یا رب گناه من چه بود

شمارهٔ ۲۵ : خرم آن روز که دیدار توام روزی بود

شمارهٔ ۲۶ : بر عارض تو خط، چو پراکنده می شود

شمارهٔ ۲۷ : ساقیا عید صیام آمد و نوروز رسید

شمارهٔ ۲۸ : هر شب من و غمهای تو و روی به دیوار

شمارهٔ ۲۹ : بیا که عید صیام است و باز فصل بهار

شمارهٔ ۳۰ : خواهم نظری در رخ خوب تو دگر بار

شمارهٔ ۳۱ : ساقیا عید صیام آمد و هنگام بهار

شمارهٔ ۳۲ : گل نورسته من عزم چمن دارد باز

شمارهٔ ۳۳ : ای دل سوخته با سوز و غم یار بساز

شمارهٔ ۳۴ : سحر به میکده یارب چه بانگ بود و خروش

شمارهٔ ۳۵ : بدان امید که ناگه ببینم آن رویش

شمارهٔ ۳۶ : بجز صبا ز که جویم نشان دلبر خویش

شمارهٔ ۳۷ : ای رخت مایه عیش و طرب اهل نشاط

شمارهٔ ۳۸ : گر بود با من به صلح و گر به جنگ

شمارهٔ ۳۹ : آن پری دور از من و من در غمش دیوانه ام

شمارهٔ ۴۰ : من که دیوانه آن سلسله موی توام

شمارهٔ ۴۱ : چشمه آب حیات است دهان یارم

شمارهٔ ۴۲ : وقت آن شد که اقامت به خرابات برم

شمارهٔ ۴۳ : گل جمال تو خواهم بهار را چه کنم

شمارهٔ ۴۴ : عید صیام آمد، موسم نوبهار هم

شمارهٔ ۴۵ : دارم دلی شکسته و جان فگار هم

شمارهٔ ۴۶ : دارم دلی شکسته و جان فگار هم

شمارهٔ ۴۷ : چون در آید ماه من جولان کنان اندر چمن

شمارهٔ ۴۸ : خطی که گشته به گرد جمال یار عیان

شمارهٔ ۴۹ : خاک...

