معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سوزنی سمرقندی

شمس‌الدین تاج‌الشعرا محمد بن علی سمرقندی، معروف به سوزنی سمرقندی (درگذشتهٔ ۵۶۲ قمری به نقل از رضا قلی خان هدیت یا ۵۶۹ قمری به نقل از دولتشاه سمرقندی) شاعر هجاگو و هزال ایرانی قرن ششم هجری است. وی در اشعارش نام خود را محمد، عمر و بوبکر و نام پدرش را مسعود ذکر کرده، از این جهت درستی نام اطلاق شده بر وی یعنی محمد بن علی محل سؤال است. مولد او را عوفی نسف (نخشب)، واقع در نزدیکی سمرقند می‌دانند. وی در شعرهایش خود را به سلمان فارسی منتسب می‌داند. وی در ابتدای جوانی برای کسب دانش به بخارا رفت و به قول عوفی به‌سبب تعلق خاطر به شاگرد سوزنگری به آموختن آن صنعت مشغول شد. سوزنی سمرقندی معاصر ارسلان خان محمد از آل افراسیاب و سنجر اتسز بن محمد خوارزمشاه بوده است. وی با عمعق بخاری، سنایی غزنوی، انوری ابیوردی، محمد معزی، ادیب صابر و رشیدی سمرقندی معاصر بوده و برخی از آنان را هجو کرده و به تیغ زبان خود آزرده است. سوزنی شاعری هجا و بدزبان بوده و در هجو معانی خاص ابداع کرده است. قصاید و قطعات وی سهل، صریح و فصیح است. می‌گویند که وی در اواخر عمر دست از هجو و هزل کشیده و استغفار کرده است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در توحید : ای خداوندی که از لطف تو جاه آورده‌ام

شمارهٔ ۲ - در مدح علاء الدین محمد بن سلیمان : آورد گرد فتح و ظفر پیش چشم ما

شمارهٔ ۳ - در مدح شه مظفر تمغاج خان : شه مظفر تمغاج خان کامروا

شمارهٔ ۴ - در مدح طغان تکین : بسی عطای خدایست بی خلاف و خطا

شمارهٔ ۵ - در مدح سلطان رکن الدین : خدایگان جهانرا خدای داد عطا

شمارهٔ ۶ - در مدح قلج تمغاج خان : بسعد اختر میمون مظفر گشت بر اعدا

شمارهٔ ۷ - خدایا مرا دریاب : ای نکودارنده تا اندر جهان داری مرا

شمارهٔ ۸ - در مدح سلطان سنجر : عزیز دین و دنیا کرد و جاه افزود صاحب را

شمارهٔ ۹ - در مدح نصیرالدین : عاشقی شد رسم و راه و سیرت و آئین مرا

شمارهٔ ۱۰ - در حسب حال خود گوید : چو شست گشت کمان قامت چو تیر مرا

شمارهٔ ۱۱ - در موعظه و نصیحت : در این جهان که سرای غمست و تاسه و تاب

شمارهٔ ۱۲ - در مدح سلطان مسعود بن الحسین : برآمد ز برج حمل آفتاب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان مسعود ثانی : ای بتاج و تخت شاهی وارث افراسیاب

شمارهٔ ۱۴ - در مدح علی بن الحسین ذوالفقار : ای به پیروزی گرفته ملکت افراسیاب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح شمس الملک : سوی ختا بسفر شد بعزم و رأی صواب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح وزیر نظام الدین : شد برج حمل موکب سلطان کواکب

شمارهٔ ۱۷ - در مدح نصیرالدین : ای رخ خوبت بمثل آفتاب

شمارهٔ ۱۸ - در مدح تمغاج خان : بخت بیدار شهنشه خسرو مالک رقاب

شمارهٔ ۱۹ - شاعر دروغگوست؟ : ز روزگار به جان آمدم ز غم بشتاب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح ملک مسعود : ماه رجب فرخ فرخنده چه ماه است

شمارهٔ ۲۱ - در مدح قدر طغان خان : بخت یار قدر طغان خانست

شمارهٔ ۲۲ - در مدح شمس الدین : در دل هر که مهر ایمانست

شمارهٔ ۲۳ - در مدح وزیر شمس الملک : ای صاحبی که خطبه دولت بنام تست

شمارهٔ ۲۴ - در مدح شمس الملک : هر کجا شاه جهانرا سفر است

شمارهٔ ۲۵ - در مدح شمس الملک : تا مرا بر رخ خوبت نظر است

شمارهٔ ۲۶ - در مدح وزیر صدرالدین : صدری که بر صدور زمانه مقدم است

شمارهٔ ۲۷ - در مدح وزیر : ای روز عید خلق وز خلق را نجات

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سعدالملک وزیر : رسیده ماه محرم بسال پانصد و شصت

شمارهٔ ۲۹ - در مدح محمدبن ابی بکر : دل مرا دل معشوق من موافق نیست

شمارهٔ ۳۰ - در مدح تاج الدین محمودبن عبدالکریم : تاج دین محمودبن عبدالکریم است آنکه هست

شمارهٔ ۳۱ - در مدح تاج الدین : ای یافته تاج نسب از صاحب معراج

شمارهٔ ۳۲ - در مدح تاج الدین : ای فلک سوخته داده بر کف تاج

شمارهٔ ۳۳ - در مدح رکن الدین تمغاج خان : اعلی خدایگان جهان از سفر رسید

شمارهٔ ۳۴ - در مدح سلطان محمود تمغاج خان : عید شاه خسروان مسعود میمون فال باد

شمارهٔ ۳۵ - فی مدح السلطان : خدایگان فاضل خدای یار تو باد

شمارهٔ ۳۶ - در مدح رکن الدین عقاج خان : ای جهانداری که در عهد تو گرگ و گوسفند

شمارهٔ ۳۷ - در مدح قدر طغان خان : پادشاه جهان ز راه رسید

شمارهٔ ۳۸ - در مدح شمس الدین : صدر جهان بحضرت شاه جهان رسید

شمارهٔ ۳۹ - در مدیحه میر عمید سعدالدین : عید شد ایام ما ناآمده ایام عید

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ملک الدهاقین : صدر جهان ز مجلس جهان رسید

شمارهٔ ۴۱ - در مدح اطهرالدین بن اشرف الدین : روی من زرین ز عشق یار سیمین بر سزد

شمارهٔ ۴۲ - در مدح دهقان سعدالدین : ای رخ و زلفت چنانک ماه بمشکین کمند

شمارهٔ ۴۳ - در مدح دهقان میرعمید : دهقان میر عمید صدر همایون که بخت

شمارهٔ ۴۴ - در مدح اسفهسالار : پری دیدار حوری یاسمن خد

شمارهٔ ۴۵ - در مدح صاحب ملک الدهاقین : صاحب عادل بنیکی از سفر آمد

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سعدالملک مسعود : وزیر شاه سعد الملک مسعود

شمارهٔ ۴۷ - در مدح صاحب عزالدهاقین : ترک من مهر و وفا سیرت و آیین نکند

شمارهٔ ۴۸ - در مدح ثقة الدین : ای سرو سرمایه کرام سمرقند

شمارهٔ ۴۹ - در مدح مؤید : ای عامل خراج کفایت نمای راد

شمارهٔ ۵۰ - در توبه و انابه : در هر گناه سخره دیوم بخیر خیر

شمارهٔ ۵۱ - در مدح قدر خان : سلطان شرق شاه قدرخان ملکدار

شمارهٔ ۵۲ - در مدح ملک محمد بن سلیمان : ای زپشت ارسلان خان ارسلان خان دگر

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان مسعود بن حسن : ای شهنشاه فریدون فر دارا دار و گیر

شمارهٔ ۵۴ - در مدح رکن الدین : هم ز آفریدگان و هم از آفریدگار

شمارهٔ ۵۵ - در مدح علی بن حسین بن ذوالفقار : ای شهریار شرق و شه آل ذوالفقار

شمارهٔ ۵۶ - در مدح افتخار الدین رضا ابن شمس الدین عمر

شمارهٔ ۵۷ - در مدح فخر الدین احمد : ای بت گلرنگ روی آن باده گلگون بیار

شمارهٔ ۵۸ - در مدح تاج الامرا حسن : نوشد بجهان جهان دیگر

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوالعلا عمربن محمد بن علا : سخن سرای نگوید ثنا سزای سزا بر

شمارهٔ ۶۰ - در سپاس از ایزد و مدح سنجر : هست بر پرورده شکر نعمت پروردگار

شمارهٔ ۶۱ - در مدح صاحب الصدر عمر : کار دین صدر دنیا صاحب عادل عمر

شمارهٔ ۶۲ - در مدح صاحب عادل ضیاء الدین : بکام دل رسید از بخت شاه کامران سنجر

شمارهٔ ۶۳ - در مدح صاحب عادل عمر : عشق سیمین لعبت من کیمیا دارد مگر

شمارهٔ ۶۴ - در مدح سعدالملک : ای ز سعدالملک فخر دین جهانرا یادگار

شمارهٔ ۶۵ - در مدح بهاء الدین بن سعدالدوله : آمد چنانکه کرد ستاره شمر شمار

شمارهٔ ۶۶ - در مدح صدر الوزراء : سرو سیمین طرف ماه منیر

شمارهٔ ۶۷ - در مدح نظام الدین محمد بن علی : خورشید ببرج حمل آمد چو رخ یار

شمارهٔ ۶۸ - در مدح ملک الدهاقین : آراسته بعید برون آمد آن نگار

شمارهٔ ۶۹ - در مدح دهقان علی بن احمد : هلال روزه نمود از سپهر دایره وار

شمارهٔ ۷۰ - در مدح دهقان اجل احمد سمسار : شاید بسرو دیده شدن پیشرو کار

شمارهٔ ۷۱ - در مدح دهقان اجل احمد : آب روشن گشت و تاری شد هوا از ماه تیر

شمارهٔ ۷۲ - در مدح سعدالدین عمر : سیمبر یارم شد از من سیم بر

شمارهٔ ۷۳ - در مدح نظام الدین : در ضمیرم بدی هوای امیر

شمارهٔ ۷۴ - فی مدح اشرف الدین : ای جهان شرف بتو معمور

شمارهٔ ۷۵ - در مدح میرعمید سعدالدین : هلال روزه نمود از سپهر پر اختر

شمارهٔ ۷۶ - در مدح علی بن حسین بن ذوالفقار : ای نامی از تو نام خداوند ذوالفقار

شمارهٔ ۷۷ - در مدح فخرالدین : ناداده مژدگانی نادید مژده ور

شمارهٔ ۷۸ - در مدح علی بن ذوالفقار : آیین ابن علی است سخاوت چنانکه بود

شمارهٔ ۷۹ - در مدح تاج الدین محمود : گسترد نام نیک چو محمود تاجدار

شمارهٔ ۸۰ - در مدح وجیه الدین : ای بنده مکارم تو اهل روزگار

شمارهٔ ۸۱ - در مدح نظام الدین : باز دیگر ره جوان خاطر شد این مداح پیر

شمارهٔ ۸۲ - در مدح ابراهیم رکن الدین حبیب : ز گرد راه چو عنقا باشیانه باز

شمارهٔ ۸۳ - در مدح سعدالدوله : سعد دولت را بسعدالدوله بازآمد نیاز

شمارهٔ ۸۴ - در مدح وجیه الدین : این منم یارب بصدر مهتر کهتر نواز

شمارهٔ ۸۵ - در مدح وزیری گوید : وزارتست باهل وزارت آمده باز

شمارهٔ ۸۶ - در مدح سعدالملک مسعود بن اسعد : ای بنظم آراستن با سعد اکبر هم نفس

شمارهٔ ۸۷ - در مدح وزیر شاه : وزیر شاه بدیدار پهلوان بر غوش

شمارهٔ ۸۸ - در مدح امیر اتابک برغوش : اندر آورد سپهر از ره تشریف بگوش

شمارهٔ ۸۹ - در مدح دهقان علی بن احمد : آن خط تیره گرد بناگوش روشنش

شمارهٔ ۹۰ - در مدح علی بن احمد : منم منم زده در دل ز عشق یار آتش

شمارهٔ ۹۱ - در مدح فخرالدین علی بن احمد : ایدل ز عشق یار چو از دانه نار باش

شمارهٔ ۹۲ - در مدح امیر اتابک برغوش : ببر ای باد صبا مژده بتلقین سروش

شمارهٔ ۹۳ - در مدح شرف الدین محمد : آفتاب شرف و حشمت و سلطان شرف

شمارهٔ ۹۴ - در مدح مؤید الدین : مؤیدین جمال ای ستودهٔ آفاق

شمارهٔ ۹۵ - خطاب به خود : تا کی ز گردش فلک آبگینه رنگ

شمارهٔ ۹۶ - در مدح فخرالدین علی بن احمد : مفکن به غمزه بر دل مجروح من نمک

شمارهٔ ۹۷ - در مدح نظام الدین : ای پایگاه قدر تو بر چرخ نیمرنگ

شمارهٔ ۹۸ - در مدح تمغاج خان : ز آمدن سال نو بفرخی فال

شمارهٔ ۹۹ - در مدح افتخارالدین : آمد به صدر خویش چو خورشید در حمل

شمارهٔ ۱۰۰ - در مدح صفی الدین : هلال روزه میمون لقای فرخ فال

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح وزیر : همه سلامت آن باد کو بجان و بدل

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح جمال الدین عمر : داد صدر دین و دنیا صاحب فرخنده فال

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح علی بن احمد : از من بآزمون چو طلب کرد یار دل

شمارهٔ ۱۰۴ - در مدح جمال الدین محمود : نگار من همه حسن و ملاحت است و جمال

شمارهٔ ۱۰۵ - در مدح مؤیدالدین : ز قد چون الف سیم آن لطیف غزال

شمارهٔ ۱۰۶ - در مدح قدر ارسلان : سوی جبال سپهدار شرق شد بجدال

شمارهٔ ۱۰۷ - چیم کیم : ز هر بدی که تو دانی هزار چندانم

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح شاه توران : نهاد ملکت توران شد آباد و خوش و خرم

شمارهٔ ۱۰۹ - در مدح شمس الدین : محترم شاه شریعت آمد از بیت الحرم

شمارهٔ ۱۱۰ - در مدح حسام الدین : شاه برهان نسب آنست امام بن امام

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح حسام الدین : ای حسام دگر از گوهر والای حسام

شمارهٔ ۱۱۲ - در مدح وزیر : صاحب عادل وزیر شاه معظم

شمارهٔ ۱۱۳ - در مدح سعدالملک : ز گردون سعد اکبر داد پیغام

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح نظام الدین محمد : بر خود از طبع خود سلام کنم

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح علی بن احمد : میر خوبان کشید نامعلوم

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح محمودبن عبدالکریم : مهتر آن بهتر که باشد فاضل و راد و کریم

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح نظام الدین : جاودان ماند کریم از مدح شاعر زنده نام

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح نجم الدین : دلبند من که بنده رویش مه تمام

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح سعدالدین : زر طلب کرد ز من آن صنم سیم اندام

شمارهٔ ۱۲۰ - چه کردم؟ : بسر هر سخنی را که ابتدا کردم

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح مؤید الدین : جز آینه که کند گلرخا ترا معلوم

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح افتخار الدین علی بن احمد : بشاعری پدر خویش را نه فرزندم

شمارهٔ ۱۲۳ - امام کیست : ایا گرفته تو اندر سرای جهل مقام

شمارهٔ ۱۲۴ - در رثاء طبیب استاد کوسوی : ز مرگ چاره نباشد صحیح را و سقیم

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح نظام الدین محمد بن علی : خدایگان جهان پادشاه ملک آرام

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح نظام الدین : آمد از بستان دولت اهل حکمت را نسیم

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح وزیر : صاحب عالم عادل ملک اهل قلم

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح محمد بن علی : مقدم آمد سال عرب ز سال عجم

شمارهٔ ۱۲۹ - در مدح سیدالاجل رضا : ماه صیام کرد بنیک اختری سلام

شمارهٔ ۱۳۰ - در مدح سلطان سنجر : آمد بملک توران سنجر خدایگان

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح تمغاج خان : ملک مانند گوی بود بمیدان

شمارهٔ ۱۳۲ - در مدح مسعود بن حسن : بتخت ملک فریدون جلوس شاه جهان

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح سلطان : مه مشرف و میمون و محترم رمضان

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح شاه مسعود : عید فرخ بسرای ملک مشرق و چین

شمارهٔ ۱۳۵ - در مدح تمغاج خان : خورشید تابدار بتدویر آسمان

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح تمغاج خان : بشهریار جهان داد کردگار جهان

شمارهٔ ۱۳۷ - در مدح ملک تمغاج خان : مرا خدای بمدح خدایگان گفتن

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح مسعود بن حسن : مبارک است پگه روی پادشا دیدن

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح ملک نصرة الدین علی بن هارون : ز عشق نگاری شدم مست و مجنون

شمارهٔ ۱۴۰ - در مدح برهان الدین : دارم هوای آنکه پر از در کنم جهان

شمارهٔ ۱۴۱ - در مدح عثمان اغل : ای عارض و قد تو از سرو وز مه نشان

شمارهٔ ۱۴۲ - در مدح نصرة الدین حسن : ایا گرفته سر زلف تو هزار شکن

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح شجاع الدین : علی است روز مصاف و نبرد و کوشش و کین

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح گوید : ای بر تو ناروا بدکاران

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح حمیدالدین : بدست خاطر من داده شد عنان سخن

شمارهٔ ۱۴۶ - در مدح تاج الدین محمود : آب گل برد آنکه دارد آتش عنبر دخان

شمارهٔ ۱۴۷ - در مدح فضل بن عمران : حکیم و کریم آمدند از دو عمران

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح علی بن احمد : ای از کمال قدر تو تیری در آسمان

شمارهٔ ۱۴۹ - در مدح احمد بن علی : شکسته زلفا عهد و وفای من مشکن

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح نصیرالدین احمد : ماه معظم آمد با فر و آفرین

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح شرف الدوله احمد : ای قد تو سیمین صنوبر من

شمارهٔ ۱۵۲ - در مدح نصیرالدین احمد : خورشید نوربخش چو رای نصیرالدین

شمارهٔ ۱۵۳ - در مدح امین الدین محمد : ای دو لب تو بستد ای دو رخ تو نسرین

شمارهٔ ۱۵۴ - در مدح افتخار الدین عمر : آمد خجسته موسم قربان به مهرگان

شمارهٔ ۱۵۵ - در مدح علاء الدین محمد : هوای آل نبی را دل منست وطن

شمارهٔ ۱۵۶ - در مدح ناصرالدین محمد بن احمد : هست قد یار من سرو خرامان در چمن

شمارهٔ ۱۵۷ - در مدح وزیر صدرالدین : ز اقبال بر کمال شهنشاه شرق و چین

شمارهٔ ۱۵۸ - در مدح حسام الدین : سران ملک سمرقند را چو تن را جان

شمارهٔ ۱۵۹ - در مدح فخرالدین احمد : سپاس از خداوند بیمثل و بیچون

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح عین الدهاقین احمد بن علی : ایا فراق تو دردی که وصل تو درمان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح سعدالدین : همه سلامت سلطان ملک مشرق و چین

شمارهٔ ۱۶۲ - در مدح سعدالدین : سعد دین مدح خواجه مستو

شمارهٔ ۱۶۳ - در مدح وزیر نصیرالدین : ای بزرگی که بی نظیری تو

شمارهٔ ۱۶۴ - در مدح وزیر صدرالدین : ای صدر دین و دنیا دنیا آفرین تو

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح وزیر صدرالدین : ای صدر دین و دنیا بادا بقای تو

شمارهٔ ۱۶۶ - در مدح دهقان اجل احمد سمسار : ای رنگ رخت گونه گلنار شکسته

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح نصیرالدین علی بن احمد : ای دو لب تو قافله قند شکسته

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح طغان خان سلطان : شه انجم به پیروزی شهنشاه

شمارهٔ ۱۶۹ - در توبه از گناهان : چون در هوای دل تن من گشت پادشاه

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح میرعمید : میر عمید عمده ملک آفتاب جاه

شمارهٔ ۱۷۱ - در مدح شاه مسعود حسن : ای سپاه آرای سلطان جهان آرام شاه

شمارهٔ ۱۷۲ - در مدح سلطان اتسز : آنکه روی چرخ را زینت بانجم داد و ماه

شمارهٔ ۱۷۳ - در مدح سعدالملک : بر امیران سخن مدح وزیر پادشاه

شمارهٔ ۱۷۴ - در مدح محمد بن یوسف : سری که خلق جهانرا ویست پشت و پناه

شمارهٔ ۱۷۵ - و قال یمدح الوزیر : ای گاه وزارت بتو همچون فلک از ماه

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح تمغاج خان مسعود بن حسن : ماه رجب که هست همایونترین همای

شمارهٔ ۱۷۷ - در مدح تمغاج خان : ای جهانداری که داری بر جهانداران سری

شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح صدر جهان : صدر جهان رسید بشادی و خرمی

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح رضا بن عمر بن محمد الحسنی : دلم به عشق بتی را همی‌کند شمنی

شمارهٔ ۱۸۰ - در مدح محمد بن محمد الهروی : ایا ستوده بتو خانواده نبوی

شمارهٔ ۱۸۱ - در مدح وزیر : ای صاحبی که بروز را صدر و سر توئی

شمارهٔ ۱۸۲ - در مدح وزیر صدر جهان : ای صاحبی که صاحب صاحبقران توئی

شمارهٔ ۱۸۳ - در مدح وزیر : ماه رجب فرخ و نوروز جلالی

شمارهٔ ۱۸۴ - در مدح سعدالملک : هم بجمال و کمال و هم بجوابی

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح علی بن احمد : چو تیر غمزه بناز و کرشمه اندازی

شمارهٔ ۱۸۶ - در مدح عمید احمد : من ندارم باور ار گوئی که به زانسان پری

شمارهٔ ۱۸۷ - در مدح وزیر گوید : ای بر سریرِ دولت و اقبال مُتَّکی

شمارهٔ ۱۸۸ - در مدح دهقان اجل عمیدالدین : سرو سیمین من ای من ز غمت زرین پی

شمارهٔ ۱۸۹ - در مدح سری بن السری : ای سرافرازی که هستی تو سری بن السری

شمارهٔ ۱۹۰ - در مدح اطهر بن اشرف بن بوعلی : ای که در ملک سیادت خسرو دریا دلی

شمارهٔ ۱۹۱ - در مدح دهقان غازی : سپهر برین را همه بر سرفرازی

شمارهٔ ۱۹۲ - در وصف معشوق : بما یکی پسر اگر ره وفا سپری

شمارهٔ ۱۹۳ - غزل به صفات تو گویم : بر من آمد دوش آن در چشم بینائی

شمارهٔ ۱۹۴ - وزیر خجسته پی : ای پایگاه قدر تو بر خط استوی

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح نصیرالدین علی : بفر صاحب دولت نصیرالدین خدای

شمارهٔ ۱۹۶ - در مدح نصیرالدین علی : نصیر دین که چشم پادشائی

شمارهٔ ۱۹۷ - در مدح جلال الدین علی : جلال دین نبی پادشاه شرق علی

شمارهٔ ۱ - در توحید

ای خداوندی که از لطف تو جاه آورده‌ام

ز آنچه بودستم گرفته بارگاه آورده‌ام

هست روشن هست نور روشنی چندین دلیل

هفت شاه از چرخ و از اَنجُم سپاه آورده‌ام

گر کسی خواهد گواه از شرق عالم تا به غرب

بندگانت را خداوندا گواه آورده‌ام

ز آنکه حی لایموتی و نداری شبه و مثل

از صفات پاک اینک احتباه آورده‌ام

لااله آورده را اثبات الاالله ز من

عشق الاالله و صدق لااله آورده‌ام

تو یکی اندر حساب و من به شرط بندگی

با دل یکتای خود پشت دوتاه آورده‌ام

پادشاها رشته اندر گردن خود کرده‌ام

یاغی در بندگی پادشاه آورده‌ام

هیچگه روزی به خدمت نامدم پنجاه سال

رو به سوی درگه تو گاه گاه آورده‌ام

بی‌رهان بودند همراهان من در راه دین

گمرهی کردند لیکن من به راه آورده‌ام

گر خطا کردم به دل وز دیده اکنون از ندم

گویی از دل بار و از دیده میاه آورده‌ام

گرچه از حشمت به فرق من کلاه بندگی است

دیده گریان و فرق بی‌کلاه آورده‌ام

کیمیایی بود طاعت چون گیاهی معصیت

چون ستوران رخ همی سوی گیاه آورده‌ام

آتش و آب از دل و چشمم پدید آید چنانکه

گوییا از دوزخ و دریا سپاه آورده‌ام

وقت برنایی به نعمت های‌هویی کردمی

های و هویم را کنون صد آه آه آورده‌ام

عذر برنایی بخواهم وقت پیری گفتمی

چون فرو ماندم زبان عذرخواه آورده‌ام

کوه که گردان به فضلت کاه گه گردان به لطف

گر گنه چون کوه و طاعت همچو کاه آورده‌ام

نیست پنهان از همه خلق و تو می‌دانی که من

برگ توحید از برای عِزّ و جاه آورده‌ام

چار چیز آورده‌ام شاها که در گنج تو نیست

نیستی و حاجت و عذر و گناه آورده‌ام

پادشاها این مناجات از میان جان به صدق

چون گهر از بحر و چون یوسف ز چاه آورده‌ام

در سمرقند از دل پاک این صفات پاک تو

از اسد چون شمس و از سرطان چو ماه آورده‌ام

سوزنی القاب دارم لیک بوبکرم به نام

خوب نامستم گنه کردم پناه آورده‌ام

گر ز رحمت درگذاری کرده‌های سابقم

من ز عفو سابقت اینک گواه آورده‌ام

شمارهٔ ۲ - در مدح علاء الدین محمد بن سلیمان

آورد گرد فتح و ظفر پیش چشم ما

باد از رکاب عالی لازال عالیا

گرد از رکاب عالی بر نصرت و ظفر

در دیده رعیت باشد چو توتیا

عالی علاء دولت و دین آنکه تا بحشر

هرگز مباد دولت و دین را جز او علا

حاقان محمد بن سلیمان که ملک او

دارد نهاد ملک سلیمان پادشا

آن پادشا که تا که خدایست نصرتیست

بر دشمنان مراو را هر روز از خدا

ناصر ویست دین خدای و رسول را

نصرت بجز ورا بجهان کی بود روا

نیک آمد و بد آمد خلق خدا ازوست

آن به بود که قدرت و قوت بود روا

چون گند ناز روی زمین دشمنان دین

سر بر زدند از حد چین تا در ختا

دست فلک ربود سر دشمنان دین

از تیغ گندنا شبه او چو گندنا

آنان که بر مخالفت پادشاه دین

بودند دست برده بمکر و بسیمیا

نه سیمیا و مکر بفر همای شاه

زیشان نشان دهد نه زسیمرغ و کیمیا

آن پادشا که هرکه خلافش صواب دید

شمشیر او صواب جدا کرد از خطا

آن پادشا که هیبت زور سپاه او

افکند فتنه در ختن و خطه ختا

دشمن شکر شهی که چو عزم شکار کرد

از هر کجا که روی نهد تا بهر کجا

چون گردناست نیزه آتش سنان او

دشمن چو مرغ گردان در گرد گردنا

یاقوت را شنیدم کز روی خاصیت

دفع وبا کند چو عفونت بود هوا

روی هوا ز لشکر کفار شد عفن

از گونه گونه وسوسه فاسد و هوی

پیکان تیر شاه چو یاقوت سرخ گشت

از خون دشمنان و درافکندشان ز پا

گردافع و با بد یاقوت ور نبود

آرنده وبا بچه معنی شد و چرا

خاقان قضای ایزد باربست از قیاس

بر دشمنان دین همه شور و شر و بلا

خواهند کز قضا و بلا درکشند روی

کارد فرود بر سر ایشان بلا قضا

کوشد اگر بجهد کسی با قضا بجنگ

مغلوب گردد و بودش جهد نابجا

ایزد سزای نصرت مرشاه را گزید

چون شاه عزم کرد بآوردن غزا

نصرت سزای شاه بدو شه سزای او

واقبال ره نمود سزا را سوی سزا

از کردگار نصرت و از شاه کوشش است

از کافران هزیمت و از مؤمنان دعا

دشمن قفای لشکر شه دیده کی کند

مادام تا که دعوت نیکوست در قفا

ایزد خدایگان جهانرا بقا دهاد

بیرون ز حد غایت و بیرون زانتها

شمارهٔ ۳ - در مدح شه مظفر تمغاج خان

شه مظفر تمغاج خان کامروا

که گردش فلک توسن است رام ورا

ورای او ملکی نیست در بسیط زمین

مطاع و نافذ فرمان به ناروا و روا

شه بزرگ عطا کدخدای خرد و بزرگ

گرفت خرد و بزرگ از خدای هفت عطا

ملک طغان خان بر وفق رأی صائب شاه

سفر گزید به خط ختا به کشف خطا

بسه وی شاه ختا رفت و بر صواب آمد

نه رفتنش به خطا بد نه آمدن به خطا

بدان نیت شد و آمد که گسترد سایه

همای ملت اسلام بر سپاه ختا

همای وار شهنشاه ترک رکن الدین

ز چتر سایه دولت فکند بر دنیا

به حق ما که رعایای حق پرست ویْیم

تمام کرد مراعات حق پرستی را

صلاح دین به جگرگوشه برکشید رقم

کراست این دل و این زور و زهره و یارا

ز بهر ما به ره دور دیر باز دراز

گسیل کرد به کردار سیل از بالا

خدای عرش به اقبال برد و بازآورد

به تخت ملکت اجداد و مسند آبا

خدایگان جهان را خدای خوشدل کرد

به پادشاهی آبا نشاندن ابنا

به تهنیت امرای نواحی و اطراف

همی رسند به درگاه شاه بی همتا

چو طوطیان به زمین‌بوس بارگاه بزرگ

سخن سرای و سخن چین شده لب امرا

چو خار و خرما بودند لشکر از بد و نیک

ملک به علم جدا کرد خار از خرما

اگر برآید غوغا ز سد اسکندر

فرونشاند شمشیر خسرو آن غوغا

وگر ز عنقا بر صعوه در ولایت شاه

ستم رود بکند صعوه شهپر عنقا

به زندگانی شاه جهان که دیر زیاد

ستم نروید چون بر زمین مرده گیا

زمی نبیره افراسیاب و افریدون

توئی یگانه سزاوار ملک هر دو نیا

به روز رزمی همچون فراسیاب پشنگ

به وقت بزم فریدون آبتین بلقا

چو گاوسار فریدونست تازیانه تو

ز رمح تو علم کاویان شود پیدا

اشارت تو بشارت دهد به لشکر تو

ز حمله بردن و لشگر شکستن اعدا

ز جنبش سپه تو سپاه خصم ترا

به کیش در پر و پیکان شود ز تیر جدا

شعاع تیغ تو بر روی خصم بگدازد

اگر سپر بود از روی و آهن و خارا

عجب نباشد اگر تیغ آسمان رنگت

بر آسمان کمر از سهم بگسلد جوزا

به هر شبِ شَبَه‌گونِ آسمان دریا رنگ

دو روز استد از بهر تو بهر دریا

هر آن درر که به دریای حکمت اندر هست

حکیم سوزنی آرد به سلک مدح و ثنا

ثناگر است و دعاگوی و نظم و نثرانگیز

ترا به نظم ثنا گوید و به نثر دعا

ز مجلس تو دعا و ثنا گسسته مباد

ثنای دیر درنگ و دعای دیر بقا

هم از دعا و ثنا باد چتر فروزیت

گه از یمین به یسار و گه از جبین به قفا

همیشه تا به دعا و ثنا بود رغبت

ملوک را ز برای ذخیره فردا

به هر کجا بروی یار هر کجا آیی

خدای یار تو باد ای ز خسروان یکتا

شمارهٔ ۴ - در مدح طغان تکین

بسی عطای خدایست بی خلاف و خطا

خدایگانرا هست از خدای هفت عطا

یکی ز هفت عطا سوی تخت شاه آمد

که رفته بود بفرمان شاه سوی ختا

حکیم زد مثلی کز خطا صواب آید

صواب رفت و صواب آمد و نرفت خطا

خدایگان جهان شادمانه شد چو رسید

طغان تکین ملک نسل آدم و حوا

چنانکه هفت فلکرا بود بهفت اختر

دهد بهفت عطا هفت کشور دنیا

نفاذ امر شهنشاه مشرق و مغرب

خدای داند تا از کجاست تا بکجا

درخت دولت شه اصل رست و فرع رسید

ز روی صخره صما ببرترین سما

زبرترین سما بانگ کوس دولت شاه

بگوش صخره صما رسید و شد شنوا

ز سور شاه خبر داد باغ را مه مهر

ز شاخسار هوا زرفشاند بر صحرا

هوای شاه کند زرفشان رعیت را

چنانکه شاخ شجر گشت زرفشان ز هوا

روا نداشته اند اهل دین هواداری

مگر هوای شه دادگر که هست روا

خدایگانا داد تو دست جور و ستم

ببست و خلق گشادند دست را بدعا

ستم نماند و ستمکاره نیز و سرکش هم

بتیغ تو چو قلم شد سر سران بهوا

متابعان تو ماندند و بس چنین بادا

منازعان ترا گوشمال داد قضا

بر آسمان کمر تو امان گسسته شود

اگر برهنه کنی تیغ آسمان سیما

ترا بسایه یزدان همیزنند مثل

که دید سایه که خورشید را بود همتا

بنور تابش خورشید خامها بیزد

بسوختی طمع خام در دل اعدا

بتیغ گیرد خورشید بر و بحر زمین

کند زبانه بکوهان کوه بر پیدا

همه مصاف تو با کوه پیکران باشد

بتیغ اگر تو نه خورشیدی این مصاف چرا

بدست عدل در فضل کرد کار گشای

که هست عدل ترا فضل کردگار جزا

همیشه تا ملکانرا بتاج و تخت و نگین

بود تفاخر و زین هر سه هست فخر سزا

بتخت باش سلیمان بتاج افریدون

بزیر مهر نگین تو گنبد خضرا

تو بادی از ملکان پیر عقل برنا بخت

که پیر سوزنی از مدحتت شود برنا

پناه عالمی و پادشاه عالمیان

پناه دیر فنا باش و شاه دیر بقا

شمارهٔ ۵ - در مدح سلطان رکن الدین

خدایگان جهانرا خدای داد عطا

شهنشهی ز شهنشاه زاده والا

خدایگان بعطائی که از خدای گرفت

چه گنجها که بخلق خدای داد عطا

قلج قراخان پیوند ارسلان خاقان

که جست و یافت کنوز و دفاین صحرا

خدایگان جهان شاه شرق رکن الدین

کزوست شهر سمرقند جنت دنیا

ز نور طلعت او فر ارسلان خانی

همی شود چو خیال اندر آینه پیدا

بداد ملک سمرقند چون بهشت نشست

بپادشاهی دنیا بپشت هر دو نیا

یکی نیا ملک بی نظیر افریدون

دوم نیا ملک افراسیاب بی همتا

ز گاوسار فریدون بمارسار چه کرد

بتازیانه همان کرد شاه در هیجا

بتخت ملک چو افراسیاب شاه نشست

بامر و نهی جهان کامران و کامروا

چنانکه گوئی افراسیاب کرد نمود

بتیغ مردی گاه نبرد بر اعدا

بدان عالم نیکان شدند از هیبت

زشاه عالم بد را چو بد رسید جزا

کمر بخدمت شاه جهان همی بندند

ملوک روی زمین چون بر آسمان جوزا

سپهر در کمر بندگان شه نگریست

که شد چو تاج مرصع بلؤلؤ لالا

ملک زدریا در خشکی اوفتاد و بگفت

ستارگان من از در به و من از دریا

بمن اشارت کن تا بسازم اندر وقت

نثار جشن ملکزاده را چنانکه سزا

خدایگانا فرمای تا نثار کنند

فلک کواکب دری و بنده دژ ثنا

نثار سوزنی پیر اگر قبول افتد

از آن قبول شود پیر سوزنی برنا

سزاست ایکه ترا عقل پیر و برنا بخت

که پیر و برنا بر تو ثنا کنند و دعا

بقای تو بدعا خواهم ای ملک ز ملک

که هست عالم را در بقای تو ابقا

برس بکام دل ای شاه زود و دیر بزی

ز گردش فلک زود گرد دیر بقا

شمارهٔ ۶ - در مدح قلج تمغاج خان

بسعد اختر میمون مظفر گشت بر اعدا

قلج تمغاج خان مسعود رکن الدین والدنیا

قلج تمغاج خان مسعود رکن الدین والدنیا

بسعد اختر میمون مظفر گشت بر اعدا

مکرر کردم این یک بیت و هر بیتی مکرر به

بمدح خسرو منصور کرار صف هیجا

صف هیجا نخواهد دید گر ممکن بود دیدن

بجز غمر او خورشید می نهادی شاه را همتا

زتیغش یاغی و طاغی دل آوارند و سرگردان

ازینجا تا بقسطنطین و جابلقا و جابلسا

شه غوغا بر غوغا شکن کز سهم تیر او

بنات النعش بر گردون و پروین بشکند غوغا

چو باز عدل و انصافش کند صید ستمکاران

بخندد کبک بر شاهین بگرید قمری از عنقا

ز افریدون و از افراسیاب آن پردلی ماند

که آمد از فریدون فرشه افراسیاب آسا

گذشت از آب جیحون با نکوخواهان و بدخواهان

بتیغ آبگون جیحون دیگر راند بر صحرا

جهانگیر و جهاندار است چون دارا و اسکندر

جهانرا گیرد و دارد چنو اسکندر و دارا

نه دارا داشت این یاراو نه اسکندر این زهره

که شاه خسروان دارد زهی زهره خهی یارا

بحرق و غرق نزدیکند بدخواهان شاهنشه

ز تاب سینه با دوزخ ز آب دیده با دریا

صراط و سهم دوزخ را چرا پنهان کند دهری

چو بر دریا نمودار صراط از تیره شد پیدا

ایا دریای موج انگیز دیبا رنگ تیغ تو

که هست آنکو هر از دریا و رنگ از گنبد خضرا

نگین آرایش آنرا سزد در خاتم شاهی

خود آن زیر نگین تست اگر خضر است یا حمرا

زهی سودای بیهوده که بود اعدات را بر سر

که ناگشته سبک گردن ز سر بیرون نشد سودا

بجباران عهد خویش بنمودی ز فضل حق

چو بر فرعون و بر فرعونیان موسی ید بیضا

شود عالم چنان معمور از انصاف تو کاسان

توان از بلخ با می شد ببام مسجد اقصی

ستانی تخت سلطان را ز نااهلان باهلیت

که جان پاک سلطان خواند بر تو مرحبا اهلا

جهانداری مسلم شد بتو کسبی و میراثی

هم از شمشیر و از بازو هم از اجداد و از آبا

زحد بندگی هر کو تجاوز کرد و عاصی شد

زشمشیر تو یک پیکر دو پیکر گشت چون جوزا

نه سلطانی بمه مانی چو مه داری بسی منزل

بهر منزل که بخرامی تو آن منزل شود زیبا

نگویم شبه و کفوت نیست کاین کفر است اگر گویم

که شبه و کفر اگر داری شه اشباهی و اکفا

جهان کل ملک تست ای شاه خوبان کان افریدون

چو افریدون بفرزندان بر از کل می کنی اجزا

هما آسای بر ما بخت تو چون سایه گستر شد

رعیت سایه پروردان بدند از پیر و از برنا

بدانایان و نادانان رسید از گنج تو ثروت

ثنا و مدح تو شد ورد هر نادان و هر دانا

امام اهل حکمت انوری را دیده روشن شد

بدیدار تو وز گرد رهت پرنور چشم ما

سخنور سوزنی با رشته و سوزن همی آید

بخدمت تا بسلک آرد ز خاطر لؤلؤ لالا

دعا گفتی ثنا خواندی بصد موقف زدی زانو

کزین خدمت اجازت یافتی از مجلس اعلا

بقای مجلس اعلا خداوند جهان بادا

جهانداری بر او باقی جهانرا تا بود ابقا

دل شاه جهان جفت طرب بادا و فرد از غم

ز هر روزی که با فرد است تا آنروز بی فردا

شمارهٔ ۷ - خدایا مرا دریاب

ای نکودارنده تا اندر جهان داری مرا

بر نکونامی نگهدار و نکوکاری مرا

چون طریق خوب کرداری به است از هر طریق

برمگردان از طریق خوب کرداری مرا

چون بهر کاری بحق یاری گر خلق توام

بر من از خلقی بداندیشند ده یاری مرا

نام من چون صاحب عادل عمر خوانند خلق

دور دار از جور گردون و زستمکاری مرا

تا بود باقی طریق سنت همنام من

بر سبیل سنت همنام من داری مرا

تا بود زانصاف من خلق تو اندر خواب خوش

خود کرامت کن ز خواب غفله بیداری مرا

تا نه از خود بینم از فیض تو بینم جاه خویش

دور دار از خویشتن داری و جباری مرا

پادشاها بنده ای عاجزتر از هر عاجزم

از تو هست این بر سر خلق تو سالاری مرا

تا بعماری درون بنشینم و ره پیش کرد

چون سماری گشت از آب دیده عماری مرا

از جگربندان خود گشتم جدا با درد دل

کرد تیمار جگربندان جگرخواری مرا

بر سر ایشان گهر باریدم از کف تا کنون

از بن مژگان پدید آمد گهرباری مرا

بی ضیاء الدین روشن رای و بی اولاد او

مینماید جمله روشن جهان تاری مرا

در دل و در دید شوق نورسان نوخطم

آذر برزین نهاد و ابر آزاری مرا

شد دلم غمخوار فرزندان و دلبندان خویش

نامده از کس بگیتی در غم و خواری مرا

زندگانرا غم همی خوردم نبود آن غم تمام

تا بغمخواری درافزودند غمخواری مرا

چون ز بیماری برستم مرگ فرزندی رسید

تا که از سر تازه دارد رنج و بیماری مرا

چرخ زنگاری بشادیهای من میبرد رشک

زنگ غم بر دل نهاد این چرخ زنگاری مرا

غنچه گل را که چون وی نی بگلزار بهشت

زار کار من که باید دید گل زاری مرا

با چنین جاه و چنین حشمت که من دارم کنون

نیست لایق اینچنین درد و چنین زاری مرا

تا جدا ماندم از آن قوت و غذای جان خویش

اشک یاقوتی شدست و روی دیناری مرا

از پی دینار و یاقوت سرشک و روی من

کرد خواهد خسرو عادل خریداری مرا

پادشا سنجر خداوندی که هر کو را بدید

فال زد بر فرخ و فرخنده دیداری مرا

تا به پیش تخت او گویم ثنا و شکر او

کردگارم دل قوی دارد زبان جاری مرا

خوب گفتاری کنم از خلق تو در پیش وی

زانکه او دادست جاه از خوب گفتاری مرا

راحت سلطانی و دهقانی و بازاریم

چون بود در پیش تختش تیز بازاری مرا

آن کنم با خلق تو یارب که اندر روز حشر

ناید از کردار من رنج و گرفتاری مرا

مررعیت را سبکباری همی خواهم ز شاه

تا که در روز جزا باشد سبکباری مرا

تکیه بر امید فضل تست و بس ای کردگار

تا بری با عز و با اقبال باز آری مرا

شمارهٔ ۸ - در مدح سلطان سنجر

عزیز دین و دنیا کرد و جاه افزود صاحب را

شهنشاه جهان سنجر معز الدین والدنیا

خداوند جهانداران که کمتر بندگان دارد

به از جمشید و افریدون به از اسکندر و دارا

بجان و جاه خلعت داد و بنوازید از گیتی

ببد کردن بدو گیتی ندارد زهره و یارا

باعلی حضرت سلطان کمین شد صاحب عادل

کمین حضرت اعلا خداوندی بود والا

بملک مشرق و چین صاحب عادل بهر وقتی

چو شمس مشرقی بوده است روز افزون و سربالا

حسود جاه او دایم چو شمس مغربی بوده

بچهره زرد و تن لرزان ز کید گنبد مینا

ایا صدری که بر گردون جاه و حشمت و دولت

چو خورشید جهان افروز و روز نو شده پیدا

بجاه و حشمت و دولت فلک همتای تو نارد

بدان معنی که خورشیدی و خورشید است بی همتا

توئی آن صاحب عادل که یک جزو از علوم تو

نبد مرصاحب ری را و کس چون او نبد دانا

تو صاحب عدل و صاحب علم و صاحبدولتی الحق

بعدل و علم و دولت هست بر تو صاحبی زیبا

بدان معنی که همنامی تو با فاروق میکوشی

که تا مرسنت او را بهمنامی کنی احیا

بعدل اندر از اینسانی و زان سیرت بجود اندر

که دست بخل را داری شراب از دست بویحیا

گنه بر خاطرم باشد که ار جود تو نندیشد

که وصف کف راد تو کند دریا و کان حاشا

هر آن چیزی که از دریا و کان خیزد بدشواری

ببخشد کف تو آسان چه از کان و چه از دریا

بدی در خلقت و خلق تو بیشک نافرید ایزد

نگهدار تو بادا ایزد از چشم بد اعدا

همی تا باد و ابر تیر وینسان شاخساران را

کند پاشنده دینار و بر پوشنده در دیبا

چو دینار خزانی با دو چون دیبای نیسانی

رخ اعدای تو زرد و سر احباب تو خضرا

همی گویند کز سودا نباشد آدمی خالی

بجان حاسدانت آرد اندوه و تعب غوغا

مبادت یکزمان جان و دل از لهو و لعب خالی

جز از عیش پری رویان مباد اندر دلت سودا

مهیا باد عیش تو مهنا باد بر عشرت

برت با یار سیمین بر کفت با ساغر صهبا

شمارهٔ ۹ - در مدح نصیرالدین

عاشقی شد رسم و راه و سیرت و آئین مرا

هر که بیند بیند این را با من و با این مرا

رنج فرهاد است بر من عاشقی را گاهگاه

کامرانی خیزد از معشوق چون شیرین مرا

عاشقم بر روی خوب آنکه با دیدار او

آسمان داد است روی از اشک چون پروین مرا

دیلمی موئی که بی جنگ و جدل هر ساعتی

بر دل و جان از سر مژگان زند زوبین مرا

چهر او چون بوستان در ماه فروردین درست

دیده بی بستان او چون ابر فروردین مرا

لعل در آگین او شکر فروشد وانگهی

خود بدان شکر خریداری کند تعیین مرا

در ناسفته بها خواهد هزار از جزع من

تا فروشد یک شکر زان لعل در آگین مرا

بر گل و نسرین ز عنبر بندد آذین ای عجب

وانگهی نظار گرداند بر آن آذین مرا

سوخت و پژمرده کرد آن بستن آذین او

چون بر آتش عنبر و بر باد ری نسرین مرا

چین زلف و تابش رخسار آن خورشید چین

با دلی پرتاب کرد و با رخی پرچین مرا

گرد گل پرچین همی بندد ز مشک و غالیه

تا ببندد راه گلچیدن بدان پرچین مرا

آن خداوندی که در راه ثنا و مدح او

تازه گردد هر زمانی گلشن و گلچین مرا

وان هنرمندی که صدر دین و دنیا گویدش

نیک یار ونیک رائی ای نصیر دین مرا

ملک آرائی که گوید ملک شاه شرق و چین

کلک میمون نصیرالدین دهد تزیین مرا

خسرو ترک و عجم گوید که از تدبیر او

بنده گردد صد چو شاه زاول و غزنین مرا

ور من از کلک نصیرالدین فرستم نامه

انقیاد آرد بدان قیصر ز قسطنطین مرا

تخت میگوید بدان کاندر خور پای ویم

از بلندی سر همی ساید بعلیین مرا

مرکب اقبال گوید تند بودم تا کنون

از پی ران وی آوردند زیر زین مرا

جود گوید تا که معن و حاتم و افشین شدند

کف او بود است معن و حاتم و افشین مرا

ای خردمندی که تا بفزایدم هوش و خرد

جز ثنا و مدح تو نکند خرد تلقین مرا

هر مدیحی را که آن اندر خور تحسین نبود

از تو حاصل گشت هم احسان و هم تحسین مرا

تا عروس طبع من شد جلوه گر بر صدر تو

دست و دامن پر شد از دستی و از کابین مرا

زانکه داماد عروس طبع من اول توئی

هیچ دامادی نخواهد آمدن عنینن مرا

از ثنای تست نزد مهتران روزگار

حشمت و جاه و شکوه و حرمت و تمکین مرا

همچو قمری طوق منت دارم از احسان تو

صید کرده جود و احسان تو چون شاهین مرا

نرمی سنگ قدم سنگینی خلق ترا

هست در تو اعتقادی راست چون شاهین مرا

بامدادان تکیه گه بر گوشه کیوان نهم

هر شبی کز آستان تو بود بالین مرا

تا بسازم سرمه ای از گرد سم مرکبت

عالم روشن نبیند چشم روشن بین مرا

تا بود بر سینه من رسته مهر خدمتت

دهر کین تو زنده کی بیند بچشم کین مرا

تا فلک داند که از من نیست این دوران من

تا زمین گوید که از من نیست این تسکین مرا

من دعاگوی توام زینرو ترا خواهم بقا

وین زمین و این فلک گوینده امین مرا

تا بحین حشر ایزد مر ترا عمری دهاد

این دعا بادا اجابت گشته اندر حین مرا

شمارهٔ ۱۰ - در حسب حال خود گوید

چو شست گشت کمان قامت چو تیر مرا

چو شست راست برآمد بهار و تیر مرا

چو تیر کان زکمان از گشاد شست پرد

پرید عمرو کمان گشت و شست تیر مرا

ز شست زلف کمان ابروان و تیر قدان

نماند بهره و حظ و نصیب و تیر مرا

چو تیر محترقم ز آفتاب و با پیری

فتاده کار چو با آفتاب و تیر مرا

تحیر است چو از دیدن ستاره بروز

ز دیدن قمر اندر شبان تیر مرا

چنان بنور دو چشمم رسیده نقصانی

که جز سها ننماید مه منیر مرا

کنون دو چشم مرا لاله و زریر یکی است

چرا که عارض چون لاله شد زریر مرا

بفحش و هزل جوانی به پیری آوردم

که هیچ شرم نبود از جوان و پیر مرا

یکی به دو نه برآمد شمار طاعت من

برآمد از گنهان مبلغ خطیر مرا

بفسق و عصیان اندر تف سعیر شدم

که دم نشد زندامت چو زمهریر مرا

بسی گناه صغیر و کبیر کردم کسب

که نز کبیر خطر بود و نز صغیر مرا

بهر صغیر عذابی کبیر را اهلم

اگر نه عفو کند خالق کبیر مرا

ز پادشاه و دبیر است شر و خیر نویس

که یک نفس نبود زان و این گزیر مرا

دبیر خیر ز من فارغ و نوشته شده است

هزار نامه شر از دگر دبیر مرا

نیامد از من خیری و در دلم همه آن

که حق پذیرد بی خیر خیر خیر مرا

بیک ندم بپذیرد حق ار بود یکدم

زبان و سینه حق گول حق پذیر مرا

بهر گناه مشار الیه خلق شدم

از آنکه وسوسه دیو بد مشیر مرا

نماند در همه عالم ره بدی الاک

هماره بود در آن راه بد مسیر مرا

پیاز نیکی من هیچگونه تن نگرفت

بدین سزد که بکوبند سر چو سیر مرا

چو مصر جامعم از هر بدی و میترسم

از آنکه سوی جهنم بود مسیر مرا

بآب فسق و فساد و خطا و جرم و زلل

نیافریده خداوند من نظیر مرا

ورا از آنکه نگویم نظیر و نشناسم

ز جور این تن جابر بود مجیر مرا

ز دست شیطان در پای دام معصیتم

جز او نباشد ازین دام دستگیر مرا

ز رفتن در سلطان بکسب کردن زر

نگاه دارد سلطان بی وزیر مرا

چنانکه دایه دهد انگبین و شیر بطفل

دهد ز کوثر فضل انگبین و شیر مرا

در آفرینش خود چون نگه کنم گویم

سرشته شد ز بدی مایه خمیر مرا

تنور عفو تو گرم آمد ای خدای ودود

بدست توبه شود بسته یک فطیر مرا

گمان من بتو است آنکه عاقبت نکنی

نه از قلیل عقوبت نه از کثیر مرا

نقیر و قطمیر از من گناه اگر بودی

مکن خطاب ز قطمیر و از نقیر مرا

ز نفس خود بنفیر آمدم تو رس فریاد

ز نفس من که نفس آمد از نفیر مرا

من ار بمیرم شمع ضمیر من نمرد

که چشم دل بود از نور او قریر مرا

ز بحر جرم نماند اثر برحمت تو

اگر بود ز ثری جرم تا اثیر مرا

اگر بظاهر در ظلمتم ز جرم و زلل

ز نور دین تو شعله است در ضمیر مرا

بوقت مرگ چو با دیو کارزار کنم

تو باش تا نبرد دیو دین نصیر مرا

دم از ندم چو برارم ز قعر سینه بلب

مران بسوی دو لب دوزخ قعیر مرا

بمن فرست بتسلیم و قبض جان ملکی

که از سلامت ایمان بود بشیر مرا

بزیر خاک ملقن تو باش وقت سوآل

که تا صواب رود پاسخ نکیر مرا

رسول گفت امیر سخن بود شاعر

بدین قصیده سزد خوانی ار امیر مرا

امیر اگر بود از اهل تیغ و تاج و سریر

ز فضل تاج ده و از خرد سریر مرا

تو دار تیغ زبان مرا چنان جاری

که گاه نظم نداند کس از جریر مرا

چو سوزنی لقب آمد ز حر نار سفر

برون جهان چو سر سوزن از صریر مرا

ز من بجد شبیر و شبر سلام رسان

بحشر با شبرانگیز و با شبیر مرا

شمارهٔ ۱۱ - در موعظه و نصیحت

در این جهان که سرای غمست و تاسه و تاب

چو کاسه بر سر آبیم و تیره دل چو سراب

خراب عالم و ما جغدوار و این نه عجب

عجب از آنکه نمانند جغد را بخراب

بخواب غفلت خفتیم خورده شربت جهل

که تا شدیم زبیدار فتنه بی خور و خواب

کباب آتش حرصیم و آن ز خامی ماست

حقیقت است که هر خام را کنند کباب

کباب خویش نخوانیم و زو عمل نکنیم

که ناگزیر ستایندمان ز اهل کتاب

بحرص خواسته ورزیم تا شود بر ما

وبال خواسته چونانکه موی بر سنجاب

تقی و عاقبت اندیش نیست از ما کس

ازین شدیم سزاوار گونه گونه عقاب

عقاب طاعت ما باز مانده از پرواز

شدیم صید معاصی چو کبک صید عقاب

همه طریق صواب از خطا همیدانم

گرفته راه خطائیم و باز مانده صواب

عنان ز طاعت حق تافتیم و بر باطل

بر اسب معصیت آورده پای را برکاب

اگر خدای تعالی حساب خواهد و بس

بس است ما را گر عاقلیم شرم حساب

که دست طاقت آن گر ملک نهد بر ما

گرانترین گنهی را سبکترین عذاب

همی پزیم همه در تنور چوبین نان

همی بریم همه جامه بر تن از مهتاب

دماغ ما ز خرد نیستی اگر خالی

نرانده ایمی گستاخ وار جز بخلاب

درین جهان که دو دم بیش نیست مایه عمر

درنگ سود ندارد چو دم بود بشتاب

از آن چه به که یکی زین دو دم بتوبه زنیم

چو باب توبه نه بستست ایزد تواب

شدیم جمله بگرداب معصیت گردان

که هم امید خلاص است و هم ز غرق بآب

دو دیده را زندم سیل بار باید کرد

بر آن امید که سیلاب می کند گرداب

بآب دیده بشوئیم نامه عصیان

که هست نامه عصیان چو ریم خورده بتاب

اگر به نسبت سلمانیم ز روی پدر

نسب چو سود چو گوید فلک فلاانساب

که تا بسیرت سلمان شوم دعائی کن

مگر دعای تو در حق من شود ایجاب

بحکم ایزد وهاب تا بخواهد داشت

سپهر روشن دوران بگرد تیره تراب

چه بوتراب و جنید و شفیق و شبلی باش

دو دیده بر ره فرمان ایزد وهاب

درود باد ز ما و تو بر رسول خدای

فزون ز ذره خورشید و قطره های سحاب

شمارهٔ ۱۲ - در مدح سلطان مسعود بن الحسین

برآمد ز برج حمل آفتاب

به نظاره جشن مالک رقاب

بر آن تا بمنظر چو بیند چو دید

شهی دید بر تخت افراسیاب

چو افراسیاب ملک نام جوی

چو افراسیاب ملک کامیاب

چو افراسیاب ملک در شکار

چو افراسیاب ملک در شراب

مراو را بشاهی و شهزادگی

بافراسیاب ملک انتساب

شهنشاه مسعود ابن الحسین

بحق وارث مسند و گاه باب

شه شرق کز بخت مسعود اوست

سعادات ایام را فتح باب

چو تمغاج خان جد و جد پدر

به تمعاج خانی بسوده رکاب

سرشت و نهاد وی از خلق و خلق

ز انصاف صرفست و از عدل ناب

بانصاف او شاخ آهو بره

ز شیر ژیان برکند چنگ و ناب

ز بیداری دیده عدل او

رعیت ستم را نبیند بخواب

ستم منهزم باشد از عدل او

بمانند سایه که از آفتاب

ز بالای منبر چو گویا شود

زبان خطیبان شیرین خطاب

شود هر دعائی که بر وی کنند

بآمین روح الامین مستجاب

زهی رکن دنیا و دین خسروی

که آباد کردی جهان خراب

بر ابنای دنیا و دین داوری

مبین سوآل و مبرهن جواب

ببخت جوان و بتدبیر پیر

بعزم درست و برأی صواب

جهانگیر شاه و جهاندار باش

مبادت ازین دار و گیر انقلاب

ز عدل تو در اعتدال هوا

صبا برگشاد از رخ گل نقاب

بتان بهشتی باردی بهشت

یکایک برون آمدند از حجاب

چو اکرام و افضال تو بیکران

چو انعام و احسان تو بیحساب

بجشن همایون میمون تو

چو گشت آفتاب از حمل گرم تاب

همائی شود عدل تو کز هوا

شود سایه دار سر شیخ و شاب

در ایام ملک تو چشم کسی

نبینند گریان جز آن سحاب

زانصاف و عدل تو رعد است و بس

غریوان و نالان چه وعد از رباب

چو وعد و ربابند در جشن تو

غریوان شده نای و نالان رباب

گر از برق آتش جهد زان جهد

که تا دشمنت را کند دل کباب

کباب دل دشمنان ترا

بنویند از بدگواری کلاب

گل چهره دوستدارانت را

عرق زاید از گرمی دل گلاب

سزد در مدیح تو چون عنصری

برشته کشد سوزنی در ناب

چو حزم تو و عزم تو تا بود

زمین را درنگ و فلک را شتاب

درنگ زمین و شتاب فلک

بطول بقای تو دارد مآب

کتاب بقای تو مطوی مباد

اگر طی کند این و آن را کتاب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سلطان مسعود ثانی

ای بتاج و تخت شاهی وارث افراسیاب

گرد فتح و نصرت از نعل سم افراسیاب

از تجمل نعل زرین ساز مر افراس را

کز تجمل نعل زرین ساختی افراسیاب

عکس ماه نو فلک بر آب دریا افکند

تا بمه منعل شوند از بهر تو افراس آب

چشمه آب حیات دشمنانت خشک شد

زآب دریا رنگ تیغ تو که خون دارد حباب

پادشاه مشرقی تیغ جهانگیر تو هست

خونفشان چون از قراب صبح تیغ آفتاب

آفتاب از اختران مالک رقاب ار هست و نیست

بیگمان باری توئی از خسروان مالک رقاب

تیغ بر که آزماید وی تو بر که پیکران

وی کند لعل از دل سنگ و تو از روی تراب

دست فرمان تو نافرمانبرانرا دور کرد

سر زگردن جان زتن دست از عنان پا از رکاب

خسرو مسعود ثانی شاه مسعود اختری

اختر و نام ترا با سعد اکبر فتح باب

چون تو شاهی از نژاد شاه و خاتون جهان

آدم و حوا نزاد از هیچ مام و هیچ باب

منصف و عادل شهی ذات ترا ایزد سرشت

زآفرین محض و از انصاف صرف و عدل ناب

گر بعدل تو زیوز آهو بنالد برکند

کلبتین شاخ آهو از دهان یوز ناب

خلق را زایزد عطائی گر عطاهای ترا

خلق بر خود بشمرند الحق نیاید در حساب

هم تو بر حقی و هم خاطب اگر در حق تو

از بر منبر کند بر تو عطاء الله خطاب

بخت بیدار تو دارد مر رعیت را چنانک

دایه طفل نازنین را شیرخوار و شیرخواب

سوزنی را سوزن خاطر بسلک مدح تو

گر بهر حرفی درآرد دانه در خوشاب

در خجالت باشد از طبع سخن پیرای خویش

تا خوش آید یا نیاید شعر او بر شیخ و شاب

در ثناش و در دعاش ارچند نسیانست و سهو

هم ثنا و هم دعا مسموع باد و مستجاب

کمترین پرده سرای کاخ و ایوان تو باد

این مشبک خیمه سیماب رنگ بی طناب

دشمنان ملک تو زین خیمه سیماب رنگ

همچو بر آئینه سیمابند اندر اضطراب

طاق درگاه سرای تست محراب ملوک

هرکه روی آرد برین محراب روی از وی متاب

دیده دریا با دو دل دوزخ بداندیش ترا

تا چو فرعون لعین هم غرق گردد هم بیاب

عالم از عدل تو آباد است و شاه عالمی

تا تو باشی شاه عالم کی شود عالم خراب

خلق عالم زآفرینش همچنان چون بود و هست

تا بباد و خاک و آب و نار دارند انتساب

آنرا لطفست و صفوت نار را نور و ضیا

خاک را حلم و درنگ و باد را خشم و شتاب

تا نباشد در عبارت منقلب چون مستوی

مستوی باب فتحت را مبادا انقلاب

شمارهٔ ۱۴ - در مدح علی بن الحسین ذوالفقار

ای به پیروزی گرفته ملکت افراسیاب

آفتاب ملکی و ملکت چو ملک آفتاب

شرق تا غربست ملک آفتاب و ملک تو

آن او با انقلاب و آن تو بی انقلاب

نور قرص آفتاب از نور رای تست کم

بیش باشد لشکرت از ذره های بیحساب

آفتاب چرخ بر انجم شهنشاهست و تو

بر ملوک عصر شاهنشاهی و مالک رقاب

از قراب صبح تیغ آفتاب از حرب شب

چون برآید تیغ تو چونان برآید از قراب

گر چو تیغ آفتاب آن تیغ بر کوهی زنی

کوه تا کوهان گاو آن زخم را نبود حجاب

جز بپیروزی نتابد بر همایون چتر تو

آفتاب از خیمه پیروزه رنگ بی طناب

سایه یزدان توئی و آفتاب ملک تو

خلق یزدان از تواند انصاف جوی و دادیاب

ز آفتاب و سایه کس را نیست در گیتی گزیر

کافتاب و سایه ار نبود جهان گردد خراب

سایه ای زان سایه پروردند خلق از عدل تو

آفتابی وز تو عالم را ضیاء و نور و تاب

آفتاب بخششی و سایه بخشایشی

زآفتاب و سایه پرسیدم همین آمد جواب

آب ملک از ذوالفقار آبدار تست و نیست

هیچکس از ملک داران همچو تو با فر و آب

نور جرم آفتاب چرخ پوشیده شود

از سحاب ار پیش نور روی او آید سحاب

آن علی کز عکس لمع ذوالفقارش بر فلک

آفتاب از بیم خون آلود رفتی چون شهاب

گر بایام تو بودی چون تو بنشستی بملک

از برای تهنیت یا از برای فتح باب

ذوالفقار خود بهم نامی بپیش تخت تو

تحفه آوردی بخون دشمنانت داده آب

ذوالفقاری نسبتی ای شاه و نوحی گوهری

همچنین دانم ترا شاها بروی مام و باب

عمر تو خواهم چو عمر نوح و اندر دست تو

ذوالفقاری از کمرگاه عدو برده کباب

ملک داریرا بهم در دست تو شاهنشهی است

ذوالفقاری انتساب و ذوالفقاری اکتساب

ملک داریرا شه افراسیابی شرط نیست

ملک ملک تست شاها توبهی ز افراسیاب

حضرت از جاه تو یابد حرمت ام القری

منبر از نام تو باید رفعت ام الکتاب

گفت چون خاطب علی بن الحسین ذوالفقار

از نیام آهخته گردد ذوالفقار بوتراب

شادباش ای آفریده آفریننده ترا

زآفرین صرف و از احسان محض و لطف ناب

از دعای شیخ و شاب از آفت دوران پیر

در امان بادی تو ای اصل امان شیخ و شاب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح شمس الملک