شمارهٔ ۵۰ : پرده بردار ز رخ ای بت خورشید جبین

شمارهٔ ۵۱ : مرا آن روز عیدست اندرین راه

شمارهٔ ۵۲ : ای خجل پیش دو رخسار چو خورشید تو ماه

شمارهٔ ۵۳ : ای مرا سوخته سودای بتان ته بر ته

شمارهٔ ۵۴ : ای شاه حسن بر من مسکین زکوه ده

شمارهٔ ۵۵ : هر کس به خواب روزی، لعل لبش مکیده

شمارهٔ ۵۶ : دل که در دست فراق صنمی پاماله

شمارهٔ ۵۷ : دل چو دید آن شکرین‌لب‌ها و مشکین‌خال او

شمارهٔ ۵۸ : هر که آن چشم سیه دید، آن لبان آل او

شمارهٔ ۵۹ : ای توتیای دیده من خاک راه تو

شمارهٔ ۶۰ : ای حرم کعبه دل کوی تو

شمارهٔ ۶۱ : دل از ما برد آن شوخ و روان کرد این زمان پهلو

شمارهٔ ۶۲ : گر کاتب قدرت به سر من ننوشتی

شمارهٔ ۱

عید پیوسته به نوروز و من از یار جدا

دل جدا گریه کند دیده خونبار جدا

خار خارست من دل شده را در سینه

تا فتادم به جهان زان گل رخسار جدا

زاهد شهر اگر می نخورد باکی نیست

کرد آن کار، ولی می کند این کار جدا

بلبل امروز مغنی شده در صحن چمن

شیشه را ساز کنون پر، می گلنار جدا

دارم از باغ وصالت هوس شفتالو

خوش بود میوه که خود می کنی از بار جدا

گر به غیر از گل روی تو نگاهی بکنم

باد در دیده من هر مژه یک خار جدا

دل صوفی که عیان برد دو چشم سیهت

چون به کوی تو غریب است نگه دار جدا

شمارهٔ ۲

آن چشم نرگس به سر آن پسر مرا

چون لاله ساخت غرقه به خون جگر مرا

نیک و بدی چو هست به تقدیر چون کنم

زاهد رسید هم زقضا این قدر مرا

دردی است در دلم که مداوا لبان اوست

باشد دوای سینه بلی گلشکر مرا

بر دیده ها نشست چو تیر تو کاشکی

بودی به جای هر مژه چشم دگر مرا

عشق ترا چگونه نهان سازمت که هست

لبهای خشک شاهد و چشمان تر مرا

حال دلم شدست پریشان چو خط یار

بر هم ز دست شورش دور قمر مرا

صوفی مگر به منزل مقصود راه یافت

آری، دلیل عشق تو شد راهبر مرا

شمارهٔ ۳

ای آنکه نیست غیر تو کس پادشاه ما

واندر دو کون راهنما و پناه ما

افتاده های بحر گناهیم دست گیر

ای دستگیر جمله حال تباه ما

برده سبق زجمله کفار این زمان

گر زان که عصمت تو نبودی پناه ما

در ظلمت گناه ببین یغفرالذنوب

چون مشعلی ست داشته در پیش راه ما

گرچه گناهکار...مفلسیم

در پیش رحمت تو چه سنجد گناه ما

آن دم که زاهدان عمل آرند در حساب

لطف تو آه اگر نشود عذرخواه ما

از آب رحمتش مگر...صوفیان

... سیاه ما

شمارهٔ ۴

جستم بسی و سعی نمودم، به هیچ باب

یاری نیافتم به جهان بهتر از کتاب

غیر از صراحی می صافی و روی خوب

گر خسرو زمانه بود زو کن اجتناب

آمد خیال دوست مرا دوش در نظر

چون من که دید در همه دنیا شب آفتاب

در دل نشسته مهر رخ او به جای جان

آری، چو جای گنج بود منزل خراب

هجران آن نگار عذابی است بس الیم

با دیدن رقیب عذابی است بر عذاب

در دور چشم مست و لب می فروش او

زهاد شهر روزه گشادند از شراب

در چنگ غم بساز تو امروز صوفیا

از حد گذشت ناله ز آه تو چون رباب

شمارهٔ ۵

ای لعل جانفزای تو سرچشمه حیات

مستند از دو چشم تو ذرات کاینات

پیدا نمی شود سر یک مو دهان تو

نطق شکر فشان تو شد حل مشکلات

خال سیاه بر لب او بین که چون مگس

بنشسته و به وجه حسن می خورد نبات

بوسی زکوه حسن به بیچاره ده که مال

افزون همی شود چون برون می کنی زکات

با نامه سیاه چو شوقت برم به خاک

یابم به روز حشر من ناتوان نجات

هر کس که یافت از لب جان پرور تو کام

اندر امان چو خضر شد از شدت ممات

صوفی بیا که خیمه ازین خاک بر کنیم

ما را چو هست خاطر محزون درین هرات

شمارهٔ ۶

مرا عشق تو رسوای جهان ساخت

چو مشک او را بلی نتوان نهان ساخت

مرا گویند بی او صبر پیش آر

کجا بر آتش سوزان توان ساخت

نمی سازد دلم بی او به جانم

اگر آن شوخ من با این و آن ساخت

قتیل غمزه و ابروی اویم

چه حاجت تیغ با تیر و کمان ساخت

نهان می داشتم در دل غمت را

لب خشک و رخ زردم عیان ساخت

میان بر بست بهر کشتن من

خدا ا و را به جانم مهربان ساخت

جز اندوه و فراق یار، صوفی

غم دیگر ندارد، هم به آن ساخت

شمارهٔ ۷

امروز مرا فرقت آن روی چو ماه است

در هجر ندانم که در آفاق چه ماه است

از خلق نخواهم که کنم درد تو پنهان

اما چه کنم این دو رخ زرد گواه است

گوید که مکش آه، مرا آه چه سازد

خورسندی بیمار چو از ناله و آه است

زلف آمد و بگرفت همه عارض او را

آشفتگی من همه از زلف سیاه است

کردم نظری و دلم افتاد درین قید

از قید دل ای دیده ترا عین گناه است

ای دل چو اسیر سر زلف و ذقنی تو

شب حاضر خود باش که در راه تو چاه است

باشد رخ صوفی و قدوم تو چو در شهر

مقبول بود زر که برو سکه شاه است

شمارهٔ ۸

وه که جانم گشت چون از درد بی آرام دوست

ساقیا لطفی بکن جامی بده با نام دوست

مانده بر بادام چشمانش دهان پسته باز

همچو من افتاده مسکین چون کند بادام دوست

می کنم جان را نثار مقدم میمون او

گر به من پیک صبا آرد دمی پیغام دوست

هر زمان تیر خدنگ غمزه بر جانم زند

منت ایزد را که هردم می رسد پیغام دوست

جان اگر باشد مراد دوست ای پیک اجل

ریز در دم خون من تا خوش برآید کام دوست

از غبار آن زمین چشم مرا پر نور کن

ای صبا چون بگذری دامن کشان بر بام دوست

می رود صوفی زدنیا، وین تمنا در سرش

تا کند جان را نثار امروز بر اقدام دوست

شمارهٔ ۹

مرا ز آدم خاکی چو غم بود میراث

کجاست دامن ساقی کزو رسم به غیاث

جهان بود حدثی بازمانده از فرعون

بشو به آب قناعت تو دست ازین احداث

چو گنده پیر قبیح است دهر مردم خوار

برو چو اهل یقینش طلاق کن به ثلاث

فلک چو حادثه زای است زو مشو ایمن

پناه بر به در می فروش از آن احداث

جهان چو بر سر راه قیامت است بلی

منه اساس اقامت که نیست جای اثاث

خبیثه ای است جهان و تو باز عالم قدس

چو کرکسان مکن امروز خوی بر اخباث

بنه تو دل به غم و غصه جهان صوفی

چو این رسید ز حوا و آدمت میراث

شمارهٔ ۱۰

بارها گفته امت واحد و اثنی و ثلاث

کین جهان کهنه اساس است منه در وی اثاث

حدث جمله سگان است چو دنیا، این دم

آب می کن طلب و دست بشو زین احداث

سور نوروز دمیدند، بده ساقی می

آمد اموات ریاحین به در از هر اجداث

دو موافق به هم و شیشه میهای کهن

در چمن خوش بود اثنا که چنین گشت ثلاث

با غم و درد بساز ای دل بیچاره من

چون ترا آمده این ز آدم خاکی میراث

ببر از جور فلک جانب میخانه پناه

مگرت باده حمرا برساند به غیاث

صوفیا حاصل دنیای دنی مرداریست

چو خبیث است تو دل می ننهی بر اخباث

شمارهٔ ۱۱

ای تو چون زلف چرایی، به من شیدا کج

راست گویم منشین بهر خدا با ما کج

آمده زلف به دزدیدن آن سیب ذقن

هندوست و چه عجب گر بود آن لالا کج

بر بساط ای شه خوبان به رخ زردم بین

همچو فرزین تو متاز ای بت من عمدا کج

سرو تعظیم تو هر روز به جا می آرد

بود او پیش قد دلکش تو بالا کج

گفت...من امروز رقیب و غلط است

راست هرگز نشود در نظر بینا کج

گر کجی راست نیاید زخلایق اما

خوش بود آن خم ابرو به رخ زیبا کج

آن پری چهره ندانم که چرا آخر کار

باخت با صوفی دلسوخته شیدا کج

شمارهٔ ۱۲

می کشم هر نفس از درد جدایی آوخ

جگری دارم از اندوه فراقش لخ لخ

مشو ای دل تو ملول از سخن سرد رقیب

خنکی را نتوان کرد برون از دل یخ

نظر از جان دل خسته من بازمگیر

گر فزونند محبان تو از مور و ملخ

آتش هفت سقر، لاشی و معدوم شود

شرری گر فتد از نار دلم بر دوزخ

...شده گفتند رقیب از کویش

بود آیا که زبنیاد بر افتد آن رخ

می پزم باز خیال لب آن مه، بنشین

تا که حلوای شکر پخته شود در مطبخ

هر که در عشق ببیند تن صوفی گوید

اندرین خرقه چه باریک و ضعیف است این نخ

شمارهٔ ۱۳

بیا که شاهد گل در چمن نقاب گشاد

سر نیاز صراحی به پای جام نهاد

میان به خدمت پیر مغان ببندم چون

گشاد بند قبا غنچه در چمن به گشاد

مبند دل به جهان کو به کس وفا نکند

اگر چه تخت سلیمانش می رود بر باد

برآر غسل تو در آب نیستی وان گه

درآ به میکده کاین جاست عین فیض آباد

ز پیر میکده بستان قدح به شرط ادب

مرید عشق شوو سر مپیچ ازین ارشاد

به کوی او نرسد کس مگر به علم ادب

به کعبه ره نتوان برد جز به استعداد

وفا به کس نکند این جهان ببین صوفی

شدند خلق چه مغرور این خراب آباد

شمارهٔ ۱۴

گر سایه آن ماه به سوی چمن افتد

از رشک قدش لرزه به سرو سمن افتد

صد چشمه آب خضر از خاک برآید

هر جا که لعابی به زمین زآن دهن افتد

رفت از سر کوی تو دل از دست رقیبان

صد آه از آن خسته که دور از وطن افتد

هر جا که برآرم ز تمنای تو آهی

فریاد ازین واقعه بر مرد و زن افتد

بنگر که چو مصباح دلیلی شده روشن

از عکس تن دوست که در پیرهن افتد

بر غنچه زند بوسه ز شوق دهن او

روزی که صبا سوی چمن همچو من افتد

زان خسرو خوبان دل صوفی شده مجروح

آری غم شیرین همه بر کوهکن افتد

شمارهٔ ۱۵

آن که از مشک به رخساره نشانی دارد

قامتی دلکش و باریک میانی دارد

چشم و ابروی تو و غمزه خونریز به هم

ترک مستی است به خود تیر و کمانی دارد

سر به گوش تو اگر زلف در آورد مرنج

هندوی تست مگر راز نهانی دارد

ای خیال رخ دلدار به چشمم بنشین

زان که هم سبزه و هم آب روانی دارد

خاک پای سگ کویت نفروشد به دو کون

چه کند این دل درویش همانی دارد

ناله بلبل از آن است که او می داند

که گل اندر عقب خویش خزانی دارد

پیر شد صوفی سودازده در فرقت یار

لیک اندر سر خود عشق جوانی دارد

شمارهٔ ۱۶

آن ترک مست، دیده چو از خواب باز کرد

با عاشقان غمزده آهنگ ناز کرد

شانه چو ره به گیسوی او برد لاجرم

با دست کوته او عملی بس دراز کرد

دور اوفتد ز کعبه مقصود سالها

از کوی دوست هرکه هوای حجاز کرد

محراب ابروی تو ندیدست از آن سبب

زاهد به کنج صومعه شبها نماز کرد

هر کس که دید طلعت خوب تو دیده را

بر روی دلبران دو عالم فراز کرد

ساقی بیار باده که دارم دلی حزین

زان لعبها که این فلک حقه باز کرد

صوفی به آب دیده کند غسل هر شبی

چون شمع گریه ها که به سوز و گداز کرد

شمارهٔ ۱۷

ایا حکیم مسیحا دم ستوده خصال

عوارضات ز تشخیص تو بپرهیزد

به هر مریض که چشم عنایت تو فتد

درین زمانه یقین دان نصیحت آمیزد

مراست یک مرضی واقع این زمان به بدن

که از تردد او دیده خون همی ریزد

مثانه سرد و ازین غم جگر مرا شده گرم

که هیچ مرغ بدن شهوتی نه انگیزد

تکبری به دماغش چنان شدست پدید

که گر سلام کند فرج، بر نمی خیزد

مثال خسته یکساله سر نهاده به جای

چو...بنده همین آب دیده می ریزد

به حیله جانب خلوت سراش چون ببرم

مثال خر فکند سر به پیش و بستیزد

چو بخت کرد فراموش یار ازین جهتم

دل شکسته بگوئید با که آمیزد

ایا حکیم ز لطف و کرم دوایی کن

وگر نه صوفی مسکین ز شهر بگریزد

شمارهٔ ۱۸

آن زلف سیه که دلربا شد

در عشق بلای جان ما شد

در سایه سرو ایستاده

بینند که سرو چون دو تا شد

از شادی دهر گشته آزاد

تا دل به غم تو مبتلا شد

عاشق چه رود به کعبه امروز

در کوی تو مرو را صفا شد

بیگانه شود ز خویش ای دوست

با درد تو هر که آشنا شد

از شوق دو ابرویت به محراب

عمرم همه صرف در دعا شد

صوفی به امید آن که روزی

در کوی تو ره برد گدا شد

شمارهٔ ۱۹

روی تو آتش است و برو خال چون سپند

زآن رو، ز چشم بد نرسد مر ترا گزند

دیگر نبات را به جهان قیمتی نماند

زآن دم که کرد حقه لعل تو نیمخند

چون نیشکر ز قد تو لاف دروغ زد

قناد در دکانش از آن ساخت بند بند

در حقه های زلف تو دل ماند مبتلا

آهو کجا رود چو در افتاد در کمند

ای زاهدان چه منع من از عشق می کنید

بادست چون نصیحت مجنون مستمند

ما عاشقیم و هر دو جهان زیر پای ماست

آری به یمن دولت عشقیم سربلند

تلخ است صبر بر دل صوفی ولی چه باک

بیمار را چو داروی تلخ است سودمند

شمارهٔ ۲۰

ای خجل در چمن از قامت تو سرو بلند

چشم شوخ تو سبق برده زبادام خجند

دل زابروی تو پیوسته گرفتار بلاست

چون رهد مرغ که افتاده بود دام کمند

این چه بالا و میان است و چه ابرو و چه چشم

یارب از چشم بدانت نرسد هیچ گزند

چه زنی لاف ز میم دهن تنگ حبیب

برو ای غنچه سیراب، تو بر خویش بخند

ای پری در غم سودای توام دیوانه

ناز تا کی بود و جور و جفاهای تو چند

چه نشینی به رقیبان و دلم خون سازی

گر وفایی نکنی جور و جفا هم مپسند

صوفیا چند کنی ناله، ز خوبان گفتی

گر تو خواهی که به کس دل ندهی دیده ببند

شمارهٔ ۲۱

روز ازل که طینت آدم سرشته اند

بر صفحه دلم غم او را نوشته اند

عاشق شدی، هرآینه باید جفا کشید

بر می دهد بلی به زمین هر چه کشته اند

ای زاهدان چو منع من از عشق می کنید

من چون کنم که در گل من این سرشته اند

عشق از برای زینت انسان پدید شد

محروم ازین شرف به یقین دان، فرشته اند

آنها رسیده اند به مقصود کین زمان

دامان غم گرفته و خود را بهشته اند

خون شد دلم در آتش سودایش و هنوز

تا بر سرم چهار ز غم او نوشته اند

در جامه دید چون تن صوفی نگار گفت

باریکتر ازین نخ دیگر نرشته اند

شمارهٔ ۲۲

آن کس که روز را به فراق تو شب کند

گر در غم تو زنده بماند عجب کند

از تف و تاب عشق دل من به جان رسید

راحت کجا بود بدنی را که تب کند

زاهد اگر به خواب ببیند لب ترا

در کنج صومعه، می حمرا طلب کند

عیشی که عاشقان به غمش در جهان کنند

خسرو کجا به مجلس خود آن طرب کند

دوشینه هر که لاف زد از تار زلف او

زآنش به گوشمال، مغنی ادب کند

از شوق چشم مست تو کان عین فتنه است

شیخ زمانه میل به آب عنب کند

صوفی مستمند ز سودای لعل یار

عناب را ببوسد و میل رطب کند

شمارهٔ ۲۳

دل برد از من آن پسر پیرهن کبود

گر جان نرفت در پی او، آن دگر که بود

رفت آن نگار و گریه فزون است هر زمان

چون رفت عمر، اشک ندامت بگو چه سود

هر جا سرود عشق تو گویند عاشقان

از چشمه سار دیده من می رود درود

در سینه جای کرد چو جان در بدن مقیم

هر ناوکی که بر دل مجروح من گشود

عاشق به جور بر نتوانست داشت دل

هر چند خویش را به جفای تو آزمود

آیینه دلم شده از زنگ غم سیاه

جز باده کی توان ز دل آن زنگ را زدود

آن دم به عشق دست در آغوش داشتم

کادم هنوز در عدم آباد خفته بود

در چنگ غم فتاده، چه سازد، عجیب نیست

صوفی مستمند بنالد اگر چو عود

شمارهٔ ۲۴

ماه من رنجیده شد یا رب گناه من چه بود

من ندانم در ره بخت سیاه من چه بود

گر نمی سوزد دلم در آتش سودای او

هر شبی سوی فلک این دود آه من چه بود

دعوی عشق تو کردم لا نسلم داشتی

این لب خشک و دو چشم تر گواه من چه بود

من نه خود گشتم اسیر عشق آن شوخ این زمان

ای مسلمانان نمی دانم به راه من چه بود

گر سر محبوبی من نیست آن خورشید را

در رخم خندیدن پنهان ماه من چه بود

خلق در کویش بسی بود و من بیچاره هم

گر نه مقصودم بد او هر دم نگاه من چه بود

خلق می پرسند صوفی از چه برگردید یار

چون کنم یاران، نمی دانم گناه من چه بود

شمارهٔ ۲۵

خرم آن روز که دیدار توام روزی بود

وصل جان بخش توام دولت پیروزی بود

قصد جان داری و در سینه فکندی آتش

با من اینها ز تو از غایت دلسوزی بود

غمزه بر کشتن عشاق چه تعلیم کنی

نیک استاست چه حاجت به بدآموزی بود

گفتمش ریخته شد خون رقیب تو به خاک

گفت احسنت مرا زان که بسی موزی بود

گرچه شد عاشق و رسوای جهان عیب مکن

چه کند صوفی درویش چو این روزی بود

شمارهٔ ۲۶

بر عارض تو خط، چو پراکنده می شود

ترک فلک غلام ترا بنده می شود

آن دم نبات را نکند هیچ کس قبول

کان لعل شکرین تو پر خنده می شود

دانی که چیست نرگس مخمور سر به پیش

از چشمهای مست تو شرمنده می شود

آن را که کشت غمزه شوخ تو بی گناه

چون از لبت شنود سخن زنده می شود

گویی که دل چراست برین آستان مقیم

جانا سگان کوی ترا انده می شود

از خون مشوی دامن رعنای خویش را

کز چشم عاشقان تو زاینده می شود

وا حرتا که از سر کوی تو نامید

صوفی مستمند تو برکنده می شود

شمارهٔ ۲۷

ساقیا عید صیام آمد و نوروز رسید

سبزه از هر طرفی چون خط معشوق دمید

می کند بلبل شوریده حکایت به چمن

انتظاری که به وصل گل سیراب کشید

کی گشاید به چمن از طربی عید دلش

همچو من هر که بود از رخ دلدار بعید

گو غنیمت شمر امروز که بس ارزان است

هر که سودای بتی را به دو عالم بخرید

اشک من در هوس خاک کف پای حبیب

سالها رفت در آن کوی و به گردش نرسید

روح را گشت میسر شرف پابوسش

دل اگر دولت وصل تو به جان می طلبید

در ره عشق تو صوفی شده سرگردان آه

نیست این بادیه را هیچ کرانی چو بدید

شمارهٔ ۲۸

هر شب من و غمهای تو و روی به دیوار

جز شمع نسوزد دل کس بر من افگار

در عشق جفا و ستم و جور رقیبان

این هر سه بلا را بکشم آه به ناچار

در کوی سلامت شرف عشق مجاب است

ترک سر و دستار کن و باده به دست آر

غمهای تو این نوع که آورد به من رو

جان در سرو کار تو کنم عاقبت کار

شوری است به دور قمر و فتنه عالم

بد عارض زیبای تو آن زلف سیه کار

پابوس توام دست دهد عاقبت الامر

گر بخت شود بر من بیچاره مددگار

صوفی چه کنی ناله شبها ز فراقش

بختت چو به خواب است چه از دیده بیدار

شمارهٔ ۲۹

بیا که عید صیام است و باز فصل بهار

غم زمانه بدل کن به باده گلنار

چو دهر حادثه زای است و عمر مستعجل

اگر تو مست نباشی چرا شوی هشیار

سبوی باده به دست آر با پری رویی

چه مانده ای تو گرفتار جبه و دستار

خمار باده لعل لبان او دارم

درین خمار تو ساقی صراحیی زخم آر

به خواب، لعل لبان تو دوش می دیدم

مراست این شرف آری ز دولت بیدار

ز یمن عشق تو گشتم غنی بحمدالله

مراست چهره زرین و دیده دربار

به روز واقعه در دامن تو آویزد

بروید از گل صوفی مستمند چو خار

شمارهٔ ۳۰

خواهم نظری در رخ خوب تو دگر بار

از عمر چو سیری نبود ای بت عیار

چشم تو به هم برزده حال دل ما را

دانم که چنینها نکند مردم هشیار

گل خار شده باز و چمن گشته معطر

کاکل زده ای شانه مگر دوش به گلزار

بر عارض آن ماه خط سبز عیان شد

ای دل حذر از عین بلاکن به شب تار

در مذهب رندان می پنهان دو گناه است

با ناله نی باده خور و عود به چنگ آر

شب پرتو روی تو مرا در نظر آمد

از نور بلی بهره برد دیده دیدار

آن غمزه شد از کشتن عشاق پشیمان

آری چو انابت بود اندر دل بیمار

صوفی به حذر باش که گفتند ازین پیش

خواهی که به کس دل ندهی دیده نگه دار

شمارهٔ ۳۱

ساقیا عید صیام آمد و هنگام بهار

به علی رغم صراحی شکنان باده بیار

از سر کوی تو هرگز نروم سوی چمن

بی جمال تو بود در نظر من گل خار

عمر چون باد وزان است و فلک حادثه زای

چون دمی خوش گذرد با تو غنیمت می دار

حالیا این دو سه دم را تو بیا خوش گذران

چون نداری خبر از خاتمت و اول کار

آن که بودست دلا، پیر خرابات کجاست

دست در دامن آن اهل کرم زن زنهار

غم دنیا چه خوری باده خور و شاد بزی

یک نصیحت بشنو عمر نباشد چو دوبار

صوفی از صحبت ناجنس برو رنجه مباش

مثلی هست که از مار چه زاید جز مار

شمارهٔ ۳۲

گل نورسته من عزم چمن دارد باز

می کند روح و روان در عقب او پرواز

نه منم مایل آن حلقه گیسو تنها

همه کس را به جهان هست هوس عمر دراز

هر شبی سوز دل خویش بگویم با شمع

پیش او نیست چو روشن صفت سوز و گداز

نکند مرغ دلم جز سرکویش منزل

همچو شاهین که به سر پنجه شه آید باز

می کند میل به آن طاق دو ابرو عابد

روی آرند به محراب بلی اهل نماز

تا تو از بند خود آزاد نگردی چون نی

نشوی محرم اسرار و نگردی دمساز

خواست صوفی که کند راز دل خود نهان

اشک خونی است دمادم شده او را غماز

شمارهٔ ۳۳

ای دل سوخته با سوز و غم یار بساز

چند روزی به غم و محنت دلدار بساز

چون بجز دوست نخواهی که بود همدم تو

صبر کن در غم و پس روی به دیوار بساز

به امید رخ زیبای گل ای بلبل مست

با جفا خوی کن و با ستم خار بساز

آدمی زاد نباشد چو به عالم دلشاد

شادی کم منگر، با غم بسیار بساز

مکن اندیشه که دنیای دنی بر گذرست

رو به آه سحر و دیده خونبار بساز

سرنوشت ازلی را نتوان داد تمیز

در خرابات بیا با می گلنار بساز

صوفیا خرقه و سجاده به می در گرو است

برو امروز تو با جبه و دستار بساز

شمارهٔ ۳۴

سحر به میکده یارب چه بانگ بود و خروش

که نی به چنگ کسی بود و خنب می در جوش

مغنیان همه سرمست و مطربان رقاص

رسیده تا به ثریا صدای نوشانوش

نشسته پیر خرابات مست لایعقل

صراحی می حمرا گرفته در آغوش

بگفتمش که صبوح است و وقت استغفار

به خنده گفت که گر عاقلی برو خاموش

چو نیست عاقبت کار هیچ کس معلوم

چه طیلسان تو و چه سبوی باده بدوش

ترا که عاقبت کار خاک باید شد

غم جهان چه خوری باده مروق نوش

به رهن باده کن امروز خرقه را صوفی

مرقع ار چه نباشد برو خطا می پوش

شمارهٔ ۳۵

بدان امید که ناگه ببینم آن رویش

به هر بهانه برم روزگار در کویش

ز شوق دیدن خالش کشیم ناله و آه

من شکسته چها می کشم ز هندویش

کشیده نیل بر ابرو ز بهر چشم بد او

نظر کنید چو نو شد هلال ابرویش

به کوی خویش دهد صد هزار سر بر باد

ز بام قصر چو افتد نظر به هر سویش

دگر امید خلاصی مدار در عالم

دلا شدی چو اسیر کمند گیسویش

چه جای من که دل از زاهدان گوشه نشین

به سحر می برد آن غمزه های جادویش

به سر ندارد از آن مه، به سر رود صوفی

به کوی او به تمنای دیدن رویش

شمارهٔ ۳۶

بجز صبا ز که جویم نشان دلبر خویش

من شکسته چو محرومم از صنوبر خویش

نشانده ام به لب جویبار دیده کنون

خیال قامت شمشاد سایه پرور خویش

به غیر کوی تو دیگر کجا برم ای دوست

لبان خشک و رخ زرد و دیده تر خویش

بگفتمش بنویسم غمی به او دل گفت

مگر روان چو قلم بگذری تو از سر خویش

نمی کند به من او التفات وه چه کنم

مگر فرشته فرود آورد برو پر خویش

ازین درم بمران زان که بی سبب نایم

سگان کوی ترا خوانده ام برادر خویش

به حال صوفی مسکین قلم بگرید زار

زشعرها که نویسد به روی دفتر خویش

شمارهٔ ۳۷

ای رخت مایه عیش و طرب اهل نشاط

در دل من غم و اندوه تو خوشتر ز شماط

پیش اسب تو نهادم رخ و ای شاه هنوز

می کشم بار فراق تو چو فیلان به بساط

گشته آویخته در بند قبایش دل من

مگر از رشته جان دوخته آن را خیاط

دل به دنیا منه و باده خور و شاد بزی

زان که عاقل به سفر می ننهد دل به رباط

چه روم سوی گلستان به تماشا، چو مرا

نیست از دولت غمهای تو پروای نشاط

داغ سودای تو بر سینه چو آیم فردا

با همه جرم و گنه بگذرم آسان زصراط

ساخت صوفی به سرکوی ملامت منزل

کرد چون شهر دلش را سبب عشق احاط

شمارهٔ ۳۸

گر بود با من به صلح و گر به جنگ

رو نگرداند دل از وی هیچ ... نگ

بعد ازین ناموس را یکسان کنم

راست ناید عشق چون با نام و ننگ

زاهدا دست از من مسکین بشو

طشت من افتاد از بام این درنگ

با لب او قند دعوی می کند

کله او را فرو کوبی به سنگ

بر سر بازار خندان می گذشت

شکر آمد از دهان او به تنگ

ای دل اکنون حاضر آن غمزه باش

کز سپر بیرون شود تیر خدنگ

دیده صوفی چو گردد خاک راه

لآله روید از گل او زرد رنگ

شمارهٔ ۳۹

آن پری دور از من و من در غمش دیوانه ام

آشنای اویم و از خویشتن بیگانه ام

چون سگ دیوانه بر در مانده ام حیران و زار

نیستم قابل از آن ره نیست در کاشانه ام

داد جام باده ام دل گشت فانی زین طرب

می رود جان از بدن برگشت چون پیمانه ام

ساقی از آب عنب دیگر مرا معذور دار

زان که من مست دو چشم شوخ آن جانانه ام

همنشینی دل نمی خواهد مرا با هیچ کس

با خیال روی او تا در جهان همخانه ام

هرگز آبادان مبادا سینه من تا به حشر

هست چون گنج غم او در دل ویرانه ام

خلق می گویند صوفی در غمش دیوانه شد

ای مسلمانان بلی دیوانه ام دیوانه ام

شمارهٔ ۴۰

من که دیوانه آن سلسله موی توام

جان به لب آمده در آرزوی روی توام

نظری بر من دیوانه کن ای حور لقا

کین زمان همچو پری زنده من از بوی توام

ناوک غمزه رسد تا بدل از ترک دو چشم

در تمنای کمانخانه ابروی توام

مرده در خاک چو بیچاره نهم سر بر خشت

همچنان میل دل خسته بود سوی توام

از در خویش مران رحم کن از بهر خدا

که من آنجا به طفیل سگ آن کوی تو ام

سرو و شمشاد مرا در نظر آیند دو تا

آه تا شیفته قامت دلجوی توام

گفت آن سرو گل اندام که چونی صوفی

ای مراد من بیچاره دعاگوی توام

شمارهٔ ۴۱

چشمه آب حیات است دهان یارم

از لب چون شکرش کام طمع می دارم

در همه کون و مکان غیر تو دلدارم نیست

جان کنم در سر و سودای تو در دل دارم

چه روم سوی گلستان و چمن را چه کنم

بی تو در دیده خونبار بود گل خارم

به چمن در نظر گل منشین بی پرده

که ترا در نظر غیر رواکی دارم

عاشق زارم و جز دیدن او ای واعظ

به نصیحت که کنی، باد هوا پندارم

مست این کار مرا قسمت روز ازلی

گر ترا دیده بیناست مکن انکارم

همچو صوفی سر و دستار به می بفروشم

جرعه ای باده به این حیله مگر دست آرم

شمارهٔ ۴۲

وقت آن شد که اقامت به خرابات برم

چند در مدسه بی فایده اوقات برم

عمر بی صحبت رندان خرابات گذشت

باقی عمر به آنجا به مکافات برم

می کند آن عنب آینه دل، صافی

خواهم این زنگ غم از طلعت مرآت برم

خود فروشی است کرامات بگو زاهد را

من چرا رنج دل از بهر کرامات برم

زلف آن شاه پسر فتنه دور قمرست

زان شر و شور امان سوی خرابات برم

طاق محراب دو ابروی تو کو در شب زلف

تا دل غمزده خود به مناجات برم

هر کسی روز جزا فخر کند از عملی

من چو صوفی غم او را به مباهات برم

شمارهٔ ۴۳

گل جمال تو خواهم بهار را چه کنم

به پیش زلف تو من سبزه زار را چه کنم

اگر نهان کنم از خلق عشق آن مه را

فغان و آه دل بیقرار را چه کنم

چمن اگر چو نگارست تازه و خرم

چو ساعد تو نبینم نگار را چه کنم

مرا که سیب زنخدان یار می باید

به صحن باغ تماشای نار را چه کنم

اگر روم ز دیارش من این زمان، تا صبح

ازین دیار روم درد یار را چه کنم

شدست دیده مرا در غم تو چون جیحون

بیا بگوی لب جویبار را چه کنم

رقیب را نتوان دید بی رخش صوفی

چو رفت گل ز چمن زخم خار را چه کنم

شمارهٔ ۴۴

عید صیام آمد، موسم نوبهار هم

وصل نگار باید و باده خوشگوار هم

یار سپاه غمزه را چون به در آرد از حجاب

لشکر صد پیاده را بشکند و سوار هم

چشم تو کشت خلق را، رحم کن ای نگار من

ورچه وفا نمی کنی ظلم روا مدار هم

روز شمار بندگان دلبر شوخ دیده ام

از کرم این شکسته را بنده خود شمار هم

زلف و رخ تو برد وه در شب و روز ای صنم

خواب ز دیده من و از دل و جان قرار هم

نالم از آن که این زمان هست من شکسته را

سینه جراحت از غم و دیده اشکبار هم

ای دل اگر تو عاقلی رغم همه منازعان

باده به چنگ آور و ساقی گلعذار هم

غیر خیال او مرا نیست به کنج صومعه

در سر و کار عشق شد حاصل کار و بار هم

صوفی مستمند را آمده پیش، چون کند

پیری و عشق و مفلسی محنت روزگار هم

شمارهٔ ۴۵

دارم دلی شکسته و جان فگار هم

در سر خیال باده و سودای یار هم

از وی جدا فکند مرا چرخ دون نواز

چون او نساخت آه به من روزگار هم

خواهی چو یار را، به جفای رقیب ساز

با وصل گل خوش است جفاهای خار هم

ما را ز دار بیم چرا می کند حسود

گر پای دارد او چه غم از پای دار هم

افلاس و عاشقی و جفای زمانه باز

افزود این همه به جفای نگار هم

عشق تو سرنوشت قضا بود این قدر

تقدیر کرده بود مرا کردگار هم

صوفی به صد زبان غم خود گر بیان کند

حقا یکی نگفته بود از هزار هم

شمارهٔ ۴۶

دارم دلی شکسته و جان فگار هم

در سر خیال باده و سودای نار هم

از وی جدا فکند مرا چرخ دون نواز

چون او نساخت آه به من روزگار هم

خواهی چو یار را به جفای رقیب ساز

با وصل گل خوش است جفاهای خار هم

ما را ز دار بیم چرا می کند حسود

گر پای دارد او، چه غم از پای دار هم

افلاس و عاشقی و جفای زمانه باز

افزود این همه به جفای نگار هم

عشق تو سرنوشت قضا بود ظاهرا

تقدیر کرده بود مگر کردگار هم

صوفی به صد زبان غم خود گریبان کند

حقا یکی نگفته بود از هزار هم

شمارهٔ ۴۷

چون در آید ماه من جولان کنان اندر چمن

غنچه از شوقش گریبان چاک سازد همچو من

نافه اثبات نسب زآن عنبرین خال تو ساخت

شد سیه روی از خطای خویش زان مشک ختن

در شب زلفش چو رفتی ای دل دیوانه ام

باش حاضر تا نیفتی اندر آن چاه ذقن

کوی او باشد بهشت و من کجا خواهم بهشت

چون کنم ای ناصحان دل می کشد حب وطن

گر شود روز وفاتم عطر خاک پای او

حله گردد بر تن چون استخوان من کفن

بر لب آلش بگویم چیست آن خال سیاه

بر نبات اکنون مگس بنشسته بر روی حسن

این تمنا صوفی بیچاره دارد در جهان

در چمن با او یکی من، وز می صافی دو من

شمارهٔ ۴۸

خطی که گشته به گرد جمال یار عیان

«و ان یکاد» بود از برای چشم بدان

رخش چو آتش و بر وی سپند دانه خال

برای چشم بدست این زمان، همین و همان

ز چشم و ابروی او زاهدا مشو ایمن

ز ترک مست که دارد به خویشش تیر و کمان

مگر ز قامت او شمع، دوش لافی زد

که در مشافهه او را بریده اند زبان

تو زاهدا ز می ناب رخ متاب و ببین

نوشته سر می این دم به برگ تاک رزان

کجاست مغبچه می فروش این ساعت

که هست در کف او درد و غصه را درمان

اگر چه صوفی بیچاره پیر شد اما

هنوز در سر او آرزوی تست جوان

شمارهٔ ۴۹

خاک...

...نیست در سر من

مرا...

...یارست در برابر من

ز عشق...

... چه ضرورست ای برادر من

نهان چگونه کنم...

چون لب خشک است و دیده تر من

نثار خاک قدمهای این...

به هیچ جا نرسد تحفه محقر من

جفای چرخ و فراق ترا و جور رقیب

درین زمان چه کند این دل صنوبر من

چو غیر عشق ندارد درین جهان صوفی

اگر تو صاحب دردی ببین به دفتر من

شمارهٔ ۵۰

پرده بردار ز رخ ای بت خورشید جبین

دیده تر، لب خشک و دل مجروحم بین

بر بناگوش تو آن خط بود از نیلی خام

چشم زخمی است چنان...قضا ساخت چنین

می رود بهر شکار دل صاحب نظران

مست برخاسته باز آن بت خرگاه نشین

ظاهرا مهر سلیمانت که پنهان شده بود

آن دهان خاتم و لعل تو درو هست نگین

ناوک غمزه به ابروی کمان پیوسته

در شب و روز برای دل زاهد به کمین

دوش افتاد هزاران دل شیدا به رهت

زان سبب پای تو امروز نیاید به زمین

صوفی دل شده را بار دگر روزی باد

دیدن طلعت آن ماه، بگویید آمین

شمارهٔ ۵۱

مرا آن روز عیدست اندرین راه

که گردم در جهان قربان آن ماه

صفایی مرو را گردد میسر

که اندر کعبه کویش بود راه

مکش در روی آن مه آه ای دل

که تیره می شود آیینه از آه

نهادم در بساط عشق، باری

رخ تسلیم پیش اسب آن شاه

سلامت بگذر ای زاهد از آن کوی

که تیر غمزه دارد درکمین گاه

گدای اویم و شاهی نخواهم

بلی انسان شود از مغرور جاه

بیا بر دیده صوفی قدم نه

که بس نیکوست کار خاص لله

شمارهٔ ۵۲

ای خجل پیش دو رخسار چو خورشید تو ماه

چشم جادوی تو وه عین بلائی است سیاه

پیش رویش نتوانم که بر آرم آهی

می شود تیره بلی آه چو آیینه به آه

بس که در سر دهان تو به جان کوشیدم

گشت از فکر محال این دل بیچاره تباه

التفاتی به من بی سر و سامان می کن

به نگاهی ز ترحم نظری کن ناگاه

هر که عطری فکند بر در خاک کویت

روز محشر چه غم آن بی سرو پا را ز گناه

پیش رخسار تو در دیده او خنجر باد

خیره چشمی که کند جانب خورشید نگاه

صبر کن صوفی سودازده در فرقت دوست

تا برآرد همه مقصود ترا الا الله

شمارهٔ ۵۳

ای مرا سوخته سودای بتان ته بر ته

غنچه پر خون است از آن شوق دهان ته بر ته

گر زبان باز نکردی ز همش همچو شکر

بسته بودی به همان لعل لبان ته بر ته

در چمن از رخ او پرده برانداخت صبا

هست گل در عرق از خجلت آن ته بر ته

می گلگون به کف آرید که نفعش چون طب

بنوشته است بر اوراق رزان ته بر ته

ای دل اندیشه مکن بر سر کویش ز رقیب

کو پیازست چو بی مغز و میان ته بر ته

چو برآید به سر بام همه خلقان را

شود از حیرت او ورد زبان ته بر ته

سخن صوفی دلسوخته بی حالی نیست

جمله دفتر او را تو بخوان ته بر ته

شمارهٔ ۵۴

ای شاه حسن بر من مسکین زکوه ده

دل مرده ام مرا زلب خود حیات ده

چشم مرا ز خاک قدم ساز پر ز کحل

نیکی کن این زمان و به بحر فرات ده

از شوق روی خوب تو دارم رخی چو زر

وجه مرا ببین و ازان لب نبات ده

دل در کمند زلف تو افتاد و شد اسیر

از بند آهوی حرم است او نجات ده

جز یاد دوست هر چه بود هست مهملات

ای دل بیا و ترک همه مهملات ده

نشناخت قدر خاک کف پای تو رقیب

ای مه به داغ آتش هجران برات ده

فصل صبوح زان می حمراکه خورده ای

ساقی مرا به لطف ازآن باقیات ده

خواهی تو صوفیا که بیابی ز خود حضور

بردار از وطن دل و ترک هرات ده

شمارهٔ ۵۵

هر کس به خواب روزی، لعل لبش مکیده

دیده حلاوت از عمر، با کام دل رسیده

دست مشاطه صنع از بر چشم...

بر گرد عارض او از نیل خط کشیده

دل در کشاکش جان افتاده است حیران

تریاک وصل خواهد آن زهر غم چشیده

آن غمزه های فتان آفات خاص و عام است

این عینه بلائی است چشم کسی ندیده

پیوسته ز ابروی او بر ما فزون شود عیش

زیرا که عاشقان را همچون هلال عیده

از قامتش به بستان سرو سهی دو تا شد

صد آفرین برو باد کاین نخل پروریده

گر با تو آن پریوش چندان نکرد میلی

صوفی مکن شکایت طفلی است نورسیده

شمارهٔ ۵۶

دل که در دست فراق صنمی پاماله

داغ دارد به جگر زآتش غم چون لاله

نیست کوکب، که شب از سقف سما پران است

آتش آه من است آن که کشد دنباله

حاصل از عمر همین است که نوشی به چمن

می ده‌ساله به آن دلبر هفده‌ساله

آستر بهر قباش از گل صد برگ کنید

که تن نازک او حیف بود بر واله

خال مشکین، دل زهاد جهان را بر بود

زان که بر عارض زیبای تو پس پر خاله

مصحف روی تو خواهم که گشایم فالی

که مبارک به من بی‌سر و پا آن فاله

ناله زار من از عشق ز قانون بگذشت

هرکه در چنگ تو افتاد چو نی می‌ناله

قامت دلکش آن ماه مگر نیشکر است

چشم بد دور چنین زود از آن می‌باله

صوفیا جنت کویش به تو آسان نرسد

مگر از آتش غم پاک شوی چون ژاله

شمارهٔ ۵۷

دل چو دید آن شکرین‌لب‌ها و مشکین‌خال او

می‌شود دیوانه چون من آه و مسکین حال او

می خرامید آن نگار و در پیش می شد رقیب

خوش بود عمر ای دریغا مرگ در دنبال او

هر که را شد دل اسیر زلف مه رویی دگر

بسته دام بلا شد مرغ فارغ بال او

قابل تاج سلاطین هیچ می دانی که کیست

آن سری کاندر جهان شد ساعتی پامال او

باشد این دل وارهد از دست شاهین غمش

هست همچو صعوه ای چون باز در چنگال او

خاطرم در ره تفال داشت پیش آمد رقیب

خی و ری آمد بلی نیکو نباشد فال او

لعل او زهاد را سرمست دارد روز و شب

باده حمراست گویی آن لبان آل او

کی فروشد او به جان بنده خاک پای خویش

بهتر از هر دو جهان باشد چو یک مثقال او

عقل و هوش و جان و دل بربوده از صوفی رخش

کی تواند گفت شعری خوش زبان لال او

شمارهٔ ۵۸

هر که آن چشم سیه دید، آن لبان آل او

گشت جان چون دل کنون در دست غم پامال او

چون عیان شد طلعت خورشید آن ماه منیر

ذره وارست این دلم رقاص در دنبال او

می شود بریان کبوتر، زآتش دل چون کنم

گر ببندم نامه شوق ترا بر بال او

من چه گویم حال دل با زلف او چون گوی را

در جهان چوگان بود خود مطلع بر حال او

خواهم از باغ وصالش لب به لب شفتالویی

چون خدادادست حسن از وجه باشد مال او

بس که مرغ روح من پر می زند در کوی دوست

شرم می آید مرا دیگر ازین افعال او

پار صوفی را به کوی دوست گاهی بود راه

رفت آن حال و بتر از پار شد امسال او

شمارهٔ ۵۹

ای توتیای دیده من خاک راه تو

جانم فدای غمزه چشم سیاه تو

ای شهسوار حسن عنان را کشیده دار

کز حد گذشت ولوله دادخواه تو

بر بام قصر چون بگشادی نقاب دوش

شرمنده گشت ماه ز روی چو ماه تو

بگریخت دل به کوی تو آمد به صد شتاب

نیکوش دار چون بود اندر پناه تو

ای دل خموش باش که از ناله شبت

سوزند قدسیان سماوات ز آه تو

چشمم به حال زار دل خویش می گریست

دل گفت چون کنم که بود این گناه تو

صوفی تو جان خویش نهان از چه می کنی

چون شعر جان گداز تو باشد گواه تو

شمارهٔ ۶۰

ای حرم کعبه دل کوی تو

قبله جانها خم ابروی تو

غنچه گریبان زده از شوق چاک

برده صبا تا به چمن بوی تو

آه که خون شد دل شیدای من

بس که نهان می نگرم سوی تو

بیدل و دیوانه شدم آه آه

در هوس سلسله موی تو

میل به لبهای تو آرد دلم

گر نکشد غمزه جادوی تو

سرو سهی را چه کنم در چمن

برده دلم قامت دلجوی تو

آب حیاتی تو از آن می دود

صوفی سرگشته چو ما سوی تو

شمارهٔ ۶۱

دل از ما برد آن شوخ و روان کرد این زمان پهلو

چرا کرد ای مسلمانان زیار مهربان پهلو

به روی او برابر کرد ماه چارده خود را

تهی کرد او شب دیگر ببین بر آسمان پهلو

به سوی من کند پشت و دعاگو را دهد دشنام

مرا می دارد او آری میان عاشقان پهلو

زند پهلو به مسکینان رقیب از غایت نخوت

بگو او را تو آن ساعت چو گویی بر خزان پهلو

چنان در عشق آن مهوش ضعیف و لاغر و زارم

که از روی قبای من توان دیدن عیان پهلو

پیاده بر سر راه توام ای شهسوار من

اگر رحمی نمی آری مزن بر ناتوان پهلو

میاور بر دل صوفی جفا افزون ز عشاقان

مگر او چرب‌تر داند مرا از دیگران پهلو

شمارهٔ ۶۲

گر کاتب قدرت به سر من ننوشتی

از صومعه دل میل نکردی به کنشتی

خرم دل آن کس که میسر شود او را

یاری و صراحی شراب و لب کشتی

گو بر سر خم می گلنار بمانید

سازید چو ا زخاک من غمزده خشتی

گر ره به سر کوی تو بردی دل زاهد

سودای بهشت و هوس حور بهشتی

ما را نرسیدی شرف عشق به عالم

کردست قضا در گل آدم نسرشتی

بر مهر تو دارم دل و غمهای رقیبان

حیف است که همخانه خوبی شده زشتی

جز نقش خیال تو نبودی به ضمیرش

هر شعر که صوفی ستم دیده نوشتی

قصاید

شمارهٔ ۱ - فی مناقبت امیرالمومنین : گفتم به دل که از سخن خوش چه خوشترست

شمارهٔ ۲ - فی القصیده : کرد با چشم تو خود را چو برابر نرگس

شمارهٔ ۱ - فی مناقبت امیرالمومنین

گفتم به دل که از سخن خوش چه خوشترست

گفتا حدیث دوست که خوشتر ز شکر است

هر جا حدیث دوست به نیکی عیان شود

از عطر آن حدیث دل و جان معطر ست

باشد رکیک هر چه دوبارش کنند یاد

الا حدیث دوست که غیر مکررست

دانی و گر نه با تو بگویم که دوست کیست

الله و مصطفی و دگر دوست حیدرست

گفته است مصطفای معلای مجتبی

من شهر علمم و علی آن شهر را درست

بر اولیا مقدم و بر انبیا قریب

زوج بتول و باب شبیر است و شبرست

در گاهواره مار سیه را دو پاره ساخت

زان روز باز در عربش نام حیدرست

چندین هزار قلعه کفار را شکست

زآن کمترینه قلعه مشهور خیبرست

مهر علی است در دل ما همچو جان جهان

بر اولیاء امت احمد چو سرورست

تا کرده و صف رنگ علی گل به بوستان

زان روز باز بین که دهانش پر از زر ست

ما را چه غم ز تشنگی روز رستخیز

آن شاه چون که ساقی آن حوض کوثر ست

آن را که هست در دل از آن شاه کینه ای

بی شک حرام زاده و ناپاک مادرست

در شان اوست آمده امروز«هل اتی»

از آسمان به عالم و این خود مقررست

ای خارجی تو قدر علی کی شناختی

خواب شریف او به عبادت برابر ست

دانی که کی است آن که به دشمن بداد سر

آن شهسوار چابک میدان محشر است

یعنی علی است آن اسدالله غالبا

بشنو به گوش جان زمن این را که در خور ست

نام شریف او که بود مرهم دلم

بر جان خارجی بنگر همچو خنجرست

از هیبت سیاست آن ذوالفقار او

تا روز حشر و لوله در جان قیصرست

ای توتیای دیده من خاک پای تو

تاج سرم ز خاک کف پای قنبرست

مدحش خدای گفت به قرآن و مصطفی

چون ملک دین به یمن قدومش مسخر ست

بحر علوم و کان سجا و شجاعت است

مفتی جن و قاضی باز و کبوترست

در چشم همتش دو جهان کمتر از خسی

بر درگهش هزار چو قیصر قلندرست

ای شهسوار دین نظری کن به حال من

کز محنت زمانه مرا دل مکدرست

دست عنایتی به سر این فقیر مال

چون کمترینه، بنده مسکین این درست

گشته غریق بحر غم ای شاه اولیا

دستش بگیر از کرم این دم که مضطرست

در آخر زمانه فتادیم چون کنیم

وین چرخ دون نواز ببین سفله پرور ست

آماده کرده محنت و غم از برای من

گوید که نوش کن تو که روزی مقدرست

عیش و طرب به مردم ناجنس می دهد

کین قوم را عطای من امروز در خورست

جور زمانه چند کشم یا امیر، من

گوش فلک ز ناله و فریاد من کر ست

وقت است اگر نظر کنی ای شاه اولیا

بر صوفی شکسته که چون خاک این در ست

یارب به حق و حرمت این پنج فرق پاک

کز بوی و مویشان همه عالم معطرست

کز غم خلاص کن دل بیچاره مرا

چون در دو کون لطف تو ای دوست بر سر ست

باری است بر دلم که مرا نیست تاب آن

دانی که چیست گفتن آن بس مکررست

دانای درد سینه مجروح من تویی

یارب به لطف خویش دواکن که در خورست

آمد ندا ز عالم غیبم که در خورست

کای مستمند وقت مداوا مقدرست

آید کسی که از اثر لطف و رای او

روی زمین ز نام شریفش منورست

گشته است در جهان سبب امن و عافیت

خاک درش کنون شرف تاج هر سرست

سلطان حسین خوان که زمان عدالتش

بر طاعت مقرب پاکان برابرست

چندان بدار بر سر خلقان این جهان

کین قرص آفتاب به مینا منورست

از یمن همتی که علی داشت بر حسین

ملک هرات و جمله جهانش مسخرست

شاها گرفتن تو جهان را به ضرب راست

از ضرب تیغ نیست که از جای دیگر ست

از روح مصطفی و علی و حسین دان

این دولت شریف تو و این مقررست

ارکان دولتت چو در آیند در مصاف

هر یک زهمت تو به رستم برابرست

بحر محیط و قلزم وعمان و هر چه هست

در پیش همت تو قلیل و محقرست

گردن کشی که سر به فلک سود روح او

پیش رکاب و زین تو امروز چاکرست

شد کوکب سعید چنین نحس ناگهان

اینها زچرخ نیست که از نرد داورست

بگشای چشم عبرت و فرصت شمار عمر

این دم که دولت تو به عالم مظفرست

در عدل کوش و حاجت درمانده ها بر آر

چون حاجت تو نیز بر الله اکبر ست

با خود نبرد جز عمل و نام نیک کس

بشنو به گوش جان ز من این را که در خور ست

یارب بدار دولت و ارکان دولتش

چندان که این سپهر پر از رفعت و فرست

صوفی دعای دولت او گوی روز و شب

چون بی غرض دعای فقیران موثرست

شمارهٔ ۲ - فی القصیده

کرد با چشم تو خود را چو برابر نرگس

گل بخندید ازین واقعه خوش بر نرگس

انفعالی که زچشمان تو دارد در باغ

نتواند که بر آرد به چمن سرنرگس

تا نثار قدم یار کند در گلزار

ایستادست ببین کاغذ پر زر نرگس

کرده کژ گردن و در لعل لبش می نگرد

مست مخمور کند میل به ساغر نرگس

نو عروسی است که در صحن چمن آمده است

می کند میل از آن با زر و زیور نرگس

سبز پوشیده و در عین توجه شب و روز

خضر گلهاست به آن موی معنبر نرگس

تن عریان و سرانداز همی دانی چیست

به تمنای تو گشته است قلندر نرگس

بس که در روی گل از چشم تو شرمنده بود

می رود سوی چمن بر سر چادر نرگس

خواهد امروز چو سوسن که زبان بگشاید

تا دعای تو کند بر سر منبر نرگس

چون در آیی به چمن سر بنهد بر قدمت

کرده شب با گل سیراب مقرر نرگس

در خمارم من سودا زده از چشمانش

بارها گفته به گلزار مکرر نرگس

چشم جادوی تو ناگه چو نظر کرد به خاک

از دل خاک همان لحظه شد اخضر نرگس

داده رشوت به صبا در هوس خاک درش

خوردهای زر خود، کرده درین سر نرگس

سر به زانو نهد از ذوق دو چشم سیهش

چون من دل شده، در فرقت دلبر نرگس

چشم بگشای که بیمار شد از فرقت تو

تا زمانی شود از درد تو خوشتر نرگس

گو مگوئید که سروی چو قدش هست به باغ

سخن کژ نکند راست چو باور نرگس

تو زبان آوری ای سوسن و او صاحب حسن

خویشتن را نکند با تو برابر نرگس

سرو از سایه قد تو به عالم روید

گشته از عکس دو چشم تو مصور نرگس

نشنود تا که گل از پیرهنش، لاف زند

زآن معاشر نشود با گل احمر نرگس

به هواداری چشم سیهش روز جزا

سر برآرد ز دل خاک به محشر نرگس

گر بدی بال و پرش در هوس چشمانت

بر سر کوی تو گشتی چو کبوتر نرگس

به چمن مست درآیی به در آید ز خمار

گر نگاهی بکند چشم تو اندر نرگس

هست مداح دو چشم سیهت در گلزار

زآن دهان است در آفاق پر از زر نرگس

تا نبیند رخ زیبای ترا نامحرم

بر کشیدست ازین واقعه خنجر نرگس

سرگران است و سبک از لب او جوید می

وه ببیند که چها داشته در سر نرگس

تا قیامت بود او شاه ریاحین جهان

مست آید به چمن پای تو بر سر نرگس

دیده در مصحف گل وصف ترا زان ساعت

آیت حسن ترا می کند از بر نرگس

ای دل از حسرت آن غمزه مستانه او

سوی گلزار رو و زار نگر در نرگس

شب چو آیی به چمن در ره تو بهر ضیا

مشعل گل بود و شمع منور نرگس

گل در آن صحن چمن ته به تهش ذالی چیست

صفت حسن ترا برده به دفتر نرگس

چو قلم زار و ضعیف است بگویم که چراست

گشته در فرقت چشمان تو لاغر نرگس

گر ز خاک کف پای تو نشانی یابد

سر به عیوق کشد همچو صنوبر نرگس

تا به پابوس تو باشد که مشرف گردد

آمده باز و قدم ساخته از سر نرگس

بس که در فرقت او شب سر شب گرید زار

چه کند گر نکند دامن خود تر نرگس

چون ز پیراهن دلدار ز گل یافت نشان

گشت در خدمت او بنده و چاکر نرگس

غیر چشم تو نخواهد که ببیند چیزی

بر سر انداخته زین واقعه معجر نرگس

تا دگر غیر دعای شه عادل نکند

دوش در صحن چمن کرده مقرر نرگس

خسرو روی زمین فخر جهان شاه حسین

آن که از خاک رهش یافته افسر نرگس

در چمن سایه قدش چو فتد بر سر او

سرو هر جا که بود رشک برد بر نرگس

می نداند به چه منصوبه نهد سر بر پاش

گشته حیران و سراسیمه و مضطر نرگس

به ادب سر فکند پیش و ستاده شب و روز

می کند خدمت سلطان مظفر نرگس

رو دگر ای گل سیراب شکایت نکنی

که چو خاک ره شاه است مطهر نرگس

کرده از پیرهن شاه گدایی بویی

زآن سبب صحن چمن کرده معطر نرگس

نیستی قابل خاک ره سلطان گویند

گوش خود ساخته از بهر همین کر نرگس

گر ببارد نفسی ابر عطا و کرمش

بگذرد از سر شمشاد و ز عرعر نرگس

تا نشستی تو مربع به چمن با دل شاد

نکند میل به خورشید مدور نرگس

آرزومند به پابوس سگان تو بود

وین میسر نشود رحم بود بر نرگس

گفت گر بلبل شوریده ثنای گل دوش

هست در کوی تو امروز ثناگر نر گس

گر بنفشه است چو انگشت دل افسرده زغم

هست در خدمت او گرم چو اخگر نرگس

زدهان آب فکندی چو به اطراف چمن

بمکید و شد از آن روز مخمر نرگس

رفت سوی چمن و خیمه زد از روی طرب

...برگرد و شد حاجب آن در نرگس

از می لطف تو گر یک قدحی نوش کند

به جوی می نخرد حشمت سنجر نرگس

در شب بدر سها را بتواند دیدن

گر زکوی تو شود دیده اغبر نرگس

سوسن از بهر چرا رشک برد بر جانش

گشته از سیم و زر خویش توانگر نرگس

چون تبشه بدو چشم سیهش کرد از آن

گشت در صحن چمن حاکم و سرور نرگس

ترک کژ کرده کلاهی است مگر پنداری

شسته بر تخت زمرد چو سکندر نرگس

از سفال سگ او گر بخورد آب، شود

بهتر از صوفی بیچاره سخنور نرگس

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - فی الترجیع : جانا حق دوستی نگه دار