سوی ختا بسفر شد بعزم و رأی صواب

بدفع شر خشم شاه شرع با اصحاب

ز پادشاه ختا جست عدل نوشروان

چو یافت آنچه بجست آمد از خطا بصواب

امان خطه اسلام بود ز اهل خطا

درآمد و شد او از مسبب الاسباب

چو سنگ را نتواند گزید و بوسه دهد

کسی که باشد دعوی نمای معنی یاب

کمر چو نتوان بستن بجاهد الکفار

گشاده به به لکم دینکم ولی دین باب

رقاب اهل هدی در طناب جور و ستم

کسیکه خواست کشیدن کشیده شد بطناب

ملک تعالی مالک رقاب عادل داد

که خسروانرا در طوق امر اوست رقاب

شراب عدل چشاند شکار خصم کند

رعیت و حشم آسوده زین شکار و شراب

چو در سفر برکاب ملک عنان پیوست

بحضرت آمد با شاه همعنان و رکاب

مراد شاه اولوالعزم ازو مختص شد

چنین بود اثر علم یا اولوالالباب

زهی نبیره برهان و سیف و شمس و حسام

حسام حجت برهان سوآل سیف جواب

از آن حسامی وارث که سیف حجت او

بخصم حجت بنمود و در نشد بضراب

سحاب خوانم یا شمس یا همین و همان

بنور زائی شمس و بکف راد سحاب

ز ذره ها که نماید بنور شمس فلک

فضائل تو زیادت بود ز روی حساب

اگر صحیفه القاب تست صفحه لوح

ستوده القاب از تست نی تو از القاب

توئی چو جد و پدر خسرو ممالک شرع

سپهبدان تو صفدار منبر و محراب

متابعان تو از شام تا سحر بسهر

بر اهل بدعت در حرب رستم و سهراب

مبارزانت بتیغ زبان و رمح قلم

خضاب کرده بخون مداد روی کتاب

کجا باشهد ان لا اله الا الله

عمل کنند در آنجا نهاده ای نواب

ز حد چین و ختن تا بحد مصر و یمن

بود ائمه دین را بتو مصیر و مآب

کسی بخواب نبیند نظیر تو چو بدید

گه تعلم تعلیم ناظران تو خواب

بزرگواری میراث داری از اسلاف

مؤثر است ز اسلاف خیر در اعقاب

بر آل برهان شاهی بر آل سیف ملک

ترا سزاست ملکشاه اهل علم خطاب

بحشر در سر پل هر که روزنامه شرع

بر آل برهان خوانده است رسته شد زعقاب

عزیز آل دو عبدالعزیزی از دو طرف

یکی ز جانب مام و دگر ز جانب باب

عزیز مصر بخارا توئی بدین دو نسب

عزیز بادی تا مدت فلا انساب

همیشه تا خطبا نام آن عمر گویند

که هست باب ترا جد و باب او خطاب

خطیب منبر مصر ثنا و مدح ترا

فصیح باد زبان بر معاشر احباب

اگر دگر شعرا کاذبند باکی نیست

بنظم مدحت تو نیست سوزنی کذاب

ترا ز رحمت ناب آفرید خالق خلق

کجا تو باشی باشد مکان رحمت ناب

بهر کجا که روی یا ز هر کجا آئی

مباد جز بطریق بهی مجئی و ذهاب

شمارهٔ ۱۶ - در مدح وزیر نظام الدین

شد برج حمل موکب سلطان کواکب

کز نوبتیانش برتر بهتر بمراتب

گوئی حمل از گنبد پیروزه سلب نیست

جز مرکب پیروزی سلطان کواکب

آغاز سواریش بدو بود و ازو شد

گردان بدگر مرکب چون غازی لاعب

هرگه که شود راکب این مرکب پیروز

سی روز خرامد ز مشارق بمغارب

تا عرض دهد لشکر پیروزه سلب را

بر پشته و صحرای زمین را جل و راکب

چون گشت هوا معتدل آیند پدیدار

اشجار بگلها و باوراق عجایب

بلبل چو مذکر شود و قمری مقری

محراب چمن تخت سمن فاخته خاطب

هان موسم آنست که از بوی ریاحین

بر مشک ختن خاک چمن گردد غالب

گردند سپیدار و سیه بید بمیدان

بر یکدیگر از باد سحر طاعن و ضارب

آنرا که دو بادام جهان بین بود از باد

بیند گل بادام ربودن ز جوانب

ای باد که آری گل بادام ربوده

از بهر موالی ز سمرقند بصاحب

سلطان وزیران ملک آل امیران

ممدوح امیران سخن حاضر و غایب

فرزانه نظام الدین کاندر صفت او

نظام یداع نبود خاطی و کاذب

آرایش صد دفتر دیوان بمدیحش

بر هر سخن آرای بود لازم و واجب

از مکرمت اوست که از منقبت اوست

آرایش دیباچه دیوان مناقب

نبود عجب ار مدح وی انگیخته گردد

بر آب روان از قلم قائل و کاتب

ای قول تو در دینی و دنیائی صادق

وی رأی تو در مملکت آرائی صائب

از ملک تو شمشیر زن لشکر اسلام

بر قیصر و فغفور نهد تاج و ضرائب

آیند بدرگاه تو اشراف و اکابر

بر خدمت صدر تو چنان طامع و راغب

کز وجه زمین بوسی درگاه و سرایت

که برگ رباینده بیحاده جاذب

داری هبت از ایزد وهاب سه نعمت

عیش هنی و طبع سخی و کف واهب

یک بنده وهاب نیابند بگیتی

نایافته صد بار ز جود تو مواهب

از مائده و مشرب و بر و کرم تست

آز و امل اهل هنر طاعم و شارب

هر کس که شراب حسد و حقد تو نوشد

ساقی دهدش مژده ببر کندن شارب

با دولت والای تو اعدای نگون بخت

هستند ز پیروز شدن خاسر و خائب

از نسبت والای تو اندر چمن ملک

چون سرو سرافرازی تو هست مناسب

چون سرو سهی در چمن جاه و بزرگی

بادا علم دولت و اقبال تو ناصب

از مشرق تا مغرب اهل قلم و تیغ

بر خدمت درگاه تو بادند مواظب

نوروز جلالی و سر سال عجم باد

بر صدر تو میمون و بر احباب و اقارب

چندانت بقا باد که ناید عدد سال

اندر قلم کاتب و در ذهن محاسب

شمارهٔ ۱۷ - در مدح نصیرالدین

ای رخ خوبت بمثل آفتاب

چون بمثل گویم بل آفتاب

هیچ شناسی تو که روی ترا

خوانده رهی از چه قبل آفتاب

روی ترا نیست بخوبی بدل

گرچه خوهد بود بدل آفتاب

شکل رخ و زلف تو گیرد اگر

بندد از مشک کلل آفتاب

وان دهن تنگ تو گوئی بنیش

جست مگر نخل عسل آفتاب

دیدن تو آب دواند ز چشم

آب دواند ز مقل آفتاب

ای بصفات رخ رخشان تو

یافته مقدار و محل آفتاب

اکثر اوصاف چگویم که هست

روی ترا وصف اقل آفتاب

از خط مشکین خلل اندر میار

زانکه نپوشد بخلل آفتاب

باده فراز آر چو خون حمل

کامد زی برج حمل آفتاب

برج حمل خانه و کوی تو شد

طلعت دهقان اجل آفتاب

شهره نصیرالدین صدری که هست

بر فلک دین و دول آفتاب

آن شرف دولت عالی که هست

رایش بی هیچ علل آفتاب

هر که ورا دید نشسته بصدر

گوید او هست لعل آفتاب

صبحدمان از قبل خدمتش

سازد چون ماه عجل آفتاب

بر در دربارش بوسه دهد

گشت چو پیدا ز قلل آفتاب

اختر مسعود ورا بر فلک

هست ز خدام و خول آفتاب

از پی اسباب تنعم سزد

مجلس او چرخ و حمل آفتاب

گشت سپروار و ازو دفع کرد

تیر نحوسات زحل آفتاب

ای شده در صدر بزرگان عصر

پیدا چون بر سر تل آفتاب

نور تو پنهان نشود تا نشد

پنهان در زیر بغل آفتاب

عدل تو برداشت ستم از جهان

چون ز گیا قطره طل آفتاب

جمله بخرج کف راد تو داد

آنچه بکان کرد عمل آفتاب

حیلت خصم تو نپوشد ترا

زانکه نپوشد بحیل آفتاب

با تن خصم تو کند خشم تو

آنچه کند بر سر کل آفتاب

بر سر تو جز بسعادت نتافت

از ره تقدیر ازل آفتاب

تا که سپروار مقابل کند

خود را با تیغ جبل آفتاب

در پی اعدای تو بادا بکین

کرده بکف تیغ اجل آفتاب

شمارهٔ ۱۸ - در مدح تمغاج خان

بخت بیدار شهنشه خسرو مالک رقاب

کرد بر بالین غفلت شوربختان را بخواب

دید چون در خواب غفلت رفت ماه نو همی

تیغ خون آلود بر بالین چو تیغ آفتاب

غفلت اندر طاعت سلطان بحق گردن کشی است

گردن گردنکشان را تیغ باید یا طناب

بی طناب این خیمه گردان با زینت که هست

باد رفتار آب کردار و نه باد است و نه آب

تیغ گوهر دار شاهنشاه را ماند بشب

روز بخت شاهرا ماند چو برخیزد حجاب

کافتاب خسروان شرق بنشیند بتخت

سایه یزدان قلج تمغاج خان مالک رقاب

آفتاب و سایه خواندن شاهرا زیبا بود

آفتاب سایه هیبت سایه خورشید تاب

آفتاب و سایه ماند تا جهان عمران بود

کافتاب و سایه گر نبود جهان باشد خراب

خسرو توران کز ایران بر رقاب سرکشان

کم شود سر گر بتوران برکشد تیغ از قراب

شاهرا ایران و توران کسبی و میراثی است

کسبی از تیغ و فرس میراثی از افراسیاب

هر کجا شاه جهان لشگر کشد بر خصم ملک

نصرت و تأیید باشد همعنان و همرکاب

چون مقیمان مصاف شه بیارایند صف

چهره فتح و ظفر را باد بردارد نقاب

جز دل و چشم جهانسوزان نسازد آشیان

بی گمان داغ کمان و تیر چون پر عقاب

تیغ شاه شرق باشد در مصاف خصم ملک

همچنان دریا و هر دریا بود پیشش سراب

از در انصاف شاه انصاف جستن شرط نیست

نیست ناانصاف خوان شاه با انصاف ناب

تیغ شاهنشاه هامون را کند دریای خون

وز دل گردان طعام او بود وز خون شراب

از عتاب و گوشمال شاه منصف زهره نیست

باد بد را فی المثل مالیدن گوش رباب

کبک و شاهین راست عشق ویس و رامین در میان

باز را با غاز ناز و کشی دعد و رباب

کوس رعد آواز شه افکند بر هامون صدا

شد ز عدل شه بصحرا راعی حملان ذئاب

ای دیار مشرق از عدل تو چون دارالسلام

گر سوآل آید ز دارالملک تو گویم جواب

هست دارالملک تو حسن المآب اهل دین

اهل دینرا نیست در دنیا جز این حسن المآب

رحمت نابی رعیت را عطا از کردگار

گرچه باب رحمتی هم بر تو رحمت باد ناب

شیر گردون گر نریزد خون بدخواهان تو

گنده باد و کنده و انداخته چنگال و ناب

خسروا باب سخن مفتوح شد بر طبع من

تا بنظم آرم مدیحت نوع نوع و باب و باب

بسکه مام و باب فرزندان بد بودم بطبع

وز تو اکنون بر بسی فرزند گشتم مام و باب

چون بحد مدح تو دیوان من ثابت شود

هزلها را قول یمحوالله براند از کتاب

تا سیه پوشان نورانی سلاطین را بعید

خطبه آرایند بر منبر بنیکوئی خطاب

هر دعای خطبه کاندر وی صلاح ملک تست

در تو و اولاد باجماع تو بادا مستجاب

عید قربان بر تو فرخ باد و بدخواهانت را

تیغ محنت کرده قربان آتش حسرت کباب

طول عمر نوح بر ملک سلیمان وصل باد

هر دو بر تو وقف باد این بی زوال آن بی مآب

سوزنی بر پادشا گفتی دعا آمین بگوی

در دعای پادشا مزد است و در آمین ثواب

شمارهٔ ۱۹ - شاعر دروغگوست؟

ز روزگار به جان آمدم ز غم بشتاب

اگر بنالم جای است ازین عنا و عذاب

زمانه میدهدم گوشمال و می زندم

مگر که خیک شد ستم زمانه را دریاب

مثل زنند که شاعر دروغگوی بود

خطاست باری نزد من این مثل نه صواب

بباب مدح خداوندگار و قصه خویش

بجان پاک پیمبر که نیستم کذاب

ایا گزیده اولاد پاک پیغمبر

بجاه خویش بدین قصه برنویس جواب

رسید خیل زمستان و آن تموز برفت

که خلق زنده بی آتش همی شدند کباب

زبر و جود تو دارم تمام جامه تن

تمام بقعه و فرزند خود برونق و آب

بصدر بار تو بردارم از جهان حاجت

اگر بیک لب نان باشد و بیک دم آب

ذئاب وار بهر در نرفتم و نروم

وگر روم ز در تو منافقم چو ذئاب

تو آفتابی و مهتاب دیگران و تبش

زآفتاب توان خواستن نه از مهتاب

بتاب سال و مه ای آفتاب فضل و شرف

بر آسمان سعادت بروزگار شباب

بنای جاه تو آباد باد تا به ابد

سرای دولت اعدای تو خراب و بیاب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح ملک مسعود

ماه رجب فرخ فرخنده چه ماه است

کز یازده همتاه ورا رفعت و جاه است

چون یوسف کنعان ملک یازده کوکب

در سال بحرمت ملک یازده ماه است

آمد بسلام ملک مشرق و مغرب

مسعود که عم و پدر سینزده شاهست

بر تکیه گه سلطنت و شاهی هر روز

تابنده چنان چون بشب چارده ماه است

با شاه جهان ماه رجب راست وصیلت

شه ظل الله است و رجب ماه اله است

ماه اصم است این مه و این ماه اصم به

زیرا ملک شرق ز همتاهان تاه است

همتای شه شرق ز کس نشنود این ماه

تا کم نشود زانکه نه حجت نه گواهست

خورشید جهانداران شاهی که مراو را

بیش از عدد ذره خورشید سپاه است

ایزد بنگهبانی او داد جهان را

چون دیده عدلش بجهان نیک نگاهست

از چشم بدان این ملک نیک نگه را

دارای جهانداران دارنده نگاهست

در عمر وی از غایت دیری و درازی

تا شام قیامت نشود روز پگاه است

از آتش اندیشه دل خصم بداندیش

در سوز و گداز آمده چون سیم بکاه است

با باره صرصر تک او روز ملاقات

گر زآهن و کوهست که با صرصر کاهست

گر بزم بود بخشش او دوست فزایست

ور رزم بود کوشش او دشمن کاه است

بر عرصه شطرنج خلاف تو عدو را

مات از سر تیغ و سر طاق و بن چاهست

بر لشگر منصور اگر گردد معلوم

کز صفه دل شاه صف معرکه خواه است

ز آغاز ره انجام به بینند که شه را

پیروزی و تأیید و ظفر بر سر راهست

ترسان و هراسان بهزیمت رود آصف

از صفحه شمشیرش اگر دیو سیاه است

بر صفحه شمشیر تو گوئی که کتابت

لاحول و لاقوة الا بالله است

از حشمت سلطانی او تاج فریدون

چاوش و راقبه و قوقوی کلاهست

ای شاه اولوالامر که شاهان جهانرا

گردنکشی از طاعت تو عین گناهست

از بهر زمین بوس تحیت ملکانرا

ایوان تو محراب وجوهست و جباه است

تعظیم تو در امت پیغمبر آخر

بایسته چو تکبیر نخستین ز صلاه است

در دولت برنای تو هر باهنری را

آغاز غنی گشتن و فیروزی و جاهست

پاداشن نیکان همه نیکی است درین ملک

چونانکه بدانرا ببدی باد فراه است

سهم تو ز اعدای تو ببرید تناسل

کاندیشه جان قاطع هر شهوت و باه است

در آینه دولت تا زنگ پذیرد

در دهر کرا زهره از کردن آهست

اخلاق تو ای خسرو اشراف خلایق

خوشبوی چو مشک تبت و باد هراه است

هر یک ز ضعیفان رعیت برعایت

زی عدل تو تا زنده و لاغر چو گیاهست

هر چند شها پشت و پناه ضعفائی

دانی که دعای ضعفا پشت و پناه است

تا از بر این بر شده دریای نگونسار

هر کوکب سیاره چو شاهی بسپاه است

از خنجر مه بادا تا جوشن ماهی

مک تو و ملک تو که وقت آمد و گاه است

بادا بجهان مسند و گاه تو مزین

تا زینت شاهان بجهان مسند و گاه است

شرم است مرآنرا که بایام تو خسرو

در سر هوس فاسد و سودای تباه است

چشم و دل اعدای تو دریا و سقر باد

تا در سقر و دریا میزان و میاه است

شمارهٔ ۲۱ - در مدح قدر طغان خان

بخت یار قدر طغان خانست

فتح کار قدر طغان خانست

بخت یار کسی است کز بن گوش

بختیار قدر طغان خانست

صاحب ذوالفقار از آنکه بنام

در جوار قدر طغان خانست

بدل ذوالفقار او به نبرد

ذوالفقار قدر طغان خانست

چشم ذوالفقار نصرت حق

حق گذار قدر طغان خانست

قدرت آل نوح در کشور

ز اقتدار قدر طغان خانست

در جهان هر کجا جهانداریست

از تبار قدر طغان خانست

قبله جمله جهانداران

صدر بار قدر طغان خانست

گردن سرکشان ز بار منن

زیر بار قدر طغان خانست

شجر ملک و دین ملت را

برگ و بار قدر طغان خانست

حسن جمشید و فر افریدون

در عذار قدر طغان خانست

از ره بندگی بگوش سپهر

گوشوار قدر طغان خانست

بر فلک آفتاب شیر سوار

نی سوار قدر طغان خانست

شیر گردون بترس و بیم و هراس

از شکار قدر طغان خانست

آسمان گر شکار شیر کند

مرغزار قدر طغان خانست

روز بازار شغل عزرائیل

کارزار قدر طغان خانست

ملک جان ستان ز دشمن ملک

جان سپار قدر طغان خانست

سبزه زار سر عدو بمصاف

لاله زار قدر طغان خانست

تیغ نیلوفری از آنکه بدست

لاله کار قدر طغان خانست

خصم را بهترین ظفر که مباد

زینهار قدر طغان خانست

از همه کارها جوانمردی

اختیار قدر طغان خانست

عارض سیم و چهره دینار

بنگار قدر طغان خانست

اصل و فرع ستایش شعرا

از شعار قدر طغان خانست

یمنی تیغ در یمین و نگین

در یسار قدر طغان خانست

این چهار است اصل و باقی فرع

هر چهار قدر طغان خانست

بدعا و ثنا شبانروزی

یاددار قدر طغان خانست

در کنار فلک قرار زمین

از وقار قدر طغان خانست

تا زمین است ملک روی زمین

برقرار قدر طغان خانست

شمارهٔ ۲۲ - در مدح شمس الدین

در دل هر که مهر ایمانست

مهر شمس حسام برهانست

آنکه بر ملک و دین جد و پدر

ملک کامران و سلطانست

پادشاهی که حرب لشگر او

از سوآل و جواب ایمانست

مدد او چو بحث حرب شود

از حدیث رسول و قرآنست

چون دو لشگر مصاف راست کند

هر کجا اوست فتح با آنست

پیش هفتاد صف بدعت ور

سپه آرا و مرد میدانست

شیخ الاسلام اهل اسلام است

که هنوز از شماره صبیانست

از بزرگان بدانش افزونست

گرچه زیشان بسال نقصانست

نه بزرگان چو بنگرند بدو

بحقیقت ز عمر تاوانست

ای بزرگی که مثل تو بجهان

همچو آب حیات پنهانست

در الفاظ تو بجان عزیز

بخرند اهل علم و ارزانست

لفظ تو در بحر خاطر تست

خاطرت نیز بحر عمانست

بر براق بهشت فخر کند

مرکبی کز تو داغ بررانست

هر کجا مرکب تو گام زند

زیر نعلش ریاض رضوانست

از خرامیدن رکاب تو شاه

جنت و خلد هر دو یکسانست

خلدوار است خانه ای که درو

کمترین بنده تو مهمانست

گفتن وصف آن سرای که تو

میهمانی درو نه امکانست

بر تو مهمان نثار کردن جان

بر خداوند خانه آسانست

در بخارا دلی مدان امروز

که نه در فرقت تو بریانست

وز جمال تو اهل نخشب را

دل و جان چون بهار و بستانست

یوسف عهدی و دو شهر بتو

این چو مصر است و آن چو کنعانست

این و آن هر دو ملک و ملک تواند

وز تو بر هر دو جای فرمانست

شرف شمس تا بود بحمل

خانه ماه تا که سرطانست

شمس اقبال تو مشرف باد

خود مه دولت تو تابانست

تا سپهر شریف را مادام

گرد خاک کثیف دورانست

بر مراد تو باد دور سپهر

دور او تا بحکم یزدانست

باد یزدان نگاهبان ملک

علم تو دینش را نگهبان است

شمارهٔ ۲۳ - در مدح وزیر شمس الملک

ای صاحبی که خطبه دولت بنام تست

کوس شهنشهی زده بر طرف بام تست

جام جهان نمای دل تست و شاه را

اندر جهان نظر بنمودار جام تست

دلرا بجای جام نمودی بچشم شاه

تا شاه کامگار بدید آنچه کام تست

او کام دل ز مصلحت ملک خویش دید

این دل نمودن تو زعقل تمام تست

ترتیب ملک داشتن شاه شمس ملک

چون زر پخته از دل چون سیم خام تست

بی غل و غش وزیری سلطان شرق را

بی غل و غش بدین دو سبب احترام تست

نامی تری ز صاحب عباد و در جهان

سایر چو نام صاحب عباد نام تست

بر مسند وزارت و در محفل صدور

خیرالکلام اهل کفایت کلام تست

بی بار منتی و کرام و کبار را

گردن زبار منت در طوق وام تست

از جاه پادشاه جهان مالک الرقاب

هر خواجه ای که خواجه تر است آن غلام تست

دشمن نهاده دام که تا صید او شوی

ز اقبال شاه دام نهنده بدام تست

با دشمنان شاه الدالخصام باش

مندیش از آن کسی که الدالخضام تست

رامند خلق مرفلک تند را از آنک

دربند بندگی فلک تند رام تست

از دست جور دور فلک آن کسی امان

یابد که در حمایت و در اهتمام تست

حضرت ز عدل شاه چو دارالسلام شد

حاضر در او کسی است که اهل سلام تست

ننهد قدم بدین در دارالسلام در

هر کس که در عتاب شه و در ملام تست

تیغ قدر طغان خان زانست مستقیم

کش در دماغ وسوسه انتقام تست

نزد شه بلند مقامی قوی محل

حاشا که دیگری بمحل و مقام تست

ز اقبال شه سرای تو بیت الحرام شد

احرام اهل عقل به بیت الحرام تست

از کلک تست نصرت دین محمدی

گو بهر دفع خصم تو کلکم حسام تست

باد از حسام شاه چو کلک تو سر زده

آنرا که سر نه بهر زمین بوس گام تست

ای صاحبی که بر فلک آبگون هلال

در رشک نعل مرکب خرم خرام تست

شو بر فلک سوار ز همت که بر فلک

انجم ز بهر زینت زین و ستام تست

ملک جهان ز دولت تو بر نظام باد

با دست و کلک و لفظ که خور بر نظام تست

تا عام نام سال بود شهر نام ماه

اقبال را نظر بسوی شهر و عام تست

آن شهر و عام تو که درآمد خجسته باد

بر آنکه نیکخواه بود خاص و عام تست

احوال من قوام تو بر تو بیان کناد

زیرا وکیل محترم من قوام تست

شمارهٔ ۲۴ - در مدح شمس الملک

هر کجا شاه جهانرا سفر است

فتح بر فتح و ظفر بر ظفر است

ظفر و فتح شهنشاه جهان

از جهان داور پیروزگر است

خسرو مشرق و چین شمس الملک

که چو شمس فلکی مشتهر است

ملک داراست چو شمس فلکی

ملکش از خاور تا باختر است

زآنچه مرشمس فلک را ذره است

عدد لشگر او بیشتر است

چو کشد لشگر دشمن شکرد

شاه لشگرکش دشمن شکر است

دشمن شاه جهان شمس الملک

سایه وار از پس دیوار در است

نتواند بملاقات افتاد

که بمردانگی زال زر است

یک جهان دشمن شاهند ولیک

همه را دشمن دور قمر است

ملک شرق علی بن حسین

که بانصاف و بعدل عمر است

ذوالفقاری نسب و نوحی اصل

شرف و رتبت اصل گهر است

از برون خانی ملک ار بگذشت

از طغانخانی او در گذر است

پنج نوبت را اهل است و سزا

که جهاندار ز پنجم پدر است

جز کمربند زمین بوسش نیست

هر که در روی زمین تاجور است

چون کمربندان در خدمت شاه

آسمان است و مجرداش کمر است

آسمان را بهزاران دیده

در شهنشه بسعادت نظر است

نیست غایب نظر سعد از شاه

شاه اگر در سفر و در حضر است

سفر شرق شه مشرق را

باد فرخنده که فرخ سفر است

اختیار سفر خسرو شرق

قاف تا قاف صلاح بشر است

مرکبش سیر قمر دارد و هم

چون قمر راه بر و راه بر است

زین سفر زود خرامد بحضر

شمس ملک آنکه براقش قمر است

حافظ و ناصر او باد خدای

این دعا تیر بلا را سپر است

تا زمین است و فلک از بر او

آن یکی سرکش و این پی سپر است

بی سپر باد سر دشمن او

چو زمین گرچه ز افلاک بر است

شمارهٔ ۲۵ - در مدح شمس الملک

تا مرا بر رخ خوبت نظر است

دلم آسوده ز هر خیر و شر است

مکن از عشق مرا منع که عشق

سیره و عادت نوع بشر است

نه همین بوس و کنار از تو خوهم

که جز اینم بتو کار دگر است

کاسه و کیسه ام از دور فلک

این تهی از می و آن یک ز زر است

شمع بزم دگرانی و مرا

ز آتش دل بسر اندر شرر است

گر تو بیدادگری جانا من

داد خواهم ملک دادگر است

ملک عادل آن شمس ملوک

که ز انجم سپهش بیشتر است

عدد ذره خورشید فلک

کمتر از لشگر آن باهنر است

هر که بر درگه او برد پناه

ایمن از فتنه دور قمر است

هست آن نخل ببسان جهان

که سخا و کرمش برگ و بر است

آن نهالیست عدویش بزمین

که تهی از بر و برگ و ثمر است

در شجاعت بعلی می ماند

عدل او گوئی عدل عمر است

خطر و جاه مراو را باشد

دشمن جاه وی اندر خطر است

اثر خشم وی و لطف ویست

هر چه در گیتی نفع و ضرر است

دوستش را بجنان باشد جای

بسقر دشمن او را مقر است

آن جهان نیست جحیم او را جای

کاین جهان نیز برایش سقر است

گرد آفان جهان خسرو ما

سال و مه همچو قمر در سفر است

عدل او گرد جهان میگردد

اگر او خود بسفر یا حضر است

مدحش ار چند مطول گویم

باز چون مینگرم مختصر است

مهر آن شاه گزین گر که ترا

آرزوی شرف و جاه و فر است

بنده اش باش که در بندگیش

شاهی گیتی کمتر اثر است

خطر و جاه اگر می خواهمی

خدمتش مایه جاه و خطر است

تا جهانست جهاندار بود

زانکه او خسرو عالی گهر است

خسروی در خور بدگوهر نیست

اوست خسرو که به گوهر سمر است

شمارهٔ ۲۶ - در مدح وزیر صدرالدین

صدری که بر صدور زمانه مقدم است

درگاه او چو کعبه شریف و معظم است

اندر میان آدمیان چون فرشته است

وندر دل فریشتگان همچو آدم است

زی آنکه او فریشته و آدم آفرید

جون آدم و فرشته عزیز و مکرم است

آن صدر کیست صاحب عادل که در جهان

صاحب قران و صاحب صدر مسلم است

از رأی روشن وی و تدبیر محکمش

روشن جهان و قاعده ملک محکم است

در ملکت عجم سر هر محترم ویست

چون در عرب سر سال از محرم است

زیر نگین اوست سراسر همه جهان

گوئی مگر که خاتم او خاتم جم است

ذخرالملوک اوست و سراسر همه جهان

از دولت خجسته سلطان عالم است

دانست آن شهنشه عالم که آن بزرگ

اندر خور وزارت سلطان اعظم است

اندر بزرگواری او نیست هیچ شک

وندر بزرگواران مانند او کم است

ای صاحبی که کف حداد تو روز بزم

خورشید ذره پرور و ابر گهر نم است

فرخنده فال صدری و دیدار روی تو

منشور شادمانی و بیزاری از غم است

با همت رفیع و کف راد تو

پست است اگر سپهر و بخیل است اگر یم است

گر فی المثل باکمه و ابرص نظر کنی

بی آنکه در تو معجز عیس بن مریم است

بینا شود بهمت تو آنکه اکمه است

گویا شود بمدحت تو آنکه ابرص است

در زیر نعل مرکبت ار خاگ گل شود

آن بر جراحت دل مظلوم مرهم است

ور باد جود تو بوزد بر نیازمند

با وی همه خزائن قارون فراهم است

از عدل تو هر آنچه بگفتم نه مشکل است

وز جود تو هر آنچه بگویم نه مبهم است

در دین پاک خاتم پیغمبران ز عدل

تو خاتمی و نام تو چون نقش خاتم است

خورشید اهل دین ببقای تو روشن است

دیبای آفرین بثنای تو معلم است

در خورد تست خاتم اقبال و سروری

چونانکه رخش رستم در خورد رستم است

با حاسد تو دولت چون آب و روغنست

با ناصح تو ساخته چون زیر پا نم است

مهر تو بر ولی و خلاف تو بر عدو

آن چون بر جنان خرم این چون جهنم است

گویم اگر عدوی تو کلبست راستست

ور چند با شجاعت و باسهم ضیغم است

هرچ آورد بچنگ همه بهره تو است

وین اندرو نشانه کلب معلم است

از عکس و لمع اختر رخشنده هر شبی

تا آسمان بگونه پیروزه تارم است

بر تارم هوای دل خود نشاط کن

با مهوشی که قبله یغما و تارم است

گردون خمیده میرود ار راست بنگری

تعظیم آستان ترا پشت او خم است

شمارهٔ ۲۷ - در مدح وزیر

ای روز عید خلق وز خلق را نجات

بر تو بخیر باد و سعادت شب برات

باشد بلی بخیر و سعادت برات تو

چون خلق را زعدل تو باشد زغم نجات

در دیده مروت و اندر تن خرد

شایسته چون حیائی و بایسته چون حیات

از بهر تازه بودن دلهای خاص و عام

پیوسته درفشانی چون ابر بر نبات

بر اعتقاد تست دل عام را قرار

بر رأی تست قاعده خاصر اثبات

صاحب توئی و صاحب دولت توئی و هست

دولت بتو فروخته خود را ببیع بات

گر در میان بادیه جوئی نشان کنی

آنجا رود بدولت تو دجله و فرات

هر شاهرا که چون تو وزیری بود بود

شطرنج ملک خصم رسیده بشاه مات

از فتح سومنات وز محمود زاولی

باقیست زنده نامی و او یافته وفات

محمود شاه مشرق دخر الملوک را

دیدار تو وزیر به از فتح سومنات

بهتر ز سومنات گشائی بنوک کلک

بر فال نیک چون بگشائی سر دوات

از خالق کریم سوی تو کرامت است

وز تو بخلق او همه بر است و مکرمات

دادی زکات جاه بسی بندگانش را

ایزد کناد جاه تو افزون ازین زکات

باز آمده به خیر و سعادت برات تو

پذرفته باد روز و شبت روزه و صلات

گر نیک بنگرند به لطف و به قهر تو

دانند کاین حیات دهد وآن دگر ممات

من بنده را نجات ده از محنت زمان

ای روز عید خلق و ز غم خلق را نجات

شمارهٔ ۲۸ - در مدح سعدالملک وزیر

رسیده ماه محرم بسال پانصد و شصت

ببارگاه وزیر خدایگان بنشست

که تا نظر کند اندر جمال طلعت او

که هیچ شه را مانند او وزیری هست

خجسته رأی و همایون لقا و فرخ فال

دراز عمر بعدل و ز ظلم کوته دست

ستوده سیرت و پاک اعتقاد و نیکو ظن

بدل خدای شناس و بتن خدای پرست

سر وزیران صدر بزرگ سعد الملک

که سعد اکبر ناظر بود بوی پیوست

در سعادت نام خدایگان مسعود

گشاد بروی بخت آنچنانکه نتوان بست

اگر نه عدل شهستی و نیک رائی او

شدی سراسر کار جهان تباه و تبست

ز باغ دولت شاه جهان بخلق جهان

گل سعادت او بوی داد و خار نخست

زخار غم دل و جان کسی که در دل او

درخت دوستی و مهر او نرست نرست

هر آنکه جست مراد وی از جهان حاصل

ز چنگ جور و عنا جست ور نجست نجست

بلند همت صدری که همچو جرم زمین

بجنب همت او آسمان نمایت پست

بگوهر از همه آزادگان شریفتر است

بر آن قیاس که یاقوت ناروان زجست

ز باده کرده کرم و لطف نوش لذت او

سران روی زمین اند خرم و سرمست

به کام حاسد او چون کیست باد انوش

به کام ناصح او همچو نوش باد کیست

به سال پانصد و شصت این قصیده گفتم و خواست

بقای عمر ورا شش هزار و ششصد و شصت

جهان بکام و مرادش رفاه تا ماهی

بکام حاسد او چون بکام ماهی شست

شمارهٔ ۲۹ - در مدح محمدبن ابی بکر

دل مرا دل معشوق من موافق نیست

وگر موافق باشد ز عشق لایق نیست

موافقت ز دل عاشقان پدید آید

موافقت نپذیرد دلی که عاشق نیست

از آن بسی که بخوشی چنان نباشد شهد

وزان رخی که بلعلی چنو شقایق نیست

موافقست مرآنرا که نیست عاشق او

مرا که عاشق اویم چرا موافق نیست

بوعده صادق باشم چو او بخواهد جان

ازو چو بوسی خواهم بوعده صادق نیست

علایق همه عالم بعشق نامزد است

کسی که عاشق نبود درین علایق نیست

ز عشق فسق پدید آید آخر از چه سبب

کسی که در شره عاشقی است فاسق نیست

ز عشق دست بدارم که برد دل زکفم

دلی که جز صدف حکمت و حقاین نیست

سپرده ام زارادت تمام هستی خویش

بدان دلی که چنو آگه از حقایق نیست

بخاطری که چنو دوربین و روشن نیست

بدان دلی که چنو تیزفهم و حاذق نیست

کنم مدیح کریمی که از گذشت حرم

جز آستانه او قبله خلایق نیست

همه خلایق دانند کان بجز دهقان

محمد بن ابی بکر عبد خالق نیست

عطا دهنده جوادی که گر بیندیشی

ثنای هیچ کسی بر عطاش سابق نیست

بآشنا و به بیگانه جود اوست رسا

اگر سوابق هست و اگر سوابق نیست

در سخا و کرم را گشاد بر همه خلق

مگر بر آنکه زبانش جری و ناطق نیست

نکوترین طرایق طریق خدمت اوست

که اعتقاد وراسوی بر طرائق نیست

جمال خلق لطیفش بصورت عذر است

بر آن جمال ندانم کسی که وامق نیست

ز خاک پایش نور حدایق افزاید

کر آب رویش جز نزهت حدائق نیست

حقوق نعمت او را اگر بود منکر

بود کسی که شناسنده حقایق نیست

جز او بمن صلت گندمین همی نرسد

وکیل او را گوئی جز او جوالق نیست

مزاح و طیبت کردم بدان ترا که دلم

به از شنیدن آن هیچگونه شایق نیست

فلک تفوق دارد چو بنگری بزمین

وگر به همت او بنگزیش فائق نیست

غلام روشن رایش چو بنگری بخرد

بجز که چشمه خورشید در مشارق نیست

بدور دولت هر کس منافقان بودند

بدور دولت او هیچکس منافق نیست

میان دلها فرقست و هیچ دل از دل

بباب دوستی و مهر او مفارق نیست

ز رازقست ورا روزی از در همه خلق

چه روزیست که آن بنده را زرازق نیست

همیشه تا بخداوند خالق و رازق

جز اعتقاد موثق صحیح و واثق نیست

صحیح و واثق باد اعتقاد دین و دلش

مبین بعصمت خالق که وهم لاحق نیست

حریق باد دل حاسدش بنار حسد

که همچو نار حسد هیچ نار حارق نیست

شمارهٔ ۳۰ - در مدح تاج الدین محمودبن عبدالکریم

تاج دین محمودبن عبدالکریم است آنکه هست

از می احسان او گیتی پر از هشیار روست

صاحب دیوان استیفا که اهل فضل را

اندر او اهلیت صاحب قرانی بود و هست

از دوات کله گیسوی منیر افسر بکلک

بر سر اهل هنر افسر نهاد و کله بست

چون برآرد ماهی زرین نقش انگیز او

قطره از قلزم قطران بقدر نیم شست

بر بساط سیمگون از دست دریا جود او

نقش مشک آثار خیزد دام دام و شست شست

عمرو و زید عصر دل خستند و در بستند بخل

سائلان و زائران را پشت خست و دل شکست

تاج دین در عمر خود روزی چو عمرو و زید عصر

زائری را در نبست و سائلی را دل نخست

رسم و آئین بخیلی جود او منسوخ کرد

شد یقین کان رسم و آئین تباه است و تبست

همتی دارد چنان عالی که چرخ برترین

با فرودین پایگاه همتش دونست و نیست

گر بچشم همت خود بنگرد بر دست خویش

آید اندر چشم او چون بر سخا بگشاد دست

اطلس رومی عبا زر نشابوری سرب

در عمانی شبه یاقوت رمانی جمست

هست فتوی فتوت را قلم در دست او

پاسخ فتوی نعم راند بجای لاولست

لفظ و او شیرینتری دعوی کند بر انگبین

این کسی داند که داند انگبین را از کبست

هر که اندر سایه اقبال او مسکن گرفت

از سموم فاقه ادبار و محنت جست و رست

زانکه در کردار نیکش چشم بد را راه نیست

بدسگال دولتش را دل درید و دیده خست

خلق ایزد را ازو شکر است و آزادی مدام

همچنین باشد همی آزاده و ایزد پرست

خوار باد و خسته دل بدخواه جاه و دولتش

گر ببغداد اسپ و ری یا در تخارستان و بست

سوزنی در مدح وی با قافیت کشتی گرفت

قاضیت شد نرم گردن گرچه توسن بود گست

شمارهٔ ۳۱ - در مدح تاج الدین

ای یافته تاج نسب از صاحب معراج

هستی به لقب دین همایون ورا تاج

همنام تو است و پدر تو بدو خوشنام

جد تو رسول قرشی صاحب معراج

شاه شرفی تاج تو است از نسب تو

تاجی که نه غصب است نه آورده زتاراج

ملک تو نه ملکی است بشمشیر گرفته

کی ملک بشمشیر توان کردن از عاج

از نسل حسین بن علی شاه شهیدی

نز تخمه جمشیدی و نز گوهر مهراج

آن شاه که گویند بجنت برد آن را

از جور که مرخون ورا ریخت زاو داج

منهاج سخا و کرم و جود و فتوت

جد تو نهاد دست و توئی رهرو منهاج

از منهج مهر تو بجز خارجی شوم

از امت جدت نکند هیچکس اخراج

طاوس ملایک بنوا مدح تو خواند

اندر قفس سدره چو قمری و چو دراج

گیسوی تو شهبال همای نبوی دان

بوینده چو مشک تبت و تنکت تمغاج

گر مدعیان گیسوی مشگین تو بینند

دانند که نز جنس همانست غلیواج

از نور جبین تو بود روز منور

وز گیسوی مشگین سیاه تو شب داج

از روی هواخواهی سادات دلم هست

پیوسته بدیدار شب و روز تو محتاج

تصویر کنم مدح تو بر خاطر روشن

وز نوک قلم نقش کنم غالبه بر عاج

دیباچه دیوان خود از مدح تو سازم

تا هر ورقی گیرد ازو قیمت دیباج

در مدحت صدر تو منم شوشتری باف

دیگر شعرا آستری باف چو نساج

بی فکرت مداحی صدر تو همه عمر

حاشا که زنم یک مژه را بر مژه با کاج

جفت دل من کرد هوا خواهی سادات

هنگام مزاج تن من خالق ازواج

نامم بثناگوئی و مدح تو نوشتند

آنگه که سرشته شدم از نطفه امشاج

تا بدرقه از دوستی آل علی نیست

بر قافله دین هدی دیو، نهد باج

کعبه است دل من که بدان کعبه نیاید

بیدوستی آل نبی قافله حاج

هرگز بسوی کعبه معمور دل من

حجاجی ملعون نخوهد گشتن حجاج

تا تاج بود زینت فرق سر شاهان

وانداختن تیر بود رسم بآماج

تو تا حور ملک شرف بادی و اعدات

بر آتش غم سوخته همواره چو در تاج

آماجگه تیر عنا باد حسودت

وز خون جگر برزخ اعدای تو امواج

شمارهٔ ۳۲ - در مدح تاج الدین

ای فلک سوخته داده بر کف تاج

هیچ نیکی ز تو نداشته ماج

بخت نیکت چو بچه ماج دهان

در نهاده بآستان تو ماج

دل اعدات در تنوره غم

چو بخاکستر اندرون کوباج

رخ احباب تو طری چون گل

خوش و شیرینتر از گلاب و کلاج

چشم بد خواه تو خلیده بخار

هم بر آنسان که سیخ در تیماج

دولت از خاج گوش بنده تو

بنده را حلعه در کشیده بخاج

هر مرادی که داری اندر دل

بتو آید چو کوز در معلاج

آن رسیده بجان دشمن تو

که ز عریر علاء دین و قماج

منم آن شاعری که شعر منست

حب بی قیل و قال و بی مج و ماج

گفته من حلالزاده طبع

نبوم مرخسوک را بازاج

شعرائی کم آرزو کم قیمت

از در مصر تا حد طعماج

از همه شاعران منم افصح

همه را از منست بر سر تاج

همچو من شاعری بجد و بهزل

نیست در روم و خلخ و قیجاج

قدر من بنده خود بود مجهول

قدر دانی بدی بگیتی کاج

تا نهد فرق خار را از گل

بید را تا دهد تمیز ز کاج

نیست غیر از عطای خواجه دگر

درد فقر مرا دوا و علاج

صاحبا ایکه در سخا و سخن

بستانی ز معن و حسان باج

به سخا و بزرگواری خویش

نگذارم به دیگری محتاج

شمارهٔ ۳۳ - در مدح رکن الدین تمغاج خان

اعلی خدایگان جهان از سفر رسید

منت خدایرا که بفتح و ظفر رسید

تمغاج خان اعظم مسعود رکن دین

کز وی بسعد اکبر و اصغر نظر رسید

شاهی که ماه رایت منصور او بقدر

از ماه برگذشت و بخورشید در رسید

خورشیدوار تیغ کشید و بهر کجا

در ملک سایه بود بدان سایه بررسید

شاه ممیز متمیز بنیک و بد

کزوی جز بنیک و بد و نفع و ضرر رسید

لشگر بحرب یاغی و طاغی دلیر کرد

تا باغ و بوستان ممالک ببر رسید

صیت و صدای کوس و مصافش بنصر و فتح

از شرق تا بغرب بهر بحر و بر رسید

از طعن و ضرب تیغ و سنان در صف نبرد

بر هر نئی صریر نهاد و بسر رسید

بر فرق دشمنان ملک تیغ بندگانش

هر ضربتی ز کوی کله تا کمر رسید

سیمرغ را بتهمت طوطی چو بابزن

مرکبک را ز سینه سنان در جگر رسید

اعدای شاه را بلب آمد چو درفتاد

آتش بمرغزار و بهر خشک و تر رسید

گردان کارزاری پیکار جوی را

از سهم شاه کار باین المضر رسید

زی مستقر شاهی خود شاه بازوار

پرواز کرد و باز بدین مستقر رسید

دشمن شکار کرده و مقهور کرده خصم

زاحوال او مبشر خیرالبشر رسید

شاهنشهی که جنت دنیاست حضرتش

چون از سفر بحضرت نزدیکتر رسید

گرد نعال و همهمه باد پایگانش

خوش چون سماع و سرمه بسمع و بصر رسید

از فر شاه جنت دنیا بخرمی

با جنت النعیم بهم در بدر رسید

اندر دل مقیم و مسافر ز عدل شاه

شادی مقیم گشت چو شاه از سفر رسید

بی آنکه شاه مژده وری نصب کرده بود

جان از قدوم شاه بدل مژده ور رسید

منت خدایرا که ز حظرت بقهر خصم

دشمن شکر برون شد و دشمن شکر رسید

ای بر سپهر سلطنت مشرق آفتاب

نور تو تا بخاور از باختر رسید

هر شاهرا زمسند و گاهست زیب و فر

باز از تو گاه و مسند را زیب و فر رسید

تیغ تو از قضا و قدر بهره مند بود

اعدات را بلا ز قضا و قدر رسید

خون گردد آب در شمر از سهم تیغ تو

چون وقت آب خون شدن اندر شمر رسید

آش سیاست تو کلاغان و کرکسان

خوردند و باز نوبت جنسی دگر رسید

تو کامران و خرم و خوشدل بخسروی

بنشین که خسرویرا شیرین ببر رسید

افراسیاب وار زعیش آی سوی جشن

کاین عیش و جشن با تو زببچه پدر رسید

ای سوزنی بمدحت سلطان گوهری

گاه طویله کردن در و گهر رسید

از عسکر طبیعت و عمان خاطرت

مشگ شکر گشادی و درج درر رسید

در بارگاه شه شکر و در نثار کن

گاه نثار کردن در و شکر رسید

طول بقای شاه جهان خواه و مدح گوی

عمر طویلت ار بدمی مختصر رسید

هم در ثنای شاه زن آندم کز آن ثنا

عمر مدید و عیش هنی بر اثر رسید

عمر مدید و عیش هنی شاهرا سزد

قطع کلام بر سخن معتبر رسید

بیش از ستاره باد شها سال عمر تو

هم بیش از آنکه و هم ستاره شمر رسید

شمارهٔ ۳۴ - در مدح سلطان محمود تمغاج خان

عید شاه خسروان مسعود میمون فال باد

طایر میمون او مسعود پر و بال باد

پر و بال طایر میمون شه بی عید و عید

بر خلایق سایه دار دولت و اقبال باد

بخت پیروز شه روی زمین را بر سپهر

سعد اکبر باد عم و سعد اصغر خال باد

تا بچشم شه نماید خوب روئی آن نگار

از لیالی بر رخ دلبر چو زلف و خال باد

تا قیام ساعت اندر طول عمر شاه شرق

ساعتی روزی و روزی ماه و ماهی سال باد

آفرین گویان چو گویند آفرین کردگار

بر قلج تمغاج خان آنشاه اعدا مال باد

گر بگنج آفرین و مال دارد شاه میل

آفرین از گنج ما وز گنج اعدا مال باد

هر که تخم کین شه کارد چو وقت داس گشت

داس بر دارنده را دست اجل کیال باد

هر که یال از طوق طوع شاه برناید بقصد

تیغ قهر اوش همچون طوق گرد یال باد

احسن الاقبال شاهست از همه شاهان عصر

احسن الاقبال شاهان احسن الاحوال باد

کسوت عدل ملک با کسوت عدل عمر

در طراز دادورزی بر یکی منوال باد

هر که او از انس و جن از اولیای شاه نیست

نام او اندر جوامع ماله من وال باد

بر صراط عدل و احسان شاه زامر لایزال

ثابت الاقدام بی تحریف و بی زلزال باد

روز دار و گیر و دار و برد میدان نبرد

هر غلام شه بمردی هم نبرد زال باد

هر صف آیندگان شاهرا از دوستی

نصرت و فتح از صف دشمن باستقبال باد

هیأت شیر شرر آیات شه را پیش صف

هیبت شیر نصابات قدر چنگال باد

خسروا خصم تو چون نالست و خشمت آتش است

نال اگر سردی فروشد آتش اندر نال باد

پایگاهی کوسری جوید درخت کج بود

کژ برآید زار تا در دست استیصال باد

بار نال لشگر آمال اهل بغی را

تیرباران سپاهت لشگر آجال باد

رأی تو بر رأی دشمن دست تو بر دست خصم

غالب و قاهرتر از آجال بر آمال باد

روی دشت کارزار از خون حلق دشمنانت

همچو جیحون در بهار از سیل مالامال باد

هوش و حال اهل بغی از هیبت تیغ تو رفت

هر که یاغی شد ز تیغت رفته هوش و حال باد

عنف تو بر دشمنان کرد آنچه بایست و کند

لطف تو بر دوستان چو دایه بر اطفال باد

تا زهل علم و حکمت قیل و قالی باقی است

در سرای یار تو زین امر قیل و قال باد

از ثنای اهل حکمت وز دعای اهل علم

بر تو ملک دین و دنیا مستقیم الحال باد

تا ز عین و یا و دال آمد مرکب اسم عید

سال و ماه تو سراسر عین و یا و دال باد

تا بروز اول شوال باشد عید فطر

بر تو هر روزی چو روز اول شوال باد

سوزنی العود احمد مدح شه را شو معید

عید شاه خسروان مسعود میمون فال باد

شمارهٔ ۳۵ - فی مدح السلطان

خدایگان فاضل خدای یار تو باد

قرار ملک تو بر تیغ بیقرار تو باد

ز بیقراری تیغت سپهر را ماند

سپهر گفته بتیغت که کار کار تو باد

ز گوهر است شها روی تیغ تو چو نگار

گهر نگار بدست گهر نثار تو باد

ظفر چو تیغ بدست تو دید گفت بتیغ

همه سلامت آنروی چون نگار تو باد

چو فتح دید کشن اسب تو باسب تو گفت

همه سعادت آن زلف مشکبار تو باد

بنفشه و سمن میغ تیغ تو ملکا

بلاله کاشتن دشت کارزار تو باد

بکارزار و بکاریز خون گشادن خصم

بنفشه زار و سمن زار و لاله زار تو باد

زدوده تیغ گهردار رنگ داده بخون

بنفشه و سمن و میغ لاله کار تو باد

بنام تست جهانگیری و جهانداری

همه بسیط جهان صیت گیرودار تو باد

چو ماه باحشمی یک سواره چون خورشید

شکست صد صف دشمن زیک سوار تو باد

از آسمان نظر سعد اکبر و اصغر

ببخت و طالع و نام بزرگوار تو باد

بهر دیار که اسلام قوتی دارد

دعا و خطبه بنام تو و تبار تو باد

تبارک الله ای شاه خسروان محمود

ز نام تو رقم سعد بر دیار تو باد

شکستن سپه و دستگیر کردن خصم

نهاد و رسم و ره و سنت و شعار تو باد

توئی بمملکت شرق شاه شاه شکار

که بر تو دعوی خصمی کند شکار تو باد

بزینهار خدای اندری ز چشم بدان

رعیت تو ز هر بدان بزینهار تو باد

علی نبرد شهی فرق هم نبرد ترا

دو رویه تیغ تو قمقام ذوالفقار تو باد

بقهر کردن خصم ای شه فریدون فر

ز تازیانه تو گرز گاوسار تو باد

بدار دنیا در باغ دین ز دوحه عدل

طراوت از گل بیخار کامگار تو باد

بکام و حلق رعیت ز کامکاری تو

رسیده شربت انصاف خوشگوار تو باد

عمر عدالت و عدلی علی شجاعت و جود

سبیل وسعت هر دو قدم گذار تو باد

قریر دیده فتح و ظفر بشرق و بغرب

ز جنبش سپه توتیا غبار تو باد

ملوک روی زمین را بخلعت و تشریف

نگین و تاج و سریر از سرای یار تو باد

نبی مدینه محفوظ خواند حضرت را

مدینه کاخ و سرای تو و حصار تو باد

چو تیغ شاهی شایسته یمین تو شد

نگین سلطنت اندر خور یسار تو باد

چو پادشاه نشینی باختیار تو بود

بپادشاه نشاندن هم اختیار تو باد

ز نسل هشت ملکزاده تا بهشت هزار

ز طول عمر تو برنامه شمار تو باد

حکیم سوزنی ای پیر غمگسار طلب

مدیح شاه جوانبخت غمگسار تو باد

حکیم وار دعاگوی شاهرا و بگوی

خدایگان فاضل خدای یار تو باد

شمارهٔ ۳۶ - در مدح رکن الدین عقاج خان

ای جهانداری که در عهد تو گرگ و گوسفند

نیست این آنرا زیان کار آن نه اینرا سودمند

گوسفند از گرگ ترسان بود در ایام پیش

وندر ایام تو ترسان گشت گرگ از گوسفند

یک جهان گرگان دندان تیز بودند ارچه کرد

کلبتین قهر تو دندان گرگان کند و کند

شه قلج طمغاج خان کز یاد کرد نام تو

لب شود یاقوت و دندان در زبان در کام قند

خاطب از منبر چو گوید شاه مسعود حسن

خواند اعدای ترا در خطبه منحوس و نژند

گوهرت شاها پسندیده است و شاه کشوری

جز ترا نپسندد آنکس کو بود گوهرپسند

هرکه در دل چو سپندان دانه کین تو داشت

زان سپندان دانه خود دید بر آتش سپند

گوهر شاهی پدیدار از تیغ گوهر دار تست

بر تن بدگوهران چون گوهر تیغت بخند

بر جهان مالک رقابی ساخته از عنف و لطف

دوستانرا طوق منت دشمنانت را کمند

خسرو روی زمینی کاسمان از ماه نو

نعل زرین سازد از بهر تو بر سم سمند

آفتاب از ابر دارد چتر پیش روی خویش

تا ز نور رای تو بر جرم او ناید گزند

جز تو از شاهان که دارد یا که داند داشتن

آفتاب چتر دارد و آسمان نعلبند

روز هیجا از بر چابک سواران پروری

از برای زین رخش خویش کمیخت و بفند

بسکه در میدان فکندی اسب تا خصم افکنی

خصم را پا در رکاب تو زاسب اندر فکند

گر تو در میدان خویشتن گوی افکنی

گوی بی چوگان بغلطد از یمن تا تازکند

از فلک تا خاک پست ایزد بشش روز آفرید

تو بشش مه تا فلک بفراختی کاخی بلند

از بر کاخ تو بتوان دید کاندر شرق و غرب

چند کس باشند کز کاخ تاج بپذیرند پند

بند را فر هما آید پدید اندر هوا

از بر کاخ همایونت ار بود پرواز بند

قیصر و خاقان و خان و رای در کاخ تواند

پاسبان و پرده دار و آب پاش و خاک رند

تار و پود مفرش کاخ تو از عدلست و فضل

رنگ این مفرش به است از مفرش فال پرند

از پی نظاره کاخ تو آئین بست چرخ

از لب جیحون و ترمد تا بسیحون و خجند

تا بدیدار تو عید اقربا فرخ شود

عیدی کاخ تو شد بر اهل دانش نور خند

تا بود اهل عجم را نام بلبل زند واف

زند وافان سخن را نظم مدحت باد زند

مدح تو اهل عجم را یاد باد از سوزنی

همچو مراهل عرب از معری سقط وزند

سال عمر نوح با عمر تو بادا اندلغ

تا بود سوگند را در لفظ ترکی نام اند

صدهزار و اند سال اندر جهان باقی بمان

کس ندانست و نداند در جهان تفسیر اند

تا جهانداران ماضی را تو داری زنده نام

در جهانداری بزی چندانکه شو انگفت چند

کنده باد و کفته چشم دل بد اندیش ترا

کفتن نار خجند و کندن بادام کند

شمارهٔ ۳۷ - در مدح قدر طغان خان

پادشاه جهان ز راه رسید

ملک نو شد چو پادشاه رسید

شاه شاهان قدر طغان خاقان

از سفر با کمال و جاه رسید

فتح بر عطف زین ببسته برفت

نصر بر پره کلاه رسید

چو سکندر برفت و همچون خضر

بلب چشمه حیات رسید

از میان سپاه دیو و پری

چون سلیمان برفت و گاه رسید

داستان از درست و دیو زنند

او درست آمد و بگاه رسید

شد بعون اله سوی سفر

باز در عصمت اله رسید

حق ایزد نگاهداشته رفت

ایزدش داد تا بگاه رسید

اهل دین را ز خوف لشکر کفر

مأمن و ملجاء و پناه رسید

وان اسیران ممتحن شده را

فرخ و ملجاء و نجاه رسید

هر کسی این سفر گناه انگاشت

شه بآمرزش گناه رسید

شد بتدبیر اولیا بسفر

وز سفر قامع العداء رسید

بفنا بردن معادی را . . .