شمارهٔ ۲ - ترجیع زنان : هر که را آرزوی زن باشد

شمارهٔ ۱ - فی الترجیع

جانا حق دوستی نگه دار

دل را به جفا دگر میازار

ای جان و جهان گناه دل نیست

چشم سیه تو کرده این کار

سوزم من بی مراد چون شمع

شبهای دراز رو به دیوار

چشمت که به خواب ناز رفته

او را چه خبر ز حال بیدار

روزی که تو سر خوش و خرامان

از خانه روی به سوی گلزار

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قمدت نهم بمیرم

ای دوست نظر به حال ما کن

درد دل خسته را دوا کن

تا چند کشم جفا و جورت

آخر نفسی به ما وفا کن

ای خسرو جمله ماهرویان

روی نظری به این گدا کن

با من ز چه روی سر گرانی

ای عمر عزیز من صفا کن

مستانه چو باد راز سازی

گویی که به خشم خویش جا کن

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

ای دوست بیا که نوبهارست

درکش قدحی که وقت کار است

گل در چمن است از آن معطر

کز پیرهن تو یادگار است

گل را چه کنم که بی جمالت

در سینه بنده خار خارست

بنمای جمال و پرده بردار

امروز نه وقت انتظار است

چون سوی چمن روی خرامان

مستانه که موسم بهار است

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

دل برده ز من رخ تو ناگاه

پروای دلم نمی کنی آه

ای از تو مرا هزار غم بیش

بنگر تو به سوی بنده ناگاه

نالم شب و روز در فراقت

دارم چو به سینه درد جان کاه

گشتم چو کواکب از دو چشمت

سرگشته من فقیر ای ماه

روزی که دوچار من شوی تو

مستان و قبا گشاده در راه

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

آرام دل فقیر من تو

جان و دل و شاه و میر من تو

دریاب مرا که هستی ای دوست

در عشق چو دستگیر من تو

همتای تو در جهان ندیدم

ای دلبر بی نظیر من تو

آخر نظری به حال من کن

ای خسرو دلپذیر من تو

روزی که به کوری رقیبان

گویی که بیا اسیر من تو

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

چون از تو مرا به سر نباشد

جز تو هوس دگر نباشد

صد جان بکنم فدای رویت

ای جان جهان مگر نباشد

دریاب که ز انتظار چیزی

اندر دو جهان بتر نباشد

جانا چو به زر بود ترا میل

بیچاره مرا که زر نباشد

مستان چو گذر کنی به سویم

روزی که مرا خبر نباشد

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

حال دل من اگر بدانی

بر من قلم جفا نرانی

جان زنده به یاد تست امروز

دل را چه محل که جان جانی

چون نامه مرا بخوان خدا را

تا کی تو مرا به سر دوانی

یارب چه شود که چون سگ خویش

صوفی فقیر را بخوانی

گر از سر کوی خویش گویی

اکنون که بپر برو کرانی

برخیزم و دامن تو گیرم

سر بر قدمت نهم بمیرم

شمارهٔ ۲ - ترجیع زنان

هر که را آرزوی زن باشد

دشمن جان خویشتن باشد

خوردن او بود غم و غصه

تا ورا روح در بدن باشد

خویش را بی غم آن زمان بیند

که تنش خفته در کفن باشد

بسته محنت زمانه شود

شهره جمله انجمن باشد

گر تو خواهی که این دل و جانت

همچو گل تازه در چمن باشد

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

زن اگر هست دختر قیصر

ای برادر به سوی او منگر

زن درین روزگار هست بلا

از بلاکن تو ای عزیز خطر

گر ترا قلتبانی است هوس

دختری را بخواه با مادر

تا بیاموزد این زمان از وی

شرط محبوب داشتن دختر

با تو گویم دوای این بشنو

از من خسته و بکن باور

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

چون زنی را بخواستی ناگاه

در غم و غصه بعد از آن میکاه

سر خود را نمی کنی بالا

چون ترا دید در سرا ناگاه

چون تو رفتی از آن سرا بیرون

در پس در دوید و بر سر راه

چشم بنهاده تا که می آید

اندر آن کوچه از سفید و سیاه

این سخن را به گوش جان بشنو

از من امروز خواجه بی اکراه

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

رفت با وعظ و یار می جوید

تازه بوس و کنار می جوید

از زنانی که دیده اندر اوعظ

بی تو مغز حمار می جوید

چون به دست آورید مقداری

فرصت و وقت کار می جوید

سیمنون می کند طلب دیگر

از تو آن زهر و مار می جوید

چون بپخت او و تو بنوشیدی

از تو گشت بهار می جوید

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

مرد، بر خیز تا بهار کنیم

روی خود سوی لاله زار کنیم

غوژه ای نیست این زمان موجود

ما چه سازیم و خود چه کار کنیم

پنج روزی کنیم باهم عیش

کار آن گاه اختیار کنیم

رفت آن مردک و خری بخرید

چست خاتون خود سوار کنیم

دو خر و یک زنی روان گشتند

سوی صحرا که ما بهار کنیم

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

زن چو صحرا بدید و گشت بهار

ساعد خویش دوش بسته نگار

چادر خود روان به شوهر داد

کز برای من این نگه می دار

مردکی دیگرش چو دید چنان

دل ازو برد آن زن مکار

در پی شان روان شد او از دور

می کند آن، نگاه در دلدار

زن به آن یار تازه شد بر کوه

منتظر ایستاده این دو حمار

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

بازگشتند جانب خانه

مرد مسکین حمار میرانه

از پی شان روان شده چون باد

از سر کوه مرد بیگانه

زن استاد چون به خانه رسید

مرد درویش خود چه می دانه

ساخت او را به حیله اندر خواب

یار را برد جانب خانه

بشنو از من اگر ترا عقل است

این سخن را که هست رندانه

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

که تو خواهی که زن شود خشنود

غافل از وی دمی نشاید بود

خوش در و بند در دل شب تار

خواجه آشفته وار خواب آلود

چو به چنگ تو اوفتد هر شب

می زن و می نواز همچون عود

از تو یک لحظه ای شود راضی

از نهادش اگر بر آری دود

گر نداری تو قوت این کار

باید از من نصیحتی بشنود

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

بشنو از صوفی پریشان حال

باش اندر زمانه فارغ بال

از زنان خود وفا محال بود

گر بجویی تو هست امر محال

من زن با وفا ندیدم پار

عجب است این اگر بود امسال

نیست در دین عورتان کامل

گر پدر خوانده نیست در دنبال

پارسا آن زنی بود امروز

که در آن نیست هیچ حسن و جمال

زن مخواه ای عزیز من زنهار

وقنا ربنا عذاب النار

دیوان اشعار

غزلیات

قصاید

ترجیعات

دیوان اطعمه

بخش ۱ - دیوان اطعمه صوفی محمد : حمد بی حد و ثنای بی عدد مر حضرت پروردگاری را که از ...

بخش ۲ - فی توحید باری تعالی عز شانه : من شکسته گشایم به صد هزار زبان

بخش ۳ : ای خجلت از جمال تو ماه منیر را

بخش ۴ : امروز دیگرم به فراق تو شام شد

بخش ۵ : من باده بی خمار خواهم

بخش ۶ : هر که او لعل جانفزای تو دید

بخش ۷ : هر چند پیر و خسته دل و ناتوان شدم

بخش ۸ : بهار آمد بکن ساقی طربها

بخش ۹ : مراست در هوس روی آن پری پیکر

بخش ۱۰ : رخ تو آیت حسن و دهان دروست چو میم

بخش ۱۱ : مرا ز پیر خرابات نکته ای یادست

بخش ۱۲ : دانی مراست از لب دلدار آرزو

بخش ۱۳ : دوای غم نتوان ساخت جز به باده ناب

بخش ۱۴ : بعید گشته مرا وصل آن پری رخسار

بخش ۱۵ : از جمله دردها غم آن دوست بس مرا

بخش ۱۶ : جانم به لب رسید ز سودای آن حبیب

بخش ۱۷ : عید صیام و فصل گل و موسم بهار

بخش ۱۸ : بوسی زلبش اگر کنی نوش

بخش ۱۹ : گر براند سویم آن شاهسوار چابک

بخش ۲۰ : زشوق آن رخ زیبا همی کشم آوخ

بخش ۲۱ : رخ تو مظهر انوار ربی الاعلی است

بخش ۲۲ : گر خرامان بت من جانب گلراز شود

بخش ۲۳ : اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را

بخش ۲۴ : لب لعل تو شفای دل بیماران است

بخش ۲۵ : هر که جان در ره تو قربان کرد

بخش ۲۶ : کسی مهر تو در سینه اش نهان باشد

بخش ۲۷ : تو گر به وقت طرب دست را بر افشانی

بخش ۲۸ : صبح دولت می دمد بر خیز از خواب ای ندیم

بخش ۲۹ : بیا بیا که به روی تو آرزومندم

بخش ۳۰ : هر که را مهر تو اندر دل شیدا باشد

بخش ۳۱ : ز در درآ و شبستان ما منور کن

بخش ۳۲ : ای رخ خوب تو فرخنده تر از ماه منیر

بخش ۳۳ : چه نازنین جهانی به حسن خویش بناز

بخش ۳۴ : به بام قصر چو آن ماه دلپذیر آمد

بخش ۳۵ : سالها خرقه ما در گروه صهبا بود

بخش ۳۶ : خاطرت هست چو برگ گل نسرین نازک

بخش ۳۷ : زبس که بورقم اندر ضمیر می آید

بخش ۳۸ : صبح دولت می دمد با جام همچون آفتاب

بخش ۳۹ - وله ایضا : ز جور مطبخیان کی ز نان کنم اعراض

بخش ۴۰ : رسید فصل بهار و جهان گلستان شد

بخش ۴۱ : مهر جمال یار که چون روح در تن است

بخش ۴۲ : هر که دل در هوس آن بت رعنا دارد

بخش ۴۳ : عیب رندان مکن این زاهد پاکیزه سرشت

بخش ۴۴ - و ایضا له : سحر به خاطرم آمد پلونی شیره

بخش ۴۵ : یارب آن روی است یا قرص قمر

بخش ۴۶ : مرا که سینه هبا شد ز عین دلتنگی

بخش ۴۷ : چند گاهی است که دل می کشدم سوی برنج

بخش ۴۸ : دارم هوس جمال بغرا

بخش ۴۹ : دلی دارم پر از...بغرا

بخش ۵۰ : بوی سنبل ز دم باد صبا می آید

بخش ۵۱ : بیار باده گلرنگ ساقیا حالی

بخش ۵۲ : چه گونه عرضه کنم با تو داستان فراق

بخش ۵۳ : ای ز سودای لب لعل تو شور ی به نمک

بخش ۵۴ : ای دل اگر از خویشتن امروز بمیری

بخش ۵۵ : در سرم تا هوای جانان است

بخش ۵۶ : تا دل به دام زلف سیاه تو مبتلاست

بخش ۵۷ : نصیحتی کنمت باده نوش و خوش می باش

بخش ۵۸ : خدا را کم نشین با خرقه پوشان

بخش ۵۹ : به هر درد و غمی دل مبتلا شد

بخش ۶۰ : نوبهار آمد و از هر طرفی سبزه دمید

بخش ۶۱ : زلف بر عارض زیبای تو حالی دارد

بخش ۶۲ : دوش در وقت سحر زلف تو آمد به خیال

بخش ۶۳ : از حد گذشت قصه درد نهان ما

بخش ۶۴ : عیان دید ناگه بر آن لب چو خال

بخش ۶۵ : دو یار همدم و یک شیشه ای ز باده صاف

بخش ۶۶ : چو بیابی به دهر یار خلف

بخش ۶۷ : دلی که در رخ جان پرور تو شیدا نیست

بخش ۶۸ : اگر تو در غم یاری شبی به روز آری

بخش ۶۹ : مرا ز حال مگس آرزو کند ای واخ

بخش ۷۰ : میان مجلس رندان حدیث فردا نیست

بخش ۷۱ : اگر به جانب غربت کشد دلم شاید

بخش ۷۲ : در سر زلف تو تنها نه دل شیدا رفت

بخش ۷۳ : وه چه خوش باشد در ایام بهار

بخش ۷۴ : گر ترا روی زمین جمله مسلم گردد

بخش ۷۵ : تاج سیاه و زلف سیاه و رخ چو ماه

بخش ۷۶ : ای عزیزان می ندانم تا چه آمد بر سرم

بخش ۷۷ : همی زند به جهان پیر دیر باده صلاح

بخش ۷۸ : مرا ز آدم خاکی چو ضم بود میراث

بخش ۷۹ : کتابه ای ز مسیحا بر این کهن دیرست

بخش ۸۰ : دیدم به خواب خوش که به دستم پیاله بود

بخش ۸۱ - له : رخ نگار درآمد به خواب خوش دوشم

بخش ۸۲ - جواب : ز مطبخی سخن خوش رسید در گوشم

بخش ۸۳ : آن سرو ناز من که خجل گشت ماه ازو

بخش ۸۴ : بی روی تو صبوری، جانا نمی توان کرد

بخش ۸۵ : عاشقی دانی چه باشد، بی دل و جان زیستن

بخش ۸۶ : باز این دل غمدیده به دام تو در افتاد

بخش ۸۷ : واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند

بخش ۸۸ : آه که بی روی دوست عمر به پایان رسید

بخش ۸۹ : سر بلندی بین که دایم در سرم سودای اوست

بخش ۹۰ : دردم ز اشتیاق تو ز اندازه در گذشت

بخش ۹۱ : از لطف دوست سکه دولت به نام ماست

بخش ۹۲ : آه از این درد که از عشق مرا در جان است

بخش ۹۳ : آیم به نهانی به سر کوی تو هر شب

بخش ۹۴ : تا کوکب جمالش در زمانه لامع

بخش ۹۵ : دریچه ای ز بهشتش به روی بگشایی

بخش ۹۶ : فضل خدای را که تواند شمار کرد

بخش ۹۷ : تا بدین غایت که رفت از من نیامد هیچ کار

بخش ۹۸ : ز چشم گوشه نشینم نشان سودا پرس

بخش ۹۹ : تا مرا واله آن سرو روان ساخته اند

بخش ۱۰۰ : نوش کن خواجه علی رغم صراحی شکنان

بخش ۱۰۱ : ای سرشته غم و درد تو به آب و گل من

بخش ۱۰۲ : ای لب شیرین تو حلوای قند

بخش ۱۰۳ : ای ز رشک روی تو بر ماهتاب

بخش ۱۰۴ : خدنگ غمزه و ابرو کمان به هم دارد

بخش ۱۰۵ : عاشق و خسته و پریشانم

بخش ۱۰۶ : نانوشته مانده است

بخش ۱۰۷ : کسی که دیده بود آن نگار را رقاص

بخش ۱۰۸ : دل می رود ز دستم صاحبدلان خدا را

بخش ۱۰۹ : باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبرست

بخش ۱۱۰ : جان، بی جمال جانان میل جنان ندارد

بخش ۱۱۱ : صبا به تهنیت پیر می فروش آمد

بخش ۱۱۲ : در چمن چون یاد آن سرو خرامان می کنم

بخش ۱۱۳ : یارب این درد جگر سوز مرا درمان کن

بخش ۱۱۴ : کسی که دیده بود آن نگار رعنا را

بخش ۱۱۵ : هر که او دیده چهره یارم

بخش ۱۱۶ : دلم به درد و غم عشق مبتلی تا کی

بخش ۱۱۷ : نصیب ما ز می لعل دوست گشته خمار

بخش ۱۱۸ : تا بر رخ آن مه نظر انداخته دیده

بخش ۱۱۹ : بوسه ای از لب لعل تو تمنی دارم

بخش ۱۲۰ : دارم دل دیوانه گرفتار به بندی

بخش ۱۲۱ : نصیب ما ز می لعل دوست گشته خمار

بخش ۱۲۲ : سفر کردم به هر شهری رسیدم

بخش ۱۲۳ : آه ازین درد جدائی که مرا بر جگرست

بخش ۱۲۴ : ای فروغ حسن ماه از روی رخشان شما

بخش ۱۲۵ : رونق عهد شباب است دگر بستان را

بخش ۱۲۶ : آن کس که به دست جام دارد

بخش ۱۲۷ : چراغ روی ترا شمع گشته پروانه

بخش ۱۲۸ : در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی

بخش ۱۲۹ : عکس روی تو چو در آینه جام افتاد

بخش ۱۳۰ : رخ تو مظهر انوارهای سبحانی است

بخش ۱۳۱ - و ایضا فی ترجیعات : هر که را دعوتی شود دوچار

بخش ۱۳۲ - المقطعات : شبی به مطبخی در دکان طباخی

بخش ۱۳۳ : شبی از خمیر جوین خواستم

بخش ۱۳۴ : هریسه به روغن بگفتا صباح

بخش ۱۳۵ : جوش بوره شبی به بغرا گفت

بخش ۱۳۶ : دیدم اندر دکان کله پزی

بخش ۱۳۷ : ز دیگ ترشی ای، قسام روزی

بخش ۱۳۸ : دیگ حبشی مفاخرت داشت

بخش ۱۳۹ - ابتدای رباعیات : یارب چه خوش است قلیه های دو پیاز

بخش ۱۴۰ : یارب به کرم توانگرم گردانی

بخش ۱۴۱ : امروز چو رشته بی سر و سامانم

بخش ۱۴۲ : ماهیچه باریک که خاتون مال است

بخش ۱۴۳ : در سر هوس کباب و در دل غم نان

بخش ۱۴۴ : یک کاسه هریسه پر ز روغن به صباح

بخش ۱۴۵ : ای لطف تو بر گناه کاران غفار

بخش ۱۴۶ - ابتدای فردیات : تو صوفی، دل چه می بندی به زناج

بخش ۱۴۷ : ماس را دید چون به بغرا ضم

بخش ۱۴۸ : چون رسیدی به صحن قلیه برنج

بخش ۱۴۹ : یک کله صباح اگر کنی نوش

بخش ۱۵۰ : اگر صحن مزعفر را بیابی

بخش ۱۵۱ : الهی سیر گردان از قناعت

بخش ۱۵۲ - مثنوی اطعمه : بشنو اکنون سرگذشتی ای پسر

بخش ۱۵۳ - قال رخوت البیت فی لسان الحال المسماه : دوش در خانه به من تخت شد اندر گفتار

بخش ۱ - دیوان اطعمه صوفی محمد

حمد بی حد و ثنای بی عدد مر حضرت پروردگاری را که از یک قبضه خاک نمناک صد هزاران هزار طوطی لسان در نطق و بیان به فصاحت در آورده به خوان«فتبارک الله احسن الخالقین رب العالمین.»،

و تحیت و درود و سلام به عدد انفاس الانام بر روضه مطهر پیشوای اهل یقین و سید المرسلین«و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین» باد تا به روز حشر که «ان الله و ملائکته یصلون علی النبی».

اما بعد روزی با دوستان بی اغیار در ایام بهار به حکم«فانظر الی الاثار» گذری به بوستان اتفاق افتاد این جماعت الحاح بسیار کردند که از اشعار جدید به سمع مستمعان رسان که در بوستان گل تازه را حال دیگرست. این فقیر حقیر به حکم ضرورت و پاس انفاس یاران از حقه دهان، ترجمه لسان به سمع مجلسیان رسانیدم، مفهوم این قوم نیافتم.

ناگاه شخصی از اشعار مولانا عبید زاکانی- غفرالله- در بیان آورد. اهتراز و بشاشت در باطنهای این طایقه پیدا گشت و این نوع سخن را نقل مجلس ساختند. با خود گفتم که ای درویش این رنج کشیدن و صنعت و نازکی در اشعار پیدا کردن کمال حماقت است، جامه به اندازه تن خلق می باید دوخت.

خواستم که مانند سخنهای مولانا عبید داستانی ترتیب سازم. از روح پر فتوح اولیاء الهام به دل بیچاره رسید که«الحیاء من الایمان» باز تامل بسیار کردم.

بر خاطر این حقیر خطور کرد که مانند سخنهای مولانا بسحاق، اطعمه ای بساز که مزاحی است مباح و در سلک این آیت در آمده باشی که «و اما بنعمه ربک فحدث» و دیگر« ان تعدوا نعمه الله» و به شکر نعمت پروردگار مشغول گشته باشی که«ان اشکر نعمتک التی.»

چون اشتهای این حقیر غالب بود. به طبع«لئن شکرتم لازیدنکم» این داستان را بنا کردم.

ان شاء الله همه را از معانی این اشعار حظی کامل کرامت گردد به حرمت این آیت که «و لحم طیر مما یشتهون.»

اللهم ارزقنا لجمیع المومنین و المومنات و صلی الله علی محمد و آله اجمعین.

بخش ۲ - فی توحید باری تعالی عز شانه

من شکسته گشایم به صد هزار زبان

ثنای حضرت ذات خدای کون و مکان

مقسمی که فکندست سفره روزی

زلطف عام خود از قاف تا به قاف عیان

زسنگ کرده پدیدار آب بی کیفی

زخاک تیره هزاران هزار گرده نان

ز چوب خشک که آتش بود برو اولی

ببین که میوه پدیدار کرد چند الوان

فسرده کرد جهان را و یخ پدید آورد

برای شربت و آب خنک به تابستان

عسل پدید کند او ز نیش زنبوری

ز شاخ نیشکر و قند کرده است عیان

من فقیر چگویم به این زبان که مراست

کدام نعمت او را در آورم به بیان

چو درد جوع نهان است روز و شب به دلم

به ذکر اطعمه امروز می کنم درمان

همه بیان نعمهای او کند صوفی

که ذکر عیش بود نصف عیش در دوران

بخش ۳

ای خجلت از جمال تو ماه منیر را

بر باد داده شوق تو جان فقیر را

در جواب او

ای دل به یاد دار برنج به شیر را

چون مطبخی بساز منور ضمیر را

این قرص میده به بود از شمسی فلک

ای آسمان به ما منما آن فطیر را

از بوی قلیه حبشی بود بی خبر

عطار زان نهاد بر آتش عبیر را

گیپا نگر که با همه حشمت نمی کند

با پرده پیاز برابر حریر را

با آن سیه دلی به خطا کرد اعتراف

بشنود مشک چون ز دهن بوی سیر را

ای دل مرید قلیه برنجی، کنون بیا

دریاب پس به دست ارادت تو پیر را

صوفی از آن زمنت دو نان بود خلاص

کو قوت خویش ساخته نان شعیر را

بخش ۴

امروز دیگرم به فراق تو شام شد

در آرزوی روی تو عمرم تمام شد

در جواب او

در سفره بود گرده چندی تمام شد

فکری بکن که رفت نهاری و شام شد

ترشی چو با مویز سیه دید گوشت گفت

باز این سیاه روی غلام غلام شد

آمد شب و به مطبخ ما نیست آتشی

ای دیده پاس دار که خوابت حرام شد

مرغ مسمنی که زپیشم رمیده بود

منت خدای را که دگر باره رام شد

آن نو عروس حجره که پالوده نام اوست

خرم کسی که از لب لعلش به کام شد

چون ننگ و نام اطعمه از لحم برده بود

زان دل تمام در پی این ننگ و نام شد

صوفی هر آن طعام که می پخت در خیال

ماه صیام آمد و آن جمله خام شد

بخش ۵

من باده بی خمار خواهم

یعنی لب آن نگار خواهم

در جواب او

انجیر تر و انار خواهم

شفتالوی آبدار خواهم

از طاس هریسه من برآرم

در وقت سحر دمار خواهم

کارم به عدد نمی شود راست

من دعوت بی شمار خواهم

محبوب من است نان، از آنش

اندر بغل و کنار خواهم

من دیگ حلاوه عسل را

در روز و شبان به بار خواهم

سنبوسه بود مرا دلارام

لب بر لب آن نگار خواهم

نوشند دو بار خلق، ماکول

من صوفیم و سه بار خواهم

بخش ۶

هر که او لعل جانفزای تو دید

گشت آزاد از فراق شدید

در جواب او

دوش دیدم به خواب لحم قدید

وه، چنین جز به خواب نتوان دید

روز عید و کلیچه و حلوا

هست بر طالعی که یافت سعید

چون خروسم به ناله و فریاد

تا به من بوی خایگینه رسید

هر که از بوی قلیه جان بدهد

هست در دین لوت خواره شهید

هست واقف ز سر سنبوسه

هر که لبها ز جوش بره گزید

بوی مرغ مسمن آمد دوش

مرغ روحم روان ز تن پرید

دست در سفره چون به نان نرسد

نزد صوفی زهی عذاب شدید

بخش ۷

هر چند پیر و خسته دل و ناتوان شدم

هر گه که یاد روی تو کردم جوان شدم

در جواب او

گر چون برنج پیر و چو نان ناتوان شدم

هر گه که بوی قلیه شنیدم جوان شدم

پالوده داشتم هوس اکنون هزار شکر

«بر منتهای همت خود کامران شدم .»