همچو صرصر بسوی گاه رسید

بنما دادن موالی چون

نم رحمت سوی گیاه رسید

ملکداری بخواب غفلت بود

از طغانخان بانتباه رسید

خشم افزون حضم کاسته خواست

حشم افزون و حضم کاه رسید

شد بدعوی ملک و صفحه تیغ

حجت آورد و با گواه رسید

این بشارت ز جوشن ماهی

تا بخفتان سبز ماه رسید

هیچ شه را بسالها نرسد

آنچه او را بیک دو ماه رسید

از حزاسیدن و رسیدن شاه

چو بشارت سوی سپاه رسید

دولت از خیمه کبود سپهر

بسر خرگه سپاه رسید

وز خشم ده هزار یکتا دل

پیش شه قامت و تاه رسید

رفتن بارگاه او همه را

زینت عارض و جباه رسید

نه بر آیینه دل کس از او

بد زنگ و غبار راه رسید

سرمه دیده چشم شد و آن

نیک خواه و نکو نگاه رسید

باد ار اندیشه دل تباه آنرا

کز سر اندیشه تباه رسید

حاسد از رشک جاه عالی شاه

خائبا خاسرا بچاه رسید

در دریای ملک شاه گرفت

حضم را غوطه و شناه رسید

شمارهٔ ۳۸ - در مدح شمس الدین

صدر جهان بحضرت شاه جهان رسید

با کام دل بر ملک کامران رسید

گشت از حضور صدر جهان شاه شادمان

چون صدر نزد شاه جهان شادمان رسید

حضرت جنان مثال و بتدریس علم صدر

ادریس و ارشاد بصدر جنان رسید

صدر زمان ز مدرسه جوز جانیان

دارد نشان که نوبت صدر جهان رسید

صدر جهان که خسرو شرعست بیگمان

اینجا بفر خسرو خسرو نشان رسید

نام و نشان زصدر گرفت این خجسته جای

کز وی هزار صدر بنام و نشان رسید

هر اسم کز ائمه دین نقش صفه بود

آن اسم جسم گشت و بدان جسم جان رسید

اکنون از استماع سبق در تعجبند

تا هیچکس بخوس سبقی او توان رسید

گشتند خلق مژده ور خویش یکدگر

از سروران دین که فلانجا فلان رسید

شمس حسام برهان آن سیف گوهری

کو را سری زگوهر سیف زمان رسید

دریای فضل و کان فتوت که صیت او

تا غایت رسیدن وهم و گمان رسید

دریا و کان بدل نکند بر مکان مکان

او کرد و از مکان سوی برتر مکان رسید

از دور آسمان که هوا و هوان ازوست

او را هوا و حاسد او را هوان رسید

مستغنیم از آنکه بدریا و کان رسم

بهر غنای بنده چو دریا و کان رسید

گردد غنی هر آنکه بدریا و کان رسد

در گوشها بسی سخن از این و آن رسید

برهان دین مبین حق کز زبان او

احکام علم شرع بشرح و بیان رسید

بروی همه اگر بطبق زرفشان کنند

ارزد بدانکه او بسخن درفشان رسید

هر گوهری که لفظ وی افشاند بر زمین

شد بر سپهر و بر کمر توأمان رسید

بگشاد توأمان ز میان گوهرین کمر

تا بندگان خاص ورا بر میان رسید

زو میرسد بخلق درین آخرالزمان

آنچ از ملک بسید آخر زمان رسید

برهان و سیف و تاج و حسام از گذشته اند

از هر یکی بمدرسه او روان رسید

هست این روانی سخنش از روانشان

او را چنین کرامت حق بیکران رسید

بر هر یک از ائمه دین از قدوم او

رنج گران سبک شد و گنج گران رسید

هست اتفاق اهل سمرقند را که اوست

گنج گرانبها که بما رایگان رسید

از خاندان برهان برهان نمای شرع

هرکس که در رسید بدین رسم و سان رسید

هرگز نرفت دولت ازین خاندان که تا

گوید کسی که باز بدین خاندان رسید

ای صدر سوزنی را در بحر شاعری

در سخن بفکرت بازارگان رسید

دردانه ها بسوزن نظام طبع راد

از بهر سلک مدح تو با ریسمان رسید

هر دانه ای که در صدف سینه راز داشت

از کام و از زبانش بکلک و بنان رسید

بعد از ثنا چو کرد دعا بر وجود تو

آمین بگوش جان وی از آسمان رسید

شمارهٔ ۳۹ - در مدیحه میر عمید سعدالدین

عید شد ایام ما ناآمده ایام عید

چون رسید از راه با شاه جهان میرعمید

سعد دین صدری که دیدار همایونش بفال

همچو نام شاه مسعود است و چون بختش سعید

قبله اهل قلم ممدوح مخدومی که هست

آستان دولتش محراب اصرار و عبید

مبدی انعام و احسان بنده پرور منعمی

در حق هر بنده ای یک مبدی و صدره معید

بر شه از رأی سدید وی بود آسان گشای

سد اسکندر که هست از خاره و روی و حدید

خاره و روی و حدید اندر گداز آید چو موم

ز آتش شمشیر شه چون خشم شه گردد شدید

چون قلم در پیش او اهل قلم خدمت کند

چون قلم از سر قدم سازند تا باشد مفید

خدمتش ارباب دانش را سراسر فایده است

هرکه را دانش بود داند مفید از مستفید

نور چشم اهل علم و عقل در دیدار اوست

هست بی دیدار او دیده غدودی در قدید

هر کسی در دانشی گوید فریدم هست و نیست

آن ویست از جمله دانش بهر فنی فرید

ای بهر فنی ز هر فاضل زیارت نزد شاه

آبروی جاه تو هر روز بادا بر مزید

هست در بازار جودت جان معن زائده

کرده ای خلقان سخای حاتم طی من یزید

پاکبازی دوست داری در سخا با دوستان

بر دل صافی زنی چون پیر صافی بر مرید

سایه وار از آفتاب جود تست اندر فراز

بخل چون از سایه همنام تو دیو مرید

خاص و عام از قاصی و دانی هواخواه تواند

عمرو و زید و جعفر و صالح و یزید و با یزید

از امام اهل حکمت انوری تا سوزنی

در ره یک مدحت تست رقبه حبل الورید

گر در ایام تو باشندی نباشندی بجز

مادح صدر همایون تو حسان و ولید

مهر تو بر صادر و وارد باحسان و کرم

هست افزونتر که باشد مهر والد بر ولید

در ثنا و مدح تو ارباب نظم و نثر را

نی زبان گردد کلیل و نی شود خاطر بلید

چون قلم گیرد بدان نادر نبان آرد زبان

جان بود استاد کامل عقل شاگرد رشید

هر کجا مدح تو خوانند از خوشی و خرمی

دار تنگ مانی گردد و قصر مشید

باش ممدوح بسی مادح که ممدوجان بسی

زنده نامند از دقیق و کسائی و شهید

تا ز روز شب مدد یابند سال و ماه باد

سال و ماه و روز و شب عیشت هنی عمرت مدید

عید باد ایام عمر تو سراسر چون ز تو

عید شد ایام ما ناآمده ایام عید

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ملک الدهاقین

صدر جهان ز مجلس جهان رسید

مهمان همی رسد شه و او میزبان رسید

آراست خانمان به خجسته لقای خویش

کز پیش تخت خوان بسوی خانمان رسید

خلد شهر نخشب و از خلد خوشتر است

صد ره از آنکه صدر بدو شادمان رسید

صدری که آستان رفیقش بمرتبت

گز زآسمان نه برتر تا بآسمان رسید

بر آسمان بساید فرق سر از شرف

هر کز قدم بخدمت این آستان رسید

از آستان او ز ره جاه و منزلت

آسان بآسمان برین بر توان رسید

صدری که بر دهاقین دارد ملک لقب

زی ملک خویش چون ملک کامران رسید

این لفظ بر زبان دهاقین نخشب است

شادی کنیم چون ملک از نزد خان رسید

جسمند اهل نخشب بی جان چوبی و بند

واکنون که او رسید سوی جسم و جان رسید

از دست روزگار ستمگر بعهد او

زی اهل شهر نخشب خط امان رسید

دریای جود و کان سخا کف راد اوست

کاحسان او بجمله خلق جهان رسید

از شهر نخشب است شرف بر همه جهان

کامروز سوی نخشب دریا و کان رسید

شه بوستان دولت نخشب بعدل شاه

یک سرو در دو بستان کسرا گمان رسید

سرو روان بود که بهر بوستان رسد

این سرو سرفراز بدین و بدان رسید

یک چند گه نیابت آن بوستان گذشت

وین چندگه نیابت این بوستان رسید

ای آنکه هرکه دید ترا زاهل این دیار

پند است مادر و پدر مهربان رسید

پنداشت نیست هست حقیقت درین سخن

زینسان سخن بگوش تو از هر زبان رسید

بر تو زبان اهل زمانه دعاگر است

جود و سخای تو چو باهل زمان رسید

نزدیک شه مکانت شه بین و ظن مبر

در کس که کس بدین شرف و این مکان رسید

از رسم و سان خوب رسیدی بدین محل

هر کس بدین محل بهمین رسم و سان رسید

باری سپاس از ملک غیب دان پذیر

کاین جاه و دولت از ملک غیب دان رسید

گویند مهدی آید صاحب قران برون

چون مدت زمانه خوهد بر کران رسید

صاحبقران تو بادی و مدت بسر مباد

چون مملکت جهان بتو صاحب قران رسید

چون آمد از ثنا بدعا بقای تو

شد مستجاب و مژده ور جادان رسید

شمارهٔ ۴۱ - در مدح اطهرالدین بن اشرف الدین

روی من زرین ز عشق یار سیمین بر سزد

بر سر معشوق سیمین بر نثار زر سزد

زرگر رخسار من شد عشق یار سیمبر

اینچنین زر کردن آری از چنان زرگر سزد

دل فدای دلبری کردم که از بس نیکویش

هر که دل دارد مقر آید که او دلبر سزد

دیده چون عبهرش دیدم شمر شد چشم من

گر شمر شد چشم من از بهر آن عبهر سزد

یار من شکر لعب و گلروی و من با درد دل

گر کند درمان دردم زان گل و شکر سزد

چه زنج زنجیر زلفست و دل پر جرم من

چون بدین زنجیر شد بسته بدان چه در سزد

پیش از آن کان چاه سیمین را بخط عنبرین

او بپوشد گر دلم زان چه برآرد سر سزد

سر سزد بر آل تکین از نکوئی یار من

در شرف بر آل یاسین سر امیر اطهر سزد

اطهر و اشرف شه آل حسین بن علی

آنکه عالی جاه او هر روز عالیتر سزد

گر سزیدی از پس جدش دگر پیغمبری

امت جدش بر آنندی که پیغمبر سزد

جز خداوندی که بر وی نام معبودی سزاست

بر خداوندی که باشد مرد را چاکر سزد

جون مناقب نامه آل علی دفتر کنند

نام او چون فاتحه آغاز آن دفتر سزد

از مدار گنبد فیروزه پر اختران

قسم آن والاگهر پیروزی اختر سزد

اطهر از اشرف چو از بحر سیادت گوهریست

از چنان بحر سیادت آنچنان گوهر سزد

آن همائی را که سوی جد او بازو زدی

عنبر گیسوی او بازوش را در بر سزد

عنبرین گیسوی او همبوی خلق جد اوست

وصف خلق جدش ار عنبر کنم عنبر سزد

از چنان شایسته فرزند ارنیازد روز حشر

سید کونین امیرالمؤمنین حیدر سزد

ای جهان از جاه تو همچون جنان از فر و ریب

فر پیغمبر توئی وز تو جهانرا فر سزد

مرعلی مرتضی را بود قنبر یک غلام

هر که مهر مرتضی دارد ترا قنبر سزد

ای در خیبر ز بن برکنده دست باب تو

بدسگالان ترا دل چون در خیبر سزد

ای سر عنتر بتیغ جد تو از تن جدا

جملگی اعدات را سر چون سر عنتر سزد

هر که سازد آذر کین ترا در سینه جای

تا بدوزخ در نیاید هم بدان آذر سزد

هر که او از کوثر مهر تو جامی نوش کرد

منزلش فردوس اعلی مشریش کوثر سزد

خاطرم در مدح تو دریاست بی معبر ولی

خاطر مداح تو دریای بی معبر سزد

این عروس خاطر بنده که صد گنج گهر

از سزاواری او پیرایه و گوهر سزد

گر پسند افتد ترا ایشاه اولاد رسول

بنده مداح را بس دوستی در خور سزد

تا سزا باشد ثنا گستردن آل رسول

بنده در عالم بنام تو ثنا گستر سزد

شاه آل مصطفی و مجتبائی و ترا

هر یکی از آل او از جمله لشگر سزد

تا بتو یاجوج چشم بد نیارد تاختن

از دعای اهل ایمان سد اسکندر سزد

تا نیاساید ز دوران آسمان چنبری

قد اعدادی تو سر تا پای چون چنبر سزد

سالهای عمر تو بادا ز دور آسمان

بی حد و بیمر که بیحد زیبد و بیمر سزد

شمارهٔ ۴۲ - در مدح دهقان سعدالدین

ای رخ و زلفت چنانک ماه بمشکین کمند

ساخته نظاره گاه بر سر سرو بلند

منظر ماه منیر از بر سرو سهی

طرفه و نادر بود خاصه بمشگین کمند

ای بت بادام چشم پسته دهان قند لب

در غم عشق تو نیست چاره این مستمند

ای که شبی تا بروز وعده وصلم دهی

وی که بنقلم نهی پسته و بادام و قند

کی چو دو لعل تو هست گر بدو نیمه کنی

از سر سرو سهی دانه نار خجند

کی چو دو جزع تو هست گر بقلم برکشی

زیر دو مشکین کمان نقش دو بادام کند

گونه رخسار تست آتش افروخته

خال سیاهت بر او سوخته تخم سپند

صبح گر از چشم بد بر تو گزندی رسد

خال و رخ تو ز دور دفع کنند آن گزند

هست پسند من آنک از تو بوم با نصیب

صحبت من بی نصاب بر تو بیاید پسند

چند من اندر پیت زار بگریم همی

طیره گری را تو زان گریه من خند خند

گریه من خنده شد چون بسعادت رسید

گنج هنر سعد دین از سفر اورجند

شمارهٔ ۴۳ - در مدح دهقان میرعمید

دهقان میر عمید صدر همایون که بخت

بر سر او چون همای سایه دولت فکند

آنکه چو افشین و معن وآنکه چو سحبان و فضل

در ره فضل و هنر بنده اویند اند

صد یک آنکو کند بر زر و بر سیم خویش

گرگ درنده نکرد با رمه گوسفند

در ره آزادگی است قول وی و فعل او

پاک ز تزویر و زرق دور ز تلبیس و فند

کلک سبک سیر اوست از پی اصلاح ملک

از حبشه سوی روم تیز رونده نوند

روشنی و خرمی مملکت از کلک اوست

گرچه سر کلک او تیره رخست و نژند

ای زتو در باغ فضل سرو هنر سرفراز

وز تو شده نخل جهل سرزده و بیخ کند

بهره ورند از سخات اهل صلاح و فساد

زاهد و عابد چنانک مفلس و قلاش و رند

کف جواد تو چون ابر بهار است راست

زوزده بر شوره زار ژاله چو بر کشتمند

آمد فصل بهار و آمدنت را بباغ

از گل و سبزه فکند مفرش قال و پرند

بر گل نو زندباف مطربی آغاز کرد

خواند بالحان خوش نامه پازند و زند

قاعده بزم ساز بر گل و لعلی نبید

کز سفرت سوده شد نعل کمیت و سمند

باد بهاری اگر بر تو گل افشان کند

جز بسر آستین جای مروب و مرند

مطرب بزم تو باد آنکه کند از فلک

زهره نشاط زمین تا شود او را لوند

خصم تو چون شمع باد بر گذر تند باد

بر کف تو چون چراغ باده انگور بند

باده بخور روز و شب از کف سمین بران

شاد بزی سال و ماه با صنم نوشخند

شمارهٔ ۴۴ - در مدح اسفهسالار

پری دیدار حوری یاسمن خد

دری رفتار کبکی نارون قد

نه نی خدوی اندر یاسمن رنگ

نه بی قد وی اندر نارون حد

برشک از نور رویش ماه و خورشید

بدرد از بوی زلفش عنبر وند

بلای دین بزهر آگین دو نرگس

شفای جای بنوش آگین دو بسد

ز سبلتگاه و دندان و لب او

نشان در و مرجان و زبر جد

چه بویست اندران زلف معنبر

چه رنگست اندران خد مورد

هزاران جان چه جای عشقبازیست

فدائی خواهد آن سرو سمن خد

ولیکن زو کسی را بهره ای نیست

بجز صلوا علی آل محمد

کرا یارای آن باشد که باشد

بر او والی بجز والای صفهد

خداوند خداوندان دولت

سپهسالار منصور مؤید

پناه لشکر خاقان اعظم

بنای عز و جاه اصل سودد

شجاعی در وغا و جنگ بی مثل

جوادی در سخا و جود مفرد

برزم اندر بود آشوب میدان

ببزم اندر فروغ گاه و مسند

چو بیرون شد بمیدان روز هیجا

سر گردنکشان آرد بمقصد

بروز رزم خاک ره نماید

بچشمش گوهر و یاقوت و عسجد

شود مطرود جان از خصم او چون

طرید او بمیدان دید مطرد

اگر زآهن سپر سازد نگردد

سنان و تیغ و تیر از خصم آورد

ور از میدان مردی گاه حمله

جریده لشگری دارد مجرد

بلاد ترک را ز اعدای خاقان

تهی دارد بشمشیر مهند

بیک حمله ز هم بیرون کشاند

بگرد او گر از آهن بود سد

نهایت نیست مردیهای او را

چنان چون مردمیهای ورا حد

سخای او برون از حد و از وهم

عطای او برون از وهم و از حد

شمار بخشش یکروزه او

چو بنویسی بباید صد مجلد

در اخلاق پسندیده بهر باب

برایت باقی است از حیدر و جد

بنازد جد ازو در روز محشر

چنان کاکنون همی نازد بمهتد

همیشه شادمان و کامران باد

بهر کام و مرادی یافته ید

بدان شادی که نوشد تا ابد باد

هزاران شادی دیگر معدد

موفر عز و جاه و دولت او

مباد اندر جهان الا مؤید

شمارهٔ ۴۵ - در مدح صاحب ملک الدهاقین

صاحب عادل بنیکی از سفر آمد

رفت به فرخندگی و با ظفر آمد

اینت خجسته سفر کز آمدن او

کشت امید جهانیان ببر آمد

چشمه خورشید بود خواجه و حضرت

باخترش بود و سوی باختر آمد

چشمه خورشید سوی باختر خویش

با شرف و عز و جاه و با خطر آمد

اهل سمرقند راز آمدن او

شد طرب از سر تو و حزن بسر آمد

مژده ور یکدگر شدند خلایق

زآمدن او بشهر چون خبر آمد

موسم عید آمد وز آمدن عید

عید خرامیدنش خجسته تر آمد

گشت بجای سلام تهنیت اینست

خواجه خرامید و عید بر اثر آمد

از پس یک عید چون گذشت بهر سال

مدت هفتاد روز تا دگر آمد

عید خرامیدنش به آمد کز وی

عید دگر تا بهفت روز برآمد

خواجه بخلق نکو بعید نظر کرد

عید همه خلق را نکو نظر آمد

صاحب عادل عمر که بر همه گیتی

از ره انصاف و عدل چون عمر آمد

شهره وزیر آنکه بر سپهر خلافت

همچو مه و آفتاب مشتهر آمد

همت او را قیاس کردم با چرخ

چرخ برین زیر و همتش زبر آمد

دست چو بادش بگاه جود و فتوت

ابر سخا سایه عطا مطر آمد

از کف رادش سخاوت آمد بر خلق

زان بزیارت گواه بر خطر آمد

پر خطر از ابر قطره مطراوی

وز کف او بدره بدره سیم و زر آمد

او چو جهانست معتبر گه بخشش

هر دو جهان یک جهان مختصر آمد

شاد بود چون وزیر عالم عادل

شاه جهان را جهان معتبر آمد

ملک کمربند و تاج دارد و اینش

مصلحت ملک شاه تاجور آمد

تاجورانرا برای صنعت کلکش

از ظفر و فتح بر میان کمر آمد

خسرو چین را بهمت قدم او

نصرت و فیروزی و ظفر بدر آمد

بی جدل و حرب کین بیک نظر او

شاه جهانرا هزار فتح برآمد

بنده نوازیست کز لطایف و احسان

عام و حشم راز حشمت پدر آمد

گشت قوی دین سیدالبشر از وی

زانکه ورا خلق سیدالبشر آمد

باد ورا سید البشر بقیامت

عذر خود جرم چون بحشر درآمد

باد ازو هرچه خیر و خوبی مقبول

هرگز ازو خود کجا بدی بسر آمد

روزه سپر باد پیش او ز بلیات

زانکه در اخبار روزه چون سپر آمد

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سعدالملک مسعود

وزیر شاه سعد الملک مسعود

چو سعد آباد کرد از روی محمود

که سعدین فلک مسعود گشتند

ز سعدالملک سعد آباد مسعود

ملک مسعود را گوئی عطا داد

فلک تخت سلیمان بن داود

که سعدالملک بر کرسی چو آصف

بسعد آباد بنشست از ره جود

ز سعدالملک و سعدالدوله اسعد

شد از آوازه معدوم و موجود

بصدر و مسند جد و پدرشان

نشست این پاک اصل پاک مولود

چو از اشباه و اقرانست برتر

بر اشباه و بر اقران گشت محمود

باقبال شهنشاه معظم

شد اندر هر دلی محبوب و مجدود

شدند احباب او مقبول و مقبل

شدند اعدای او مخذول و مطرود

بشد نور از مه و خورشید و ناهید

بشد بوی از عبیر و عنبر و عود

بزخم و گوشمال اندر فتادند

بداندیشان و بدخواهان چون عود

باستحقاق و اهلیت به از به

بهاء الدین محصل کرد مقصود

در احسان خود بر خلق بگشاد

ببخشیدن گرفت از فیض و از سود

چو باب وعم خزاین کرد خالی

ز مال و نعمت موزون و معدود

بطبع خوش بدست خویش بخشید

ضیاع و غله و مفروش و منقود

قصب بخشید و اطلس داد و انگاشت

که برگ تود افکندست از تود

چو انبان میان از سیم و از زر

بسازد شاهد و نبود چو مشهود

بماه روزه در هر روز گنجی

ببخشیدن بود مرسوم و معهود

بعیدی صادق الوعد است ناید

بعمر از وی خلایق هیچ موعود

بدخل مال باشد جهد هرکس

بود جهد وی اندر بذل مجهود

بیزدانی که جز وی نیست یزدان

بمعبودی که جز وی نیست معبود

که نار کین او سوزنده ناریست

کز او واقد شود در حال موقود

دل اعدای او پر نار بادا

بسان خندق اصحاب اخدود

همیشه تا سخن دو طبع دانا

گهی محلول باشد گاه معقود

حکیم سوزنی را از مدیحش

چو درجی باد پر از در منضود

ندارد مدح اوحدی ندانم

که نامحدود گنجد چون بمحدود

بجاه پادشا خورشید عالم

بعالم ظل عمرش باد ممدود

حسودش را کان لم تغن بالامس

بداس یأس کشت عمر محصود

وصی وار است بر اولاد آدم

بحرمت باد آدم وار مسجود

شمارهٔ ۴۷ - در مدح صاحب عزالدهاقین

ترک من مهر و وفا سیرت و آیین نکند

تا که بر برگ گل از غالیه آذین نکند

اندر آذین وی آیین وفا دست امید

تا که نومید ز آذین بود آیین نکند

بیقین دانم کان ترک ستمکاره من

از پی رغم مرا آن کند و این نکند

آنچه خط بر رخ آن دلبر من خواهد کرد

گر بود مانی بر روی بت چین نکند

زلف پرچینش چه بس فتنه و بیداد که کرد

چو خط آرد دگر آن زلف پر از چین نکند

کند از غالیه پیراهن گل را پر چین

تا کس آن باغ پر از گل را گلچین نکند

خود خطا باشد انصاف همی باید داد

کس چنان باغ پر از گل را پرچین نکند

از خط نامده هرچند سخن دانم راست

زلف مشکینش خطا داند و تمکین نکند

چو در آرد خط مشکین و برآراید رخ

زلف یک لحظه خلاف خط مشکین نکند

رازها گوید هر سوی خط آورده چنان

کان بجز صاحب ما عز دهاقین نکند

هنری عین دهاقین که خداوند هنر

بجز او را بخداوندی تعیین نکند

آسمان پایه تخت شرف و قدر ورا

جای جز فرقگه فرقد و پروین نکند

از بزرگی و زاحسان که کند بر همه خلق

از همه خلق کسش نیست که تحسین نکند

دین پاکیزه و عقل و خرد کامل او

مرورا جز همه نیکوئی و تلقین نکند

کین او کان بلا گردد در سینه خصم

زانکه او با همه کس مهر کند کین نکند

دشمن جاه ورا زهره و یارا نبود

کانچه او گوید در ساعت و در حین نکند

آن کند با سر دشمن چو قلم برگیرد

که قلم کند شود بر وی و مسکین نکند

باده کین ورا هر که بنوشد عجب است

گر عسل باشد ایامش غسلین نکند

لفظ شیرین ورا هر که بنوشد عجب آنک

تلخی گوش بگوش اندر شیرین نکند

از زمین سایه علم خود اگر بردارد

تا قیامت ز می از زلزله تسکین نکند

تا صبا رایحه خلق در او در ندمد

چهره باغ پر از تازه ریاحین نکند

ابر نایافته از کف جوادش تعلیم

لؤلؤ افشانی در باغ و بساتین نکند

هر که جود و کرم او بعیان دیده بود

بیهده گوش بافسانه افشین نکند

بسخا صید کند کف جوادش دل خلق

ز سخا کس بجز او با شه شاهین نکند

هر که میزان سخن سنجی داند کردن

بجز از راستی مدحش شاهین نکند

مرکب دانش و فضل و هنر و دولت را

بجز از بهر ورا دست و زبان زین نکند

شاه شطرنج کفایت را یک بیدق او

لعب کمتر زد و اسب و رخ و فرزین نکند

هر دلی کز قبل شادی او شاد بود

گرش طوفان غمان بارد غمگین نکند

هر کرا عقل و بصر باشد خاک در او

بجز از سرمه دو چشم جهان بین نکند

تا بدانگه که سر و کار شیاطین از نار

سجده بر آدم پیدا شده از طین نکند

باد بر کل بنی آدم فرمانش روا

که همی کار بفرمان شیاطین نکند

تا که از ملک بود نام و نشان از آئین

کس جز او تربیت ملک بآیین نکند

شمارهٔ ۴۸ - در مدح ثقة الدین

ای سرو سرمایه کرام سمرقند

نام تو مشهورتر ز نام سمرقند

شمس امینان و صائبان ثقة الدین

معتمد شاه و خاص و عام سمرقند

احمد بن الامام آنکه ز رتبت

سرور و سرمایه کرام سمرقند

از تو پسر صاین و امین سمرقند

پور و پدر مفتی و امام سمرقند

گر بسمرقند هیچ نعمت نبود

فر تو بس نعمت تهام سمرقند

از خوشی و خرمی چو دار سلام است

با فر و زیب تو هر مقام سمرقند

خواهد دار السلام تا تو دروئی

کاید هر روز بر سلام سمرقند

هر که درو بنگرد بدیده تعظیم

گردد از جمله عظام سمرقند

بیت حرامست خانه تو ز تعظیم

حامی او اهل احترام سمرقند

خان و در جود او نهاده گشاده

از ره انعام بر عوام سمرقند

هست ز خوان تو ای کریم بسی خلق

بیخبر از عشرت طعام سمرقند

خوان نه و نان ده کریم وار و میندیش

از حسد و طعنه لئام سمرقند

کرد ترا مام و باب راد بدینسان

از شفقت نیک باب و مام سمرقند

بشنوی ارچه زبان ندارد شکرت

از در و دیوار و صحن و بام سمرقند

گرچه سمرقند بی کلام نگوید

گوید مدح تو بی کلام سمرقند

شهری نبود در او همامی نبود

ای تو و فرزند تو همام سمرقند

بر تو و فرزند تست امن و صیانت

بر قلم بوئیان قوام سمرقند

کار شما بر نظام باد و به رونق

ای ز شما رونق و نظام سمرقند

شمارهٔ ۴۹ - در مدح مؤید

ای عامل خراج کفایت نمای راد

دستور خسرو و شرف دست میرزاد

خورشید جاودان مؤید یمین دین

کز سایه یمین تو زفتان شوند راد

رادیست حرفت کف و کلک و بنان تو

خلقی زحرفت کف و کلک و بنانت راد

تا از بنان و کلک و کف تو بمن رسید

تشریف و خلعتی که نشاید گرفت و داد

مادح نماند جز من و ممدوح جز توئی

من مادح از نژاد و تو ممدوح از نژاد

زان مهتران نئی تو که در خدمت و ثنات

بستن میان نشاید و نتوان زبان گشاد

دست و در دل تو گشاد است و طبع نیز

پاینده چون در دل و دستت گشاده باد

شعر مرا هر آینه از هزل چاشنی

ماند بجای بلبل و گشنیز و بغمخواد

تا بر حسود تو برم آن چاشنی بکار

کوبم در اجازه که تا بگذرم چو باد

گر کیقباد و کسری گردد حسود تو

صد . . . در . . . زن کسری و کیقباد

ناگفته خوبتر بتو از حاسدان تو

ایشان کنید خود که از ایشان کنند یاد

از حب خویش یاد کنم وآنچه بایدم

خواهم ز مجلس تو چو شاگرد از اوستاد

ای صدر اهل فضل مرا نان و جامه نیست

در گردنم هم از غله خانه غل فتاد

بر مجلس رفیع تو اطناب قصه را

این بنده رفع کرد و بر ایجاب دل نهاد

ده ساله کدخدائی شاهان بیک زمان

داری و بیش دارد ازین امر تو نفاذ

یک ماهه کدخدائی کردم ز تو سوآل

جودت سوآل من باجابت قرین کناد

شمارهٔ ۵۰ - در توبه و انابه

در هر گناه سخره دیوم بخیر خیر

یارب مرا خلاص ده از دیو سخره گیر

من پیر و دیو پیر و چو گردیم هر دو جفت

هر لحظه صد گناه جوان زاید از دو پیر

راه سعیر میسپرم وز فساد مغز

سودای من بحور و بتکیه گه و سریر

یک پخته نی که گویدم ای خام پر ستیز

حور و سریر کی بود اندر ره سریر

مویم چو شیر گشت و شد از عمر شیر باز

کز یک گناه باز نگردم بعمر سیر

در سر و در علانیه کردم گناه و داشت

از سر و از علانیه من خبر خبیر

بودم دوان چو گور بدشت فساد و فسق

تا زنده و مراغه گرو بار ناپذیر

صیاد پیری آمد و بر اصطیاد من

داس و کمند و تیر گشاد از چهار تیر

یک تیر او زمستان یک تیر او بهار

یک تیر او تموز و دگر تیر ماه تیر

از داس پی زد و بکمندم ببند کرد

وانگاه از کمان بمن انداخت شصت تیر

چون شصت تیر خوردم شد تیره خاطرم

آنخاطری که نور ازو یافت ماه تیر

پیری چو عمر من بمه و سال صید کرد

شد روزهای روشن من چون شبان تیر

این سال و ماه و روز و شب عمر من زمن

چون من میپرد بدو پر چو شیر و قیر

چون قیر گشت نامه اعمال من ز جرم

بر من و بال و جرم زقمطیر و از نقیر

چون طفل خرد کو شود از تربیت بزرگ

جرم صغیر من شد از اصرار من کبیر

گر باد عفو خالق اکبر بمن وزد

نی از کبیر ماند جرمم نه از صغیر

جرم کثیر دارم لیکن چو بنگرم

با عفو کردگار قلیل آید این کثیر

آسایشی نباشدم از ناله های زار

آسوده بسکه بودم بر ناله های زیر

هستم چو نار دانه در تیر مه ز شر

وز خیر همچو یخ که بود در بهار و تیر

لیسیدم آستان بزرگان و مهتران

چون یوز مسته کو طلبد کاسه پنیر

مأمور امر حق بده بایست مرمرا

من گوش خوش گشاده بفرمانده و امیر

مدح وزیر گفتم و سلطان و یافتم

روزی ز روزنامه سلطان بی وزیر

آگه شدم که خدمت مخلوق هیچ نیست

هست از همه گزیر و زالله ناگزیر

دارای آسمان و زمین خالق بشر

کز وی بماست آمده خیرالبشر بشیر

آن صانعی که هست ز تأثیر صنع او

چندین هزار شمع شب آرای بر اثیر

ملک کمینه بنده عاصیش در بهشت

افزون بود ز ملک فریدون و اردشیر

از خرمی چو عرصه جنت شود زمین

چون بگذراند از بروی عارض مطیر

جنت رضای اوست و رضای ورا ثمر

چندین هزار نعمت الوان بی نظیر

حور و قصور و مرغ و می و شیر و انگبین

حوران خوب صورت و مرغان خوش صفیر

خشم ویست دوزخ و خشم ورا اثر

بی حد عنا و کرم و فراوان غم و زحیر

اهل ورا عذاب ز هرگونه رنج و غم

وز درد آن برآمده از هر یکی نفیر

کس حمیم بر لب و زقوم بر اثر

یکروی تف نار و دگر روی زمهریر

در زیر بار جرم و زلل مانده چون خزان

از هر سوئی شهیق برآورده و زفیر

گردنده و رونده بفرمان و حکم اوست

گردون مستدیر و مه و مهر مستنیر

لاشی ء و شی ء بقدرت و تقدیر او شوند

او بر هر آنچه نام بشئی اوفتد قدیر

ای آنکه یک مفکر روشن ضمیر را

کیفیت تو ناید در فکرت و ضمیر

هستی یکی و هست مرا بر یگانگیت

اقرار و دیده و دل از اقرار من قریر

هر چند کز گناه مرا آبروی نیست

باشد بتو هآب من و مرجع و مصیر

بپذیر توبه من و بگذر ز جرم من

وز آتش جحیم خلاصم ده ای مجیر

ور دیو با من از ره توبه جدل زند

من بنده را تو باش در آن معرکه نصیر

ای سوزنی چو سوزن زنگاره خورده ای

بی آب و بی فروغ و فرومایه و حقیر

بیرنگ شو که تابد خیاط صنع حق

دوزد هم از پی تن تو حله و حریر

بسیار هزل گفتی یک چند زهد گوی

بنمای نقد نظم بهر ناقد بصیر

چون طبع را مخمر کردی برهد و پند

زان گفته ها چو موی برون آی از خمیر

چونان شوی که باشی استاد شاعران

اندر تنور نظم تو بندند زو فطیر

بر مهر مصطفی زی و اصحاب و آل او

با دوستی شبرزی با دوستی شبیر

چون نامه بقای تو خواهند در نوشت

عنوان بنام حق کن و بر نام حق بمیر

یارب ز دیو دین مرا در حصار دار

زین پس همان بسلسله او مرا اسیر

شمارهٔ ۵۱ - در مدح قدر خان

سلطان شرق شاه قدرخان ملکدار

ملک پدر گرفت بتأیید کردگار

فیروز کرد و فرخ کرد و خجسته کرد

بر خاص و عام دیدن او روز روزگار

بفزود نور دیده و دلهای شهریان

از گرد نعل مرکب میمون شهریار

شاهی رسید ملک سمرقند را که هست

جمشید صف موکب و خورشید صدر بار

از شرق تا بغرب ببخشد بیک سوآل

ور قاف تا بقاف بگیرد بیک سوار

شاهی که هست روز نبرد و مبارزت

یک تن که حمله آرد در روی صد هزار

رنج موافقان برد از دست گنج بخش

آب مخالفان برد از تیغ آبدار

پیدا کند شجاعت و مردی بتیغ خویش

چونانکه کرد حیدر تازی بذوالفقار

خصمانه چون بجنگ درآید بروز حرب

بر خصم کارزار کند وقت کارزار

میراث خوار خسرو غازی است ملکرا

میراث را نماند میراث خوار خوار

تأثیر عدل او کند آن ملکرا چنان

کز خار ظلم میوه عدل آورد ببار

ای از شهان بگوهر شاهی بزرگتر

ملکی چو تو نبیند شاهی بزرگوار

شاها بزرگوارا از بندگان خویش

خدمت پذیر و جرم و جنایت فرو گذار

بنشین بشادمانی بر تخت مملکت

تا یابد از تو مسند تو عز و افتخار

بفرست بندگان بکنار همه جهان

تا آنکسان کز امر تو باشند بر کنار

گیرند در میان و بنزد تو آورند

بند میان بخدمت تو بسته استوار

عفو و عقوبت تو بود بر همه روان

آنسان که کام تو بود ای شاه کامکار

بادت شراب خون عدو و شکار خصم

یکساعت از شراب میاسای و از شکار

جان عدو شکر که شکاریست بیملال

خون حسود خور که شرابیست بی خمار

جان تو پادشاها در زینهار حق

بر جان خویش دشمن تو خورده زینهار

شمارهٔ ۵۲ - در مدح ملک محمد بن سلیمان

ای زپشت ارسلان خان ارسلان خان دگر

ملکداری را نزیبد جز تو سلطان دگر

سایه یزدان توئی شاهی ترا زیبد به حق

سایه دیگر نشاید همچو یزدان دگر

خسرو غازی محمدبن سلیمان آنکه بود

مر نهاد پادشاهی را سلیمان دگر

از جهانداری برآسود و جهانرا گفت دان

از پس من شه قدر خان را جهانبان دگر

خسروا گردون گردان کرد خواهد تا ابد

بر ثبات ملک تو هر روز پیمان دگر

دولت و پیروزی و فتح و ظفر هر ساعتی

با تو سازند ای ملک میثاق و پیمان دگر

شاید از اقبال و بخت تو که کیهان آفرین

آفریند از پی ملک تو کیهان دگر

ملک باب خود گرفتی باد بر تو پایدار

این خود آن تست شاها هم گری و آن دگر

تو چنان کردی به شاهی کاندر این گیتی بجز

حکم و فرمان تو نبود حکم و فرمان دگر

لشگر توران فرستی سوی ایران بی عدد

تا به ایران در، پدید آرند توران دگر

هم ز ایران گر بخواهی سوی توران آوری

تا به توران در، بنا سازند ایران دگر

در صف کین آزمائی خسروا هر ساعتی است

بازوی و تیغ ترا مردی و برهان دگر

آبگون شمشیرت از شیران جنگی در مصاف

خون چنان ریزد که گوئی هست طوفان دگر

هر که یک میدان ببیند صفحه تیغ ترا

از اجل مهلت نیابد تا به میدان دگر

گر زسندانها سپر سازد عدو در پیش خویش

بگذرانی نیزه از سندان به سندان دگر

ور سپندان بر سپندانی بود پیکان تو

بررباید یک سپندان بر سپندان دگر

بر هر آن جائی که نگشائی دو تیر از روی حکم

هست بر سوفار پیشین نوک پیکان دگر

خنجرت را آب و افسان حنجر بدخواه تست

خو بر این کرد و نخواهد اسب و افسان دگر

چون سوار آئی به میدان در زمان آید پدید

آسمان دیگر و کین جوی کیوان دگر

تیغ جانخواه تو عزرائیل را گوید بجنگ

کی اخی جائی نشانی ده مرا جان دگر

خسروا از تو و ترکان تو ما را روزگار

رستم دیگر پدید آورد و دستان دگر

کرد یک دستان به دستان و فلک از ما ببرد

نیست بر فرزند دستان روی دستان دگر

از تو ای شاه جهان وز بندگان تو جهان

یوسف دیگر به ما بنمود و اخوان دگر

عفو بر اخوان گمار ای یوسف کنعان از آنک

تا نیارد شرم یک عصیان به عصیان دگر

گر لباس عفو تو بر خلق پوشد خلق تو

در همه عالم نماند هیچ عریان دگر

شهر بر یعقوب دیگر شد پدیدار از تو باز

تا سمرقند ترا شد نام کنعان دگر

شهریارا شادمان بنشین به تخت ملک خویش

تا برد منشور خانی از تو صد خان دگر

سیرت و سان پدر کن با رعیت روز و شب

خود ندانی شهریارا سیرت و سان دگر

تا ز دوران فلک شاها جهان را دید نیست

تیر و تابستان و نیسان و زمستان دگر

عالم از فر تو بادا چون به نیسان بوستان

عدل تو بر دوستان بادا برینسان دگر

مدت ملک تو بادا بر همه روی زمین

تا نباشد چرخ را امکان دوران دگر

شمارهٔ ۵۳ - در مدح سلطان مسعود بن حسن

ای شهنشاه فریدون فر دارا دار و گیر

جم نگین نوذر سنان قارن کمان بهرام تیر

خسرو بهرام تیری کز گشاد شست تو

زآفتاب و مه سپر بر سر کشد بهرام تیر

داری از رسم و ره و سان ملوک نیکنام

حصه و خط و نصیب و قسم و بخش و بهر تیر

سال عالم لطف و عنف و مهر کینت مایه کرد

تا زمستان و بهار آورد تابستان و تیر

ظلمت ظلم از جهان برداشت عکس تیغ تو

ظلمت شب را چو عکس شمع خورشید منیر

آفتابی خسروا تیغ تو شمع آفتاب

مرکب کیهان نوردت آسمان مستدیر

شاه توران دار ایران گیر بود افراسیاب

وارث افراسیابی این بدار و آن بگیر

در حسن خلقی و مسعود اختری آن ظن مبر

کز جهانداران کسی اندر جهان داری نظیر

خاطب از نام تو شاهنشاه مسعود حسن

احسن القولست و از سعد فلک تحسین پذیر

در نیام تیغ تو تأیید و نصرت مضمر است

تیغ برکش تا در آرد آنچه دارد در ضمیر

چون مؤید گردی و منصور بر هر دشمنی

منت از نعم المؤید دار و از نعم النصیر

اندر ایام تو برخوان غرور روزگار

ناکسان کس شده خوردند در لوزینه سیر

عدل تو در طینت آدم محمز کرد حق

تا برآری خلق را از ظلم چون مو از خمیر

از زیانکاران روز و شب ز عدلت خوف نیست

کاروانی را و شهریرا ز قطمیر و نقیر

از جهان آوازه عدل تو ظلم آواره کرد

ظلم کو ظالم کجا افسانه گویم خیر خیر

راست آید از من ار گویم ز عدل تو بدشت

بره از پستان گرگ گرسنه شد سیر شیر

در سرای بار تو گر جانشان باز آمدی

حاجب بار تو بودی اردوان و اردشیر

نام پیغمبر بشیر است و نذیر اندر نبی

تو نه پیغمبر ولیکن هم نذیری هم بشیر

بر وفای وعده نیک و جزای خیر کرد

بر وفاداران بشیری بر جفاکاران نذیر

برفرازد چون عبیدان سهم آوازت نوا

رایت آلت چو آتش برفرازد بر اثیر

لشگری کز جنبش ایشان نفیر عام خاست

خاست از اندک غلام خاص تو زایشان نفیر

کوه آهن غله ندهد بس کزان گردنکشان

غل بغل زنجیر در زنجیر پیوستی اسیر

گر کنی بر سد اسکندر . . . را آزمون

بگذرد از سد اسکندر چو سوزن از حریر

سوزنی در سلک مدح خسرو دریادل آر

هرچه در دریای خاطر لؤلؤئی داری خطیر

پادشاها شاعران باشند امیران سخن

من چو مداح تو باشم بر سخن باشم امیر

تا امیرم بر سخن گنج سخن باید نهاد

باید از گنج سخن میر سخن را ناگزیر

نام میری بر چو من پیری کجا لایق بود

بنده مداح پیرم بنده مداح پیر

شاد باش ای دوستان از دولت تو شادمان

دیر زی ای دشمنان از هیبت تو زود میر

شاد باش و دیر زی تا برخوری کاندر حوری

برخور از تیغ و نگین و شاهی و تاج و سریر

شمارهٔ ۵۴ - در مدح رکن الدین

هم ز آفریدگان و هم از آفریدگار

بر شاه باد هر نفسی آفرین شمار

شاهی که اصل و فرع نهال نهاد او

از آفرین بنشو و نما یافت برگ و بار

باشد ملک ملقن هر مالک سخن

در نظم آفرین ملک در سرای تار

بی آفرین شاه نباشد بهیچ وقت

هیچ آفرین سرائی در هیچ روزگار

جایت اگر ندارد هیچ آفریده را

بی آفرین شه ملک آفریده دار

دارای ملک مشرق و چین رکن دین قلج

تمغاج خان فتح یمین و ظفر یسار

شاهی که با عطای یمین و یسار او

دریا و کوه را نبود عدت و یسار

شاهنشه سلاطین مسعود بن حسن

مسعود بخت شاه حسن خلق شهریار

چون شهریار شهر سمرقند را نداشت

از شهرهای روی زمین هیچ شهریار

تا داد ملک شهر سمرقند شد ترا

تو دار ملک داری و اعدات ملک دار

حضرت بهشت روی زمین بود و از تو شد

اندر بهشت روی زمین آسمان نگار

ور ملک تو نشان زبهشت و زآسمان

شهر از بهشت خرم و از آسمان حصار

از منظر حصار چو خورشید از آسمان

تابی ز برج عدل و منور کنی دیار

خورشید ملک و سایه یزدان توئی شها

خورشید و سایه ای که بشبدیز شد سوار

از نور و نار مهر و هوای تو خلق را

دل هست ازان قیاس که باشد زدانه نار

خورشید نور و نار بود نور و نار باش

باشد ز بهر مصلحت خلق نور و نار

در روز کارزار تو زار است کار خصم

خصم از کجا و کی و کدام و چه کارزار

خورشید وار از فلک خسروی بتاب

هم روز بار دادن و هم روز کارزار

تا ذره وار بر تو موالی دهند عرض

تا منهزم شوند معادی ستاره وار

از بیشمار یاغی و طاغی که جمع شد

شمشیر تو کشید قلم دو خط شمار

چون در شکار شیر نمودی یگانگی

گشتند جمله شیر شکاران تراشکار

از هیبت تو شیر شکاران نهان شدند

زانسان که تا بحشر نگردند آشکار

طاقی ز ملکداران باقی بمان بملک

وز تیغ جان طاغی و یاغی ز تن برآر

بر اهل بغی و طغیان چون بر گوزن گور

تیری همی گشای و سنانی همی گذار

کام دل از هزار یکی . . . ده ای بران

تا از مخالفانت نماند یک از هزار

دنیا که هست مزرعه حرت در او

از بهر داس فضل ملک تخم عدل کار

عدلست و فضل و مرحمت و بر و مکرمت

کار تو شاه و هر چه جز اینست نیست کار

کار جهان اگر گذرانست باک نیست

مگذر از این جهان و جهانرا همی گذار

ای سوزنی برشته خاطر برشته کن

در مدح شاه عالمیان در شاهوار

بر پادشاه عالمیان باد آفرین

هم ز آفریدگان و هم از آفریدگار

شمارهٔ ۵۵ - در مدح علی بن حسین بن ذوالفقار

ای شهریار شرق و شه آل ذوالفقار

با شاه ذوالفقار بنام و نبرد یار

بر ذوالفقار و بازوی تو آفرین کند

روز نبرد جان علی شیر ذوالفقار

روح از هوا بحرب علی گفت لافتی

الاعلی چو شد زعلی کشته ذوالحمار

اکنون همان منادی روحست و بر تو جست

کز تست زنده نام حسین بن ذوالفقار

خورشید حمله حشم تو رعیت است

بیش شماره ذره شمار سپاه دار

خورشیدوار نیزه تو نور افکند

جمشیدواران بنشینی بصدر بار

اندر سر حسام تو باشد قرار ملک

وندر نیام نیست حسام ترا قرار

در خدمت رکاب تو گردان لشکرند

با همت تهمتن و زور سفندیار

هریک بگاه حمله چو صرصر مصاف گر

در حمله چون سکندر گرد مصاف وار

زارست کار آنکه بوقت مبارزت

با کمترین غلام تو افتد بکارزار

از شیر رایت تو درافتد بروز حرب

ترس و هراس و بیم بشیران مرغزار

جز در مصاف دشمن تو سیر طعمه نیست

شیر اجل چو تیز کند پنجه بر شکار

هم در میان بیشه زتأثیر عدل تو

آهو بشیر سر کند و بره شیر خوار

پیش سنان نیزه سندان گداز تو

چون عنکبوت خانه بود آهنین حصار

در پیش اژدهای دمان در محاربت

بر تار عنکبوت دو اسبه شوی سوار

در حصن و آهنی بامان باشد آنکه بست

از عنکبوت هیبت تو بر میانش تار

هر دشمنی که کین تو در سینه راز داشت

شد بر زبان خنجر تو رازش آشکار

اندر مصاف رستم دستانی ارچه خصم

چون روزگار حیله و دستان برد بکار

گوئی که در تو گفت امام سخن رشید

ای در مصاف رستم دستان روزگار

آن روزگار خویش بآزادگی گذاشت

کز روزگار بندگیت کرد اختیار

یک ساعت سخای یمین و یسار تو

تا تو یمین خویش ندانستی از یسار

در چشم همیت تو کزو دور چشم بد

سیم حلال بی خطر است و زر عیار

از بسکه خازن تو بزوار زر دهد

باشد چو تنگ زر کف دستش پر از نگار

باد سخاوت تو اگر بر زمین وزد

بر سائلت خزانه قارون کند نثار

آبادتر ولایت توران بعهد تو

کز عدل تست کشور توران بهشت وار

با سرکشان توران آهنگ باده کن

ای باده هوای تو بی زحمت خمار

تا میر مجلس تو بساقی کند خطاب

خیز ای بهشتی و بمن آن جام می بیار

تا آسمان بشکل چو لشکر گهی است گرد

سیارگان چو لشکر و خورشید شهریار

بارند لشکر تو ز سیارگان فزون

بگرفته زین کنار جهان تا بدان کنار

تو شهریاروار چو خورشید آسمان

گسترده نور عدل بهر کشور و دیار

بادا هزار سال بشادی و خرمی

بر هر یک از هزار زیادت شده هزار

شمارهٔ ۵۶ - در مدح افتخار الدین رضا ابن شمس الدین عمر

داستان عشق فرهاد آمد و شیرین بسر

وان من نوشد ز سر در عشق آن شیرین پسر

آن بت شیرین که با یاد لب شیرین او

گردد اندر کام اگر پنداری افسنتین شکر

آنکه رویم چون کمر کرد و سرشکم چون میان

تا که بربست از بر سیمین میان زرین کمر

آذر برزین شرر شد در دل من عشق او

تا سر مژگان من شد ابر فروردین مطر

ز ابر فروردین من هرگز مطر کی کم شود

تا برافزونتر شود زان آذر برزین شرر

پیش او کردم همه راز دل مسکین عیان

راز چون کردم عیان شد از دل مسکین خبر

من چو شاهین ترازو داشتم باری بدل

در شکار جان من زلف وی از شاهین بتر

گوئیا آنکس که داند صورت داد از ستم

وین ستمکاری از آن شاهین ترین شاهین نگر

دادخواهم خواست زان شاهین شکار زاغ رنگ

ز افتخار دین رضا فرزند شمس الدین عمر

نامور میر خراسان آنکه نام نیک اوست

در عراق و شام و هند و روم و ترک چین سمر

آن پیمبر زاده آخر زمان کایزد بحق

از برای جد او را آفرید از طین بشر

صدر و بدر آل یاسین آنکه هر با دانشی

مدح صدر او کند چون سوره یس زبر

ایشه آل علی کز روی عالی همتی

هست پای همتت از فرق علیین زبر

تا شود مولای تو آید بدین جد تو

فیض آمد پیش تخت تو ز قسطنطین خبر

ذات هر کس از هنر تزیین پذیرد در جهان

وز بزرگی تو گرفت از ذات تو تزیین هنر

دیگری از صاحب و سحبان بدانائی و فضل

وز سخا و مردمی از حاتم و افشین دگر

دولتی داری و اقبالی بدانسان کز قیاس

گر بمالی بر حجر دستی شود در حین گهر

همتی داری که گیتی پر زر و گوهر شود

زر را چون خاک ره دانی و گوهر را حجر

منظری داری بدیع آئین که در هر دیده ای

نور بفزاید در آن صنع بدیع آیین نظر

گر خیال فر تو اعمی بدل صورت کند

گردد از نور دلش در وقت روشن بین بصر

ز آرزوی سم و پشت مرکب میمون تو

بر فلک گردد چو نعل و چون حنای زین قمر

هر که از بغض تو سازد باز زاد و راحله

کرد باید چار و ناچارش سوی سجین سفر

هیبت تو چون بنات النعششان بپراکند

گر کند اعدای تو چون بر فلک پروین حشر

از جفا و کین تو هر کو بیندیشد بدل

جز بجان خود نبیند جز جفا و کین اثر

حاسدت را نبت دولت بر نروید تا ابد

ور بروید نابکار آید چو بر سرگین خضر

شربت کین تو غسلین است مراعدات را

چشم باید داشتن زان شربت غسلین ضرر

ای بحق فرزند حیدر در صف اعدای خویش

مینمائی قوت و برهان که در صفین پدر

گندناگون تیغ تو چون گند سر بدرود

حاسدانت را وزان بر تو کند تحسین ظفر

از نهیب رمح طنین پیکر تو دشمنان

همچنان جویند گز تنین زهر آگین حذر

ور بناگه سایه رمح تو بر تنین فتد

از سنان چون زبانش بفکند تنین ز فر

از سر تیغ و سنان رمح خون آشام تو

خون بدخواهان تو بادا علی التعیین هدر

از تن دشمنت کم باد آنچه بر بالین نهد

آستان تو کند بهر امان بالین مگر

تا که از یغما و تکسین از برای رزم و بزم

بندگان آرند شیطان بند حور العین صور

از برای رزم دشمن وز برای بزم دوست

جز بت یغما مخوه جز لعبت تکسین مخر

پیش چشم او تبانی شوخ چون نرگس بچشم

در بر او لعبتانی نرم چون نسرین ببر

از لب و رخسار دلبندان و زلف و جعدشان

برگ گل چین و شکر مز حلقه گیر و چین شمر

آفرین ایزد از احباب تو در مگذراد

خود نداند کردن از اعدای تو نفرین گذر

شمارهٔ ۵۷ - در مدح فخر الدین احمد

ای بت گلرنگ روی آن باده گلگون بیار

کز فروغ او شود گلرنگ روی باده خوار

باده ای کز وی خورد بیمار گردد تندرست

باده ای کز وی خورد بیکار بازآید بکار

باده ای کز وی جدا گردد بخیل از رادمرد

باده ای کز وی شود پیدا حکیم از بادسار

باده ای چون گوهر رخشان که اندر نیک و بد

گوهر پنهان مردم گردد از وی آشکار

باده سوری بکف گیر ای بت گلرنگ روی

آن گل سوری که بر سرو روان آید ببار

در میان انجمن بخرام و ساقی باش از آنک

باده سوری زمرد گلرخ آید خوشگوار

ساقی از سرور روان خیزد چو کرد آغاز سور

صاحب اقبالی شهی زاولاد صاحب ذوالفقار

شاه بی معزولی از ملک شرف اشرف که هست

تا ابد این ملک را در خاندان او قرار

کرد خویشی با بزرگی کز بزرگان جهان

خواند بتوان خسرو صاحبقران روزگار

فخر دین احمد که تا با مصطفی خیزد بحشر

خویشتن را ساخت از اولاد او خویش و تبار

هر که او خویش و تبار آل پیغمبر بود

در دو گیتی باشد ایمن از خسار و از تبار

مهتران دین و دنیا بر مراد یکدگر

دین و دنیا را گرفتند این و آن اندر کنار

فخر دین و اشرف از خویشی بیاری آمدند

زین چه به باشد که گرد یار خویش و خویش یار

ای شه آل نبی رایات شادی بر فراز

تا هواخواهان تو دل هدیه آرند و نثار

تیره ماه آمد بخدمت تا کند در باغها

شاخساران را بروز سور تو دینار بار

دست نقاشان چین و کله بندان ساختند

در سرای تو بهاری خرم از نقش و نگار

تاج صاحبدولتی از بهر سورت شد پدید

تیر مه در باغ نو وندر سرایت نوبهار

تا بهار از تیر مه یک فصل بودی در میان

در سر او باغ باشد هر دو در یک فصل یار

ای نکوخواهان تو پیوسته شادان و عزیز

وی بداندیشان تو همواره اندر خار خار

حاصل آمد فخر دینرا و ترا از یکدگر

صد هزاران عز بی ذل فخر هم بی هیچ عار

خاندان پاک ختم انبیا را بی خلاف

عز و جاه و فخر و سنگ است از تو تا روز شمار

برخور از فرزند زیبا اظهر اشرف نسب

ای شه سادات اشرف سیرت اظهر شعار

مقتدای مشرق و مغرب بجاه و سروری

اطهر و اشرف بدند از جمع سادات کبار

چون تو باشی اظهر و اشرف بود فرزند تو

نام نیک و نسبت پاک از تو ماند یادگار

تا بود ملک شرف باقی بر آل مصطفی

کاندرین شرکت ندارد هیچ شه در روزگار

خسرو ملک شرف بادی و پیش و پس ترا

لشکری زال نبی فرمانبر و طاعت گذار

امت جد تو پیش تخت تو از طبع خویش

چون غلامان پادشاهان را مطیع و بردبار

شمارهٔ ۵۸ - در مدح تاج الامرا حسن

نوشد بجهان جهان دیگر

چرخ دگر و زمان دیگر

زان نقش شد ارسلان سلیمان

آمد نقش ارسلان دیگر

سالار صف سپاه دین آنک

هست از شرف آسمان دیگر

تاج الامرا حسن کز احسان

بحر دگر است و کان دیگر

آن شیردلی که همچنو نیست

در خلخ پهلوان دیگر

میری که سپهر پیر ناورد

زیباتر از او جوان دیگر

در روز مصاف رایت اوست

چون رایت کاویان دیگر

از مردی او زنند مردان

هر روزی داستان دیگر

میدان صف مبارزت را

پندارد بوستان دیگر

دردی بسر بنفشه گون تیغ

کار و گل و ارغوان دیگر

هر روز کند به نیکنامی

فعل و ره و رسم و سان دیگر

نخشب بجمال او شد امروز

از بعد جنان جنان دیگر

جز سایه عدل او بنخشب

کو جایگه امان دیگر

نام پدر و نیا بنگذاشت

ضایع بکف کسان دیگر

وین حشمت خاندان خود را

نفکند بخاندان دیگر

ای همچو پدر بروز هیجا

شیر یله ژیان دیگر

بعد از ملکی که جان ستاند

شمشیر تو جان ستان دیگر

در ملک شهنشهی که ندهند

در دهر چنو نشان دیگر

تیغ تو بس است پاسبانش

بی منت پاسبان دیگر

صفی که زیک کران بحیله

دیدن نتوان کران دیگر

تنها شکنی چو حمله کردی

بی زحمت همعنان دیگر

رمح تو زبس صواب زخمی

سنبد بسنان سنان دیگر

جز حلق مخالفان نشاید

مرتیغ ترا فسان دیگر

برنده خدنگ تست بیجان

هر روز بقصد جان دیگر

مرغیست که جز دل مخالف

نپسندد آشیان دیگر

دشمن که هوای تو نکوشد

هر لحظه کشد هوان دیگر

آرایش کار ملکرا نیست

جز رأی تو قهرمان دیگر

ای بر حشم و رعیت خویش

خال وعم مهربان دیگر

امروز بعید میزبانی

نبود چو تو میزبان دیگر

مهمان تو هست شاه شاهان

زین بهتر میهمان دیگر

مداح تو صد هزار کس هست

هر سو بیکی زبان دیگر

زیشان چو محمد بن مسعود

نی کهتر و مدح خوان دیگر

هر لحظه فزون خوهد زمدحت

در خاطر خود توان دیگر

وز جود کف تو هر زمانی

یابد صلت گران دیگر

مادام که تا مرین جهانرا

نازند بدل جهان دیگر

در ملک جهان مباد جز تو

کس والی و کامران دیگر

شمارهٔ ۵۹ - در مدح ابوالعلا عمربن محمد بن علا

سخن سرای نگوید ثنا سزای سزا بر

بجز بمجلس والای سید الوزرا بر

ابوالعلا عمربن محمد بن علاکو

زرای و همت عالی کشید سر بعلا بر

اجل صاحب کز جاه و حرمت قدم او

کند تکبر و گردنکشی زمین بسما بر

صفی دولت باقی که دولت از دل صافی

دهد سزایش بوسه چو حاجیان بصفا بر

معین ملت باقی که جز بعونش ملت

خطر بود که تبدل کند فنا ببقا بر

جهان پیر کهن راست تکیه بر قلم او

بر آنصفت که بود تکیه پیر را بعصا بر

زمانه را نبود هیچ کام و هیچ هوائی

جز آنکه کام روا داردش به کام و هوا بر

به پیش رایش خورشید بر سپهر چهارم

بود حقیر نماینده چون هبا به هوا بر

نهاد خصمش چون در هوا هباست بر او

خطر ندارد بنیاد در هوا به هبا بر

سپهر و مهر هوای ورا گزید بدانسان

که وقف کرد دل حاسدش برنج و بلا بر

زنیک عهدی او عهد بست مادر گیتی

به نیک عهدی او میرود براه وفا بر

فتاده خصم ورا برکشد بلند ولیکن

بدست ذل و مشقت بدار رنج و عنا بر

نتافت هیچکسی روی راز خدمت صدرش

که صد طپانچه نخورد از فلک بر وی و قفا بر

ز خدمت او بند قبا گشادن باشد

به نزد عقل چو زنار بستن به قفا بر

به باغ قدر سهی سرو قد و حشمت و جاهش

همی فرازد قد را بفر قدین و سها بر

اگر بمهر سها از بر سمای ویستی

سها فسوس گرفتی بنور شمس سما بر

صبا وزید نیارد بروی باغ و بساتین

نخست تا نوزد باد خلق او بصبا بر

گیا نگردد خشک از تف تموز و خزان بر

اگر سرشک مراعات او چکد بگیا بر

بروی عذرا وامق نبود عاشق از انسان

که هست عاشق کف عطا دهش بسخا بر

کف عطاده او را ندید کس که نبیند

دو کف بکف ثریا همان عطا بعطا بر

ازو عطا بعطا در بود بنزد همه کس

بنزد او همه کس را بود ثنا بثنا بر

ایا زمانه مباهی ببنده بودن صدرت

توئی که مصدر مطلق بصدری و ببها بر

کمینه بنده صدر تو گر خوهد بستاند

مصدران جهانرا چو بندگان ببها بر

دو ملک را بیکی کلک همچو تیر تو داری

بدان دو ملک سزا پادشاه کامروا بر

خطا نیامد و نامد زنوک کلک تو هرگز

بپادشاه خراسان ز راه چین و ختا بر

ز سهم کلک تو تیر فلک بشمس گریزد

بسوزدش چو بخواند خط ورا بخطا بر

صلاح ملک بکلک تو اندرست سراسر

توان منادی کرد این حدیث را بعلا بر

ز خلق تو همه خلق خدای شاکر بینم

خدای داند کز وی چه نعمتی تو بما بر

خلایق است که از بهر پایداری جاهت

گشاده اند زیانها و دستها بدعا بر

همیشه تا به بقا بر کسی فنا نگزیند

چنان کجا نپسندد کسی سخط بر ضا بر

بقای تو برضای خدای باد و عدو را

اجل روان سخط کوفته بطبل فنا بر

درین جهان که جهانبان چو تو ندید و نبیند

هزار سال فزونتر ترا بواد بقا بر

شمارهٔ ۶۰ - در سپاس از ایزد و مدح سنجر

هست بر پرورده شکر نعمت پروردگار

واجب از روی دیانت هم نهان هم آشکار

هستم آن پرورده نعمت که اندر عمر خویش