اسرارها که در دل گیپا نهاده اند

از یمن کله بود که واقف از آن شدم

قصاب را ز شوق و تمنای قلیه باز

گردن نهم برای...برآن شدم

عیبم مکن که بی سر و سامان و سوکوار

بی آفتاب طلعت جانبخش نان شدم

از شوق زلبیای عسل باز بنگرید

جاروب کش به خانه حلواگران شدم

کاری به غیر لوت زدن نیست بابشان

زان روی بنده معتقد صوفیان شدم

بخش ۸

بهار آمد بکن ساقی طربها

به این لب تشنه ده آب عنب ها

در جواب او

مربا خواهم این ساعت مربا

ندارم غیر ازین در دل مربا

ز پیش لوت خواران کله چون رفت

ندارد هیچ چیزی جز عنب جا

هریسه گوید این با روغن داغ

که چونی تو درین سوز و شغبها

به روی خوان چو انواع طعام است

غنیمت دار حلوای رطب را

سحر می گفت طباخی که هستیم

به تنگ از صوفیان بلعجب ما

بخش ۹

مراست در هوس روی آن پری پیکر

دل جراحت و جان فگار و دیده تر

در جواب او

هوای قلیه کدو تا بود مرا در سر

مذمت عدس این دم نمی کنم دیگر

کدک که دختر گیپاست کی بود یارب

که در نکاح من آید به حله ای در بر

جمال کله بریان چو دیدم اندر شهر

نمی کند دل من میل سوی قلیه گذر

ز خرده ها که مزعفر ز قند در دل داشت

ببین که مرغ مسما وقوف یافت مگر

به خوان اطعمه گفتم که شمع راهم ده

چو من، بگفت مگر هم تو بگذری از سر

وصال شهد مصفی نمی شود روزی

به روی خوان شده امروز رشته زان لاغر

همیشه صوفی بیچاره سفر بردارست

بیار اگر چه ترا نیست این سخن باور

بخش ۱۰

رخ تو آیت حسن و دهان دروست چو میم

مثال خال تو و زلف همچو نقطه جیم

در جواب او

مرا به کاسه بغرا محبتی است قدیم

گواه، صحنک ماهیچه است و آش حلیم

زهمدمی چغندر شدست آش ترش

به روزگار چنین تیره و سیاه گلیم

کشیده صف نخود آب و برنج و نان عسل

منم شجاع و نترسم ازین چهار غنیم

دلم به صحنک حلوا و نان بود مشغول

چو من به قابض ارواح جان کنم تسلیم

بنوش خربزه چندان که جای جان نبود

که سیر چون بود انسان ورا ز مرگ چه بیم

اگر بود ته نان در سقر روان زان پیش

من شکسته چو دونان روم به قعر جحیم

شود به سفره چو نانها تمام و ناشده سیر

به پیش صوفی مسکین زهی عذاب الیم

بخش ۱۱

مرا ز پیر خرابات نکته ای یادست

بنوش باده که بنیاد عمر بر بادست

در جواب او

مرا ز پیر کلیچه نصیحتی یادست

منوش قرته که بنیاد قرته بر بادست

چوپیه و دنبه گدازان شود ز آتش جوع

کسی هریسه چو پیش از غروب ننهادست

به سر معنی گیپا نمی رسد هر کس

کجا رسد به معما کسی که نگشادست

بسوخت چلبک بیچاره را به روغن دل

دوید و بر سرش آمد که این چه فریادست

ز چوبها که همی خورد شب هریسه به دیگ

فغان فتاد به روغن که این چه بیدادست

به قصر و پنجره زلبیا چه می نازی

منه تو دل به بنائی که سست بنیادست

مکن به لوت زدن این زمان تو تعلیمش

از آن که صوفی سرگشته نیک استادست

بخش ۱۲

دانی مراست از لب دلدار آرزو

ای بخت چاره ساز کرم کن بیار زو

در جواب او

چشم مرا به طلعت نان است آرزو

ای مطبخی به لطف کرم کن بیار زو

برداشتی چو خوان صبا هم به شب زپیش

زنهار ای عزیز چنین برمدار زو

موجود شد چو نان و عسل ای عزیز من

آب خنک اگر نبود از خم آر زو

در دین لوت خواره غدد هست لایجوز

بر ساز سفره را تو ز نان بیشمار زو

از شوق سیب دل شده بیمار، گفتمش

باشد ترا امید بهی از انار زو

دل در بلای قامت زناج مبتلاست

یارب مباد آنکه شود رستگار زو

صوفی دعای اهل کرم گوی روز و شب

وز بهر شکر اطعمه دستی برآر زو

بخش ۱۳

دوای غم نتوان ساخت جز به باده ناب

مرا به لطف خود امروز ساقیا دریاب

در جواب او

سحر چو طلعت زناج دیدم اندر خواب

ز شوق آن دل بریان جگر شدست کباب

علی الصباح به از کوزه عسل باشد

به پیش خاطر مخمور کاسه سیراب

چه خوش بود به جهان سایه بان نان تنک

که میخ او ز گرز باشد و لغانه طناب

دلم چو خسته جوع است می کنم پرهیز

بیار گرده بریان و شربت عناب

به خانقه نشود نان تمام، می ترسم

مکن تو عیب اگر می روم به عین شتاب

چو دید کله بریان به نان شمسی ضم

نه شرم کله قندست این زمان دریاب

مکش تو منت دو نان چو صوفی مسکین

به نان خشک قناعت کن و به کوزه آب

بخش ۱۴

بعید گشته مرا وصل آن پری رخسار

ز جان خویش بعیدم، مرا به عید چه کار

در جواب او

اگر به خربزه خسروی شوی تو دوچار

بنوش آنچه توانی و هیچ شرم مدار

چو خوش به دست تو افتد شهید کن خود را

صباح صحنک شفتالویی چو غبغب یار

کجا به سیب کند میل اندرین عالم

کسی که روی بهی دارد این زمان ز انار

کسی که صحنک انگور دید و نان تنک

زهی سعادت جاوید و دولت هموار

اگر به استه گرفتار گشته است رطب

مکن تو عیب که باشد همیشه با گل خار

شفای علت صفرا چو آلو انگورست

ز بهر او همه صفرا کند دلم صد بار

بنوش تا که نفس را دگر نباشد راه

رسی به سیب حسینی تو صوفیا زنهار

بخش ۱۵

از جمله دردها غم آن دوست بس مرا

بر باد بر دهد چه کنم این هوس مرا

در جواب او

آش تروش می کند اکنون هوس مرا

ای مطبخی ز لطف به فریاد رس مرا

نوشم ز نان و خربزه چندانک این زمان

در سینه هیچ جا نبود یک نفس مرا

صحن برنج پیش من افتاده و رقیب

همکاسه گشته، وه چه کنم، خرمگس مرا

بیمار گشته ام ز تمنای گوشت باز

سیراب ماس باید و لحم فرس مرا

از صحنک برنج برآرم دمار من

گر در جهان مدد نکند هیچ کس مرا

دستم کنون به کله بریان نمی رسد

از پا در آورد، چه کنم این هوس مرا

هر روز اگر دهند دو صد نان گرده اش

صوفی به عمر خویش نگوید که بس مرا

بخش ۱۶

جانم به لب رسید ز سودای آن حبیب

وز عاشقی نصیب من این است تا نصیب

در جواب او

آن چرب روده ای که بود اسم او اسیب

آیا بود که بر من مسکین شود نصیب

دردی است جوع و شربت او روغن و حلیم

از پیش مطبخی نروم جانب طبیب

سیری ز نان میده و پالوده عسل

امری بود محال و حدیثی بود عجیب

محبوب من چو گرده نان است این زمان

دانی چه لذتی بود اندر بغل و جیب

دل در کمند حلقه زنجیر زلبیاست

کس را مباد در دو جهان یاد آن غریب

پیوسته یاد معده پر از گرده و برنج

یارب دعای خسته دلان را بکن اجبیب

صوفی در آن زمان که به مکتب شروع کرد

الحمد شکر اطمعه می خواند با ادیب

بخش ۱۷

عید صیام و فصل گل و موسم بهار

من مست و یار همدم و ساقی است گلعذار

در جواب او

بیا که عید صیام است و باز فصل بهار

غم زمانه بدل کن به باده گلنار

در آن زمان که گشایم من فقیر نهار

ترید شیر و عسل جوش بایدم دو طغار

برنج زرد چو یابی بنوش چندانی

که در شکم نبود جای یک نفس زنهار

نصیحتی کنمت چون رسی به دعوت عام

مدار شرم، چو مردان در آی اندر کار

به سفره آنچه بود نوش کن تو از تر و خشک

برای زله کشی نیز سفره را بردار

دو یار همدم و یک مسلخی ز بریانی

خوش است اگر نشود ناکسی بدین دوچار

شکم چو سیر طعام است اندکی باید

بیار خواجه ز انگور مسکه یک خروار

به از حیات، ز پر خوردن ار بمیرد کس

به نزد صوفی بیچاره این زمان صد بار

بخش ۱۸

بوسی زلبش اگر کنی نوش

غمهای جهان شود فراموش

در جواب او

گر آرده و عسل کنی نوش

عیش دو جهان کنی فراموش

جان تازه کند بیا و بنگر

آن اشکنه لطیف سر جوش

چون از تو شود کسی خریدار

یک نان به دو عالمش بمفروش

بریان که عروس اطعمه اوست

باشد که بگیرمش در آغوش

این بوی جگر کباب بازار

برد از دل خسته طاقت و هوش

آن دانه درکه هست انگور

بی او منشین، بگیر در گوش

من آب برای شرب صوفی

بر دوش کشیده بوده ام دوش

بخش ۱۹

گر براند سویم آن شاهسوار چابک

من نثارش کنم این جان گرانمایه سبک

در جواب او

زیروائی که بود گرم و به او نان تنک

مرهم سینه مجروح بود روز خنک

صحن ماهیچه پر قیمه اگر دست دهد

خرم آن جان گرانمایه که دریافت سبک

جان کند تازه کنون خربزه ابدالی

زان که شیرین و پر آب است و لطیف و نازک

بشنو از من سخنی، هر چه بود از تر و خشک

نگذاری به تک سفره که ماند یک جک

بر سر سفره چو انواع طعام آید پیش

صوفی خسته بود همچو سوار چابک

بخش ۲۰

زشوق آن رخ زیبا همی کشم آوخ

دل جراحت من بین و سینه لخ لخ

در جواب او

شمیم قلیه و بغرا وزید از مطبخ

مشام جان مرا تازه ساخت این، بخ بخ

دلا چو تازه کند جان به فصل تابستان

مباش غافل از آن بکسمات و شربت یخ

چنان عدوی تن جانفزای بریانم

که گر به دست من افتد بسازمش لخ لخ

ز اشتیاق حلیم و هوای قلیه برنج

به پیش مطبخیان می کشم هزار آوخ

مرا به صبر مفرما ز زلبیای عسل

که هست نازک و شیرین و صبر اوست چه تلخ

به پیش اطعمه خواران به معده آتش جوع

هزار بار فزونتر ز آتش دوزخ

شود به صومعه صوفی مقیم، پنجه سال

اگر چه روزنه ای وا کنند از مطبخ

بخش ۲۱

رخ تو مظهر انوار ربی الاعلی است

که صنع بی حد و اندازه اندرو پیداست

در جواب او

رسید عید صیام و جهان پر از غوغاست

بیا که موسم عیش و کلیچه و حلواست

اسیر حب نبات است جان شیرینم

ز شوق ماهی قندی دو دیده ام دریاست

به روز عید سعیدست هر که در عالم

به پیش دیده او، نان و قلیه و بغراست

کلیچه راز چه آرای می کند خباز

به خط و خال چه حاجت رخی که او زیباست

کلنبه پیرهن قرمشی از آن پوشید

که هست عید و به خوبان حریر زرد نواست

زرشک صحنک فرنی همیشه پالوده

ز خود بریده و پیوسته لرزه بر اعضاست

چو کله در سر صوفی مستمند امروز

هوای صحبت جان پرور رخ گیپاست

بخش ۲۲

گر خرامان بت من جانب گلراز شود

گل شود غنچه زشرم آن دم و در خار شود

در جواب او

دیگ حلوای تر آن روز که بر بار شود

ز انتظارش به جهان دیده من چار شود

رازهائی که نهان در دل گیپا باشد

خرم آن روز که در پیش من اظهار شود

هر که زناج بدیدار او به کمندش شد اسیر

گر به صد جان بفروشند خریدار شود

هست اسرار محبت به دل جوش بره

خوش بود معده اگر مخزن اسرار شود

غیر بریان مهرا نکنی میل به هیچ

چون ترا رغبت این نعمت بازار شود

زلبیا حلقه زنجیر در فردوس است

جان گرو کن، زر اگر نیست، چو دوچار شود

بشنو از صوفی مسکین مخور الا نخوداب

گر پذیری ز من این پند ترا کار شود

بخش ۲۳

اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را

به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را

در جواب او

نهی بر بار در پیشم چو روزی دیگ حلوا را

زغم اندر امان سازی دل مسکین شیدا را

اگر روزی به چنگ آید مرا صحنی زماهیچه

به بوی قلیه اش بخشم جهان و ملک عقبی را

هزاران جان مشتاقان فدای مطبخی باشد

به پیش سفره برداران گر آرد صحن بغرا را

دل پژمرده ما را حیات از بوی نان باشد

بیار ار نیستت باور، ببین فعل مسیحا را

چنان مشتاق بریانم که در بازار طباخان

نمی دانم من مسکین که تا چون می نهم پا را

اگر یک خوشه انگوری به دست افتد مرا، فخری

به چشم اندر نمی آرم دگر عقد ثریا را

شمیم قلیه و بغرا چو روزی بشنود صوفی

شود مست و دهد بر باد تسبیح و مصلی را

بخش ۲۴

لب لعل تو شفای دل بیماران است

هر که را نیست غم و درد تو بیمار آن است

در جواب او

وه که امروز چو پالوده دلم لرزان است

که به ناگه بربایند، چو در دکان است

هیچ دانی که چرا دنبه بود در پی گوشت

هست این چاکر دیرینه و او سلطان است

گر فروشند به ملک دو جهان یک گیپا

بخر امروز تو ای خواجه که بس ارزان است

چند گویی که مرا هست هوس آب حیات

بهتر از آب حیات ارطلبی این نان است

گر بسوزد مکنش عیب تو ای یار عزیز

دل سودا زده چون در هوس بریان است

گر چه با گوشت برابر شده، گر طباخ

کرد صد پاره تنش را و سزای آن است

هر چه گویند ز شوق عسل و قلیه برنج

در دل صوفی سودا زده صد چندان است

بخش ۲۵

هر که جان در ره تو قربان کرد

بر خود این کار عشق آسان کرد

در جواب او

هر که ماهی شور بریان کرد

معده خویش بحر عمان کرد

سر اسرار خویش راگیپا

دوش از چشم کله پنهان کرد

پیش کشمش مویز می نازد

پسته زین خنده فراوان کرد

کله پخته کار چرب زبان

عذر خواهی به حضرت نان کرد

مرغ بریان چو با مزعفر شست

جمع او را چو خود پریشان کرد

دل چو برداشت دوش لوزینه

جنگ از آن رو به آب دندان کرد

تابه بریان طبیب حاذق بود

صوفی خسته را چو درمان کرد

بخش ۲۶

کسی مهر تو در سینه اش نهان باشد

ز شدت مرض موت در امان باشد

در جواب او

به پیش، صحنک ماهیچه چون عیان باشد

محقرست اگر صد هزار نان باشد

برای قیمه کشیدن نخود اولیتر

بلی چو مصلحت مطبخی در آن باشد

به وقت کله بریان زبان به چشم کنید

که در سر آنچه بود، جمله در زبان باشد

علی الصباح چه خوب است بیخ اشکنه اش

ولی به شرط که طباخ مهربان باشد

چگونه شرح دهم در زمانه گیپا را

که سر باطنش امروز در نهان باشد

مدار روغن بسیار از هریسه دریغ

که آب روی وی اندر جهان همان باشد

پناه بر به خدا از گرسنگی صوفی

که او بلاست، مبادا که در جهان باشد

بخش ۲۷

تو گر به وقت طرب دست را بر افشانی

به خاک پای تو صد جان دهم به آسانی

در جواب او

اگر به دست من افتد برنج ماچانی

هزار بار بگویم که یار ما جانی

به دستگیری قلیه برنج خواهم رفت

که هست پیر و فتادست در پریشانی

تو پخته آمده ای از تنور ای گرده

کنون به چهره همچون عقیق و مرجانی

ببین به چهره زردش یقین شدست ولی

جکد به صومعه چون دنگ دنگ بریانی

سماست سفره و نان اندروست قرص قمر

چو مشتری و زحل کاسه های بورانی

تو عیش هر دو جهان را به آب ده زنهار

در آن زمان که به آتش کباب گردانی

جز اشتها به جهان هیچ نیست صوفی را

بزرگوار خدایا دگر تو می دانی

بخش ۲۸

صبح دولت می دمد بر خیز از خواب ای ندیم

بس که خواهد رفت بر بالای خاک ما نسیم

در جواب او

از صبا اندر مشام جانم آمد این شمیم

بوی جان است این بگو یا نکهت آش حلیم

دوش در قرص قمر می دیدم و در گرده ای

فرق نتوان کرد گویا هست سیبی با دو نیم

علتم را صحن بغرا سازد و آب خنک

به نمی گردد تن من از مداوای حکیم

چون برنج زرد و قند سوده آید در نظر

یارب از همکاسه ای اندر امان دار ای کریم

آفتاب نان برآمد باز از قعر تنور

«صبح دولت بردمید از خواب برخیز ای ندیم»

کاسه ترشی فتاد امروز در پیش رقیب

از کجا پیدا شد آنجا آن سیه بخت رجیم

دوش می جستم من از صوفی نشان راه است

رو به مطبخ کرد و گفت این است راه مستقیم

بخش ۲۹

بیا بیا که به روی تو آرزومندم

بریدم از خود و خواهم که با تو پیوندم

در جواب او

چنان به صحنک ماهیچه آرزومندم

که سیریم نبود می پزند هر چندم

مسمنی به مزعفر به پخته کاری گفت

«بریدم از خود و خواهم که با تو پیوندم»

برنج زرد اگر مرهم دل است اما

من شکسته دعاگوی خورده قندم

سری من است و قدمهای مطبخی دیگر

چو مسلخم نکند پاره پاره هر چندم

کباب را به من خسته هست حق نمک

میان به خدمت زناج من چرا بندم

کنم بیان نعمهای دوست چون صوفی

چو غرق نعمت پرورده خداوندم

بخش ۳۰

هر که را مهر تو اندر دل شیدا باشد

پای او را همه بر دیده من جا باشد

در جواب او

نخودابی که پر از لحم مهرا باشد

خرم آن دم که نصیب من شیدا باشد

قیمه بر صحنک ماهیچه بغایت خوب است

همچو آن زلف که بر عارض زیبا باشد

آن زمانی که کشم سر به گریبان کفن

روحم آن روز روان در پی حلوا باشد

پسته را چون بکنم، آید از آن سبز قبا

خوش بود پیش من ار صحن منقا باشد

زحکیمان نبود رنج مرا روی بهی

که مداوای من از کاسه بغرا باشد

وه در آن دم که طغاری بود از بولانی

من و همکاسه یکی، وه چه تماشا باشد

شیخ تسبیح به من داد که برخوان صوفی

من نخواهم مگر از خسته خرما باشد

بخش ۳۱

ز در درآ و شبستان ما منور کن

دماغ مجلس روحانیان معطر کن

در جواب او

برای قلیه کباب آتشی بیا بر کن

دماغ مجلسیان را دمی معطر کن

کجاست مشعله زلبیا، به چنگ آور

شب است کلبه احزان ما منور کن

دلم اسیر به بغراست گو برد ططماج

به روی تخته ازین رشک خاک بر سر کن

اگر تو واقف سری برای چشم بدان

به قلیه حبشی، مطبخی چغندر کن

چو کله خشک غنیم است، قند در مجلس

بیار آب گل این دم دماغ او تر کن

چو مرغ اگر بتوانی تو ای حلاوه قند

بیا و سر به سرم م خدمت مزعفر کن

عروس اطعمه، صوفی اگر هوس داری

ز گفت و گوی چه حاصل، تو فکر در زر کن

بخش ۳۲

ای رخ خوب تو فرخنده تر از ماه منیر

هست خرمای لب لعل تو پرورده به شیر

در جواب او

نیست امروز مرا غیر مزعفر به ضمیر

دل گرفته است چو از آش جو و سرکه و سیر

ای برنج، ار چه غباری است ز قندت بر دل

به خود امروز بگفتم که برو خرده مگیر

بوی حلوای تر آمد به مشامم ز صبا

آه یارب ز کجا می رسد این بوی عبیر

گوشتابه شده بس کوفته از جور نخود

در گذارند گرم، گفت کبیر آن زصغیر

سفره ماست پر از گرده، برو این ساعت

آسمان گو مفروز این عظمت از دو فطیر

دو جهان را به جوی می نخرد می باید

هر که او یافته یک گرده پرورده به شیر

آن زمانی که شود پیک اجل قابض روح

جان دهد در هوس خربزه صوفی فقیر

بخش ۳۳

چه نازنین جهانی به حسن خویش بناز

که پیش ناز تو میرم به صد هزار نیاز

در جواب او

اگر تو گوش کنی شرح قلیه دو پیاز

به خویش فرض شماری تو پختنش چو نماز

همیشه در دل خلق آرزوی زناج است

بلی بود همه کس را هوای عمر دراز

بدان امید که بیند رخ مزعفر را

همیشه دنبه بود در میان سوز و گداز

نمی رسد به تو ای پیه، زعفران و نخود

چرا به ناله و آهی، به سیر خویش ساز

به گرد قلعه گیپا سحر همی گشتم

که کی بود که شود بر رخ من آن در باز

مراست قبله چو دکان نانبا امروز

طواف می کنم این دم کجا روم به حجاز

بیا و گوش کن اکنون ز شوق ماهیچه

دعای صوفی مسکین به صد هزار نیاز

بخش ۳۴

به بام قصر چو آن ماه دلپذیر آمد

دل شکسته من باز در نفیر آمد

در جواب او

مرا چو نان تنک دوش در ضمیر آمد

به پیش دیده من قرص مه حقیر آمد

مرا ز کله زبانی است با هزاران شکر

ز جوع دل شده دسپاچه دستگیر آمد

رسید صحنک ماهیچه، نان ریزه مخور

ز چاکران نبود حاصلی چو میر آمد

قبای نان تنک دوختم بیا بنگر

به قد و قامت زناج بی نظیر آمد

مرا به بره بریان محبت جانی است

که از دهان وی امروز بوی شیر آمد

شدم ز عین محبت مرید قلیه برنج

بیار دست ارادت کنون چو پیر آمد

زبس که صوفی مسکین حدیث بغرا گفت

ز مطبخ سخنش بین که بوی سیر آمد

بخش ۳۵

سالها خرقه ما در گروه صهبا بود

رونق میکده از درس و دعای ما بود

در جواب او

دوش در خاطر من ولوله گیپا بود

در تمنای رخش دل همه شب شیدا بود

در حریم حرم دیگ، مربع چو نشست

گوشت بره کنون دولت گندم وا بود

خرده هائی که عیان داشت، روان کرد نثار

کله قند که خوش معتقد حلوا بود

چه کنم روز و شبان میل به مطبخ دارد

دل سودا زده چون در هوس بغرا بود

گوشتابه ز چه شد کوفته در کلبه دیگ

چمچه گفتا که پریشانیش از اکرا بود

دید انواع نعم رفت سوی نان جوین

وه چرا رفت که بر چشم من او را جا بود

ذکر صوفی به سر خوان نعم باد به خیر

داد ده مرده جواب ار چه تن تنها بود

بخش ۳۶

خاطرت هست چو برگ گل نسرین نازک

نکشم آه و شد اندر دل من جور تو لک

در جواب او

نان که چون خاطر یارست درین سفره تنک

ای عزیزان گرانمایه بنوشید سبک

گوشت را زود بدرید چو دل از دشمن

چو تنی خسته بدخواه کنیدش جک جک

شوربا را که بود گرم چو دلهای محب

همچو دیدار رقیبانش مسازید خنک

صحن پالوده که لرزان چو دل من باشد

هست شیرین چو لب لعل نگار چابک

لشکر اطعمه چون صف بکشد در میدان

می زن از هر طرفش همچو سوار چابک

دایم از بیم که نان کم نشود در سفره

می کند این دل سودازده من تک تک

بر سر سفره چو همکاسه شوی با صوفی

بس که از کینه اشکم تو بگریی جک جک

بخش ۳۷

زبس که بورقم اندر ضمیر می آید

ز مطبخی سنخنم بوی سیر می آید

در جواب او

مرا چو یاد ز نان به شیر می آید

هوای طاس عسل در ضمیر می آید

بدوز بر تن بریان، بیار نان تنک

قبای چست که بس بی نظیر می آید

عبیر باز بر آتش نمی نهد عطار

مگر ز مطبخ ما بوی سیر می آید

چه حالتی است ندانم به دهر کنگر را

که او جوان شده در ماس و پیر می آید

مگو که بهر چه عریان بود چنین ریواج

که او زعین بیابان اسیر می آید

ز یمن گرده نان بین که شمسی افلاک

به چشم صوفی مسکین حقیر می آید

بخش ۳۸

صبح دولت می دمد با جام همچون آفتاب

فرصتی زین به کجا باشد، بده جام شراب

در جواب او

شمسی نان گشته طالع باز همچون آفتاب

وه چه نیکو می نماید خاصه بر خوان کباب

سرخ روئیها بود، آن را که باشد در نظر

بکسمات و شربت قندی که باشد پر گلاب

کله از حمام دیگ آمد برون خندان نگاه

زانفعالش کله های قند رفته در حجاب

شاه بغرا چون مربع شست بر تخت طبق

هست ماهیچه ز رشک امروز اندر پیچ و تاب

گر شکنبه شد چه باک امروز گیپا را لباس

گنج را پنهان کنون شرطی است در جای خراب

دوش می دیدم به خواب خوش کباب و نان گرم

این سعادت را من مسکین مگر بینم به خواب

در فراق مرغ بریان همچو ماهی می طپد

صوفی و اندر نمی یابد کنون از هیچ باب

بخش ۳۹ - وله ایضا

ز جور مطبخیان کی ز نان کنم اعراض

که مهر نان نتواند برید، صد مقراض

دلم به گوشه مطبخ چنان گرفته است قرار

که فارغ است ز جنت درین زمان ریاض

چو یافتم ته نان، نانخورش طلب کردم

چو جوهری به کف آمد چه می کنم اعراض

برو طبیب که دل گشته از تو مستغنی

که هست صحن مزعفر دوای این امراض

به مطبخی کشد این دم دگر ز صحبت شیخ

چو نیست دعوتیان را چو او کسی مرتاض

به دیگ کله پز این دم، تو حاضر دم باش

که تا رسد به تو ناگاه فیض از آن فیاض

ز یمن دولت قلیه برنج و نان باشد

تو هر سواد که صوفی ببرده ای به بیاض

بخش ۴۰

رسید فصل بهار و جهان گلستان شد

گریست ابر بهاری و باغ خندان شد

در جواب او

کسی که معده او پر ز نان و بریان شد

اگر کیمنه گدائی بود، که سلطان شد

ز گریه ها که همی کرد دوش بریانی

علی الصباح به رغمش برنج خندان شد

بشوی دست و پس آن گه طواف مطبخ کن

که بی طهارت ظاهر، به کعبه نتوان شد

ببرد ه است به دزدی دلم چو بریانی

از آن بدار، چو دزدان گهی به زندان شد

ز قعر صحن برآورده مرغ بریان سر

به روی سفره و در نان میده حیران شد

برنج را چو ز روغن رسید مالشها

عجب مدار که آشفته و پریشان شد

دل شکسته صوفی مثال پالوده

ز شوق صحنک فرنی قند لرزان شد

بخش ۴۱

مهر جمال یار که چون روح در تن است

منت خدای را که نهان در دل من است

در جواب او

امروز روز کاچی و دوشاب و روغن است

مرغان برف را چو به دنیا نشیمن است

گر جوز مغز سوده بود روی باش او

بی شک بدان که مرهم جان و دل من است

ای مطبخی مدار تو دوشاب ازو دریغ

کاین آب دار چون جسد، آن روح این تن است

تخم گیاه چون نکند در میان او

هر مطبخی که پخت یقین دان که دشمن است

همکاسه را چو رغبت کامل نیافتم

بی دولتی اوست ولی دولت من است

هر کس نخواهد و نکند فکر کاچی ای

مردش مخوان که در دل مردان کم از زن است

صوفی به غیر لوت زدن هیچدان بود

آری نصیب او ز ازل باز این فن است

بخش ۴۲

هر که دل در هوس آن بت رعنا دارد

گو درآ زود که بر دیده من جا دارد

در جواب او

هر که با جوش بره قلیه تمنا دارد

واقف سر نهان نیست که سودا دارد

می برد دل ز همه گرسنگان در شب و روز

نخود آن حسن که در صحنک بغرا دارد

تلخیی هر که نبیند به دم رفتن دوج

هر که او معده پر از گرده و حلوا دارد

سر به کونین فرو ناورد از عیش و نشاط

در بغل هر که به اسرار منقا دارد

هیچ دانی چه بود عمر و حلاوت با او

صحنک شیر برنجی است که حلوا دارد

خلق گویند مخور خربزه کو صفرائی است

دلم از بهر همین واقعه صفرا دارد

ز غم خوشه انگور ببین صوفی را

همه شب تا به سحر رو به ثریا دارد

بخش ۴۳

عیب رندان مکن این زاهد پاکیزه سرشت

که گناه دگری بر تو نخواهند نوشت

در جواب او

مطبخی باز مگر طینت ماهیچه سرشت

که شد از نکهت قیمه همه عالم چو بهشت

می رسد سرکه به بغرا و به کاچی دوشاب

«هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت»

گرده میده مکن جمع تو با نان شعیر

زان که حیف است زخوبی که بود همدم زشت

خشت حلوای شکر از دل من می نرود

چون بچینند به روی من سودا زده خشت

گفت خوش کوزه دوشاب به شیرین کاری

دست دوشاب بزک بر سر من تا چه نوشت

نه من اندر پی نانم به جهان سرگردان

«پدرم نیز بهشت ابد از دست بهشت»

صوفی از میکده گر فهم کند بوی کباب

از در کعبه رود دست فشان سوی کنشت

بخش ۴۴ - و ایضا له

سحر به خاطرم آمد پلونی شیره

عجب عجب که ز شوقش کسی نمی‌میره

خوش است کاسه گلریزه پر از قیمه

ولی به شرط که ترشی او بود تیره

شنوده ای تو به مثلش که بر درند به مشک

در آ به مطبخ و بنگر که سرکه و سیره

ببین به سله ای انگور مسکه و فخری

که در لطافت او عقل می شود خیره

همیشه صوفی بیچاره اشتها پاک است

به کار نیست مر او را گوارش زیره

بخش ۴۵

یارب آن روی است یا قرص قمر

یارب آن لبهاست یا شهد و شکر

در جواب او

گرده های میده و ماس بقر

گر به صد جان می فروشندش بخر

مرهم دلهای ریش صائمان

هست نان گرم و حلوای شکر

با پنیر خشک می گفت آن یکی

«یارب این روی است یا قرص قمر»