داد نتوانم شمردن نعمت پروردگار

چون شمار نعمت حق را ندانم بر شمرد

کی توانم بر طریق شکر بودن حق گذار

گر زبان شکر دارم صد هزاران نعمتش

تا بعجز خود مقر نایم نگیرد دل قرار

آنچه با من کرد از نیکی خداوند جهان

گفت نتوانم بعمر خود یکی از صد هزار

بر یکی خود شناسا کرد تا بشناسمش

کو یکی بود و یکی باشد نه از روی شمار

کردگار گیتی و پروردگار عالمست

رازق خلق و پدید آرنده لیل و نهار

خالق کونین و هر چیزی که هست اندر دو کون

صانع گردون گردان کردگار نور و نار

مرسل پیغمبران حق بنزد بندگان

ایزد دارالقرار و داور دارالبوار

آنکه از تقدیر و حکم او نشاید بنده را

جز رضا در نیک و بد در هیچ وقت و هیچ کار

هر چه آید بر من از تقدیر او دارم رضا

بنده ام امروز را طاعت نمایم بنده وار

از دلی صافی و طبعی پاک و ایمانی درست

بر ره توحید حق باشم قوی و استوار

از پی توحید او گویم ثنای مصطفی

احمد مختار کو از انبیا بود اختیار

صاحب تاج و لوای حمد و معراج و براق

صاحب فرمان و حج و عز و صاحب ذوالفقار

وز پی حمد و درود وی ثنا گویم بسی

بر امامان پسندیده گزیده هر چهار

کار دین آرایم از تحمید یاران نبی

کار دنیا را برآرایم بمدح شهریار

پادشاه سنجر مغزدین و دنیا آنکه هست

کارهای دین و دنیای من از وی چون نگار

یافتم از خدمت سلطان سلطانان دهر

حشمت و جاه و شکوه و دولت و عز و وقار

هم بفر دولت سلطان اعظم یافتم

خویشتن بر ملک خاقان کامران و کامکار

کار من بالا گرفت از اعتقاد نیک من

کار من هر روز به شد تا برآمد روزگار

مال بخشیدم نکو کردم بحق خاص و عام

خاص من بودم نگفتن خاص دار و عام دار

بر رعیت از حشم نامد بعهد من ستم

باز ماند از عدل من باز شکاری از شکار

عدل ورزیدم بعهد خویش چون همنام خویش

نا بعقبی باشم اندر خلد با همنام یار

مال خود بر کهتران خویشتن کردم فدا

تا فدای من شوند آنگه که باشد گیر و دار

از ره نیک اعتقادی در ره نیکو دلی

خواستم مرکهتران خویشتن را کار و بار

مرکبان تیز تک دادم مر آنها را کجا

جز پیاده می نرفتندی بهر شهر و دیار

در سر آنها قصب بستم که با بسیار جهد

می نبودیشان بپا اندر بجز کهنه ازار

دیبه زربفت پوشانیدم آنها را کجا

بر قبا و پیرهنهاشان نبودی پود و تار

بردگان ترک بخشیدم کسانی را که ترک

جز نتق ناوردشان خط رئیس یادگار

داشتم بر گنجهای گوهر آنها را امین

کز نفایه کس نداند شان سفال آبخوار

بس که بردند از بر من آشکارا و نهان

کیسه ها سیم حلال و بدره ها زر عیار

همچو موران مال من در لانه خود کرده جمع

وانگهی کردند بر من تیز دندانها چو مار

حق مال و نعمت من هیچگون نشناختند

آن سگان نابکار و آن خسان نابکار

کس بمال خویش چندین دشمن انگیزد که من

ای خداوندان مال الاعتبار الاعتبار

دشمنی کردند و بدگوئی بر خاقان مرا

در دل خاقان فکندند از خلاف من غبار

خانمان من در آنروزی که آن هرگز مباد

غارت آن کردی که با من بود همچون یار غار

زر و سیم و تر و خشک من همه بر باد شد

هم بر آن جمله که آتش افتد اندر مرغزار

گنجهای خواسته بی حجتی در خواستند

وز پس این خواسته گشتند جانرا خواستار

فضل کرد ایزد بمن تا بر من از حضمان خویش

جان برون بردم چو مردان از میانشان برکنار

چونکه بر سلطان سلطانان خبر شد حال من

کرد بر نیک آمد من حالی از جیحون گذار

پیش سلطان جهانداران چو بوسیدم زمین

باز بگشاد آسمان بر من زبان اعتذار

زر و گوهر یافتم خلقت ازو چون پیش او

از سرشک دیدگان وز خون دل بردم نثار

هر مرادی کز خداوند جهان درخواستم

زو پدید آمد اجابت بی درنگ و بی نثار

دولت و اقبال سلطانی بمن بنمود روی

گفت چون گفتی باندک حاجتی کرد اختصار

باز دیگر ره توانگر گشتم از احسان او

حج اسلام است مرمرد توانگر را شعار

از خداوند جهان خواهم بقای عمر شاه

ساعتی کان حلقه را در ساعد آرم چون سوار

عدل سلطان جهان خواهم ز جبار جهان

چون بهنگام تضرع بر حجر مالم عذار

در زیارتگاه یثرب برکت عمرش خوهم

زانکه در دنیا نباشد زان مبارکتر مزار

باری از دیدار تو بی کم خلاف آورده اند

دورتر باشم بسالی و بفرسنگی هزار

تا نباید مرمرا پاداشن ایشان نمود

هم توانم کرد حاصل طاعت پروردگار

دست رس دارم که با خصمان خود گر بد کنم

سخت آسان باشدم زایشان برآوردن دمار

عهد یزدان نشکنم با خلق نکنم هیچ بد

ور بدی کردند با من درگذارم مرد وار

تا زباد صبح در بستان ز آب چشم ابر

بشکفد هر سال گلها را بهنگام بهار

روی احباب خداوند جهان بادا چو گل

دیده های بدسگالانش چو ابر تندبار

شمارهٔ ۶۱ - در مدح صاحب الصدر عمر

کار دین صدر دنیا صاحب عادل عمر

راست گشت از بذل دنیائی بدنیا سربسر

هرچه در عالم ببینی خیر بینی زانکه هست

عامر آن صدر دنیا صاحب عادل عمر

هرکه در دنیا برآرد مسجدی از بهر حق

باشد آن مسجد اگر چون آشیان سنگ خور

حقتعالی خانه ای سازد مراو را در بهشت

هست بر گفتار من ناطق شده نص خبر

صاحب عادل بسی مسجد نهاد اندر جهان

هر یکی چون کعبه از آذین ببذل سیم و زر

مسجد جامع ز بعد آنکه از آتش نماند

اندر او چیزی بجز انگشت و خاکستر اثر

ز اعتقاد نیک و دین پاک و دست بیدریغ

کرد همچون بیت معمور از فروغ زیب و فر

منبر و محراب و طاقی کرد کز دیدار او

روح گردد تازه و خرم دل و روشن بصر

هر که یک مسجد کند یک خانه دارد در بهشت

او که چندین کرده باشد کی بود بیرون در

زین قبل تا حصن دینش باشد آبادان ربض

کرد آباد آن ربض تا شد حصین این مستقر

خصم دنیا را ظفر نبود بما برزین ربض

خصم دینش را نباشد زان ربض بر وی ظفر

تا بوی بر عقبه عقبی بود آسان گذار

عقبه کش کرد بر هر رهروی آسان گذر

چون بدو بر عقبه عقبی بود آسان گذار

عقبه های شغل دنیا را کجا باشد خطر

از برای فقه و تذکیر و نظر در راه شرع

مدرسه آراست از قصر خورنق خوبتر

روز محشر در ترازوی وی آید بیگمان

هر ثوابی کان بود از فقه و تذکیر و نظر

هم کنون باشد که بر کردند این فرخنده جای

بورشاد و بوالوزیر او امام معتبر

همچنین گردد که گفتم ورنگشتی کی شدی

اینچنین بنیاد خیری از چنان بنیاد شر

از برای روزه داران را همیشه خوان خویش

همچو خوان جنت آراید بهر شام و سحر

چون بود از خوان او هر روزه داری بهره مند

باشد از پاداش او هر روزه داری بهره ور

هیچکس چون صاحب عادل مدان در راه دین

در همه روی زمین از راهرو وز راه بر

بر سر خلق خدای از راه دین و اعتقاد

هست مشفق تر بسی از عم و خال و از پدر

اوست اندر باغ دین مصطفی چون گلبنی

عدل بیخ و فضل شاخ و جود برگ و بذل بر

گفتن اندر وی توان این هست و در وی لایق است

ای شکفته گلبنی بر رفته تا خورشید سر

تا دهد گلبرگ بوی و تا دهد خورشید نور

تا بود آن بر سپهر و تا بود این بر شجر

فرق او بادا چو برگ گلبن و رخ برگ گل

طلعتش با فره خورشید و با نور قمر

ماه روزه اش باد میمون و همایون روز عید

تا بگیتی خواهد آمد روزه و عید دگر

عید او بادا سعید و حال او فرخنده باد

روزه اش بادا قبول کردگار دادگر

شمارهٔ ۶۲ - در مدح صاحب عادل ضیاء الدین

بکام دل رسید از بخت شاه کامران سنجر

بصدر صاحب عادل ضیاء دین پیغمبر

بشد بر طالع میمون بفرخ فال باز آمد

بدان طالع شدن لایق بدین فال آمدن در خور

بزرگان خراسانرا زیادت شد بفر او

جمال و رونق و زینت فروغ و آب و زیب و فر

ورا از طاعت سلطان سلطانان زیادت شد

شکوه و حشمت و دولت نعیم و نار و کام و کر

بزرگانرا صلت فرمود و خلعت یافت از سلطان

رهی باشند سلطانان را بزرگان رهی پرور

رهی باشند و سلطان رهی پرور کند زینسان

جهان خدمت کند آنرا که شد زی شاه خدمتگر

بخدمت پیش سلطان رفت و مخدوم خراسان شد

چو خدمتگر سلطان سزد مخدوم صد کشور

چو شد فرمانبر صاحب اگر بر خاک خشک افتد

چو گردون سبز گردد شاخ و برگ و گل چنو اختر

چو شد فرمانبر صاحب بطاعت کردن سلطان

بجز سلطان و صاحب شد ورا مطواع و فرمانبر

بباغ همت سلطان نهالی چون ضیاء الدین

که جز وی باشد از صاحب چه آرد جز سعادت بر

ز بخت صاحب عادل بهر کاری که رو آرد

بجز معجز همه چیزی بباید داشتن باور

بکار دین یزدانی و شغل ملک سلطانی

کسی کاقبال صاحب را شود منکر بود منکر

ایا فرزانه فرزندی که اندر دولت صاحب

برادروار با اقبال یک بابی و یک مادر

بدیدار همایون تو ای فرزند شایسته

کریم عادل و عالم جوانی یافت باز از سر

دل و پشتی تو صاحب را و صاحب خلق عالم را

نه صاحب را پسر چون تو نه عالم را چنو مهتر

توئی آن گوهری مهتر که پیش کف راد تو

خجالت دارد آن ابری که باران دارد از گوهر

فلک همت خداوندی و رای عالم آرایت

چو خورشید فلک عالی و رخشان و ضیا گستر

ز رأی تو منور عالم و خلق همه عالم

شده بر رأی تو فتنه چو بر خورشید نیلوفر

چو نیلوفر هر آن سایل که کف پیش تو بگشاید

چو نیلوفر نهد بر کف ز احسان تو طشت زر

نه بیند روز روشن حاسد جاه تو زان معنی

که از رأی تو بی بهره است چون شب پر زنور خور

نباشد چشم بدخواه تو روشن تا بدانگاهی

که اندر چشمه خورشید نبود خانه شبپر

ملک خلق و فلک قدری و از شرم تو بگشاید

ملک را بازو از بازو فلکرا چنبر از چنبر

بچشم همت خویش ار بخواهی دید کیوان را

بجز در میخ نعل مرکب میمون خون منگر

فلک بر تارک کیوان کند مسند مر آن را کاو

سنات را کند بالین و از خاک درت مسند

کسی کو نیک بختی را نداند تا کجا جوید

ندا آید ز درگاه تو کاینجا جوی و درمگذر

جهان فری ندارد بی تو خاصه حضرت صدرت

گر از من باورت ناید بپرس از عام و از لشکر

گر انسان بنده احسان بود بر هر که چشم افتد

تو آنرا بی گمان جز بنده احسان خود مشمر

چو دوزخ بود حضرت بی تو و مالک فراق تو

شراب هجر تو غسلین و سوز شوق تو آذر

کنون حضرت چو جنت گشت و شد رضوان وصال تو

نسیم خلد تو غلمان و کف راد تو کوثر

شوند اکنون بجاه تو رعیت در پناه تو

چو اهل جنت آسوده ز گوناگون بلا و شر

بقای عمر تو خواهند و جاه و دولت صاحب

که هر دو جاودان بادند برخوردار یکدیگر

الا تا در دل هر باب حرمت جوی در گیتی

بود فرزند حرمت دار و انده زای و عیش آور

دل باب تو بادا از تو با شادی و بی انده

تو آن فرزند با شادی و بی اندوه تا محشر

شمارهٔ ۶۳ - در مدح صاحب عادل عمر

عشق سیمین لعبت من کیمیا دارد مگر

روشن و زرین کند کان بت هوا دارد بزر

لعبت سیمین من دارد بزر میل و هوا

ور ندارد بر میان زرین چرا دارد کمر

تا بدیدم شکرین یاقوت پر لؤلؤی او

لؤلؤ از دو جزع من بر کهربا دارد گذر

جان بها دادم بیک بوس لب شیرین او

گفت یاقوتم ازین بهتر بها دارد مگر

عنبرین زلفین او از اژدها دارد نشان

عارض رخشانش از ماه سما دارد اثر

پس مقر اژدها چون شد همیشه عارضش

گه گه از ماه سما بر اژدها دارد مقر

در سر من هست مالیخولیای عشق او

آن نه عاشق کو نه مالیخولیا دارد بسر

هرکه بردارد نصیب از گنج حسن و زیب او

سرور عالی گهر کز بوالعلا دارد گهر

نور چشم صاحب عادل ضیاء الدین که دین

بی ضیاء فر و رایش نه ضیا دارد نه فر

آنکه بر ملک هنرمندی و دانش پادشاست

پادشاهی کو وزیر پادشا دارد پدر

صاحب عادل عمر کو را بنام داد و دین

روز محشر ثانی اثنین اذهما دارد عمر

شاد و برخوردار بادا جاودان از عمر و ملک

صاحب عادل عمر کو چون ضیا دارد پسر

آن هنرمندی که اندر مهتری و سروری

باغ جود و خلق او برو عطا دارد ثمر

آن خداوندی کز آب مهر و نار و کین او

تازه و تر دوست دل دشمن شوا دارد جگر

مهر و کینش آماده مراحباب و مراعداش را

این جزا دارد جنان و آن سزا دارد سقر

از کریمی بر متابع او دهد نفع و منال

وز حلیمی بر منازع نار او دارد ضرر

گر کرم جوئی ازو بی انتها دارد کرم

ور هنر جوئی ازو بی منتها دارد هنر

خوش لقا و خوب سیرت نیست در گیتی کسی

اوست در گیتی که در خورد لقا دارد هنر

توتیای چشم مردم را ز خاک پای اوست

بی بصر باد آنکه بی آن توتیا دارد بصر

مهر او اصل صواب و کین او عین خطاست

حاسد خاطیش در راه خطا دارد خطر

شمه خلق ورا مشک ختا خواندن خطاست

والله ار با خلق او مشک ختا دارد خطر

کف رادش آستین سائلان زرین کند

جود او چون عشق یارم کیمیا دارد مگر

طبع او بحریست کابش هست برو مکرمت

دست او ابریست کاحسان و سخا دار مطر

سال و ماه و روز و شب باران آن و موج آن

بهر هر بیگانه و هر آشنا دارد درر

نیکخواهش باد هر بیگانه و هر آشنا

تا بخدمت بر در خود هر دو را دارد بسر

در خوشی و خرمی بادا بقای عمر او

تا بدین گیتی در امکان بقا دارد بشر

در مثل تا هر کسی گوید که فال نیک و بد

رسته دارد چون گیا را بر گیا دارد ممر

فال کردم دست بدخواهانش زیر سنگ باد

راست چون دستی که سنگ آسیا دارد زبر

تا دعا رد بلا باشد بگفتار نبی

ور دعا سازد سپر هر کز بلا دارد حذر

بر تنش تیر بلای دهر کاریگر مباد

خود نباشد کز دعای اولیا دارد سپر

شمارهٔ ۶۴ - در مدح سعدالملک

ای ز سعدالملک فخر دین جهانرا یادگار

بر جهانداری مهیا باش سعدالملک وار

بخت مسعود قلج تمغاج خان مسعود کرد

نام مسعود ترا القاب سعدالملک یار

تا بنام خسرو سعد اختر مسعود بخت

بر تو سعدالملکی و ملک سعادت برقرار

در سعاداتی و القاب به سعدالملک را

وارث حقی بنیکی نام هر یک زنده دار

خاندان سعد ملک از سر باقبال تو صدر

گشت سعد آباد آبادان بسعی شهریار

روزگار ار آب جوئی را بجوئی باز برد

هم بجوی خویش باز آمد ز گشت روزگار

بر هوای شاه ترکستان چو شهباز و همای

ز آشیان منشاء ار پرواز کردی اختیار

پر و بال تو شد از شه باز گشتی و فکند

با فراغ سایه بر سر خویش و تبار

سایه پروردان پر جاه و اقبال تواند

آل سعدالملک ماضی از صغار و از کبار

کلک ملک آرای تو توقیع نکند جز بعدل

ظلم نپسندد دلت در هیچ شغل و هیچ کار

آسمان همت خداوندی و بر گرد زمین

آسمانرا بر مراد تو دهد بودن مدار

از دوات و کاغذ تو چون ز دور آسمان

ظلمت لیل آشکارا گردد و نور نهار

تا شود روی نهار از زلف لیل آراسته

کلک تو مشاطه گردد زین بران بندد نگار

از مدار آسمان پنهان شود از روز و شب

وز سر کلک تو شب بر روز گردد آشکار

شب ز روز و روز از شب از مدار آسمان

این همی جوید گریز و آن همی گیرد کنار

هر خطی از کلک تو بر کاغذی باشد ز قدر

چون شب قدری که گیرد روز عیدی در کنار

خلق را دیدار تو عید است بی خوف وعید

مهر تو در هر دلی خمر است بی رنج خمار

قبله ابنای ایامست صدر بار تو

زانکه در ایام تو در هیچ صدری نیست بار

از جمال طلعت خورشید رخشان آسمان

هرگز آن زینت بیابد کز تو مسند روز بار

چون بصدر بار بنشینی چنان کز ابر سیل

کف راد تو شود بر سائلان دینار بار

بنده پروردگاری و قلم رانده شده

کز تو پرورده شود هر بنده پروردگار

سوزنی پرورده انعام عم و باب تست

نعمت اینرا و آنرا شکر گوی و حق گذار

گر بحکم یادگاری مدحتی زو بشنوی

بر براق سنت عم و پدر باشی سوار

تا بکس ناظر خوهد بود اختر سعد فلک

تا بود کس نظرت سعد فلک را خواستار

باب سعد اکبر و اصغر شده ناظر بتو

هم بر احباب تو ناظر از صغار و از کبار

بخت مسعود تو خوانده بر سرای بار تو

خیر دار حل فیها خیر ارباب الدیار

هر که باشد دوستدار تو شکار غم مباد

زان که هستی دوستدار خسرو دشمن شکار

شمارهٔ ۶۵ - در مدح بهاء الدین بن سعدالدوله

آمد چنانکه کرد ستاره شمر شمار

شاه ستارگان بحمل شهریار وار

تا بوستان بتابش شاه ستارگان

بر شاخ آسمان گون آرد ستار بار

بستان شود چنانکه ندانیش ز آسمان

چون ابر گشت بر رخ بستان ستاره بار

بر شاخسار بستان بلبل نوازند

نوی است خوش نوائی بلبل ز شاخسار

در جویبار سرو ببالد ز بهر آن

تا فاخته بنالد بر سرو جویبار

بی آب دیده بر طرف جویبار گل

قمری غریو دارد بر جستجوی یار

هنگام را محابا نبود مثل زنند

تا آن مثل زدند شد از عاشقان قرار

هنگام گل رسید ز گلروی لعبتی

بر بوسه رام گشته محابا مکن کنار

خوش بر کنار گیر و نشان در کنار خویش

مگذار کز کنار تو گیرد دمی کنار

از خاک و خار و خاره باردیبهشت ماه

روید بنفشه زار و سمن زار و لاله زار

اردیبهشت ماه بساقی کند ندا

خیز ای بت بهشتی وان جام می بیار

تا شهریار وار بدستوری خرد

جام می از تو گیرد دستور شهریار

صدر کبیر عالم عادل بهاء دین

آن هر حدیث او ببها در شاهوار

دستور دادگستر و سلطان دادگر

مسعود سعد ملکت و مسعود کامکار

فرزند سعد دولت و فرزند سعد ملک

چون جد و چون پدر شرف دوده و تبار

از دوده و تبار وی افکنده دور چرخ

در دوده و تبار بداندیش او تبار

ای صدر روزگار که در روزگار خویش

نور دل گرامی و تاج سر کبار

پیروزه گون سپهر بزیر نگین تست

از دولت شهنشه پیروز روزگار

داری دو کف دو کفه شاهین مکرمت

بخشندگان سیم حلال و زر عیار

اندر یمین تو بسخا بیعت و یمین

خلق از یسار تو شده با عدت و یسار

در چشم تو که چشم بدان دور ازو سخن

چون زر عزیز باشد و زر عزیز خوار

آید بحاصل اهل سخن را بمدح تو

آنرا که شعر باشد رسم و ره و شعار

نامی چنانکه در پس آن نام نیست ننگ

فخری چنانکه در پس آن فخر نیست عار

در باغ عمر سوزنی ای صدر روز به

هفتاد شد تموز و خزان و دی و بهار

چون هفده سالگان نتواند نگاشتن

بر روی کار نامه خود لعبت بهار

بسیار منت است ترا بر من از قیاس

کانرا بعمرها نتوان بود حق گذار

از شکر نعمت تو ز پیری مقصرم

کرد است باز بر تو شکر مرا شکار

تا در شکارگاه بتان عاشقی بلب

باشد شکر شکار چه پنهان چه آشکار

از بوسه گاه خوبان شکر شکار باش

تا پیشگاه باشی و اقبال پیشکار

تا در زبان تازی بستان بود بهشت

نام هزار دستان در بوستان هزار

شاعر هزار بار ببستان مدح تو

تا چون هزار دستان دستان زند هزار

سال بقای عمر تو پیش از ستاره باد

صد بار زانکه کرد ستاره شمر شمار

شمارهٔ ۶۶ - در مدح صدر الوزراء

سرو سیمین طرف ماه منیر

تیره کرد از خط شبرنگ چو قیر

هست شبرنگ خط تیره او

رخ رخشنده او ماه منیر

بنفیر آید عالم هرگاه

که رخ ماه بگیرد شبگیر

رخ آنماه گرفت اینک و من

بنفیر آمده ام زو بنفیر

کرد دیوانه دلم راز نخست

وانگهی بست بمشگین زنجیر

چنگ را در سر زنجیر زدم

شد کنارم همه پر مشک و عبیر

لب لعلش بمزیدم بخوشی

یافتم زو مزه شکر و شیر

شیر ازان لعل مزیدم که ز سر

باز کودک شدم ار بودم پیر

کودکی نو بحدیث آمده ام

سخنم نی بجز از مدح وزیر

صاحب عادل صدرالوزرا

صدر فرخ پی فرخنده ضمیر

بنسب فخر امیران بزرگ

بلقب صدر وزیران کبیر

مسند آرای بفر و بشکوه

ملک آرای برأی و تدبیر

آن امیری و وزیری که چنو

نه وزیر است بعالم نه امیر

در امارت بده بی کفو و شبیه

در وزارت شده بی مثل و نظیر

بسر کلک وی آراسته ملک

خسرو مشرق شه کشور گیر

ای وزیری که سر کلک تو کرد

صورت عدل کرم را تصویر

هر چه تصویر کند خامه تو

نبود خام و نباشد تزویر

دست عدل تو ستم یافته را

راست چون موی برآرد زخمیر

در تنور کرم تو همه وقت

آز را مایه نبودست فطیر

پشت عمال بعون تو قویست

دیده شاه بروی تو قریر

وزرا و امرا را ای صدر

نیست از خدمت صدر تو گزیر

نیست در عالم یک نوع هنر

که ترا نیست ازان بهره و تیر

روز روشن شود از هیبت تو

بر دل حاسد تو چون شب قیر

تا فلک بر دل خصم تو زند

تیر در برج کمان گردد تیر

حاسد جاه تو از آتش دل

بادم گرم بود در مه تیر

نیست همتای تو در گیتی مرد

نیست همسان تو در گردون تیر

تیر از سهم سر خامه تو

گم کند بر فلک خویش مسیر

با سخا و کرم تو به جهان

هست نایاب چو سیمرغ فقیر

کرمت میت را چون دم صور

زنده گرداند کلکت بصریر

سائل از زر تو گردد قارون

اگر از مدح تو سازد اکسیر

نیست آیات کرامات ترا

بجز احسان و ایادی تفسیر

هرکه مدح تو فرو خواند بخواب

بخت تعبیر برآمد تعبیر

کوه بر کوه شود همچو پیاز

از برت مادح یک پوست چو سیر

تا چنین است ره و سیرت تو

نبود دولت تو عزل پذیر

تا که باشد فلک بر شده را

از بر خاک مسطح تدویر

باد بر کام تدویر فلک

همچنین باد ملک را تقدیر

تو همه ساله بشادی و طرب

مانده بدخواه تو در کرم و زحیر

شمارهٔ ۶۷ - در مدح نظام الدین محمد بن علی

خورشید ببرج حمل آمد چو رخ یار

هم نور بحاصل شود از تابش و هم نار

نور از پی روشن شدن عالم تاریک

نار از جهت پختن هر خام بر اشجار

تا باز جهان از تبش و تابش خورشید

برنا شود اشجار پدید آرد اثمار

برگ گل از اشجار برون آرد بستان

الوان بدایع شود از خاک پدیدار

از رنگ چمن گردد چون زرمه بزاز

وز بوی هوا گردد چون کلبه عطار

دستان زن بستان بسحرگاهان گردد

بر سرو سراینده سرود غزل یار

هنگام تماشای خداوندان گردد

کز طارم و کاشانه خرامند بگلزار

بلبل بشود از دل راوی و بخواند

بیت و غزل رودکی اندر حق عیار

رازل نه همانا که بدی همچو نظامی

در صدر نظام الدین برخواندن اشعار

صدری که نظام الملک ارزنده شود باز

از خدمت صدرش نه همانا که کند عار

مستوفی ملک ملک شرق محمد

فرزند علی بن امیر آن شه ابرار

میری که امیران سخن رایگه نظم

از مدحت او به نبود فکرت گفتار

در شغل شه شرق قلم وار میان بست

تا اهل قلم پیش وی آیند قلم وار

آن صدر سرافراز که ارباب قلم را

بر روی زمین نیست چنو صدر سزاوار

هرکس که سزاواری او را نپسندد

گردد بسر تیغ شه از نیش سزاوار

لطف و کرم او بهمه خلق رسایست

با اندک و بسیار ویند اندک و بسیار

ای اندک منت کش بسیار مروت

کس را بمروت نخوهی منت بردار

آثار تو در عالم خواهی که نماند

نی نی تو خوهی ماندن در عالم آثار

هنگام بهار است درین موسم فرخ

از خاک پدیدار شود لعبت فرخار

با لعبت فر خار نشاط و طرب انگیز

وز خار تعب چشم بداندیش همی خار

در عقد بنانت قلم سحر نمایست

چون زرین طیری که ورا مشکین منقار

چون طیر شود فرخ بمنقار خط او

ارزاق رسانیده بسوآل و بزوار

نو گشت سر سال و باقبال شه غرب

تا سال دگر در دل و جان تخم طرب کار

تا چشمه خورشید نشاط دل خود باش

هر جای که دل خواهد برج حمل انگار

در نور رخ یار نگه میکن و میگوی

خورشید ببرج حمل آمد چو رخ یار

گر سوزنی پیر دعاگوی ترا طبع

چون بحر عدن گردد پر لؤلؤ شهوار

بی در ثنای تو مبادا که همه عمر

در سوزن نظام کشد رشته بسوفار

از دست فنا نامه عمر تو مبادا

طی تا نشود دنیا طی گشته چو طومار

شمارهٔ ۶۸ - در مدح ملک الدهاقین

آراسته بعید برون آمد آن نگار

از فرق تا قدم همه آرایش بهار

با صورتی که هر که بر او بنگرید گفت

بادش بهار برخی ره عید برخی آر

برخاسته ز خیل ملایک ازو نفیر

وز قامتش قیامتی از سرو جویبار

آمد بعیدگاه چو سرو آن بچهره گل

بر برق چون براقی گلگون شده سوار

گل بود بار سرو چو آن بت پیاده شد

وانگه که شد سوار گل آورد سرو بار

تیر و کمان قبضه و بازوش را یکی

تیر و کمان غمزه و ابروش را هزار

پیش از نماز عید بقربان گشاد دست

وز تیر غمزه کرد دل عاشقان فکار

این رسم نو که دید که پیش از نماز عید

قربان بتیر غمزه کند لعبت تتار

گفتم بتیر غمزه چو قربان عاشقان

آیین نو نهادی و این بودت اختیار

از بهر تیر بازو قربان پدید کن

گفتا پدید نیست بداندیش افتخار

فرزند پادشاه دهاقین علی که هست

عالی محل و قدر بنزدیک شهریار

خورشید آسمان معالی و مرتبت

کز نور روی اوست منور همه دیار

خورشیدوار نور دهد بر همه جهان

جمشیدوار چون بنشیند بصدر بار

خورشید را ببرج محل چون بود شرف

او را شرف زیادت از آن دان هزار بار

از قدر بر مثال سپهر است سرفراز

وز حلم بر مثال زمین است بر دیار

دستش با بر نیسان ماند گه سخا

گر باشد ابر نیسان ز رنجش و زر نثار

هست از نسیم خلق وی آورده خلق را

شاخ درست دولت و اقبال برگ و بار

انعام و بر برحسب رزق خلق کرد

در بنده پروریدن او را نه اختیار

ای بیشمار دولت و اقبال یافته

در روزگار دولت تو اهل روزگار

در هر یکی رسیده زتو جود بی قیاس

وز هریکی رسیده بتو شکر بیشمار

آنی ز مهتران که نیاید بنام نیک

پار تو زین کنار جهان تا بدان کنار

زان تا بنام نیک برانی جهان ترا

از مهر دایه وار بپرورد در کنار

گر یار نیک خواهی شو نیکنام باش

تنها نماند آنکه بود نام نیکش یار

مهتر بسی است لیک نه همچو تو کامران

گلها بسی بود نه همه همچو کامگار

در باغ مهتری چو گل کامگار باش

تا نیکخواه بوی برد بدسگال خار

آیین عید کردی جشن بهار ساز

هم در بهار خانه چو بتخانه بهار

آواز ده بساقی و این بیت را بخوان

خیز ای بت بهشتی آن جام می بیار

اردیبهشت ماه بسر بر بیک صبوح

کاردی بهشت کرد جهانرا بهشت وار

با مطرب هزار نوا باده تو نوش کن

در موسمی که زاغ هزیمت شد از هزار

شمارهٔ ۶۹ - در مدح دهقان علی بن احمد

هلال روزه نمود از سپهر دایره وار

بشکل و گونه چنان نیم دایره دینار

تمام دایره گردد چو مه بنیمه رسد

تمام نیمه بحرمت بدان برین پرگار

فلک نموده چو زنگار یافته لگنی

بر او هلال چو یک گوشه تا زده رنگار

ویا چو زرین ماهی در آبگون دانی

که از میانه فرو خواهد آمدن بکنار

ز روزه داران کس ناشده نزار و نحیف

هلال روزه برای چه شد نحیف و نزار