چند نازی کله از گیپای خود

از برنج و قلیه هستی بی خبر

همچو پسته در دل من گشته خشک

آرزوی صحنک بادام تر

مرغ بریان سر برآورد از برنج

می کند در چهره نانها نظر

گر چه پر خوردن بود عیب تمام

صوفیان را هست این عین هنر

بخش ۴۶

مرا که سینه هبا شد ز عین دلتنگی

اثر نمی کند این دم در آن دل سنگی

در جواب او

دل مرا چو هوس کرد قلیه زنگی

برنج گشت پریشان زعین بی ننگی

خوش است صحنک حلوای تر به نیم شبان

به نان میده اگر آدمی بود بنگی

مگر که دختر ترکی است بکسمات این دم

برآمدست ز حمام با رخ رنگی

ز اشتیاق رخ جانفزای بریانی

جگر کباب بنوشم ببین ز دلتنگی

چه خوش بود نخودابی که زعفران دارد

به شرط آن که بود دیگ آن زمان سنگی

بساز مرغ مسما به دانه های برنج

تو جان کجا بری اکنون مرا چو در چنگی

نمی کنی صفت قلیه این زمان صوفی

چه واقع است مگر با پیاز در جنگی

بخش ۴۷

چند گاهی است که دل می کشدم سوی برنج

لله الحمد که دیدم به جهان روی برنج

حبشی گشته دعاگوی مزعفر شب و روز

آن سیه چرده بلی هست چو هندوی برنج

می زند بر من سودازده روغن چشمک

چون به بازار نگاهی بکنم سوی برنج

بر سر سفره بدم همنفس آش حلیم

که پدیدار شد از دور هیاهوی برنج

گر دهد دست من بی سر و پا را این دم

دو جهان را بکنم وقف به یک موی برنج

حاجت پیک اجل نیست که اندر مطبخ

جان دهد صوفی سودا زده از بوی برنج

بخش ۴۸

دارم هوس جمال بغرا

دورم چو من از وصال بغرا

تا چند پزیم روز تا شام

در دیگ هوس خیال بغرا

مالیده شد او، به خویش پیچید

ماهیچه ز انفعال بغرا

من بعد ثنای گوشت گویم

گر قلیه بود کمال بغرا

در خلوت دیگ جز نخود کس

واقف نشود ز حال بغرا

افتاده به دست عام مسکین

در روز و شبان و بال بغرا

عیبش نکنی که گشته مسکین

صوفی فقیر لال بغرا

بخش ۴۹

دلی دارم پر از...بغرا

ندارم طاقت هجران بغرا

ز دست گشنگی من داد خواهم

اگر بینم رخ سلطان بغرا

به دست من اگر افتد زمانی

بر آرم من دمار از جان بغرا

نخودهای مقشر را چه گویم

که گلهایند در بستان بغرا

ثنای گوشت گویم بعد ازین من

که ذات او بود ایمان بغرا

خوش آن وقتی که اسب اشتها را

براند بنده در میدان بغرا

تو اکرا را غنیمت دار صوفی

که هست این دم بلند ایوان بغرا

بخش ۵۰

بوی سنبل ز دم باد صبا می آید

خوش دلم هر چه از آن یار به ما می آید

در جواب او

بوی حلوای تر این دم ز کجا می آید

که مشام من از آن بو به نوا می آید

تکه گوشت نهادم به دهن دل گفتا

شاه بنگر که به سر وقت گدا می آید

می رسد کاسه اکرای عدس، نان تنک

با حذر باش که آشوب و بلا می آید

دل که بیمار شد از آرزوی قلیه برنج

با عسل گرده کنون بهر شفا می آید

از بیابان عدم می رسد اکنون ریواج

مکنش عیب اگر بی سر و پا می آید

گویم اوصاف کمال و صفت شربت قند

که به پرسیدن صوفی به صفا می آید

می رسد بوی کباب از حرم مطبخیان

تو مپندار که از باد هوا می آید

بخش ۵۱

بیار باده گلرنگ ساقیا حالی

که تا دل خود را کنم ز غم خالی

در جواب او

اگر به دست تو افتد طغار چنگالی

محقرست ز بهر چه دست بر مالی

دو گرده باید و یک کله ای به نیمشبان

که تا دل پر خود را به او کنم خالی

نهار ماست چو یک گوسفند پارینه

چهار باید از این بره های امسالی

به پیش گرسنه مسکین که سوخت ز آتش جوع

خوش است صحنک بغرا اگر بود حالی

مشام جان تو گردد ز بوی نان تازه

چو رویمال خود او را اگر به رو مالی

علی الصباح که مخمور دیده بگشاید

خوش است خربزه های لطیف ابدالی

کشیده مطبخیم صحنک مزعفر و گفت

بنوش صوفی بیچاره، چند می نالی

بخش ۵۲

چه گونه عرضه کنم با تو داستان فراق

قلم مگر بدهد شرح از زبان فراق

در جواب او

فتاده در سر من تا هوای آش سماق

بجز خیال وی این دم نمی پزم به وثاق

به غیر اطعمه چون در سرم خیالی نیست

نصیب من «چه کنم»، این شدست در میثاق

هوس کند من بیچاره را، چه چاره کنم

برنج و روغن زرد این زمان چو اهل نفاق

تلاش پشت کنم روز دعوت سلطان

اگر ز پهلوی من بگذرد هزار چماق

دل شکسته، ندارد هوای نان شعیر

سخن درست بگویم مرا چو نیست نفاق

جمال کله بریان به شهر اگر نبود

برآید از دل بیچاره جان ز عین فراق

چو ذکر عیش بود نصف عیش صوفی را

به غیر اطعمه ننوشت اندر این اوراق

بخش ۵۳

ای ز سودای لب لعل تو شور ی به نمک

وز فروغ رخ تو تافته خورشید فلک

در جواب او

برد دل از من سودا زده گیپا و کدک

گر چه با قلیه کباب است مرا حق نمک

به برنج و عسل و دنبه، برو آرد به هم

گر بود مال من بی سر و پا را، لک لک

ز تمنای کباب و هوس نان تنک

به سما می رسد این آه دل من ز سمک

زآن زمانی که شدم معتقد گرده نان

نکند میل دلم جانب شمسی فلک

در دلم هیچ نیابند جز اندیشه گوشت

بعد مرگم چو در آیند به خاک آن دو ملک

از شمیمی که ز حلوای تر آمد به مشام

در پیش روح، روان می رود این دم بی شک

صوفی بی سر و پا می نتواند بودن

بی منقا که بود در بغلش چون کودک

بخش ۵۴

ای دل اگر از خویشتن امروز بمیری

جاوید شوی زنده چو از من بپذیری

در جواب او

دارم هوس امروز بلونی خمیری

جای است اگر در هوسش زار بمیری

گر صحن برنجی فتد امروز، به دستت

زنهار بنوشی همه را بر سر سیری

باید که بود معده پر امروز، به هر حال

چه نان جوین و چه خمیر و چه فطیری

بی دانه انگور نباشی تو به فصلش

فخری نبود این دم، چو رسیدی به امیری

ای شوش جگر بند برو حاضر دل باش

هر چند به خون...تو پرورده به شیری

می گفت کدک من به ام از کله به گیپا

گفتش که مکن عیب کبیران چو صغیری

صوفی بشوی عاقبت از خوان نعم سیر

زنهار مینداز دل این دم ز فقیری

بخش ۵۵

در سرم تا هوای جانان است

دلم از اشتیاق بریان است

در جواب او

در سرم تا هوای بریان است

دیده ام چون کباب گریان است

برکشیدست گردن از صحنک

مرغ و در نان میده حیران است

درد جوعی که هست در دل من

نان شمسی و کله درمان است

جگرم شد کباب ار پرسی

دل بریان که راحت جان است

دلم از شوق صحنک فرنی

همچو پالوده آه لرزان است

کرد روغن برنج را پامال

خاطر او ازین پریشان است

هر کسی را هوای اطعمه ای است

دل صوفی به تابه بریان است

بخش ۵۶

تا دل به دام زلف سیاه تو مبتلاست

جان رمیده بین که گرفتار صد بلاست

در جواب او

دل در کمند حلقه زنجیر زلبیاست

جانم اسیر گرده نان است، آن کجاست

از خورده های قند چه گویم که این زمان

در دیده های اشک فشانم چو توتیاست

ماقوت اگر شود من بیچاره را خوش است

حلوای تر که مرهم دلهای ریش ماست

آشی که هست قلیه زنگی غلام او

دانی و گرنه با تو بگویم که ماسواست

ای نان گرم از من مسکین سلام گوی

زناج را که آن قد و بالای او بلاست

از پیش مطبخی نروم جانب حکیم

بیمار جوعم و نخوداب این زمان شفاست

سیری ز نان میده و پالوده عسل

اکنون مگو به مذهب صوفی که این خطاست

بخش ۵۷

نصیحتی کنمت باده نوش و خوش می باش

مباش در پی دنیا و دل منه به وفاش

در جواب او

چو نان گرم میسر شود به قلیه تراش

برون رود ز سر من هوای کاسه آش

برای هیمه کشیدن میان ببندم چست

در آن زمان که پزد مطبخی برنج به ماش

چو نان میده و بریان به دست برناید

برو به کاسه اکرا بساز ای قلاش

برنج و ماش بود نعمتی حکیم، اما

چه خوش بود که به یاد آید آن زمان از ماش

مقدرست چو ای دل نصیبه هر کس

غم جهان چه خوری لوت می خور و خوش باش

چو هست طلعت پالوده نازک و رعنا

به سرخ و زرد چه آراش می کنی نقاش

برای صدقه در آن دم که می پزند برنج

دهند جمله به صوفی مستمند، ای کاش

بخش ۵۸

خدا را کم نشین با خرقه پوشان

رخ از رندان بی سامان مپوشان

در جواب او

چو داری مال چون بریان فروشان

ز من بشنو بنوش و هم بنوشان

بیا از حله نان تنک باز

قبائی دوز و بریان را بپوشان

تراکم کاسه گر خواهی نخوانند

ز حلوای عسل دیگی بجوشان

ز حلوا در دلم افتاد آتش

به آب این آتش ما را فروشان

ز شوق صحنک بغرای میده

چو دیگ قلیه ام اکنون خروشان

به گیپا و کدک صوفی اسیرست

برو ای مطبخی اکنون بکوشان

بخش ۵۹

به هر درد و غمی دل مبتلا شد

چرا یکباره یار از ما جدا شد

در جواب او

به گیپا و کدک دل مبتلا شد

چرا نان تنک از ما جدا شد

دلم بیگانه از نان و پیازست

چو با صحن مزعفر آشنا شد

بگو ای روح در گوش دل من

که لحم بره اندر ماسوا شد

مگر قند این زمان نایافت گشته

که در چشم مزعفر توتیا شد

به قدر قامت زناج این دم

دلم خو کرد، یاران این بلا شد

من بیچاره را بر باد برداد

چو بوی قلیه همراه صبا شد

شلاین گشته بر حلواگرانبار

دل صوفی چو مست زلبیا شد

بخش ۶۰

نوبهار آمد و از هر طرفی سبزه دمید

بلبل از حجره غم رخت به گلزار کشید

در جواب او

تا به بغرای پر از سیر و نخود قلیه رسید

هر که را گشت میسر بود از بخت سعید

به که گویم بجز از مطبخیان این ساعت

شور در جان من است از هوس لحم قدید

وز پی صحن مزعفر به هواداری قند

طاس دوشاب بسی رفت و به گردش نرسید

نکند میل دلش جانب گیپا و کدک

هر که لعل لب جان پرور سنبوسه گزید

سر به بغرا و به ماهیچه فرو کی آرد

آن که روزی نمک قلیه گیپا بچشید

هیچ آواز به عالم به از آن نیست بدان

که ز مطبخ خبر آید که مزعفر برسید

نان و حلوا به سر تربت صوفی بدهید

که به این آرزو از دار جهان رفت و ندید

بخش ۶۱

زلف بر عارض زیبای تو حالی دارد

کیست در شهر که او چون تو جمالی دارد

در جواب او

صحن فرنی است که فرخنده جمالی دارد

نه چو پالوده که زلف و خط و خالی دارد

عزم همصحبتی قیمه بود اکرا را

دلم از غصه این قصه ملالی دارد

در زمانی که بود چشم تو سرخ از سبزی

صحن ماهیچه بر قیمه چه حالی دارد

طاس شیر و شکر از لطف شما می خواهم

چه کنم ماس بقر را که سفالی دارد

ترشی و آش سماق ار چه عزیزند ولیک

همچو بریان که درین شهر کمالی دارد

بامدادان سوی بازار خرامان بگذر

بنگر کله بریان چه جمالی دارد

هر کسی را ز ازل گشته مقرر هنری

صوفی و اطعمه او نیز خیالی دارد

بخش ۶۲

دوش در وقت سحر زلف تو آمد به خیال

رفت مرغ دل من در قفس سینه و بال

در جواب او

بر رخ ماه کلیچه چو عیان شد خط و خال

گرده سفره افلاک پذیرفت زوال

در نیاید به نظر طلعت حلوای برنج

فتد ار صحنک چنگالیم اندر چنگال

خوش بود صحن برنجی که شد آلوده به قند

گر بود بر زبرش مرغ کنون فارغ بال

ز هوای تنک میده و شوق نخوداب

من به جان خدمت طباخ کنم چندین سال

آن زمانی که شود معده پر از نان و عسل

خوش بود در نظر اهل دلان آب زلال

سیر گشتند چو یاران همه از مائده ای

وه چه باشد که رسد خوان دگر از دنبال

آه این اطعمه ها را همه در دیگ هوس

می پزد صوفی سودا زده دایم به خیال

بخش ۶۳

از حد گذشت قصه درد نهان ما

ترسم که ناله فاش کند راز جان ما

در جواب او

از حد گذشت حالت جوع نهان ما

ترسم که ضعف فاش کند راز جان ما

می گفت قلیه با دل بریان برنج را

غافل مشو ز گریه و آه و فغان ما

سرگشته ایم در طلب گرده و عسل

باشد که محرمی بدهد این نشان ما

در سفره سماء نظر کن ببین که هست

بهتر ز شمسی فلک این قرص نان ما

چون مهرقند در دل صحن برنج بود

فهمید از آن سبب خرد خرده دان ما

چو ن مشعلی است شیشه پر کله نبات

قناد گفت از آن شده روشن دکان ما

صوفی از آن به صحن برنج است معتقد

کو مرهمی است ساخته از بهر جان ما

بخش ۶۴

عیان دید ناگه بر آن لب چو خال

مگس سیر شد از شکر ز انفعال

در جواب او

به بازار بنمود چون نان جمال

برفت از دل لوت خواران ملال

ز دستم ببینید صد پاره شد

تن مرغ بریان درین دم و بال

هریسه از آن است برهم زده

که روغن مر او را کند پایمال

شفای دل و راحت جان ماست

کباب و، الهی نبیند زوال

از آن دیده ام دوش بغرا به خواب

که ماهیچه باشد مرا در خیال

بنه خواجه از گوشت سودای خام

چو از پختگی یافت بریان کمال

چو صوفی بنوش و بنوشان کنون

تو از مال خود خواجه چندین منال

بخش ۶۵

دو یار همدم و یک شیشه ای ز باده صاف

اگر رسد به تو این آرزو زهی الطاف

در جواب او

دلا چو می زنی این دم ز لوت خوردن لاف

رسید دعوت سلطان درآی خوش به مصاف

برنج رزد چو صاحب کرم نهد پیشم

اگر به قند مشرف بود زهی الطاف

خوش آن زمان که بود دیگ بورق اندر جوش

گشاده دست کرم از جوانب و اطراف

برای سیر شدن بی دریغ می خواهم

کشیده دعوت عامی زقاف تا با قاف

کسی که نان و عسل خورد و قلیه دو پیاز

ز آب صاف بگو پیش آن عزیز اوصاف

مرا چو وعده به عیدست گرده و حلوا

بیا بیار مکن ای عزیز وعده خلاف

رسید دعوت مالاکلام هان صوفی

قدم به معرکه درنه درین زمان لا خاف

بخش ۶۶

چو بیابی به دهر یار خلف

ننهی جام باده را از کف

در جواب او

چون برآید ز دیگ حلوا تف

لوت خواران کشند صف در صف

خرم آن ساعتی که باشم شاد

من و بغرا نهاده کف بر کف

ذوقها یافتم ز صحن برنج

راحت خاطر است یار خلف

هر که بی بی نجست و لوت زدن

می کند در زمانه عمر تلف

بانگ نان تنک ربود غمم

سبب عیش باشد آری دف

دلم از دور گفت با بریان

هست ما را ز تو امید شرف

گفت صوفی سحر به نان و نمک

«ما عرفناک حقه اعرف»

بخش ۶۷

دلی که در رخ جان پرور تو شیدا نیست

درین جهان نتوان یافت زان که پیدا نیست

در جواب او

کدام دل که در او آرزوی بغرا نیست

کدام سینه که در وی خود این تمنا نیست

چنان شدم زتمنای گوشت مستغرق

که از تفکرش این دم به خویش پروا نیست

مگر که قامت زناج سرو را ماند

که سرو هست ولیکن چنین دل آرا نیست

به خوان اطعمه گر صد هزار لوت آرند

به پیش خاطر من چون برنج و حلوا نیست

حلیم گرم به روز خنک بده طباخ

نمی دهی تو به سرما، ترا سر ما نیست

تو نان و ماس نگفتی که خوش بود به بهار

غلط مگوی که هرگز چو شیر و خرما نیست

ز بعد سرکه و ططماج هیچ چیز دگر

به نزد صوفی بیچاره چون منقا نیست

بخش ۶۸

اگر تو در غم یاری شبی به روز آری

به هیچ باب دل عاشقان نیازاری

در جواب او

اگر تو کاسه اوماج را هوس داری

به پیش اطعمه خواران ترا زهی خواری

بیا و بر سر سری بپوش گرده چند

که بس خراب شود آدمی ز بیکاری

میان آشپزان کله پز مقدم شد

بلی بزرگ شود آدمی ز سرداری

اگر دو بره بریان یکی بنوشد شام

به قدر حال توان گفت دعوت کاری

توئی بلوچ درین روزگار عوج بساط

بر آن سبب که به پیشم پنیرمیش آری

شده ز بار شکم پشت من دو تا لیکن

خوش است زله اگر می شود به سرباری

شود اگر چه ز پر خواری آدمی برخوان

چه باک صوفی بیچاره را ز پرخواری

بخش ۶۹

مرا ز حال مگس آرزو کند ای واخ

که می پرد به سوی لعل آن لبان گستاخ

در جواب او

تروش وا که به شیرین رخی پزد طباخ

به شورباش کند میل خاطر من آخ

چه خوش بود به لب آب و سایه های درخت

نشسته باشی و امروت می فشاند شاخ

ز تیر آه دل من در اشتیاق برنج

به نیمشب جگر مطبخی شود سوراخ

چنان ربوده دل از مردمان کباب جگر

که بر دو دیده بمالند مقدم سلاخ

چو غیر لوت زدن حرفه ای نمی داند

به خوان اطعمه صوفی از آن بود گستاخ

بخش ۷۰

میان مجلس رندان حدیث فردا نیست

بیار باده که حال زمانه پیدا نیست

در جواب او

چو در ضمیر من این دم به غیر گیپا نیست

ز شوق کله بریان به هیچ پروا نیست

به خوان اطعمه از خود مگوی نان شعیر

که ناز را نخرند از کسی که زیبا نیست

میان دعوت سلطان نگاه می کردم

یکی به سکه و صورت چو شاه بغرا نیست

مریض جوع شدم ای حکیم فرمائید

که غیر نان مزعفر مرا مداوا نیست

اگر چه معده پر از قلیه است و نان و عسل

مگو مگوی که رغبت مرا به حلوا نیست

کجا روم به که گویم به غیر مطبخیان

چو غیر نان و کباب این زمان تمنا نیست

نگاه کن که به عالم به صحن قلیه برنج

کسی چو صوفی مسکین اسیر و شیدا نیست

بخش ۷۱

اگر به جانب غربت کشد دلم شاید

که بوی خیر از این همدمان نمی آید

در جواب او

اگر به جانب بغرا کشد دلم شاید

که بوی قلیه زاکرا و نان نمی آید

بود که کله پز از حال من شود آگاه

در آن زمان که سر دیگ خویش بگشاید

اگر چه گوشت بود در جهان نوای نعیم

جمال نان تنک سفره را بیاراید

گرسنه خلق و به سفره، طعام لاموجود

بلای جان بود ای دل خدای ننماید

در آن زمان که کند مطبخی طعام نثار

بود که صوفی مسکین به خاطرش آید

بخش ۷۲

در سر زلف تو تنها نه دل شیدا رفت

جان و سر نیز به هم در سر این سودا رفت

در جواب او

در پی صحنک کاچی، نه دل شیدا رفت

جان سودا زده هم در سر این سودا رفت

دل سودا زده چون بوی مزعفر بشنید

پیش ازو روح، روان از پی خوردنها رفت

بهر پالوده که آیند به استقبالش

در میان دل و جان نیز بسی غوغا رفت

جستم اکرا قدحی، قلیه رنگین«لا» گفت

وه چه گویم که چها بر دل از آن «لا، لا» رفت

هر که از نان و عسل معده خود سیر ندید

دیده بینا به جهان آمد و نابینا رفت

اشتیاقی که مرا بود به حلوا و برنج

از سرم آن همه از دولت گندم وا رفت

سر به کونین فرو ناورد از عیش و نشاط

همچو صوفی شکم هر که پر از حلوا رفت

بخش ۷۳

وه چه خوش باشد در ایام بهار

باده گلگون و ساقی گلعذار

در جواب او

صحن بغرائی که باشد سیر دار

گر بیابی وقت را فرصت شمار

گرده های میده محبوب من است

خوش بود محبوب یاران در کنار

شد نهان در قند رخسار برنج

مه شود پنهان چو پیدا شد غبار

گفت از گیپا شمیم من به است

زین خطا شد رو سیه مشک تتار

دانه انگور سازد تازه جان

این سخن درست اندر گوش دار

تا بدیدم شربت قند و گلاب

در خمارم، آب سردم از خمار

بهره ها یابی تو از خوان نعم

گر در آئی همچو صوفی مردوار

بخش ۷۴

گر ترا روی زمین جمله مسلم گردد

تو مپندار که حرص از دل تو کم گردد

در جواب او

گر مرا اطعمه دهر مسلم گردد

اشتهایم عجب ار یک نفسی کم گردد

زلبیای عسل این دم چه مرادی به از آن

که در انگشت من خسته چو خاتم گردد

چو شود گرسنه همکاسه مرا بر سر خوان

همه شادی و طرب بر دل من غم گردد

بجز از نان نبود هیچ دوا گرسنه را

آب حیوان اگرش دارو و مرهم گردد

مطبخی، یک سر بریان و دو من نان خواهم

تا دل غمزده من ز تو خرم گردد

هست اندر دل من آرزوی قلیه پیاز

این کرم هر که کند زود مکرم گردد

مرغ بریان و برنج است هوس صوفی را

بود این بخت به گرد سر او هم گردد

بخش ۷۵

تاج سیاه و زلف سیاه و رخ چو ماه

نشو و نمای بدر ببین در شب سیاه

در جواب او

هر مقبلی که فکر نهاری کند پگاه

آیا بود که بر من مسکین کند نگاه

ای کله دست گیر که وقت عنایت است

کز جور اشتها به تو آورده ام پناه

آش تروش شب به چغندر نشسته بود

آن تیره روزگار از آن گشت رو سیاه

هر کس به روز و شب نخورد دعوت بلیغ

عمر شریف کرده به بیحاصلی تباه

از اشتیاق ماهی بریان و سیر او

آه دل شکسته ز ماهی است تا به ماه

آن زحمتی که در غم بریان به من رسید

صحن برنج آمده امروز عذر خواه

صوفی محبت ازلی داشت با کباب

هستند نان و آب به دعوی او گواه

بخش ۷۶

ای عزیزان می ندانم تا چه آمد بر سرم

کز فراق دوستان پیوسته با چشم ترم

در جواب او

نان و حلوا می رسد از سفره صاحب کرم

دولت او کم مبادا تا قیامت از سرم

شاه بریان را نگر با دختر بکر برنج

عزم حمام است و دارد عیش با آن محترم

رشته را گفتم چرا گشتی چو من زار و ضعیف

در تمنای عسل گفتا ضعیف و لاغرم

تا به بریان راحت جانهای مشتاقان بود

آزمایش کن بر او گر تو نداری باورم

آن تنکهائی که بر خوان بود خادم پاره ساخت

نیست این پیراهن ناموس، گفتا می درم

سلق اندر پیش بریان به عجز اقرار کرد

گفت اگر دعوی کنم پیشت سزای خنجرم

کرد آهنگ برنج زرد صوفی گفت او

رحم فرما بر پریشانی و روی چون زرم

بخش ۷۷

همی زند به جهان پیر دیر باده صلاح

در نشاط چو زین باب می شود مفتاح

در جواب او

خوش است صحنک بغرای پر ز قیمه صباح

گشای این در دولت برویم ای فتاح

به کارخانه حلواگران نگاهی کن

که نور مشعله زلبیاست چون مصباح

در آن زمان که شود معده پر ز نان و عسل

خوش است طاس یخ آبی و صحنک تفاح

بلاست آن که به امید یک دو دانه برنج

به بحر کاسه زند غوطه چمچه چون ملاح

بیا برای تسلی خاطرم بر خوان

بکش تو صورت نان و کباب را طراح

شمیم قلیه مشام مرا معطر ساخت

خود از کجاست چنین بو که می رسد فراح

به خوان اطعمه، صوفی صلاح اگر بزند

مکن تو عیب، نباشد صلاح او به صلاح

بخش ۷۸

مرا ز آدم خاکی چو ضم بود میراث

کجاست دامن ساقی کزو رسم به غیاث

در جواب او

مرا ز آدم خاکی چو نان بود میراث

کجاست گرده بریان کزو رسم به غیاث

دو یار همدم و یک مسلقی و بریانی

سعادتی است که ثانی شد این طریق ثلاث

بود چو حادثه ای این گرسنگی مهلک

به نزد مطبخیان بر، پناه از این احداث

دمید صور نهاری، چو اشتهار در دهر

عیان شد این همه اموات دعوت از اجداث

اگر چه در پی نان است روز و شب صوفی

چه باک، از پدر او را رسید این میراث

بخش ۷۹

کتابه ای ز مسیحا بر این کهن دیرست

که نا امید نباشی که عاقبت خیرست

در جواب او

دلم که در پی بغرا همیشه در سیر است

چه پخته کار غنیمی که داعی خیرست

دل گرسنه من دوش گفت با بریان

درآ در آی که این خانه خالی از غیرست

چرا رود سوی مطبخ روان دل من گفت

به دانه های برنج او اسیر چون طیرست

روم به خدمت خباز، زان که هر روزی

به نو چو خوردن نان رسم این کهن دیرست

عجب مدار که صوفی رسد به دعوت عام

که از برای همین کار خاصه در سیرست

بخش ۸۰

دیدم به خواب خوش که به دستم پیاله بود

تعبیر رفت و کار به دولت حواله بود

در جواب او

دیدم به خواب خوش که برنجم نواله بود

تعبیر آن صباح به بریان حواله بود

ای مطبخی طعام ترا نیست لذتی

این لحم بره نیست مگر از گساله بود

ای خرم آن زمان که برای نهار من

در سفره نان، شیر و عسل در پیاله بود

بغرا، مبر به کاچی و دوشاب او تورشک

روزیت گر چه سرکه داغ دو ساله بود

آن دم که گشت معده پر از گرده و عسل

میان دل شکسته به آب چو ژاله بود

در بوستان زخانه حلواگران شهر

بشکفته زلبیای عسل همچو لاله بود

صوفی ز اشتیاق کباب تنور پخت

چون قلیه در گدازش و فریاد و ناله بود

بخش ۸۱ - له

رخ نگار درآمد به خواب خوش دوشم

فگند آن خط مشکین دو حلقه در گوشم

بخش ۸۲ - جواب

ز مطبخی سخن خوش رسید در گوشم

که لذتش به همه کاینات نفروشم

بیا که پخته شد اکنون مزعفر و حبشی

ز حد گذشت ز اندازه تا به کی جوشم

ز اشتیاق و تمنای صحنک بغرا

چو قلیه سوخت مرا جان و زار بخروشم

سرم به مسند روحانیان فرو ناید

چو خوان اطعمه باشد نهاده بر دوشم

رباب را چه به چنگ آورم که هست کنون

صدای نغمه سیخ کباب در گوشم

مرا ز کله بریان امید سیری نیست

برو که تا نفسی در تن است می کوشم

شمیم کله بریان نگر که چون صوفی

هزار آه که بر بود طاقت و هوشم

بخش ۸۳

آن سرو ناز من که خجل گشت ماه ازو

دل برده است و در پی جان است آه ازو

در جواب او

آن قرص میده ای که خجل گشت ماه ازو

«دل برده است و در پی جان است آه ازو»

آن طاق ابروان دلارای مطبخی

محراب جان ماست تو حاجت بخواه ازو

خشک و تر آنچه هست به سفره نثار کن

کاین گشنگی بلاست، الهی پناه ازو

این ماس وا ز قلیه زنگی کجا شود

نتوان به سعی شست چو بخت سیاه ازو

این قرص میده، سلمه الله، دلبرست

کاین دم ببین به سر نکند هیچ شاه ازو

هر جا که هست بره بریان مکرم است

در هیچ حال کم نشود عز و جاه ازو

گر بر دل برنج غباری ز قند هست

صوفی مستمند، تو عذری بخواه ازو

بخش ۸۴

بی روی تو صبوری، جانا نمی توان کرد

بسیار سعی کردیم اما نمی توان کرد

در جواب او

بی روی نان صبوری، حقا نمی توان کرد

«بسیار سعی کردیم اما نمی توان کرد»

پیری کلیچه پز کرد بر منبری نصیحت

کز آب غوره یاران حلوا نمی توان کرد

گفتم به جان خریدم نان تو، نانبا گفت

با ما بدین بضاعت سودا نمی توان کرد

در دیگ کله می خواند دوشینه این غزل را

گیپا چو نیم پخت است سر وا نمی توان کرد

با زلبیا برابر ای گل کجا شوی تو

خود را به رنگ و بوئی زیبا نمی توان کرد

از سفره محقر عیب است زله بستن

در پیش لوت خواران اینها نمی توان کرد

بر چهره مزعفر هستند عاشقان لیک

کس را مثال صوفی شیدا نمی توان کرد

بخش ۸۵

عاشقی دانی چه باشد، بی دل و جان زیستن

جان به جانان دادن و بر بوی جانان زیستن

در جواب او

نیست امکان در جهان بی قلیه و نان زیستن

زان که هست امر محال امروز بی جان زیستن

خسته جانی دارم از شوق کباب سنگ پخت

خوش بود بیمار را بر بوی درمان زیستن

در غم بریان ز نار جوع سوزم چون کباب

ای دل این ساعت به جانم، چند ازین سان زیستن

قرص گندم را منه بر سفره با نان جوین

زان که دشوارست با کافر مسلمان زیستن

در فراق صحن حلوای برنج و نان گرم

جان به لب آمد بلی تا چند بتوان زیستن

گرده میده مرا آید به دشواری به دست

در جهان بی نان گندم نیست آسان زیستن

بر سر خوان نعم صوفی مدام آسوده باد

تا که انسان را بود از عمر امکان زیستن

بخش ۸۶

باز این دل غمدیده به دام تو در افتاد

بس مرغ همایون که به تیر نظر افتاد

در جواب او

بر نعمت بازار مرا چون نظر استاد

میل دل بیچاره به شیر و شکر افتاد

بریان چو بدیدم به کسی فاش نگفتم

تا شد خبرم، در همه شهر این خبر افتاد

از مفلسیم دست به بریان نرسد زان

میل دل مسکین به کباب جگر افتاد

نان و عسل ای صاحب خوان رسم قدیم است

چون است که این رسم به عهد تو بر افتاد

شاید که از آن خاک همه سرو بروید

از سایه زناج که بر رهگذر افتاد

گرمی مکن ای کاسه کاچی که به عالم

هر کس که در افتاد به ما زود بر افتاد

صوفی غزلت نیست چو بسحاق ولیکن

با رستم دستان نزند هر که بر افتاد

بخش ۸۷

واعظان کاین جلوه در محراب و منبر می کنند

چون به خلوت می روند آن کار دیگر می کنند

در جواب او

تا به مطبخ همدمان بغرا مخمر می کنند

از شمیم قلیه عالم را معطر می کنند

مشکلی دارم بپرسید این زمان از مطبخی

تا چرا در قلیه رنگین چغندر می کنند

پرده ای باشد حجاب اندر میان دوستان

بهر قیمه زان نخودها را مقشر می کنند

رسم گل چون بر سر شاخ است، اصحاب خرد

صحن بغرا را از آن رو قلیه بر سر می کنند

تا تسلی می شود مشتاق را بر روی خوان

صورت مرغان و ماهی را مصور می کنند

غلغلی در خانقه افتاده گفتم چیست گفت

لوت خوارانند، شعر صوفی از بر می کنند

بخش ۸۸

آه که بی روی دوست عمر به پایان رسید

وز غم هجران یار نعره به کیوان رسید

در جواب او

آه که از شوق نان عمر به پایان رسید

در غم هجران گذشت، ناله به کیوان رسید

دل پر و معده تهی، منتظرم روز و شب

تا که کسی گویدم دعوت سلطان رسید

جان به لب آمد مرا، در غم بغرای ترب

ناله من از عراق تا به خراسان رسید

آتش سودای گوشت هست مرا در درون

شد جگرم پخته تا دل بر بریان رسید

صحن مزعفر چو گشت در نظر ما عیان

شمع بخندید و گفت دل به بر جان رسید

بر سر آتش کباب زمزمه ای داشت خوش

گفت دل مستمند، مرغ خوش الحان رسید

بر سر خوان نعم گشت پلانی خنک

گفت یکی غم مخور صوفی حیران رسید

بخش ۸۹

سر بلندی بین که دایم در سرم سودای اوست

قیمت هر کس به قدر همت والای اوست

در جواب او

تا به بریانی که صد جان در جهان شیدای اوست

«سر بلندی بین که دایم در سرم سودای اوست»

چون هریسه فارغ است از روغن و سوز درون

زان همه فریاد مشتاقان ز استغنای اوست

فتنه آن گرده نانم که از سودای او

در میان شهر در هر گوشه ای غوغای اوست

بر رخ پالوده گر باشد هزاران خط و خال

از هوای گرده گندم که را پروای اوست

گر ز شوق دنبه بر زناج گشتی مبتلی

در بلا تسلیم شو، کان هم ز مرهمهای اوست

چون دل من، بنده بریان شد و غم حاصل است

مایه شادی همه از دولت غمهای اوست

تا ز وصل نان و بریان صوفی مسکین جداست

گوئیا غمهای عالم بر تن تنهای اوست

بخش ۹۰

دردم ز اشتیاق تو ز اندازه در گذشت

از پا در اوفتادم و آبم ز سرگذشت

در جواب او

دردم ز شوق گرده ز اندازه در گذشت

وز شوق کله آب من اکنون زسر گذشت

آمد شمیم کله بریان به نیمشب

جانبخش و مشکبوی، نسیم سحر گذشت

دعوت برای خاطر من بی قیاس ده

چون اشتهای بنده ز اندازه در گذشت

مستغرق شمیم کباب تنور بود

دل آن زمان زمطبخیان بی خبر گذشت

بر من جهان و هر چه درو هست تلخ شد

از پیش من چو دعوت شیر و شکر گذشت

صوفی به پیش باز فراق و کباب و نان

هر محنتی که بود دگر مختصر گذشت

بخش ۹۱

از لطف دوست سکه دولت به نام ماست

اقبال یافتیم و سعادت غلام ماست

در جواب او

تا نان گرم و کله بریان به کام ماست

از روی عیش قلیه زنگی غلام ماست

هر دعوتی که در همه آفاق پخته اند

هر کس که می خورد ز نهاری و شام ماست

ریواج خواست از من بیچاره دل شبی

گفتم که چیست، گفت خیالات خام ماست

روز ازل که رفت قلم بهر هر کسی

غافل مشو که قرعه دعوت به نام ماست

سیری مرا چو صوفی مسکین امید نیست

بر اشتهای من چه گواه، این کلام ماست

بخش ۹۲

آه از این درد که از عشق مرا در جان است

این چه سوزی است که در سینه مرا پنهان است

در جواب او

در دلم آتش جوع از هوس بریان است

دل من در رخ جان پرور نان حیران است

مرهم درد دل من نبود جز کشکک

«این چه دردی است که در سینه مرا پنهان است»

نیست بی یاد برنج و حبشی یک نفسم

ور بر آید به من دل شده صد تاوان است

هر که جان داد و دلی، بره بریان بخرید

گو غنیمت شمر امروز که بس ارزان است

خسرو اطعمه ها گوشت بود در عالم

باد پاینده در آفاق چو او سلطان است

دوش می برد یکی صحن برنجی ز غمش

وه که امروز چو پالوده دلم لرزان است

بوی حلوای برنج و نخوداب آمد دوش

صوفی امروز ازین واقعه سرگردان است

بخش ۹۳

آیم به نهانی به سر کوی تو هر شب

جویان لب لعل تو ای دوست لبالب

در جواب او

هر چند که نان است در آفاق مقرب

خواهد دل من صحنک پالوده لبالب

از گرده ما هست مه چارده دریاب

وز شمسی ما شمس فلک آمده در تب

این حسن و ملاحت که بود نان تنک را

گویا مگر از آب حیات است مرکب

ای دل چو مقیم حرم مطبخیانی

می باش در آن کعبه مقصود مودب

ما را مکن امروز فراموش، کدک گفت

هر چند که حلوا و برنج است مقرب

ای دل مکن از قلیه کدو دعوی سیری

چون دعوتیان را بود این کفر به مذهب

دایم دل صوفی به برنج است و به حلوا

این مرتبه عالی است زهی خوبی مشرب

بخش ۹۴

تا کوکب جمالش در زمانه لامع

بهر مشعله داریش خورشید گشته طالع

در جواب او

تا قرص ماه نان شد در روی سفره طالع

بر آفتاب شد تنگ گردون که هست واسع

چون شاه خربزه شد ناگه عیان به بازار

بنگر خیار پیشش چون گشته است راکع

در اشتیاق بریان ای نان شیر پرور

آه دل مرا بین شبها چو برق لامع

کاغد حجاب قندست اندر دکان قناد

یارب برانداز، آن را که هست مانع

ما را به سعی اکنون روزی نشد مزعفر

ای نان جو دریغا زان رنجهای ضایع

دی ناصحی مرا گفت کن ترک نان و بریان

آری دل مسامح گویند هست واسع

صوفی به دهر می داشت طاس هریسه امید

اکنون به نان خشکی مسکین شدست قانع

بخش ۹۵

دریچه ای ز بهشتش به روی بگشایی

که بامداد پگاهش تو روی بنمایی

در جواب او

به صبحدم چو سر دیگ کله بگشایی

ز بوی خوش همه آفاق را بیارایی

چنان ربوده دل از من جمال نان تنک

که نیست یک نفسم طاقت شکیبایی

چو هست طلعت جانبخش بکسمات لطیف

چه حاجت است که آن ماه را بیارایی

به نازکی و ملاحت چو زرد چینی نیست

همین بود به لطافت، کمال رعنایی

برو که شاهد بازاری است بریانی

وفا مجوی تو ای دل ز یار هر جایی

به قند سوده سخن گفت دی مزعفر ما

که تو چو عمر عزیزی، از آن نمی پایی

ز جوع نیست بلائی بتر چو صوفی را

بزرگوار خدایا به لطف ننمایی

بخش ۹۶

فضل خدای را که تواند شمار کرد

یا کیست آن که شکر یکی از هزار کرد

در جواب او

هر کس که دیگ قلیه برنجی به بار کرد

فضل خدای را به جهان آشکار کرد

دیگ هریسه آن که به شب کرد سر به دم

دم خور تو ای عزیز که فکر نهار کرد

غافل مشو ز پختن بغرا که گفته اند

«مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد »

آن کو نپخت کله وگیپا امید داشت

دانه نکشت ابله و دخل انتظار کرد

جانم ز عیش هر دو جهان گشت بی خبر

روزی که صحن قلیه برنجی دو چار کرد

پرهیز کن زگشنگی و گرده شعیر

جنت چو جای مردم پرهیزگار کرد

صوفی اگر چه اطعمه گوید مکن تو عیب

گویم بیان نعمت پروردگار کرد

بخش ۹۷

تا بدین غایت که رفت از من نیامد هیچ کار

راستی باید، نه بازی صرف کردم روزگار

در جواب او

بهر بغرا در جهان هر کس نهد دیگی به بار

یارب این توفیق را گردان رفیق، ای کردگار

کی بود یارب که در دستم فتد بریانیی

تا من تنها بر آرم از دل و جانش دمار

تا که بریانهای فربه چون به چنگ افتد مرا

بهر کنگر ماس باشد در دل من خوار خوار

فی المثل در معده ام گر جا نماند یک نفس

همچنان با صحن بغرا دل بود امیدوار

بعد مرگم ای که خواهی داد حلوائی به کس

هم به من ده این زمان اکنون که هستم در دیار

کارم از یک کاسه بغرا نمی گردد تمام

باری از دفع ضرورت کمترینه دو تغار

چون ندارد صوفی مسکین به غیر اشتها

می گذارد این سخنها را به عالم یادگار

بخش ۹۸

ز چشم گوشه نشینم نشان سودا پرس

سواد زلف ز آشفتگان شیدا پرس

در جواب او

ز ما که دعوتیانیم شوق بغرا پرس

طریق پختن آش و حلیم و حلوا پرس

مرا که بیخود و سرمست دیگ ماچانم

ز پنج اشکنه و کله و ز گیپا پرس

به صد زبان چو توانی حدیث بریان گوی

نشان کلبه آن رند بی سر و پا پرس

چو نان گرم براندازد از جمال نقاب

بیا و از دل ما لذت تماشا پرس

شفای این مرض جوع از کباب شنو

دوای پر شدن معده را ز شربا پرس

غلام خاص برنج است در جهان حبشی

چو ره به خواجه توان برد هم ز لالا پرس

تو نوش کردن دعوت اگر نمی دانی

بیا، بیا و ز صوفی رند شیدا پرس

بخش ۹۹

تا مرا واله آن سرو روان ساخته اند

مهر او را وطن اندر دل و جان ساخته اند

در جواب او

تا ز گندم به جهان گرده نان ساخته اند

جای او را وطن اندر دل و جان ساخته اند

سر اسرار محبت که نهان در گیپاست

در رخ کله نگر نیک عیان ساخته اند

قد رناج بلائی است که در روی زمین

ظاهرا فتنه این خلق جهان ساخته اند

زلبیا خاتم حوران بهشتی است مگر

به جهان بهر دل خلق روان ساخته اند

دعوتی هست دگر، قتلمه او را نام است

دل مجروح مرا مرهم از آن ساخته اند

دل مسکین مرا بر رخ جانپرور نان

چه کنم آه که این دم نگران ساخته اند

همه کس را نشود دولت بریان روزی

همچو صوفی ستم دیده به نان ساخته اند

بخش ۱۰۰

نوش کن خواجه علی رغم صراحی شکنان

باده تلخ به یاد لب شیرین دهنان

در جواب او

هوس قلیه کدو دارم و اندیشه نان

این مرادست مرا، بار خدایا برسان

سائلی کرد ز گیپا، ز من خسته سوال

گفتم آنجا نتوان گفت که سری است نهان

هست برهان دل گُرسِنه بریان و برنج

چون دلیل است بیا خواجه و ما را برهان

«رنگ رخساره خبر می دهد از سر ضمیر»

علت گرسنگی چند توان داشت نهان

هیچ دانی که برنج از چه بود آشفته

خون بسیار خورد هر نفسی از بریان

صحن بغرا برسان«اطعمهم من جوع»

تا بیابم من سودا زده زین خوف امان

صوفی دل شده و صحنک بغرا و برنج

هر کسی را بود امروز مرادی به جهان

بخش ۱۰۱

ای سرشته غم و درد تو به آب و گل من

سوخت در آتش هجران تو مسکین دل من

در جواب او

ای سرشته غم گیپا و کدک در دل من

سوخت در آتش بریان دل بی حاصل من

مشکلم بود که در حلقه گیپا چه بود

حل شد از دولت نان، شکر خدا مشکل من

فکر کر دم که دگر نان نخورم روزی چند

دل بخندید چو گل بر سخن باطل من

چون حجاب من و بریان همه نان تنک است

خادم از بهر خدا دفع کن این حائل من

بوی او مرهم جان است ببین صوفی را

هست اگر قامت زناج بلای دل من

بخش ۱۰۲

ای لب شیرین تو حلوای قند

قامت رعنای تو سرو بلند

در جواب او

صحن برنجی که بود پر زقند

مرهم جان است و بسی سودمند

پیش قد دلکش زناج بین

گشته خجل قامت سرو بلند

مرغ دلم گشته اسیر اسیب

روی خلاصی نبود زان کمند

چهره برافروخته بریان صباح

تا برباید دل مسکین چند

در عرق آید شکر از انفعال

کاک به دکان چو کند نیمخند

عیب مکن کله، تو کورماج را

زان که به جائی نرسد خود پسند

هر که چو صوفی به عسل داد دل

پند کلیچه نبود سودمند

بخش ۱۰۳

ای ز رشک روی تو بر ماهتاب

ماه من امشب برآ بر ماه تاب

در جواب او

دوش دیدم گرده نانی به خواب

این عجب در شب که بیند آفتاب

زانفعال کله بریان مگر

کله های قند رفته در حجاب

تا عیان شد طلعت قرص پنیر

در دل شمس و قمر افتاد تاب

عود را مطرب زچنگ انداخت چون

نغمه جانسوز بشنید از کباب

شاه بریان را بباید خیمه ای

از تنکها باز و زناجش طناب

تا توانی نوش می کن نان شیر

گر نماند گو ممان خود جای آب

با گرسنه چون شود همکاسه آه

صوفی بیچاره را باشد عذاب

بخش ۱۰۴

خدنگ غمزه و ابرو کمان به هم دارد

اگر کشد من بیچاره را چه غم دارد

در جواب او

کسی که دیگ پر از گوشت سر به دم دارد

اگر مراعت قومی کند چه غم دارد

به صحن قلیه برنجی چو راه یافت کسی

دلا بگوی مر او را که مغتنم دارد

دو گرده دارد و یک بره مطبخی چو به پیش

چرا روم به نهاری برش، چو، کم دارد

به سر برون نرود دیگ، هر جفا که کنم

حلیمیش همه ز آن است کو کرم دارد

از آن سبب نرود کله شب برون ز سرا

که نو عروس گدک اندر آن حرم دارد

به روی صحن برنج است سر خرو بریان

عجب مدار چو خاتون محترم دارد

نگر به صوفی بیچاره در تدارک شام

که ذبح می کند ار آهوی حرم دارد

بخش ۱۰۵

عاشق و خسته و پریشانم

چاره درد عاشقی نمی دانم

در جواب او

من سرگشته در پی نانم

دل کباب از فراق بریانم

کرد روغن برنج را پامال

گفت ازین قصه بس پریشانم

گفت گیپا که میل نان نکند

هر که دریافت سر پنهانم

ز آتش گوشت خون چکاند دل

لاجرم چون کباب گریانم

از تمنای قرص لیمو باز

می کند میل آب دندانم

گر تو خواهی طعام،«لاموجود»

یک دو شعری بخوان ز دیوانم

درد و جوعی است در دلم صوفی

هست طاس هریسه درمانم

بخش ۱۰۶

نانوشته مانده است

در جواب او

آن کس که خورد کاسه اوماج سیر داغ

از وی عجب مدار تو آشفتگی دماغ

صحن مزعفری که به دست آورد کسی

دارد دلش ز لذت و عیش جهان فراغ

چون زلبیا نگاه کن اندر تمام دهر

نشکفته است یک گل احمر ز هیچ باغ

قناد را نگر که در آن شیشه های او

رخشنده قرص صندل و لیموست چون چراغ

ای خرم آن زمان که بود بر حلیم گرم

در پیش من کشیده بود مطبخی ایاغ

ترشی چو با برنج مزعفر بدید گوشت

گفتا قرین شدست به هم عندلیب و زاغ

چون مهر دعوت است سرشته به جان او

صوفی به دهر چاره ندارد ازین بلاغ

بخش ۱۰۷

کسی که دیده بود آن نگار را رقاص

عجب مدار که گردد ز درد غصه خلاص

در جواب او

به صحن دیگ چو بغرای میده شد رقاص

کسی که دید ز اندوه جوع گشت خلاص

درست قلیه و بغرا صدف به چنگ آور

به بحر کاسه هر آن دست گر شود رقاص

اگر چه دعوت عام است لیک پندارم

که این برنج برای من است خاص الخاص

پنیرتر اگر امروز آب شد سهل است

ظهور، باطن هر چیز می شود به خواص

ببرده است دلم را جمال بریانی

من شکسته همو را همی برم به خواص

به دعوتی که ببینم به آخرش حلوا

هزار فاتحه بخشم در آن دم از اخلاص

به هر کجا که شمیم برنج را شنود

رود ز صومعه صوفی به آن طرف رقاص

بخش ۱۰۸

دل می رود ز دستم صاحبدلان خدا را

دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا

در جواب او

امروز بی نوائیم ای مطبخی خدا را

بر بار نه تو اکنون این دیگ ماس وا را

رازی که هست پنهان اندر درون گیپا

دردا که از شمیمش خواهد شد آشکارا

هر کار روز میعاد آید نصیب هر کس

گویا که لوت خوردن گشته حواله ما را

در اشتیاق حلوا دیوانه گشته ام من

اکنون به دست من نه زنجیر زلبیا را

از سرنوشت کوله، دوشاب رفت در دیگ

«گر تو نمی پسندی تغییر کن قضا را»

ای مطبخی بقائی در دعوتت نبینم

«نیکی به جای یاران فرصت شمار ما را»

آن دم که لوت خواران در مجمعی نشینند

باشد که یاد آرند صوفی بینوا را

بخش ۱۰۹

باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبرست

شمشاد سایه پرور ما از که کمترست

در جواب او

از بوی قلیه باز مشامم معطرست

این نکهت این زمان زعبیر که کمترست

گیپا چو حاضرست به پیشت به روی خوان

از نافه های مشک مگو کان مکررست

من بعد روی ما و قدمهای کله پز

هست این سرای بخت و سعادت درین سر ست

درد درون شفا زعسل جوش می شود

تشخیص کرده ایم و مداوا مقررست

من آب روی خود بر دونان چرا برم

این خشک نان ما چو ز خورشید بهترست

دایم برنج خدمت بریان از آن کند

کو در میان اطعمه سلطان و سرورست

صوفی خسته بر نخوداب است از آن اسیر

کز بوی عطر او دل و جانش معطرست

بخش ۱۱۰

جان، بی جمال جانان میل جنان ندارد

آن کس که این ندارد حقا که جان ندارد

در جواب او

هر گرسنه که این دم در سفره نان ندارد

حقا که می توان گفت او را که جان ندارد

با کله های بریان می کرد عذرخواهی

این کله های قندی اما زبان ندارد

رازی که جوش بوره دارد درون سینه

سنبوسه را بفرما کز ما نهان ندارد

گلها شکفته دیدم از زلبیا به بازار

کامروز هیچ خلقی در بوستان ندارد

دیوانه گشته خلقی در اشتیاق زناج

این سرو سایه پرور چون باغبان ندارد

می خواند دوش شعری گریان کباب از سوز

در پیش نان فروماند گویا روا ن ندارد

آرام جان مشتاق باشد برنج و حلوا

با نان خشک سازد صوفی چو آن ندارد

بخش ۱۱۱

صبا به تهنیت پیر می فروش آمد

که موسم گل و نسرین و ناز و نوش آمد

در جواب او

چو دیگ قلیه برنجم سحر به جوش آمد

دل رمیده من ساعتی به هوش آمد

ز شوق نان تنک بین که مرغ بریان باز

به روی آتش سوزنده در خروش آمد

مرا ز دختر گیپا تعجبی است به دل

که با وجود دل پر چرا خموش آمد

به پنج اشکنه قانع شو و غنیمت دار

ز دیگ کله مرا دوش این به گوش آمد

رسید نان تنک، مژده بخش بریان را

که ناامید نباشی که سترپوش آمد

ز یمن دولت میمون مطبخی بودست

که خوان اطعمه دوشینه ام به دوش آمد

دل شکسته صوفی ز اشتیاق طعام

غلام حلقه به گوشان نان فروش آمد

بخش ۱۱۲

در چمن چون یاد آن سرو خرامان می کنم

بلبلان را جمع و گلها را پریشان می کنم

در جواب او

هر سحر کز شوق یاد نان و بریان می کنم

صحن فرنی را به یادش مرهم جان می کنم

قامت زناج می آید مرا آن دم به یاد

«در چمن چون یاد از سرو خرامان می کنم»

بر سر سیری کشیدن زله را بس مشکل است

لیک من می نوشم و بر خویش آسان می کنم

ناله جانسوز دارد بر سر آتش کباب

میل از آن من سوی آن مرغ خوش الحان می کنم

دیدم آن مه گوسفندی چند بریان کرده بود

صوفی خود را بگفت امروز مهمان می کنم

بر سر بغرا چو بینم قلیه های چون عقیق

من کجا یاد آن زمان از لعل و مرجان می کنم

خواستم در گشنگی تدبیر از نان و کباب

دردم افزون می شود چندان که درمان می کنم

بخش ۱۱۳

یارب این درد جگر سوز مرا درمان کن

چاره کار من بیدل سرگردان کن

در جواب او

یارب این سفره چرمین مرا پر نان کن

معده سوخته ام را تو پر از بریان کن

بهتر از نان و برنج و عسلم چیزی نیست

آنچه بهبود بود از کرم خود آن کن

گشنگی پیش من دلشده دشوار بود

تو کریمی، به کرم فکر من حیران کن

درد جوع است نهان در دل بیچاره من

یارب از نان و عسل درد مرا درمان کن

مطبخی تا بچشم من نمک دیگ ترا

طبق چند پر از قلیه بادنجان کن

گوسفندی بپز از بهر نهاری، زنهار

صوفی دلشده را بار دگر مهمان کن

جان به لب آمده یارب به تمنای کباب

از کرم جمله دشوار مرا آسان کن

بخش ۱۱۴

کسی که دیده بود آن نگار رعنا را

عجب عجب که ملامت کند دل ما را

در جواب او

در آن زمان که کنی ساز دیگ بغرا را

ز غم خلاص کنی گشنه های شیدا را

به روی صحنک پالوده چیست این آرا

«به خط و خال چه حاجت جمال زیبا را»

ز نان گرم شود زنده این دل مرده

ببین به صورت او معنی مسیحا را

به دعوتی چو رسیدی بیا غنیمت دان

به کس نداد چو چرخ اختیار فردا را

کجا به صحبت سنبوسه ره برد آسان

به فکر، کس بگشاید مگر معما را

به عمر خود ننهد او بخور بر آتش

کسی که بشنود از دور بوی گیپا را

به کاینات برابر نمی کند صوفی

جمال گرده بریان و شیر خرما را

بخش ۱۱۵

هر که او دیده چهره یارم

می کد رحم بر دل زارم

در جواب او

آن چنان من زگشنگی زارم

که به جان گرده را خریدارم

گفت نان ز آتش فراق کباب

در تف و تاب رو به دیوارم

گشت خلقی فراقت ای بریان

گفت از آن روی بر سر دارم

نان و بریان خوش است و کنگر ماس

گل به آن خار آرزو دارم

بره ای گر نباشد اندر پیش

هرگز او را ز شام نشمارم

جوع را چون نهان کنم در دل

چون گواهند هر دو رخسارم

صوفیا گر نمی کنی باور

فهم کن شمه ای ز گفتارم

بخش ۱۱۶

دلم به درد و غم عشق مبتلی تا کی

ز شوق زلف تو در دام صد بلا تا کی

در جواب او

مرا به سینه تمنای ماس وا تا کی

دلم به صحنک پالوده مبتلی تا کی

کنون به دهر چو ماقوت نیست صابونی

به سینه ولوله شوق زلبیا تا کی

شدند جلبک و روغن به تابه اندر تحت

میان عاشق و معشوق ماجرا تا کی

ز حد گذشت بیا مطبخی کرم فرما

بگوی در دل من شوق زیروا تا کی

ربوده قامت زناج جمله دلها را

میان خلق ندانم که این بلا تا کی

نوای مرغ بود خوش به گلشن منقل

بگوی نان تنک سفره بی نوا تا کی

به درد جوع اسیرست صوفی مسکین

مقیم در شب و روز از پی دوا تا کی

بخش ۱۱۷

نصیب ما ز می لعل دوست گشته خمار

کنیم جان به سر و کار عشق آخر کار

در جواب او

خوش است صحنک بغرا و قلیه بسیار

اگر به دست تو افتد زهی سعادت یار

زبس که برده ز دزدی ز خلق دل بریان

کشیده اند چو دزدان از آتش بر سر دار

بسوزد ار کشم آهی ز شوق نان و کباب

ز آتش دل مجروح من در و دیوار

گه انتظار و گهی آه سرد در غم نان

دلی که گرسنه باشد کشد ازین بسیار

چو هست مایه عمر شریف من بریان

هزار آه، نگشتم ز عمر برخوردار

بیار بره، اگر ماس نیست با کنگر

که خوش بود به کف در آید این گل بیخار

بگوید این به تو صوفی کسی که سیر شدم

ز بهر او بکن این دم هزار استغفار

بخش ۱۱۸

تا بر رخ آن مه نظر انداخته دیده

صد گونه بلا این دل بیچاره کشیده

در جواب او

آن کس که لب دلبر سنبوسه گزیده

صد شکر خدا را که به مقصود رسیده

امروز چه حال است که آن بره بریان

چون آهوی وحشی ز من خسته رمیده

بوی حبشی پست کند نکهت نان را

این نوع بلای سیه امروز که دیده

ماننده گیپا دل پر دارم از اندوه

تا بر رخ بریان نظر انداخته دیده

در روی زمین هیچ صدائی به از این نیست

کاواز بر آید که مزعفر برسیده

حاصل که ز عمرش نبود هیچ تمتع

هر کس نمک دیگ حلیمی نچشیده

جز باد ندیدست به کف صوفی مسکین

چندان که پی صحن مزعفر بدویده

بخش ۱۱۹

بوسه ای از لب لعل تو تمنی دارم

همچو صوفی هوس خوردن حلوا دارم

در جواب او

من که سر در هوس کله و گیپا دارم

وه به جای درم این شوق و تمنی دارم

گشتم امروز ز اندازه برون، مالیده

صحن ماهیچه پر قیمه تولا دارم

بود آیا که من خسته به شیرین کاری

بینم اندر نظر خویش که حلوا دارم

تا چرا در حرم دیگ نشیند با گوشت

من پریشانی بسیار ز اکرا دارم

میل ططماج ندارد دلم و سرکه و سیر

زان که من معده پر از شیر و زخرما دارم

وز غم خوشه انگور که آید به کفم

همه شب چشم بر آن عقد ثریا دارم

خلق پرسند که در سینه چه داری صوفی

آرزوئی است که بر صحنک بغرا دارم

بخش ۱۲۰

دارم دل دیوانه گرفتار به بندی

ای همنفسان در خم ابروی کمندی

در جواب او

گر دست دهد آه مرا شربت قندی

از غم نرسد بر دل من هیچ گزندی

در قید اسیب است دل و کی شود آزاد

مرغی که در افتاد به ناگه به کمندی

در دیده من خوبتر از قامت زناج

حقا که نیاید به جهان سرو بلندی

بگرفت دل از صحنک ططماج الهی

سیراب همی خواهم و غازی سمندی

تا تن خبری از سر سودا زده یابد

گیپا اگرت نیست بده کله چندی

بر قامت بریان زتنک جامه چو داری

زنهار زططماج برو دوز دو بندی

صوفی بجز از لوت زدن هیچ نداند

چون او نبود در همه آفاق لوندی

بخش ۱۲۱

نصیب ما ز می لعل دوست گشته خمار

کنیم جان به سر و کار عشق آخر کار

در جواب او

سحر کسی که کند نوش یک دو جو زاسرار

علی الصباح بباید سه کله اش ناچار

اگر نه بره بریان بود به نیمه روز

چو روزه دار بر آرد گرسنگیش دمار

دلم به صحنک ماهیچه آرزومندست

به شرط آن که برو قیمه باشدی بسیار

مزاج من که به سودا کشد ز بی برگی

دواش گرده گرم است و دنبه پروار

مقدمی بود اندر میان هر قومی

میان آشپزان کله پز بود سردار

همیشه بر سر گنج است مار، و قیمه نگر

به روی صحنک ماهیچه، گنج بر سر مار

به کار صوفی مسکین نیرزد از بد و نیک

به لوت خوردن و زله بزیست یک دینار

بخش ۱۲۲

سفر کردم به هر شهری رسیدم

چو شهر عشق من شهری ندیدم

در جواب او

بسی در مجمع خوانها رسیدم

حریف پخته ای چون نان ندیدم

مرا در سر هوای کله افتاد

صباحی بوی گیپا چون شنیدم

زشوق جوش بره شب به بازار

لب سنبوسه ها را می گزیدم

دگر عیش جهان بر من تمام است

چو با دیگ حلیمابی آبی رسیدم

حیات تازه ای یابم دگر بار

به چنگ آید اگر لحم قدیدم

دل بریان به حال زار من سوخت

زآهی کز فراقش می کشیدم

چو صوفی هستم امروز ه سرانداز

سحر چو ن نغمه بریان شنیدم

بخش ۱۲۳

آه ازین درد جدائی که مرا بر جگرست

آه ازین آتش جانسوز که هردم به برست

در جواب او

مرض جوع زانواع مرضها بترست

تو چه دانی که ازین درد، دلت بی خبرست

سخنی با تو بگویم بشنو از سر صدق

مرهم سینه هر گرسنه حلوای ترست

قلیه گر بر سر بغرا نبود بد باشد

لیک همکاسه چو افتاد از آن بد، بتر ست

به روی سفره که مانند سماء دوارست

کاسه ها اختر و آن صحن مزعفر قمرست

آن که او قوت دل باشد و آسایش جان

تنک میده و آن شیر برنج شکرست

از گلستان ارم به بود اندر همه حال

طبقی نرگسی آن لحظه که اندر نظرست

صوفیا گر چه بلائی بود این گرسنگی

با تو همکاسه پرخوار بلائی دگرست

این چه بوی است که بازار معطر گشته

مشک را قوت این نیست کباب جگرست

بخش ۱۲۴

ای فروغ حسن ماه از روی رخشان شما

آب روی خوبی از چاه زنخدان شما

در جواب او

می کند دل آرزوی سفره و خوان شما

زان که قوت جان بود پالوده و نان شما

کی بود یارب که اندر پیش ما جمع آورند

آن برنج روح افزای پریشان شما

خوان حلوائی همی بردند بس آراسته

کان چنان گلها نروید در گلستان شما

خازن جنت به نعمتهای بیحد و قیاس

برده رشک اندر جنان بر نان و بریان شما

چند نازی روز و شب ای ترک رومی فلک

گرده میده به است از ماه تابان شما

شب به شیرین کاریی گفتم به قنادان شهر

عینک من هست یاران آب دندان شما

می دهد ده مرده صوفی بر سر سفره جواب

آه از آن روزی که گردد باز مهمان شما

بخش ۱۲۵

رونق عهد شباب است دگر بستان را

می رسد مژده گل بلبل خوش الحان را

در جواب او

هر که آورد به کف قلیه بادنجان را

به جوی می نخرد حشمت ده سلطان را

هر مشامی که معطر شود از بوی کباب

چه کند بوی گل و نسترن و ریحان را

ناله مرغ شنو بر سر آتش جان سوز

گو خمش باش بگو بلبل خوش الحان را

گر به صد جان نخرد تکه بریان ز تو کس

عاقل آن نیست که هرگز بفروشد آن را

بهر کرماج کباب است دل بنده ولیک

مرهم سینه کنم من جگر بریان را

گشنگی، خواجه گر این است که من می بینم

ترسم این خلق به نانی بدهند ایمان را

صوفی خسته بگوید زغم نان چندان

که فراموش کند اهل خرد طوفان را

بخش ۱۲۶

آن کس که به دست جام دارد

سلطانی جم مدام دارد

در جواب او

آن ترک که گرده نام دارد

حسن و شرفی تمام دارد

دل میل به بره کرد و لحمش

بنگر چه خیال خام دارد

ترشی چو به گوشت بود گفتم

شه ملک حبش تمام دارد

عیبی نبود مویز با جوز

میرست بسی غلام دارد

آن لحم قدید دل زمن برد

آری نمکی تمام دارد

رسمی بود این برنج و حلوا

هر صبح که هست شام دارد

تلخی نبود زمرگ او را

صوفی چو عسل به کام دارد

بخش ۱۲۷

چراغ روی ترا شمع گشته پروانه

مرا ز حال تو با جان خویش پروا نه

در جواب او

مرا که در دل و جان آرزوی بریانه

دو دیده در غم نان چون کباب گریانه

شنیده ای صفت اشتیاق مجنون را

مرا به کله و گیپا هزار چندانه

زشوق حلقه زنجیر زلبیا امروز

بیا ببین که دلم گشته است دیوانه

هوای خوشه انگور تا مراست به سر

نمی کند دل من میل سوی دردانه

ز اشک و سوز دمادم که دیده از بریان

برنج از آن سبب این دم چنین پریشانه

کجاست صحنک پالوده این زمان یارب

که مرهم دل ریش است و راحت جانه

اگر ز دار جهان رفت صوفی مسکین

هنوز در سر او آرزوی بریانه

بخش ۱۲۸

در همه دیر مغان نیست چو من شیدائی

خرقه جائی گرو باده و دفتر جائی

در جواب او

دارم امروز تمنی طبق بغرائی

برسان بار خدایا به کرم از جایی

سر به کونین فرو ناورم از عیش و نشاط

گر فتد در کف من کاسه گندم وایی

نقد جان می دهم از بهر کباب ته نان

ره بازار بگو تا بکنم سودایی

نشوی غافل از احوال دل من زنهار

هر گه از بهر تصدق بپزی حلوایی

حاصل از عمر همین است غنیمت داری

هر گه ای خواجه ترا دست دهد گیپایی

این هوس دارم و یابم مگر این در جنت

کاسه شیر برنج و طبق خرمایی

در تمنای رخ قلیه برنج این ساعت

همچو صوفی نبود در دو جهان شیدایی

بخش ۱۲۹

عکس روی تو چو در آینه جام افتاد

عاشق سوخته دل در طمع خام افتاد

در جواب او

دوش در خانه مرا نان جوین شام افتاد

چه کنم هیچ جز از صبر که ناکام افتاد

صحن کاچی به دو صد درد دل آمد به شکم

رنجه گردد چو کسی در طمع خام افتاد

راز سر بسته سنبوسه نگفتم با کس

چه کنم آه که اندر دهن عام افتاد

سرخ رویی کلنبه همه از حلوا بود

زعفران نقش همین داشت که بدنام افتاد

چه کند گر نرود در پی نان، دل شب و روز

چو ازین دایره در محنت ایام افتاد

رشته بگسیخت دل و در بر ماهیچه گریخت

گر از آن بند بشد، باز درین دام افتاد

کاسه اشکنه ای داد به صوفی طباخ

این گدا بین که چه شایسته انعام افتاد

بخش ۱۳۰

رخ تو مظهر انوارهای سبحانی است

خط تو آیت الطافهای ربانی است

در جواب او

مرا به صحنک بغرا محبت جانی است

اگر چه معده پر از نان گرم و بریانی است

چه می کنی صفت امروز آب حیوان را

به شیر منش نظر کن که آب حیوانی است

به شهر اگر دل بریان به جان فروشد کس

جگر بماند از آن کس بخر که ارزانی است

ز سر باطن گیپا نیافت کله وقوف

بلی چو در دل او رازهای پنهانی است

ز اشک و ناله و سوزی که شب ز بریان آید

برنج را بنگر اندرین پریشانی است

هوای قلیه کدو در سر من است ولیک

دل شکسته پر از آرزوی بورانی است

عوض کند به دو عالم اگر ته نان کس

به نزد صوفی مسکین کمال نادانی است

بخش ۱۳۱ - و ایضا فی ترجیعات

هر که را دعوتی شود دوچار

عمر این است گو غنیمت دار

صحن بغرای پر ز قیمه صباح

هست چون مرهم دل افگار

چون رسیدی به دعوتی کاری

ننشینی تو ساعتی بیکار

گر بگوید کسی که سیر شدم

بکن از بهر او، تو استغفار

چون تهی گشت سفره از گرده

بهر زله کشی روان بردار

گوشت را نوش کن به کنگر ماس

زان که باشد همیشه گل را خار

پیش صوفی مستمند امروز

از تر و خشک هر چه هست بیار

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

صحن ماهیچه های خوب خاتون مال

از دو عالم به است یک چنگال

خوب تر می شود ز قلیه برنج

همچو رخسار دلبران از خال

معده چون پر شود ز نان و عسل

نبود هیچ همچو آب زلال

خون بسیار خورده از دنبه

شد مزعفر از آن پریشان حال

سر خود را چو داشت پوشیده

مکن از حال جوش بوره سوال

دعوتی نیست بهتر از بریان

پخته چون گشت ای زمان به کمال

دل پر دارم و شکم خالی

تو نداری خبر ازین احوال

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

دارم اکنون هوای بغرایی

در سرم هست پخته سودایی

جان فدای برنج و قلیه کنم

گر بیابم نشان او جایی

در همه کاینات ممکن نیست

همچو زناج سرو بالایی

کس ندیدست چون خیار امروز

نازک رند سبز رعنایی

سر به کله کجا فرود آرد

هر که را دست داد گیپایی

دل بسی سیر کرد در عالم

او چو مطبخ نیافت ماوایی

مطبخی لطف کن ز راه کرم

گر به صوفی بود ترا رایی

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

آرزوی کباب دارم و نان

یارب از لطف خویشتن برسان

سر به کونین کی فرود آرد

هر که دریافت کله بریان

گر به صد جان دلی فروشد کس

بجز اکنون که هست بس ارزان

خرم آن ساعتی که گرسنه را

پیش آرند قلیه بادنجان

آه از آن کشکک پر از روغن

که دل ریش را بود درمان

ای صبا در حریم قلیه برنج

چون رسیدی سلام من برسان

نظری کن بگو بر احوالم

که رسیدم ز اشتیاق به جان

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

ای دل از صحنک مزعفر گوی

وز تنکهای همچو چادرگوی

سرکه و سیر را به یک سو نه

وز برنج وز شیر و شکر گوی

چون ببینی تو ماس را بر گوشت

مطبخی را سلام ما بر گوی

تا توانی مرید بریان باش

شرح اوصاف آن قلندرگوی

نان و حلوا اگر به دست آید

هر چه گویی ز آب دیگر گوی

گر خریدار گویدش که به چند

دل بریان به جان برابر گوی

میزبان را چو یافتی تنها

حال صوفی به او مکرر گوی

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

از اسیب این زمان بگویم باز

زان که دارم هوای عمر دراز

بوی آش حلیم می آید

روح من آه می کند پرواز

قلیه دورست از تو ای ططماج

برو این دم به سیر و سرکه بساز

هست در بسته قلعه گیپا

کی شود باز بر من این در باز

هوس کله ای است در سر من

گر دهد دست لیک بی انباز

بره چون نیست این زمان موجود

دم ماهی خوش است و سینه باز

صوفیا چون به مطبخی برسی

از من ناتوان بگو این راز

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

هر که او کله یافت با گیپا

نکند یاد هرگز از شربا

کم مبادا درین جهان یارب

از سر خلق دولت بغرا

روزیش باد در جهان دایم

هر که را آرزو کند اکرا

حله ای را که در بر گیپاست

نزد من بهترست از والا

با مزعفر نشسته ترشی باز

آه در سر چه دارد آن لالا

هر کسی را هوس کند چیزی

صوفی مستمند را حلوا

گر گذر سوی مطبخ اندازی

زینهار این سخن بگو از ما

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

من که قلیه برنج می خواهم

در فراقش جو دنبه می کاهم

در فراق جمال بریانی

به فلک می رسد کنون آهم

در تمنای گرده میده

همه شب روی کرده ای باهم

همچو پالوده دل بود لرزان

بهر فرنین چو اوست دلخواهم

می رود روح در پی حلوا

بگذرد چون ز پیش ناگاهم

معده گر پر شود ز شیر و برنج

ز فلک بگذرد بسی آهم

همچو صوفی به صد زبان گویم

زان که مداح نعمت الله ام

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

گویم اکنون فضایل انگور

که ازو باد چشم خربزه دور

به امیری از آن رسد فخری

که ازو باغها بود معمور

صحنک سیب را سلامی گوی

زان که دورم ز روی او به ضرور

چون ز شفتالویم امید بهی

نیست، اکنون نشسته ام مخمور

خوش بود از انار لب جوشی

لیک او هست دلبری مستور

دل به انجیر میل از آن دارد

کز بهشت است یادگار و ز حور

باغبان را بگوی پیک صبا

این سخنها ز صوفی مهجور

اشتها زور می کند یاران

دست گیرید ای وفاداران

بخش ۱۳۲ - المقطعات

شبی به مطبخی در دکان طباخی

نشسته بودم و در فکر...بیگاه

میان ترشی و قلیه برنج بشنیدم

یکی مناظره گرم کان بود بی راه

بگفت قلیه کدو در مذمت حبشی

که نیست قابل هندو به دهر منصب و جاه

«به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد

گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه»

بخش ۱۳۳

شبی از خمیر جوین خواستم

که ططماج آید درست و سفید

درین قصه میده بخندید و گفت

«ز بد اصل نیکی نداری امید»

بخش ۱۳۴

هریسه به روغن بگفتا صباح

که تا چند نالی تو ای بیقرار

به شب شد غشادار بسوز تو بار

«ز ناپاک چشم نکویی مدار»

حلیمی بیاموز این دم ز من

که بسیار خوردم لت روزگار

بخش ۱۳۵

جوش بوره شبی به بغرا گفت

نکته ای چند، بود چون محرم

خویش را بر کشد به رعنابی

جان ماهیچه هست از آن درهم

سر من نیست قلیه را، گویا

کرده با من از آن عنایت کم

از جفای فلک چه چاره کنم

دل پر دارم و لب برهم

بخش ۱۳۶

دیدم اندر دکان کله پزی

کز رخ کله شعله می زد نور

شیخ گیپا مرقعی در بر

شسته آنجا به صد هزار حضور

بر طبق کرد کاسه و گفتا

ظاهرا هست باطنش معمور

بخش ۱۳۷

ز دیگ ترشی ای، قسام روزی

به جا می کرد ترشی، ای برادر

به ناگه دیدم اندر دیگ ترشی

که گم شد گوشت سربر زد چغندر

بخش ۱۳۸

دیگ حبشی مفاخرت داشت

کامروز به مطبخم افاضل

هر نوع حوایجی که خواهی

از باطن من شدست حاصل

بر کاسه زبان گشاد چمچه

آن لحظه به قهر در مقابل

کون سوخته سیاه رو بین

امروز چها گرفته در دل

بخش ۱۳۹ - ابتدای رباعیات

یارب چه خوش است قلیه های دو پیاز

آن ناله زار اندر آن سوز و گداز

باشد که به دست من فتد بار دگر

زناج که هست مایه عمر دراز

بخش ۱۴۰

یارب به کرم توانگرم گردانی

از نان و کباب و کشکک و بریانی

این دولت نان و حشمت بغرا را

پیوسته بدار بر سرم ارزانی

بخش ۱۴۱

امروز چو رشته بی سر و سامانم

وز شوق جگر، کباب دل بریانم

در پیش تو بر طبق کنم تا دانی

من واله نان و قلیه بادنجانم

بخش ۱۴۲

ماهیچه باریک که خاتون مال است

گر قیمه بسیار بود پر حال است

کس قیمت او درین جهان کی داند

چون هر دو جهان فدای یک چنگال است

بخش ۱۴۳

در سر هوس کباب و در دل غم نان

یارب تو به لطف خویش این را برسان

ماننده پالوده شود لرزان دل

چون یاد کنم من از برنج و بریان

بخش ۱۴۴

یک کاسه هریسه پر ز روغن به صباح

یک تکه، گرسنه را به از صد تفاح

عیبی نکنی به گفتن اطعمه ام

کین گفت شنود من مزاحی است مباح

بخش ۱۴۵

ای لطف تو بر گناه کاران غفار

کم طاعتم و گناه دارم بسیار

بر ذات تو بازگشتم ای بنده نواز

زین گفت و شنود صد هزار استغفار

بخش ۱۴۶ - ابتدای فردیات

تو صوفی، دل چه می بندی به زناج

مکن طول عمل با عمر کوتاه

بخش ۱۴۷

ماس را دید چون به بغرا ضم

خون سرکه ز غصه می جوشید

بخش ۱۴۸

چون رسیدی به صحن قلیه برنج

بده ار عاقلی دو مرده جواب

بخش ۱۴۹

یک کله صباح اگر کنی نوش

فی الجمله نهار کرده باشی

بخش ۱۵۰

اگر صحن مزعفر را بیابی

بخور چندان که جان را جا نماند

بخش ۱۵۱

الهی سیر گردان از قناعت

تو صوفی را که هست اینش بضاعت

بخش ۱۵۲ - مثنوی اطعمه

بشنو اکنون سرگذشتی ای پسر

فی الحقیقه در مجاز و مختصر

یک شبی در مطبخی بودم قرین

با عزیزی چند از اهل یقین

بود دیگی پر برنج و شیر ضم

زیره و خرمای بسیاری به هم

آتش اندر شیب و در بالاش تف

منتظر بنشسته آن اهل شرف

تا چه می گوید در آن جوش و خروش

بر صدای او نهاده جمله گوش

جوش می زد دیگ اندر پیش و پس

بر گشادم گوش معنی آن نفس

نکته ای با من بگفت آن پخته کار

از زبان بی زبانی گوش دار

نغمه ای زان دیگ بشنیدم عیان

کرد با من قصه ای شرح و بیان

نغمه ای از دیگ این بود ای عزیز

فهم کن گر عقل داری و تمیز

از زبان حال با من دیگ گفت

در معنی بین که آن بیچاره سفت

گفت اگر شیر و برنج است و شکر

نعمت بسیار زیبا ای پسر

لیک اگر آتش بسوزد بر تنم

دوستان گردند حالی دشمنم

چون بسوزد شیرها گردد هبا

بس سیه رویی که پیش آید مرا

در زمان گردد مبدل آن لذیذ

پیش مردم خار گردد آن عزیز

بشنو اکنون از سر ذوق خطور

دیگ هست این جا جهان پر غرور

پس تن انسان به رنج است ای پسر

شیر همچون روح باشد در نگر

آن رطب با این بدن ایمان بود

زیره ها آن طاعت و احسان بود

دیگ، تن را هست سر پوش ای پسر

طاعت خود داشتن پنهان دگر

تف این دیگ آن نفسهای شماست

پختن این دیگ سودای شماست

آتش او شهوت نفس است هان

جهد آن کن تا نسوزی ای فلان

هیزمش وسواس شیطانی بود

دور باش از بد که شیطانی بود

در لباس«اطعمه» ای نیک نام

سر معنی بشنو از صوفی تمام

زان که هر چیزی که می بینی عیان

صورتش را معنیی باشد بدان

بخش ۱۵۳ - قال رخوت البیت فی لسان الحال المسماه

دوش در خانه به من تخت شد اندر گفتار

گفت دارم ز تو ای خواجه شکایت بسیار

من که محبوس درین کنج سرای تو شدم

در شب و روز بگو چند نشینم بیکار

نه امید که به زیر تو در آیم روزی

چند سایم من درویش بگو بر دیوار

خوردن من ز تو گر نیست به روی صندوق

برهنه چند نشینم تو بگو بی ایزار

تن تو بر تن من می نرسد در صحبت

مگر آن روز که تو رنجه شوی یا بیمار

گفت بالشت که من نیز ازین می نالم

چند شینی تو دل غمزده رو بر دیوار

شد لحاف آن نفس اندر غضب و می لندید

که چه خاوند...گشته به ماها دوچار

گفتم ای...قواده تو خمش کن باری

که مرا هست ز نام تو درین ساعت عار

گفت آن گاه به من خنده زنان سرگفتی

باش تا برف شود از افق چرخ به بار

عار خود را به تو آن گاه عیان بنمایم

که تو لرزان شده باشی به زمستان چون خار

ناگهان نعره برآورد ز یک گوشه پلاس

که مرا هم سخنی هست بگویم ناچار

مدتی شد که درین گوشه فتادم حیران

گرد از جان من خسته برآورد دمار

بوریا گفت که من نقش زمین دارم لیک

کس ندیدم که نشیند به روی من یک بار

بحث اینها چو به مطبخ برسید از سر درد

دیگ فریاد برآورد که آه از غم نار

گفتم ای سنگ دل رو سیه سوخته کون

دم خور این لحظه چه فریاد کنی ناهنجار

کاسه و چمچه و کفلیز ز یک سوی دگر

باز کردند به دشنام دهان همچو طغار

بود در ناله و فریاد و فغان دنبه گداز

زین جهت ترش پلا داشت دلی پر آزار

سیرکو گفت که من نیز ازین کوفته ام

که مرا نیست نوا و بچه دارم به کنار

انبه جولی ز سر قهر سوی دیگ دوید

که تو باری خمش ای رو سیه ناهموار

شکمی پر بچه داری و سر پوشیده

بر سر خشت که نایی به سلامت به کنار

چند گرمی کنی امروز تو با خویش بجوش

کز تو هستند بسی به زصغار و زکبار

دیگ را دود به سر رفت ز قهر جولی

جوش می زد دلش از غصه آن بی مقدار

خمچه سرکه بگفتا که دلی پر دارم

می زند جوش، درون من ازین غم بسیار

صوفیا چند نشینی تو درین کنج سرا

ما همه مضطر و حیران و بمانده بیکار

فکر کردم که جواب چه دهم اینها را

سر فرو بردم ازین واقعه چون بوتیمار

خنب آب از طرفی بانگ بر اینها زد و گفت

که چه فریاد و فغان است و چه کار است و چه بار

من به تردامنی خویش، ازو خورسندم

نیست اندر دل و جان من ازو هیچ آزار

کوزه گفتا که ازو هست دل من صافی

سفره گفتا که نواهاست مرا زو بسیار

کاسه و کوزه و این خم وتغار و کفلیز

درهم آویخته و جنگ و جدل شد بسیار

من از آن کنج سرا روی به بام آوردم

گفتم این رخت سرا نیست مرا هیچ به کار

من ندارم سر این جنگ، شما این ساعت

ترک گیرید که دارم غم دل من بسیار

دل ز من برد یکی سرو قدی سیم بری

که من از فرقت او بی خورم و خواب و قرار

خواب چون نیست، ایا تخت کجا تکیه کنم

سر به بالشت کجا می رسدم بی رخ یار

بجز از غصه و غم هیچ نمی نوشم چون

چه برم غیر خیال رخ آن لاله عذار

چون درین واقعه من بی خور و خوابم ای دیگ

لطف فرما و درین واقعه معذورم دار

هست چندانی غم آن بت عیار مرا

که شدم از خود و از جمله عالم بیزار

گر رسم من به مراد دل خود در عالم

به نوایی بر سر کاسه و کفلیز و تغار

ور نه حقا که ز خود سیرم و از خلق ملول

غم آن دوست برآرد ز من خسته دمار

هر که او هست مشرف به وصال صنمی

گو غنیمت شمر آن لحظه که هست او با یار

چه، مرادی به از آن نیست که در خلوت جان

دوست در خواب خوش و عاشق مسکین بیدار

هر که را دولت این کار میسر گردد

او شکایت نکند از فلک ناهنجار

مکنید از من درویش فراموش، آن دم

ای عزیزان چو نشینید به خلوت با یار

من ازین حسرت اگر جان بدهم معذورم

که جدا مانده ام از روی چو خورشید نگار

مردن و باز رهیدن زغم و محنت و درد

بهتر از فرقت یارست به عالم صد بار

صوفیا عمر چو بی دوست بود، مردن به

گل چو در باغ نباشد چه کشی زحمت خار

ده نامه

بخش ۱ - ده نامه : حمد و ثنای ملک بی نظیر

بخش ۲ - در صفت عاشق شدن جوانی : بود یکی روز جوانی مگر

بخش ۳ - نامه اول : ای صنم لاله رخ گلعذار

بخش ۴ - نامه بردن خادمه از پیش عاشق : خادمه چون این سخنان گوش کرد

بخش ۵ - عرض نامه پیش محبوب : خادمه چون واقف اسرار گشت

بخش ۶ - خبر آوردن خادمه : خادمه چون این سخنان را شنید

بخش ۷ - نامه دوم : باز جوان نعره برآورد و آه

بخش ۸ - رفتن خادمه : بار دگر خادمه باوفا

بخش ۹ - آمدن خادمه : چون که جوابی نشنید از سوال

بخش ۱۰ - نامه سیم : دید چو اندر غم دل مضطرش

بخش ۱۱ - خبر بردن خادمه : خادمه بار دگر از روی مهر

بخش ۱۲ - خبر آوردن خادمه نزدیک عاشق : خادمه آمد به بر آن جوان

بخش ۱۳ - نامه چهارم : کرد جوان صبر و تحمل بسی

بخش ۱۴ - خبر بردن خادمه : خادمه آمد به بر یار باز

بخش ۱۵ - نامه پنجم : باز چو مسکین بشنید این سخن

بخش ۱۶ - خبر بردن خادمه : این سخنان را چو بدین سان شنید

بخش ۱۷ - آمدن خادمه از بر معشوق : خادمه از خدمت آن دلنواز

بخش ۱۸ - نامه ششم : باز چو از صبر سخن گوش کرد

بخش ۱۹ - رفتن خادمه از پیش عاشق : خادمه برخاست به چشم پر آب

بخش ۲۰ - آمدن خادمه از پیش معشوق : خادمه آمد چو گل نوبهار

بخش ۲۱ - دیدار نمودن دلدار از دور به عاشق مهجور : ناله عشاق چو از حد گذشت

بخش ۲۲ - نامه هفتم : عاشق بیچاره چو بیدار شد

بخش ۲۳ - رفتن خادمه از بر عاشق : خادمه بگشاد زبان پیش یار

بخش ۲۴ - آمدن خادمه از بر معشوق : خادمه باز آمد و بر گفت حال

بخش ۲۵ - نامه هشتم : باز جوان با دل افگار ماند

بخش ۲۶ - رفتن خادمه از بر عاشق نزدیک معشوق : خادمه باز این سخن جان گداز

بخش ۲۷ - خبر آوردن خادمه از بر معشوق : از بر آن سرو قد دلنواز

بخش ۲۸ - نامه نهم : این سخنان خادمه چون باز گفت

بخش ۲۹ - خبر بردن خادمه از بر عاشق : خادمه این نامه ز دست جوان

بخش ۳۰ - خبر آوردن خادمه و پیغام خوش : خادمه خندان و دل شادمان

بخش ۳۱ - نامه دهم : شام وصالت چه به از روز هجر

بخش ۳۲ - مناجات : پادشها حرمت مردان دین

بخش ۱ - ده نامه

حمد و ثنای ملک بی نظیر

جمله جهان را به کرم دست گیر

اوست دلیل همه سرگشتگان

راه نمایند برگشتگان

روز پدید آرد و روزی دهد

خلق جهان را به کرم نیک و بد

اوست منزه ز همه کاینات

هست چو موصوف به ذات و صفات

خاک زمین را به کرم حی کند

این بجز از حق دگری کی کند

او کند از سنگ پدیدار آب

ساخته طباخ جهان آفتاب

باز ازین سنگ وز پولاد سرد

آتش سوزنده پدیدار کرد

خیمه زربفت سما بی ستون

بر سر عالم کند او سرنگون

مشعله داری کند این آفتاب

بر سر این خلق جهان بی حساب

هر چه کند او به کمال کرم

لطف بود در حق مادم به دم

آورد از کتم عدم در وجود

آدم خاکی ز برای سجود

تاج سعادت به سر او نهاد

بر رخ او چون در عرفان گشاد

کرد شناسا به خود این خاک را

منظر خود ساخت دل پاک را

هر چه دگر در همه عالم است

آن همه از بهر بنی آدم است

آدمی از بهر شناسای اوست

گر بشناسی تو خدا را نکوست

عقل و خرد داد ترا و تمیز

تا بشناسی تو خدا، ای عزیز

گر تو بدانی به یقین از خدا

عشق بود دولت دیگر ترا

آدمی از عشق بود با شرف

عشق چو درست و بدن چون صدف

آدم از آ ن خاک چو موجود شد

بود به او عشق که مسجود شد

نوح نبی باز به آن قوم خاص

یافت ازین عشق زطوفان خلاص

عشق چو آمد سوی موسی چو پیک

نعره برآورد که «انظر الیک»

عشق چو با عیسی مریم رسید

در دم ازین خاک به گردون پرید

باز ببین خاتم پیغمبران

رفت ز عشق، او به سوی لامکان

هر چه بگفت و ز خدا می شنود

آن همه از مرتبه عشق بود

پس تو بیا عشق به بازی مدان

هست حقیقت تو مجازی مدان

ور به مجازی شودش جان گداز

هم به حقیقت کشد او از مجاز

عشق بود مخزن اسرار دوست

او به حقیقی و مجازی نکوست

زنده به عشق است دل آدمی

...

...

عشق عزیز است تو خارش مدار

گر به حقیقت نتوانی رسید

عشق مجازی بکن این دم پدید

بخش ۲ - در صفت عاشق شدن جوانی

بود یکی روز جوانی مگر

حافظ اوقات و دل باخبر

قطع تعلق ز همه نیک و بد

روز و شبان حافظ اوقات خود

از همه خلق جهان برکران

گوشه عزلت شده او را مکان

گوشه تنهایی و رخسار زرد

از همه آفاق دلش گشته سرد

بی کس و بی مونس و بی یار هم

شب همه شب دیده بیدار هم

عافیتی داشت به عالم تمام

حسرت او برده همه خاص و عام

طعن زدی بر همه عاشقان

کس چه بدادند دل از دست هان

حسن که باشد که رباید دلی

گشته پدیدار زآب و گلی

کرد بسی دعوی پاکی مگر

غافل از احوال قضا و قدر

بود به همسایه یکی آن جوان

سرو قدی لاله رخی آن زمان

دلبر بالا قلم جان گداز

دیدن او مایه عمر دراز

ز ابروی او گشته خجل ماه نو

برده ز خورشید رخ او گرو

گیسوی او حلقه زده چون کمند

کرده دل غمزده ها را به بند

نرگس او چون دو بلای سیاه

کرده همه خلق جهان را تباه

لعل لبش باده میخانه ها

طلعت او چاره بی چاره ها

حقه پر در و گهر آن لبان

مهر رخش در تن عشاق جان

از قد او سرو به بستان خجل

چاکر رویش شده ترک چگل

آن که گل از طلعت او کرده دق

شسته ز شرم رخ او در عرق

ساعد او هست چو جان در تنم

نیست گر این واقعه در گردنم

آب حیات از لب او شبنمی

زو نبود هیچ دلی بی غمی

خنده او لذت شهد و شکر

طلعت او مایه نور بصر

گر صفت او بکنم در جهان

راست نیاید به قلم این زمان

دید چو رخساره زیبای او

گشت جوان واله و شیدای او

قلب جوان واله جانانه شد

راست چو مرغی به پی دانه شد

گشت جوان بی خور و خواب و قرار

سینه مجروح و دل سوکوار

داشت دلی، آن دلش از دست رفت

بود چو مرغی قفس اشکست رفت

ماند لب خشک و دو رخسار زرد

دیده خونبار و دلی پر ز درد

محرمیی نی که کند عرض حال

گشت به دست غم او پایمال

شب همه شب تا به سحر می گریست

خشک لب و دیده تر می گریست

سوخت جهان ز آه دل این فقیر

محرمیی نی که شود دستگیر

مضطرب و بی سر و سامان شده

در پی این واقعه حیران شده

جان و دل او چو به غم یار شد

عاقبت آن دلشده بیمار شد

داشت یکی خادمه ای آن نگار

دید جوان را که شده بی قرار

بر سر بالین جوان چون نشست

دید جوان می رود این جا ز دست

برده بد آن خادمه چیزی گمان

گفت چه حالی است ترا ای جوان

گفت جوان، حال دل زار خویش

ساخت ورا محرم اسرار خویش

گفت برو بهر خدای جهان

حال دلم را بکن آن جا عیان

گاه بود رحم کند آن نگار

بر دل صوفی که شده بی قرار

بخش ۳ - نامه اول

ای صنم لاله رخ گلعذار

گوش به حال من بیچاره دار

سرو قد سیمبر نوجوان

از من درویش سلامی بخوان

زآتش غم گشت کباب این دلم

چاره من کن که درین مشکلم

رحم نما بر دل شیدای من

گر نکنی رحم تو ای وای من

درد مرا مایه درمان تویی

آرزوی دیده گریان تویی

بی تو ندارم سر خویش ای نگار

عشق برآورد ز جانم دمار

سینه من در غم تو چاک شد

دود دلم جانب افلاک شد

صبر ندارم چه کنم آه آه

سوی من افکن نظری گاه گاه

چند کشم آه به شبهای تار

چند بگریم ز غمت زار زار

دل ز تو برداشتنم مشکل است

مهر تو چون همدم جان و دل است

چاره من کن که اسیر توام

بیدل و مسکین و فقیر توام

بی تو مرا نیست صبوری مجال

مرغ دلم چند زند پر و بال

از تو ندارم من مسکین گریز

ای بت عیار مرا دست گیر

چاره کار من بیچاره کن

دفع دل خسته صد پاره کن

بهر خدا در من مسکین نگر

ای صنم لاله رخ لب شکر

صوفی درویش هوا خواه تست

رد مکنش گو سگ درگاه تست

بخش ۴ - نامه بردن خادمه از پیش عاشق

خادمه چون این سخنان گوش کرد

عقل و خرد جمله فراموش کرد

کرد بسی گریه چو ابر بهار

خادمه بر جان جوان فگار

گفت بیا غم مخور ای نوجوان

من غم کار تو خورم این زمان

بهر تو بستم به میان من کمر

بو که مراد تو برآید مگر

گشت دلت خون به غمش پای بند

غم مخور و صبر کن ای مستمند

عاقبت از صبر برآید مراد

بستگی از صبر بیاید گشاد

داد بسی خادمه دلداریش

کرد درین واقعه غمخواریش

رفت ز بالین جوان فگار

تا به برآن صنم گلعذار

بخش ۵ - عرض نامه پیش محبوب

خادمه چون واقف اسرار گشت

بست میان، در پی این کار گشت

داشت سخن، زهره گفتن نبود

فرصت گفتار طلب می نمود

نیم شبش خادمه بیدار یافت

وقت خوش و فرصت گفتار یافت

کرد زاحوال جوانش خبر

گفت همه حال دلش سر به سر

چون صنم این نکته ز خادم شنید

لعل لب خویش به دندان گزید

گفت به آن خادمه یعنی خموش

زان که بود بر در و دیوار گوش

کیست، کدام است، کجا و چه کس

باز که بر دست به رویم هوس

کشته چو او گشته درین غم بسی

کام ندیدست ز لعلم کسی

اوست گدایی و منم پادشاه

کو برود، راه درین کو مخواه

بخش ۶ - خبر آوردن خادمه

خادمه چون این سخنان را شنید

هیچ مجالی دگر آن جا ندید

نزد جوان آمد و بنشست باز

خادمه بگشاد زبان را به راز

گفت که آن دلبر رعنای تو

هیچ ندارد سر و پروای تو

رو دو سه روزی به غم دلنواز

صبر کن و با غم هجران بساز

بخش ۷ - نامه دوم

باز جوان نعره برآورد و آه

با لب خشک و دو رخ همچو کاه

گفت چه سازم، چه کنم ای خدا

در غم آن دوست، مرا ره نما

نیست مرا طاقت هجران یار

چند کشم روز و شبان انتظار

دیده به حال من مسکین گشای

در غم خود ای صنما ره نمای

بی خور و آرام و قرار از توام

در غم و در ناله زار از توام

چند کشم محنت دوری و آه

سوی من دلشده کن یک نگاه

دل ز من غمزده بر وی نهان

آه چه سازم، چه کنم این زمان

چاره کار من درویش کن

فکر دوای جگر ریش کن

هست دل غمزده لرزان چو بید

ای صنم از خویش مکن ناامید

من به جهان داغ تو دارم همین

در من مسکین به حقارت مبین

ز آه دلم دود به گردون رسید

آه چه گویم که دل از غم چه دید

همدم من نیست بجز درد، کس

می کشم این بار به جان این نفس

خوان وصال تو به پیش رقیب

آه چرایم من ازو بی نصیب

منتی، بر جان من خسته نه

لقمه ای زآن خوان وصالم بده

بهر خدا خادمه، بار دگر

از من درویش پیامی ببر

بوکه کند رحم بر احوال من

شاد شود این دل پامال من

بخش ۸ - رفتن خادمه

بار دگر خادمه باوفا

رفت به نزد بت فرخ لقا

بود شبی آن صنم گلعذار

تازه و خرم چو گل نوبهار

عیش و جوانی و طرب در سرش

مجلس آراسته اندر خورش

چنگ نوازان و نی اندر قدح

مجلسیان گشته ازو پر فرح

آن بت عیار شده نیم مست

خادمه در خدمت و شمعی به دست

آن صنم القصه بشد سوی باغ

خادمه در پیش و به دستش چراغ

باز جوان راه سخن درج کرد

نقد سخن را به محل خرج کرد

هیچ جوابی نشنید از نگار

خادمه شد باز ازین غم فگار

بخش ۹ - آمدن خادمه

چون که جوابی نشنید از سوال

خادمه باز آمد و برگفت حال

گفت جوانا غم بیهوده چیست

بر تو بباید همه عالم گریست

نیست چو او را سر و پروای تو

بی خبر است از دل شیدای تو

گر بدهی جان زغم آن صنم

عاشق دلسوخته، او را چه غم

چاره خود کن تو به صبر این زمان

از من مسکین بشنو ای فلان

صبر گشاینده هر مشکل است

صبر به هر واقعه ای مقبل است

هست کلید در گنج مراد

صبر، تو بشنو ز من ای خوش نهاد

بخش ۱۰ - نامه سیم

دید چو اندر غم دل مضطرش

خادمه این گفت و برفت از برش

چون که شنید این سخن آن دلفگار

قطع طمع دید ز رخسار یار

ناله او تا به ثریا رسید

راست چو مرغی به قفس می طپید

درد دلش هر نفس افزون شده

دیده اش از گریه چو جیحون شده

از رخ دلدار شده نا امید

روز سیاهی و دو چشم سفید

اشک روان بر رخ چون زعفران

خسته و مجروح دل و ناتوان

روی به دیوار و غم یار پیش

مضطر و حیران شده در کار خویش

در غمش آن دلشده بگداخته

و از همه خلق بپرداخته

سر به سر زانو و غم بی شمار

سینه پر از آتش و دل نزد یار

زآه دلش خاطر همسایه ریش

بر جگرش فرقت دلبر چو نیش

دلبر ازو غافل و او بی حضور

سینه تفتان به مثال تنور

واقف این واقعه نی هیچ کس

دست به سر مانده بسان مگس

او چو نمک گشته گدازان در آب

آن بت عیار اوز در حجاب

راست چو مرغی شده در دام او

چشم نهاده به سر بام او

بر سر کویش همه شب تا سحر

شسته جوان منتظر و بی خبر

خادمه آمد که ترا حال چیست

دید که آن غمزده خون می گریست

رفت دگر بار به سوی حبیب

گفت بگویم سخنی یا نصیب

بخش ۱۱ - خبر بردن خادمه

خادمه بار دگر از روی مهر

رفت سوی خدمت آن ماه چهر

دید که بنشسته به تخت مراد

خادمه را چشم چو بر وی فتاد

گفت دعاها و ثنا بی شمار

خادمه با آن صنم گلعذار

کرد بسی حیله و سعیی نمود

تا که زبان باز به گفتن گشود

حال دل زار جوان را بگفت

هر چه به دل بود مر او را نهفت

خنده زنان گشت چو گل در سحر

گفت به آن خادمه کای بی هنر

چند غم مردم نادان خوری

هست مرا جمله جهان مشتری

گر شود او از غم رویم هلاک

ور نشود، حسن مرا خود چه باک

بخش ۱۲ - خبر آوردن خادمه نزدیک عاشق

خادمه آمد به بر آن جوان

گفت سخنها که شنود آن زمان

گفت جوان را که بخندید یار

من شدم از خنده اش امیدوار

خوب شود عاقبت کار تو

رحم کند بر دل بیمار تو

کار به تعجیل شود بس خراب

پس تو درین کار مکن اضطراب

عاقبت کار تو نیکو شود

صوفی اگر صبر کنی بی عدد

بخش ۱۳ - نامه چهارم

کرد جوان صبر و تحمل بسی

هیچ نگفت این سخنان با کسی

صبر بسی کرد و تحمل نمود

پیش کسی زهره گفتن نبود

در دل او غصه و غم شد گره

همچو کمان خم شد، و لاغر چو زه

دور فتاده ز رخ او چو تیر

گشته چو زه در غم او گوشه گیر

و لوله در سینه و لبها خموش

واقف از احوال دلش سینه پوش

از همه خویشان شده بیگانه او

باغم آن مه شده همخانه او

درد صبوری چو برون شد زحد

خادمه اش نیز نکردی مدد

نعره بر آورد که ای گلعذار

چشم به حال من بیچاره دار

طاقت من گشت ز هجر تو طاق

نیست مرا طاقت درد فراق

چند کشم بار جدایی به دوش

سینه جوشان و لبان خموش

بی تو مرا مرگ به است از حیات

زندگی بی تو بود چون ممات

آه چه سازم که دلم گشت خون

درد دل من شده از حد برون

ای بت عیار کجا جویمت

درد دل خویش که را گویمت

سر به من خسته نیاری فرود

سوختم از آتش هجران چو عود

یک نفس از خنده تو خاموش کن

در دل شب گریه من گوش کن

صوفی بیچاره گرفتار تست

بنده صفت بر سر بازار تست

بخش ۱۴ - خبر بردن خادمه

خادمه آمد به بر یار باز

گفت که ای سرو قد دلنواز

کار جوان رفت ز دست ای صنم

می رود از دار جهان دم به دم

با دل پر حسرت ازین خاکدان

می رود امروز دریغا جوان

خون جوان هست به گردن ترا

رحم کن امروز بترس از خدا

خنده همی زد چو گل نوبهار

بر سخن خادمه آن گلعذار

خادمه از خنده او می گریست

کای صنم این خنده درین حال چیست

کار جوان گشت تباه این زمان

هست ترا عین گناه این زمان

گفت ایا خادمه بوالفضول

بهر چه گشتی تو درین غم ملول

من زکجا و سخن او کجا

شه نکند هم نفسی با گدا

او چو نکرد این سخنان را قبول

خادمه شد باز درین غم ملول

پیش جوان آمد و بگریست زار

گفت چه سازم من بی اعتبار

سعی کنم من، نشود کار راست

ذات خداوند جهان تا چه خواست

برکن ازو دل، چه فرو بسته ای

بر سر این کوی چرا شسته ای

حسن که کج خلق بود نیک نیست

حسن نکو، خلق نکو لیک نیست

بر کن ازو دل چه نشستی برو

صوفی سرگشته تو از من بشنو

بخش ۱۵ - نامه پنجم

باز چو مسکین بشنید این سخن

نال برآورد تو عیبش مکن

هر که گرفتار غم یار شد

ناله او روز و شبان زار شد

دیده پر از آب و دلی پر زنار

گر بکشد آه، تو معذور دار

آه ز عشق تو چها می کشم

روز و شبان درد و بلا می کشم

دل که ز عشق تو پر از آتش است

بر من بیچاره به غایت خوش است

درد تو بهتر ز دوای دگر

نیست مرا جز تو هوای دگر

ماهرخا تا به تنم جان بود

درد توام مایه درمان بود

نام تو اوراد زبان من است

درد تو هم صحبت جان من است

من به فراق تو گرفتم قرار

دیده نهادم به ره انتظار

شاد رقیب و من مسکین به غم

آتش دل می زند اکنون علم

هر چه کنی من بکشم ای حبیب

از تو درین درد و بلا با نصیب

لیک ترا نیک نیاید، مکن

از من دلسوخته بشنو سخن

آرزوی روی تو دارم همین

ماهرخا در همه روی زمین

عاشقم و بی کس و بی اعتبار

سینه فرسوده پر از درد یار

رحم نیاید صنما بر منت

روز جزا دست من و دامنت

دل ز من خسته ربودی نهان

آه چه سازم، چه کنم این زمان

گر ز فراق تو بر آرم نفیر

بر من مسکین پریشان مگیر

صوفی اگر ناله کند همچو نی

ای بت عیار مکن عیب وی

خسته ز در دست که نالد بسی

تا نکشد، نیز چه داند کسی

بخش ۱۶ - خبر بردن خادمه

این سخنان را چو بدین سان شنید

خادمه انگشت به دندان گزید

قصد حریم حرمش کرد باز

خادمه آن لحظه به عمر دراز

پیش رخ سرو سمن بر نشست

گفت چو آن رفت به کلی ز دست

چاره کن که گرفتار تست

واله آن نرگس بیمار تست

گر برسی تیز به فریاد او

شاد شود این دل ناشاد او

او به مرادی رسد و این زمان

هیچ شما را نبود، این زیان

چون بشنید این سخن دلپذیر

گفت بگو صبر کند آن فقیر

زان که مرا هست بسی دشمنان

تا نبرد خلق به من این گمان

بخش ۱۷ - آمدن خادمه از بر معشوق

خادمه از خدمت آن دلنواز

گشت سوی عاشق بیچاره باز

خنده زنان با دل بس شادمان

آمد و بنشست به پیش جوان

گفت بیا غم مخور ای مستمند

مرغ دلت یافت گشادی ز بند

من بکنم فکر تو، فرمود یار

صبر کن و ناله مکن زینهار

هست مرا ترس زبان رقیب

ورنه ز من یافته بودی نصیب

صوفی ازین صبر برآید مراد

کس چو تو بی صبر به عالم مباد

بخش ۱۸ - نامه ششم

باز چو از صبر سخن گوش کرد

عاشق دلسوخته خاموش کرد

گرسنه را دیر شود پاتغار

جوع برآرد ز دل او دمار

صبر بود پیش دل مستمند

داروی تلخ است، بلی سودمند

چون بجز از صبر دوایی ندید

پای به دامان صبوری کشید

تلخی این صبر به زهر فراق

گشت در آن دم به دلش هم وثاق

روی به دیوار و غم یار هم

روز و شبان دیده بیدار هم

این همه چون با دل او یار شد

عاقبت آن دلشده بیمار شد

عاشق و بیمار و غریب و فقیر

روی به دیوار ودل پر زحیر

ماند درین واقعه سی روز و شب

گشت طبیب از مرضش در عجب

جان به لب آمد دگر از اشتیاق

ناله برآورد ز درد فراق

گشت چو بی طاقت و صبر و قرار

اشک فرو ریخت چو ابر بهار

ناله برآورد که ای یار من

یک نظری کن به دل زار من

دل به سر کوی تو گشته مقیم

هست مرا هجر تو نار جحیم

زندگی بی تو، مرا مرگ به

عمرگر این است ازو ترک به

ای شده در سینه مرا جای تو

سوختم از آتش سودای تو

صبر کجا، چیست تحمل بگوی

از من دلسوخته اینها مجوی

صبر که چون آتش سوزان بود

تکیه برو آه چه امکان بود

سینه پر از نار چو گرمابه ام

من ز غمت گندم بر تابه ام

خادمه از بهر خدای جهان

عرضه کن احوال من آن جا روان

بخش ۱۹ - رفتن خادمه از پیش عاشق

خادمه برخاست به چشم پر آب

رفت به سوی بت عالی جناب

عرضه احوال جوان کرد باز

آن سخنان جمله بیان کرد باز

گفت بترس از فلک بی وزیر

عاشق سودا زده را دست گیر

سرمکش از عاشق درویش خود

از کرم او را بنشان پیش خود

تا رخ زیبای تو بیند عیان

تازه شود در تن او خسته جان

ورنه زمانی ز برای خدا

همچو مه از دور به او رخ نما

گفت به آن خادمه پر ز مهر

سرو سهی قامت خورشید چهر

من بنمایم خم ابروی خویش

لیک ورا ره ندهم سوی خویش

گوی سلامی ز من او را نهان

تا که شود جان و دلش شادمان

بخش ۲۰ - آمدن خادمه از پیش معشوق

خادمه آمد چو گل نوبهار

روی شکفته ز سخنهای یار

گفت جوانا غم دل شد تمام

زآن بت عیار، تو بر خوان سلام

وعده دیدار ازو یافتم

دولت هموار ازو یافتم

کار تو از دوست نظامی گرفت

رو مژه را ساز تو از گریه هفت

صوفی بیچاره برو شاد باش

از غم هجران دگر آزاد باش

بخش ۲۱ - دیدار نمودن دلدار از دور به عاشق مهجور

ناله عشاق چو از حد گذشت

سوخت ز آهش همه کوه ودشت

ولوله در گنبد خضرا فتاد

ناله درین عالم بالا فتاد

کرد اثر ناله زارش، ببین

گشت دعایش به اجابت قرین

بخت و سعادت مگرش یار شد

زآن سببش نوبت دیدار شد

چشم نهاده به سر کوی یار

شب همه شب بوده در این انتظار

صبحدمی پرده ز رخ دور کرد

جمله آفاق پر از نور کرد

یک نظری کرد به رویش جوان

بی خبر از خویش شد اندر زمان

چون نظری کرد به روی نگار

کرد یکی نعره و افتاد خوار

آن بت عیار بدو رخ نمود

تاب رخ یار نبودش چه سود

بی رخ او خسته و دل بود ریش

با رخ او بیخبر از حال خویش

این همه آن عشق بلا می کند

آه چه گویم که چها می کند

غمزده آمد چو به ناگه به هوش

هیچ ندید او اثر از بخت دوش

ناله چون چنگ خود آغاز کرد

بر رخ خود صد در غم باز کرد

بخش ۲۲ - نامه هفتم

عاشق بیچاره چو بیدار شد

مست رخ یار چو هشیار شد

هیچ اثری از رخ دلبر ندید

راست چو ماهی به زمین می طپید

زهره آن نه که برآرد خروش

طاقت آن نی که بباشد خموش

مضطرب و بی سر و سامان شده

عقل درین واقعه حیران شده

گفت خدایا چه کنم این زمان

پیش که گویم غم آن نوجوان

بار خدایا به کمال کرم

دست دلم گیر و برآور ز غم

طاقت این درد ندارم دگر

ای ملک الملک مرا باز خر

بنده درگاه توام یا اله

چاره من کن که تویی پادشاه

از همه عالم شده ام سیر من

می روم از دار جهان دیر من

گر شده ام عاشق و در عشق مست

شکر خدا را که نیم بت پرست

عاشقم امروز، به فریاد درس

جز تو ندارم به جهان هیچ کس

در دل او مهر مرا راه ده

چشم مرا دیدن آن ماه ده

بی رخ او صبر ندارم دگر

پادشها در من مسکین نگر

عاشق درویش درین ناله بود

خادمه اندر عقبش می شنود

باز به دو چشم پر آب، آن زمان

رفت به پیش بت نامهربان

بخش ۲۳ - رفتن خادمه از بر عاشق

خادمه بگشاد زبان پیش یار

کرد عیان قصه آن دلفگار

زاری او را به مناجات گفت

آنچه طلب کرد به حاجات گفت

سوخت دلم گفت ز درد دلش

قصه پیش آمده بس مشکلش

سر مکش از بهر خدا زان فقیر

این سخن از خادم خود در پذیر

گفت ایا خادمه مهربان

راست بگو من چه کنم این زمان

گرچه برو زار بباید گریست

از من ایا خادمه تقصیر چیست

از تو شنودم بنمودی جمال

نیست ورا ذره تاب وصال

من چه کنم خادمه، دیگر خموش

هر چه شنودی و بدیدی بپوش

هست مرا ترس رقیب این زمان

گر بمرد گو بمر آن نوجوان

بخش ۲۴ - آمدن خادمه از بر معشوق

خادمه باز آمد و بر گفت حال

آنچه شنود از مه فرخ جمال

گفت جوان کار تو بس مشکل است

آه ازین غم که ترا بر دل است

نیست ترا قوت دیدار او

از چه شدی پس تو خریدار او

بی رخ او صبر نداری دگر

چون که ببینی بشوی بی خبر

پس چه کند یار، گنه آن تست

رحم مرا بر دل بریان تست

صوفی درویش صبوری گزین

باش به درد و غم او همنشین

بخش ۲۵ - نامه هشتم

باز جوان با دل افگار ماند

روز و شبان روی به دیوار ماند

از رخ دلدار امیدی نداشت

وه چه کند، بخت سفیدی نداشت

با غم او گشته قرین روز و شب

کرده به یک سو همه عیش و طرب

پس جگر خویش به دندان گرفت

خانه به کوی بت خندان گرفت

چشم نهاده به سر کوی او

جسته به زاری ز صبا بوی او

شب همه شب تا به سحر زار زار

خواسته از خادمه او بار بار

سرمه چشمان شده خاک درش

آه که از وی نبود باورش

همچو سگان بر سر کویش مقیم

او شده خورسند به بویش مقیم

خاک درش بستر و بالین او

سوخته در غم دل مسکین او

بسته میان را به دعای رقیب

تا که نیابد ز رخ او نصیب

هر که در آن کوی زمانی رسید

خاک قدمهاش به دیده کشید

او به غم و دلبر ازو بی خبر

خنده زنان با دگران چون شکر

دست در آغوش به یار کهن

صوفی اگر ناله کند گو مکن

آن که به سنجاب کند خواب خوش

کی ز زمستان خبری باشدش

حال زمستان، زتنک جامه پرس

درد دل از عاشق دیوانه پرس

خادمه باز از سر مهری که داشت

همت خود سوی جوان بر گماشت

این سخنان را بر دلبر بگفت

عشق چو نافه نتوانش نهفت

بخش ۲۶ - رفتن خادمه از بر عاشق نزدیک معشوق

خادمه باز این سخن جان گداز

کرد روان عرضه به آن دلنواز

باز بیان کرد که او در غم است

روز و شبان با غم تو همدم است

جز غم تو هیچ ندارد به دل

مانده ز باران مزه پا به گل

ولوله در جان و دو چشم پر آب

هست درین کوی تو در اضطراب

گر بکنی رحم، بود جای آن

پیر شد امروز درین غم جوان

باز بخندید چو شهد و شکر

گفت مرا می دهد این دردسر

می نتواند که ز من بگذرد

قوت آن نی که به من بنگرد

من به میان همه دشمنان

چون کنم امروز دوایی چو آن

بخش ۲۷ - خبر آوردن خادمه از بر معشوق

از بر آن سرو قد دلنواز

خادمه آورد دگر بار راز

گفت که بر گو ز من او را سلام

بعد سلامش برسان این پیام

من بدهم کام ترا، غم مخوز

پس طمع از لعل لبانم مبر

لیک برو صبر کن و شاد باش

وز غم این آرزو آزاد باش

عاقبت کار تو نیکو شود

گرچه کشیدی تو غم بی عدد

بخش ۲۸ - نامه نهم

این سخنان خادمه چون باز گفت

چهره او چو گل احمر شکفت

خادمه را خواست بسی عذر، نیک

او به تمنای رخ یار لیک

روی نهاد او به کف پای این

شاد شد او زین خبر نازنین

گفت ایا سرو قد نوجوان

از من دلداده سلامی بخوان

بنده نوازی کنیم بی عدد

گر بکنی شاد دلم را ز خود

منت و صد شکر تو بر جان من

ای بت شیرین لب خندان من

ای لب تو آرزوی جان مرا

چاک کنم در غم تو جامه را

گرچه مرا سوخت غمت همچو عود

هجر به امید تو آسان نمود

هر چه به یاد تو مرا آن خوش است

گر همه آن دوزخ پر آتش است

درد تو بهتر ز دوایی دگر

نیست مرا جز تو هوایی دگر

عشق تو خوشتر ز همه کاینات

لعل تو سرچشمه آب حیات

ای بت عیار به من رخ نما

من به امید تو کشیدم بلا

نیست مرا طاقت صبر و قرار

باز رهان زودترم ز انتظار

صبر من و مهر تو شد ناپدید

عشق چنین در همه عالم که دید

خادمه بر گوی دگر بار تو

این سخنانم بر دلدار تو

بخش ۲۹ - خبر بردن خادمه از بر عاشق

خادمه این نامه ز دست جوان

بستد و چون باد صبا شد روان

رفت به نزدیک دلارام او

کرد روان عرصه پیغام او

این سخنان را چو شنید او،مگر

در دل او کرد به ناگه اثر

خنده زنان گفت که مشتاق ماست

درد دلش را لب من چون دواست

گو به سر کوی من امشب بیا

تا که مراد تو برآید ز ما

بخش ۳۰ - خبر آوردن خادمه و پیغام خوش

خادمه خندان و دل شادمان

آمد و بنشست به پیش جوان

گفت جوان را که شبت گشت روز

هیچ دگر در غم هجران مسوز

شام فراق تو به پایان رسید

درد ترا نوبت درمان رسید

بخت ببین باز مددگار تست

این اثر دیده بیدار تست

گفت بیا امشب و بر گیر کام

از لب جان بخش من ای نیک نام

عاشق بیچاره چو این را شنید

روح روان از تن او بر پرید

نیش جفا بر دل او نوش شد

محنت دیرینه فراموش شد

بخش ۳۱ - نامه دهم

شام وصالت چه به از روز هجر

آتش سوزنده به از سوز هجر

خوش بود این وعده دیدار یار

عشق نهان به ز غم آشکار

آه چه دولت به ازین در جهان

کان بت عیار بگوید که هان

هر که نهان دلبر خود را بدید

وز غم هجران به وصالی رسید

روز جفاهای رقیبان منال

گر شوی از دست فلک پایمال

گر همه غمزده های جهان

شاد نشینند به دلبر نهان

صوفی سرگشته ترا سود چیست

بر تو جهان جمله بباید گریست

آن شب بهروز که در وعده بود

چون که ازین اوج فلک رو نمود

عاشق بیچاره طلب کار شد

در عقب وعده دیدار شد

منتظر و مضطرب و بی قرار

دیده نهاده به ره انتظار

آن در دولت به رخش باز شد

ناله و آن سوز دلش ساز شد

در قدم یار فتاد او چو خاک

بود در آن واقعه بیم هلاک

نیست دگر واقف اسرار کس

سایه چو محرم نبود آن نفس

ای که شدی شاد ز دیدار یار

آن دو سه دم را تو غنیمت شمار

ای که شدی شاد در آن انجمن

یاد کن از حال جدایی من

از دل محروم من بی قرار

یاد کنی چون بنشینی به یار

زان که مرا محرم اسرار نیست

هیچ امیدم ز رخ یار نیست

درد دلی دارم و محرم کجاست

آه درین واقعه همدم کجاست

گشته منافق صفت، این مرد و زن

صوفی بیچاره برو دم مزن

محرم اسرار خدای تو بس

داروی این درد دعای تو بس

بخش ۳۲ - مناجات

پادشها حرمت مردان دین

حرمت این اهل سما و زمین

حرمت اولاد شریف رسول

حرمت با رفعت زوج بتول

حرمت ایمان و کلام مجید

حرمت آن مرد رهت بایزید

حرمت ده گیسوی آن پنج فرق

کز رخشان گشته عیان غرب و شرق

هم به کمال و کرم مصطفی

با حرم محترم مصطفی

کانچه مرادست مرا در جهان

بر من مسکین پریشان رسان

درد دل ریش مرا چاره کن

فکر دوای دل صد پاره کن

هست مرادی به دلم یا اله

از تو طلب می کنم ای پادشاه

با تو نگویم به زبانی که کیست

زان که تو دانی به نهانی که چیست

حاجت و مقصود دلم را بر آر

هم به کمال و کرم ای کردگار

صوفی بیچاره سگ راه تست

هر چه بود بنده درگاه تست

بار خدایا به کمال کرم

باز رهان جان و دلش را زغم

درد دلش را بکن این دم دوا

هم به کمال و کرم مصطفی

چند بگویم چو نگردد تمام

ختم کنم من به همین والسلام

تم الکتاب بعون الله و حسن توفیقه

فی عاشر ذوالحجه سنه ثمان و سبعین و ثمانمایه سنه ۸۷۸

صوفی محمد هروی

دیوان اشعار

دیوان اطعمه

ده نامه