خمیده قامت و زرین عذار چون عاشق

شدست گوئی بر آفتاب عاشق زار

هلال و چشمه خورشید ناخج و سپرند

یکی ز سیم حلال و یکی ز زر عیار

میان آخر شعبان و اول رمضان

سبب چه بد که شب و روز هر دو گشت سوار

چو کرد شعبان سیمین سپر در آب نهان

سپهر ناخج زرین روزه کر اظهار

هوای مغرب گشت از شفق چو معرکه گاه

چو روز آن و شب این شدند در پیکار

هلال روزه بدین وصفها که دادم شرح

ز روی قبله فروشد ببحر لؤلؤ وار

بطبع بنده فرستاد لؤلؤ منثور

بنظم کردم در مدح سید احرار

سر مفاخر فرزند فخر دین احمد

ابوالمعالی دهقان علی سپهسالار

سپهر مردی وجود افتخار دین که بدوست

همه مفاخرت دین احمد مختار

ز هر که او بهتر فخر کرد در عالم

به است چون هنر از عیب و همچو فخر از عار

جمال گوهر خاک آنکه از نکو خلقی

رخ خرد را خال است و چشم بد را خار

مصدری که چو بر صدر بار بنشیند

چو آفتاب کند خیره دیده نظار

بر آسمان هنرمندی و شجاعت وجود

چو آفتاب ندارد قرین و همسر و یار

کمر بخدمت او سال و ماه بسته کرام

زبان بمدحت او روز و شب گشاده کبار

بزرگواری کز مدح و از مناقب او

بر آنچه دانا واجب نیاید استغفار

بدانسبب که رهی پرورست و بنده نواز

ز بندگیش ندیدم کسی شود بیزار

به بر و احسان زابرار برتری دارد

ببرگ و بار بدانسان که طوبی از اشجار

کف عطاده او بی سخا و احسان نیست

درخت طوبی بی برگ نبود و بی بار

ایا کسی که نماید بچشم خلق جهان

جهان ز نیکی کردار تو چنان کردار

سرای بار تو از فر تو چنان صفت است

صفت همان که چنانست بی خلاف و غبار

بروزنامه عمر تو بی سخا و کرم

دمی کرام نرانند خامه بر طومار

شمار جود و سخای ترا فذلک نیست

ز عقد کردن مستوفیان بروز شمار

چه میزبان کریمی که آید از حضرت

مهی عزیز و مکرم بر تو مهمان وار

خجسته ماهی آمد بمهمانی تو

که برترست زهر ماه مرو را مقدار

ز کردگار که جانها فدای نامش باد

همیرساندت مهمان بگونه گونه نثار

نثار اول رحمت بسی بود بر تو

از آنکه بر ضعفا رحم کرده ای بسیار

دوم نثار بود مغفرت که جرم و خطا

فرو گذاشتی از کهتران خدمتکار

از آنکه مهمان باشد ز تو بآزادی

نثار آخر از اویت بود برات از نار

شبی ازین مه میمون به از هزار مه است

چنین شب آمده بادا بعمر تو دو هزار

همیشه تا ز خداوند روزه داران را

بود دو شادی چونانکه هست در اخبار

یکی بدنیا وقت گشادن روزه

دوم بعقبی وقت نمودن دیدار

از آنکه نبود در وعده خدای خلاف

ز هر دو شادی چونانکه هست برخوردار

خجسته باد مه روزه چونکه عید رسید

خجسته تر ز مه روزه عید تو صد بار

شمارهٔ ۷۰ - در مدح دهقان اجل احمد سمسار

شاید بسرو دیده شدن پیشرو کار

کاندر سفر باد خدای همه احرار

خورشید معالی فلک فضل و محامد

دهقان اجل اصل جلال احمد سمسار

فرخنده نصیرالدین صدری که زدادش

بردوخته شد دیده بیداد بمسمار

مخدوم جهان عین دهاقین که بگیتی

بی چهره او عین خرد ندهد دیدار

آن بنده نوازی که همه عمر مراو را

جز بنده نوازی بجهان نیست دگر کار

برده بتواضع سبق از مردم خاکی

وز همت عالی شده در نیکی کردار

زانروی که تا در کف او دیر عناند

اسپیدی روی درم و زردی دینار

خورشید و کف را دو را بر زر و بر سیم

دو کار عجیب است برین گونه و کردار

از خاک زر و سیم برآرد تف خورشید

او خاک برآرد ز زر و سیم بخروار

از تابش بسیار کند سیم و زر آن خاک

وین خاک کند سیم و زر از بخشش بسیار

ای سید احرار که احرار ندارند

از بنده بدان خاک کف پای ترا عار

جان تو که تا تو بسفر بودی بودم

اندر حضر آشفته و سرگشته چو پرگار

بی مجلس تو سوز نئی بودم ضایع

چون سوزن سر ریخته و کفته بسوفار

سوفار نه تا رشته درآرند و بدوزند

سر نیز نه کز پای بیارند برون خار

تا تو بشدی نیز نرفتم بدر کس

در زاویه ای مانده بدم روی بدیوار

تیمار تو و تربیت تو شده از من

من مانده میان غم و اندیشه و تیمار

غم خوردم و تیمار کشیدم بشب و روز

ای خورده غم من رهی و داشته تیمار

تیمار کشد هر که تو تیمار نداریش

غمخوار نبود آنکه نباشیش تو غمخوار

ببریده مرا هوش و خرد از هوس شعر

خاطر شده از کار و فرمانده زاشعار

خاطر شود از کار فرمانده و از شعر

آنرا که نیابد چو تو ممدوح سزاوار

زان بار گرانتر نبدی بر دل و جانم

کم خواسته بایستی جز بر در تو بار

از خدمت تو دور نباشم بهمه حال

خواهی بحضر خوه بسفر این بار آن بار

گر در حضری بنده ترا هست ثنا خوان

ور در سفری بنده ترا هست دعا کار

من چون تو خداوند سرافراز ندیدم

تو نیز چو من بنده مطواع مپندار

تا گنبد زنگاری گرد کره خاک

آرد مه و خورشید شب و روز پدیدار

از گردش او باد مه و سال و شب و روز

در دیده اعدات فرو ریخته زنگار

بادا علم و جاه تو پیوسته سرافراز

اعدای ترا بخت نگون باد و نگونسار

شمارهٔ ۷۱ - در مدح دهقان اجل احمد

آب روشن گشت و تاری شد هوا از ماه تیر

بی گمان خم عصیر اندر هوا انداخت تیر

ریخت از شاخ درختان از نهیب تیر او

عیبه های جوشن زر آبگون بر آبگیر

زاغ بگریزد ز تیرانداز چون از هر سوی

زاغ گرد آمد چو تیرانداز شد خم عصیر

ملک باغ و بوستان بگرفت زاغ پر نعیب

سرو گلبن عضب کرد از عندلیب خوش صفیر

ماه فروردین حریر فستقی بخشیده بود

مر درخت باغ را تا باغ شد زینت پذیر

تیر مه زینت بگردانید بستانرا و داد

آن حریر فستقی را رنگ دینار و زریر

چون فقیران بار و بر یکبارگی درباختند

سایه دار و میوه دار و مذهب این دارد فقیر

هر جمادی را ندانم تا در آموزنده کیست

عادت دست جواد نایب صدر کبیر

ماه تیر از بهر آن خوانند این ایام را

کاندرین ایام خلق از خرمی یابند تیر

باده پیر و برگ برنا بود در فصل بهار

برگ پیر و باده برنا شد چو آمد ماه تیر

برگ پیر و باده برنا بهنگام نشاط

کاندر آمیزد بطبع مردم برنا و پیر

پیر و برنا را برآمیزد بروز بار و بزم

صدر برنا بخت پیر اندیشه روشن ضمیر

صدر عالی رای دهقان اجل احمد که او

هست دولت را شرف چون دین یزدان را نصیر

دیده اهل کفایت کز صریر کلک خویش

دیده اهل کفایت را همی دارد قریر

آن هنرمندی که چون او کلک بر کاغذ نهد

تیر بر گردون ز شرم او بگرداند مسیر

ملک شرق و چین بشاهست و وزیر آراسته

رأی و تدبیر ویست آرایش شاه و وزیر

ای بلند اختر خداوندی که بررفته سپهر

هست پیش همت والای تو پست و حقیر

بر سپهر حشمت و جاه و بزرگی و شرف

همچو خورشید از میان اخترانی بی نظیر

قرص خورشید مضئی از رای تو گیرد ضیا

همچنان کز قرض خورشید مضی ماه منیر

نی نظیر رأی رخشنده ات بود شمس مضی

نی عدیل کف بخشنده ات بود ابر مطیر

قطره ای از ابر جود تست صد بحر محیط

ذره ای از کوه حلم تست صد کوه تبیر

در کفایت چون سر کلک تو گردد قیرگون

روز بخت حاسد و بدخواه تو گردد چو قیر

هرکه روی از تو بتابد زو بتابد روی بخت

هرکه مأمور تو شد بر کام دل گردد امیر

جز رضای تو نگیرد دست و ننماید خلاص

هرکه را دارد زبان در چنگ و بند غم اسیر

حاسد جاه تو خواهد خویشتن را همچو تو

یافته جان عریض و یافته شغل خطیر

هرکه در جاه عریض تو نگه کرد از حسد

زان حسد خود را فکند اندر تک چاه قعیر

هرکه در آئینه حاجت بجوید روی خویش

زان غرض بی بهره باشد چون زآئینه صریر

تن چو زیر و چهره چون زر شد بداندیش ترا

تا ترا بیند که زربخشی همی بر بانگ زیر

چون تو باشی جاه و دولت را سزا ندهد فلک

آن سزاواری تو را وین ناسزا را خیر خیر

حاسد بدخواه جاه تو بمرگت آزمند

گر درین حسرت بمیر باک نبود گو بمیر

گاه بر گل ریزدی نوش و گهی بر برگ گل

از کف گلبرگ رو ماهی بلب چون شهد و شیر

تا جهان باشد نصیب تو طرب باد از جهان

بهره بدخواه تو اندیشه و کرم و زحیر

جاه بدخواه تو از ادبار در تحت الثری

رایت اقبال نگذشته از چرخ اثیر

شمارهٔ ۷۲ - در مدح سعدالدین عمر

سیمبر یارم شد از من سیم بر

سیم یارم نی و یارم سیمبر

عاشق سیم ار بخواند وی مرا

من ورا معشوق دانم سیم بر

زان نگار سیمبر با من نماند

جز نگاری کان بروی سیم بر

کرد زرین روی من وانگاه گفت

منت از من دان که زر از سیم بر

لعبتی سیمین صنوبر قامتی

بر سر سیمین صنوبر سیم بر

سیم پنهانی که ماه و مشک و گل

نرگس و شمشاد و مرجان و درر

نرگس او بر کمان پیوست تیر

تیر او را زهر کش پیکان و پر

تا شود زان شکرین مرجان او

ز هر تیر نرگس او بی ضرر

ناردان مرجان در آگین او

گر بخندد یا سخن گوید شکر

مشک و شمشادش کشیده گرد گل

دایره چون طوق قمری پر قمر

خط و زلف است آن نه شمشاد و نه مشک

برده شم از مشک و از شمشاد فر

بر رخ رخشان آن میر بتان

تیره و مرغول و سر در یکدیگر

راست مانند خط میر عمید

سیدالکتاب سعد دین عمر

آنکه تشبیه دوات و کاغذش

هست چون از مشک بحر از سیم بر

از کمال عدل شاه بحر و بر

تا شود این بر ازان بحر آبخور

از بنان او به بحر و بر شود

ماهئی از سیم تن از مشک سر

ای سر اهل هنر در خط تو

خط تو تاج سر اهل هنر

چون دواتت تاجور گردد هر آنک

چون قلم در خدمتت بندد کمر

خدمت صدر تو از جان واجبست

بر کمر بندان شاه تاجور

تا عمید ملکتی بر کلک تست

اعتماد داد خواه دادگر

آستین سایلان و زایران

زآستان تو شود پر سیم و زر

بارگاه خسرو مشرق بتست

زان مزین تر که چرخ از ماه و خور

حکمت آرایان بمدح صدر تو

دفتر آرایند از الفاظ و صور

دفتر بی مدح تو دف تر است

در طرب نارد کسی را دف تر

سوزنی را در ثنا و مدح تو

گشت از سوزن سخن باریکتر

رشته فکرت بسوزن برکشید

تا برشته درکشد در و گهر

گر قبولی یابد از اقبال تو

بشکند از سوزن فکرت تبر

تا خداوند سخن را در جهان

از خداوند سخا نبود گذر

باد ارباب سخن را سال و ماه

آستان درگه تو مستقر

نور خورشید سخای تو بلطف

تافته بر هر یکی از بام و در

در جهان همچون سخن باد و سخا

نام تو باقی و محمود الاثر

شمارهٔ ۷۳ - در مدح نظام الدین

در ضمیرم بدی هوای امیر

وانکه باشم ثنا سرای وزیر

نشد اندیشه ضمیرم کم

خواجه را یافتم وزیر و امیر

بوزارت نشسته خوشدل و شاد

وز امارت نگشته عزل پذیر

شاه میران نظام دولت و دین

عالم عادل کریم کبیر

آنکه خورشید عدل و فضل ویست

نور گسترده بر کبیر و صغیر

در نیاید بچشم همت او

ملک و ملک جهان قلیل و کثیر

رأی و تدبیر ملک آرایش

نبود جز موافق تقدیر

آیت فضل و رحمتت از حق

که بجز حق نداندش تفسیر

دیده ملک و ملک دارانرا

دارد از تیره دل دوات قریر

صورت عقل را بدارالملک

بصریر قلم کند تصویر

از وزیران مشرق و مغرب

بصریر قلم گرفت سریر

خط او پیش دیده اکمه

گر بداری شود بدیهه بصیر

بجز انصاف و عدل شفقت و رحم

فکرتی در نیایدش بضمیر

عدل او ناخن ستم از گوش

برکشد همچو موی راز خمیر

در جهان با کف عطاده او

همچو سیمرغ و کیمیاست فقیر

در سرای وزارتش کم و بیش

کیمیا در نگنجد و تزویر

همچو مظلوم باشد از ظالم

ظلم از دست عدل او بنفیر

هرکه بیند خیال او در خواب

باشدش فر و فرخی تعبیر

وان کز او هیچ برنگیرد چشم

چه بود هم برین نسق میگیر

نظرش نور دیده افزاید

زانکه صدریست بی عدیل و نظیر

ای نظیر تو جز تو نی بجهان

بجوانی بخت و دولت پیر

سوزنی پیر گشت و در پیری

گشت در خدمت تو با تقصیر

گر تغیرپذیر شد سخنش

نپذیرد عقیدتش تغییر

تا سپهر سریع دورانراست

سیر شمس مضی ء و بدر منیر

تا دم صور از آفت ایام

ملکت حافظ و معین و نصیر

شمس و بدر بقات را بادا

جاودان بر سپهر جاه مسیر

شمارهٔ ۷۴ - فی مدح اشرف الدین

ای جهان شرف بتو معمور

یافته از دو پادشا منشور

از خداوند دلدل و قنبر

وز خداوند ناقه و یعفور

پادشاه حسینیان اشرف

شرف دین کردگار غفور

هست در جنب پادشاهی تو

بندگی پادشاهی فغفور

پادشاه سیادتی و تراست

از شرف ملک و از خرد منشور

امت جد تو ترا حشمند

طایعا راغبا بجان مأمور

هیچکس نی ز دل بتو غمگین

هیچکس نی ز تو بتن رنجور

بی هوا خواهی تو در دل کس

ندهد آفتاب ایمان نور

تا دم صور پادشاهی کس

نیست وان تورانسوی دم صور

هست فراش جد او در خلد

شهپر روح و زلف و طره حور

شهر نخشب بفر دولت تست

همچو خلد برین و حور و قصور

چون نبوت بجد تو مختوم

شد فتوت بنام تو مقصور

از عطای کف عطاده تو

یک جهان شاکرند و تو مشکور

عالمی قائل ثنای تواند

زوجه منظوم گوی و چه منشور

نظم و نثر همه ستایش تست

راستی بی دروغ و غیبت و زور

از مدیح تو بر صحیفه عمر

کرده مدحت سرای تو مسطور

عمر من در ثنا و مدح تو باد

تا بود قصر عمر من معمور

صرف در دولت و بقای تو باد

چرخ را مدت سنین و شهور

تا شهور و سنین پدید آرد

دور چرخ بلند روشن و دور

دور باد از خجسته مجلس تو

نکبت دهر پیر و دار غرور

شمارهٔ ۷۵ - در مدح میرعمید سعدالدین

هلال روزه نمود از سپهر پر اختر

بشکل مشرب زرین ز چشمه کوثر

کنار چشمه کوثر رسد بروزه گشای

رحیق محترم از حق بجای شام و سحر

بر اهل دین سحر و شام این همایون ماه

ز یکدگر متبرک ترند و میمون تر

مهی است فرخ یعقوب سال را یوسف

عزیز گشته بر یازده برادر و سر

بقدر یکشب این مه به از هزار مه است

چنانکه میرعمید از هزار مرد هنر

مقرب ملک شرق و غرب سعدالدین

که ناظرند بوی سعد اصغر و اکبر

چه سعد اصغر و اکبر که مهر و مه خجلند

ازو یکی بحمل دیگری بدو پیکر

زمین تواضع صدریست آسمان همت

چون این بحلم و وقار و چو آن بجاه و خطر

شود نکوخوه او بر شده بجاه خطیر

فرو فتاده بداندیش او بچاه خطر

بزرگوارا گوهر شناس اهل سخن

توئی و بر تو سخن عرضه دادن گوهر

بآب و آینه ماند ضمیر روشن تو

در آب و آینه پیدا شود خیال و صور

نسیم خلق تو گر در ضمیر وی چو خضر

بخاره بر گرد بر دمد ز خاره خضر

گر افتد از کف تو سایه بر سر درویش

چو آفتاب توانگر شود بسیم و بزر

بسایه سپر روزه در مهی بخرام

بحرب نفس که بهتر ز روزه نیست سیر

ز چشم بدتن و جانرا بکردگار سپار

بجد و جهد ره گذر کردگار سپر

بخنجر و سپر ماه دیو را برمان

که هست ماه بیک ره سپر دو ره خنجر

ثواب روزه و مزد نماز دار طمع

بفرض و سنت شرع خدای و پیغمبر

زکوة جاه بده بندگان ایزد را

که در ادای زکوتست سود در محشر

همیشه تا بسه قسمت بود مه روزه

بهر سه قسمت از ایزد کرامتی دیگر

غریق رحمت بادی بقسمت اول

دوم ز مغفرت جرم بر سرت مغفر

چو از عذاب سفر بنده خواهد آزادی

بقسمت سیم ازاد باد یا ز سقر

بمدح مجلس میمون تو مظفر باد

جریده سخن آرای پیر سوزنگر

شمارهٔ ۷۶ - در مدح علی بن حسین بن ذوالفقار

ای نامی از تو نام خداوند ذوالفقار

در دین سید ولد آدم افتخار

هم خلق سید ولد آدمی ز لطف

همنام و هم سخای خداوند ذوالفقار

از ذوالفقار جود تو شد کشته آز و بخل

همچون ز ذوالفقار علی عمرو و ذوالخمار

از بخل خالی است دل جود ورز تو

بر روی جود خالی و در چشم بخل خار

از فخر دین خال به نیکیت یاد کرد

از بهر آنکه ماندی ازو نیک یادگار

جایش بهشت باد که در خاندان خویش

پرورده بهشت شد آن مفخر تبار

اعمال نیک او شده از مرگ منقطع

بل کز تو شد یکی عمل نیک او هزار

زنده کند پدر را فرزند نیکنام

نام پدر تو از پسر خویش زنده دار

خاص خدایگانی خلق خدای را

یاری دهی بنیکی بادت خدای یار

از روزگار دولت تو خاص و عام را

از چنگ غم نجاتست از جور روزگار

در سینه تو بحر سخا موج میزند

تا غرق نعمت تو شوند اهل این دیار

از بیشمار خواسته بخشیدن تو نیست

در فهم و وهم خواسته بخشیت را شمار

با اهل علم و عقل بتقریر علم و عقل

کم پیشی سخاوت تو نیست بر قرار

اندر میان دلها شاهی است مهر تو

بگرفته زین کنار جهان تا بدان کنار

اقبال و بخت و دولت و پیروز روز را

فرزند نازنینی پرورده در کنار

قبله در سرای تو است اهل فضل را

گرد سرای تو فلک فضل را مدار

در خدمت تو اهل هنر را دین و فضل

وز خدمت تو دوری شین است و عیب و عار

هر شاعری که بوسه دهد بر رکاب تو

گردد بدولت تو بر اسب سخن سوار

من بوسه داده ام دگران بوسه می دهند

تا همچو من شوند و به از من هزار بار

در بنده بودن تو ز پیری مقصرم

ای بخت تو جوان ز من پیر درگذار

دلشاد باش و خرم و خوش عیش و خوش طرب

بنده نواز باش و حق اندیش و حق گذار

دهقان کشتمند رضای خدای باش

اندر زمین فربه دل تخم خیر کار

تا جاش بر گری بقیامت ثواب و مزد

اینست کار و بهتر ازین کار خود چه کار

در ماه روزه کار شب قدر کن بشکر

تا بر تو آن ثواب نهان گردد آشکار

رحمت نثار یافته باشی و مغفرت

آزادی از جهنم و زتف تفته نار

عیدت خجسته باد و تو اندر خجستگی

آیین عید ساخته و ساز عید دار

تا دور چرخ و سیر ستاره دهنده اند

هر سال و ماه را مدد از لیل و از نهار

لیل و نهار و سال و مه تو بخیر باد

با تو جهان چنانکه ترا باشد اختیار

ای سوزنی بمدح خداوند ازین نسق

در ثنا بسوزن خاطر برشته آر

شمارهٔ ۷۷ - در مدح فخرالدین

ناداده مژدگانی نادید مژده ور

دیدیم فر طلعت آن عالم هنر

ما را بفر طلعت خویش آن سپهر فضل

خود داد مژدگانی و خود بود مژده ور

تا آمدی خبر ز خرامیدنش بما

پیش از خبر رسید و خبر ماند بر اثر

بودیم ازو بیک خبر خوش نیازمند

او خود رسید پیش که آید بما خبر

روز دوم بد از مه آزاده صیام

کازاد وار از سفر آمد بمستقر

از کردگار خود بدو آزادی اندریم

آزادی از غم وی و آزادی از خطر

منت خدایرا که بصدر و سریر خود

آمد از آنکه رفت بصد بار خوب تر

خورشید سوی برج حمل بر چسان رسد

او سوی شهر خویش چنان آمد از سفر

خورشید دوده و گهر خاندان خال

آن گوی برده مهتری از عم و از پدر

فرزند پادشاه دهاقین روزگار

فرزانه فخر دین و خداوند دادگر

خورشید آسمان هنر افتخار دین

دهقان علی که هست علی خصلت و سیر

شمارهٔ ۷۸ - در مدح علی بن ذوالفقار

آیین ابن علی است سخاوت چنانکه بود

آیین ابن عم نبی سید البشر

تا ذوالفقار جود وی آهخته شد بدهر

شد خون عمرو و عنتر و بخل از جهان بدر

ای آنکه در زمانه باحسان و مردمی

شد نام تو چو مردی هم نام تو سمر

در جنب رأی روشن و کف جواد تو

خورشید کم ز ذره و دریا کم از شمر

بی بار شکر منت احسان و جود تو

آزاده ای نیابی در کل بحر و بر

در باغ مکرمت شجر همت تراست

زاحسان وجود و برو سخا شاخ و برگ وبر

یکتن ز اهل فضل نیابی درین دیار

زان باغ بی نصیبه و بی بهره زان شجر

بودند اهل حضرت جلت ز دیر باز

از جاه و از جلالت تو باجمال و فر

بالین مهتران و سران آستان تست

وز آفتاب تو بفلکشان رسیده سر

در خدمت تو آمده مخدوم پیشه گان

بسته بصدر بار تو چون بندگان کمر

وین بندگان نخشب مانده ز جاه تو

محروم چون پیمبر کنعانی از پسر

در هجر تو بجان یکایک ضرر رسید

چون آمدی بنفع بدل شد همه ضرر

شد نخشب از جمال تو یار دگر چنانک

گویند نخشب است این یا جنت دگر

تا ماه روزه و شب قدر است در جهان

تا عید در رسد چو مه روزه شد بسر

تا حشر ماه صوم و شب قدر و روز عید

بر تو بخیر باد و بر اعدای تو به شر

چندان بزی که از عدد سال عمر تو

عاجز بود خواطر و حیران شود فکر

شمارهٔ ۷۹ - در مدح تاج الدین محمود

گسترد نام نیک چو محمود تاجدار

محمود تاج شد و ز احرار روزگار

از شاهوار بخشش او ظن بری که او

محمود تاج نیست که محمود تاجدار

او تاجدار ملک هنر زیبد و عدوش

در بارگاه حشمت او گشته تاج دار

تا آمد از دیار خراسان بماورا

النهر نهر دولت او گشت چون بحار

بر فرق اهل فضل زرافشان شود هوا

هرگاه از آن بحار شود بر هوا بخار

نیل و فرات و دجله و جیحون موج زن

با کف داد او چو سرابند هر چهار

هرگه که سیر کلک کمردار او کند

سردل دوات کلهدارش آشکار

آرد برات او امرای کلام را

بر دوش طوق منت و در گوش گوشوار

محمود شاه غازی شاعر نواختن

آیین نهاد و سنت و رسم و ره و شعار

از سرگذشت بود و نبود همه جهان

دیوان عنصریست ز محمود یادگار

وز خادمان مجلس محمود تاج دین

چون عنصری هزار برآید بیک شمار

محمود سومنات گشای صنم شکن

در غزو سیگزی بسنان ز ره گذار

آن مرتبت نیافت که محمود تاج دین

از یک بدست کلک بریده سر نزار

ای تاج کز جواهر دانش مرصعی

بر فرق دین سید و شاه بنی نزار

نور دلی و راحت روح و سدید دین

عبدالکریم صدر کرام و سر کبار

عبدالکریم صدری کز وی کریمتر

عبدی نیافریده کریم آفریدگار

او اصل مهتریست مران اصل را تو فرع

تا زان بتو چو جسم بروح و شجر ببار

مستوفی ممالک مشرق توئی و هست

بر کلک بی قرار تو هر ملک را قرار

ز ابنای روزگار نیاید کسی چو تو

بر مرکب کفایت و فضل و هنر سوار

گر کار تو بعقد بنانست و سیر کلک

اندر کشی ذرایر خورشید را بکار

بی سهو و بی غلط بجریده نشان کنی

از پیش باد اگر بهزیمت رود غبار

دانی شمار آن و ندانی که سیم و زر

بر شاعران ز جود تو چندین شود نثار

بر شاعران ثنای تو در سال سنت است

بر من رهی فریضه بروزی هزار بار

گر شعر بنده هست بدین چاشنی پسند

در یک دو مه بمدح تو دیوان کنم نگار

تا از برای گفت و شنود است خلق را

گوش سخن نیوش و زبان سخن گذار

سیماب باد ریخته در گوش آنکسی

کو دارد از شنودن مدح و ثنات عار

شمارهٔ ۸۰ - در مدح وجیه الدین

ای بنده مکارم تو اهل روزگار

جز مکرمت نداری نه شب نه روز کار

در هیچ روزگار نیامد چه تو کریم

کاندر عطا دهی نبرد هیچ روزگار

مشاطه ایست کلک تو کز مشک و غالیه

زلفین لیل شانه زند بر رخ نهار

از وی هران نگار که پیدا شود کند

کار هزار کس بیکی لحظه چون نگار

ز اهل کرم هزار بیک بخشش تو نیست

ز اهل قلم بدانش تو نی یک از هزار

زان تا بدستخط عزیز تو اهل فضل

از ذل فقر باز رهند اندرین دیار

کلکی چو ذوالفقار علی تیز کرده ای

تا خون بخل ریزی چون خون ذوالخمار

تا تو وجیه دین لقبی اهل دین بتو

هستند در مواجهه قبله کبار

آنراست بخت یار که از جمله جهان

از جان کند بخدمت صدر تو افتخار

مداح صدر تو چو باو صاف خلق تو

در خاطر آرد آتش بی دود و بی شرار

در مجمر دماغ و دل او بهر نفس

عطار طبع مشک بر آتش کند نثار

زرین سخن سوار صفت کرد عسجدی

کلک هنروری را چون شد سخن گذار

در طبع آن امیر سخن گر کنون بدی

جز کلک تو نبودی زرین سخن سوار

چون تو سوار اسب فصاحت شدی اگر

سحبان بود پیاده دود از پس غبار

با قدر تو نه چرخ برین است سرفراز

با حلم تو نه جرم زمین است بردبار

عالیتری از آن متواضع تری ازین

زان باش کامران و ازین باش کامگار

اعدات را بلطف برآر از زمین بچرخ

تا لطف تو ببینند آنگه فرو گذار

خرم بزی ز دور فلک بر هوای دل

تا از بر هوا بود افلاک را مدار

شمارهٔ ۸۱ - در مدح نظام الدین

باز دیگر ره جوان خاطر شد این مداح پیر

از ره مدح جوانبخت جوان دولت وزیر

صاحب عادل نظام الدین وزیر شاه شرق

مفخر اولاد میران هم وزیر و هم امیر

صاحب صاحبقران عالم فضل و هنر

وندران صاحبقرانی بیقرین و بی نظیر

مسند و صدر سری کم دید و کم بیند چنو

صدر والا قدر عالی همت روشن ضمیر

از ضمیر روشنش گیرد ضیا شمس مضی

هم بدان تقدیر کز شمس مضی بدر منیر

دستگیر خلق شد عدل وی از دست ستم

تا نگردد هیچکس در دست ظالم دستگیر

خلق را بودی نفیر از ظلم پیش از عهد او

عدل او آورد ظالم را بفریاد و نفیر

تا مشیر شاه شد اندر ره انصاف و عدل

بچه آهو شد از پستان شیران سیر شیر

دل چو قیر و رخ چو زر گردد عدو کز دست او

مرغ زرین تن زند منقار در دریای قیر

هم بدان دریای قیر و هم بدان منقار مرغ

آستین پر زر برد از خط او دست فقیر

خود کسی با جود او یابد فقیر اندر جهان

کس بدین فتوی نداند زو جواب دلپذیر

چون مخمر کرد طین خلقت او کردگار

بخل رازان گل برون آورد چون مو از خمیر

از تنور گرم مالیخولیای مهتری

حاسدان جاه او را خام سوز آید فطیر

ای صریر خامه تو ملک شه آراسته

وز تو آرایش گرفته مسند صدور و سریر

گر صریر سیر کلکت تیر گردون بشنود

پیش سیارات دیگر بشکند بازار تیر

حامی تیر ار شود کلکت نترسد زاحتراق

بگذرد از قرص خور چون از هدف پیکان تیر

از کمان چرخ بر جان بداندیشان تو

تیر باران بلا بادا چو دردی ز مهریر

حاسدانت را زباد حسرت و بار ندم

دم بسان زمهریر و دل بکردار سعیر

آفرین گویان عالم آفرین گویان شده

پیش تخت چون تو صاحبدولت از برنا و پیر

نیست در علم سخندانی و در درس سخا

مفتئی چون تو مصیب و ناقدی چون تو بصیر

شعر من دانا خرد نادان هر گلبن بود

شعر من پیشش چو در پیش خر گلبن شعیر

تا قلم گیرد دبیر و چون مطر زبر کشد

از قلم مشگین رقم بر روی کافوری حریر

از پی انهای گردون ماه بادت چون برید

وز پی تحریر دیوان تیر بادت چون دبیر

شمارهٔ ۸۲ - در مدح ابراهیم رکن الدین حبیب

ز گرد راه چو عنقا باشیانه باز

بسوی بنده خرامید شاه بنده نواز

شهی که بنده نوازی و لطف او آورد

شهان روی زمین را به بندگیش نیاز

شهی که بارگه اوست سجده گاه ملوک

همی برند بدان سجدگه ملوک نماز

کمی نیابد در عز و پادشاهی اگر

کمینه بنده ازو جاه یابد و اعزاز

رسید شاه جهان سوی فخر دین مهمان

چو شاه ز اول سوی غلام خویش ایاز

ایا ز قافیه بایست یا ز هیبت شاه

نبودمی ز شه ز اولی سخن پرداز

بشه نواخته شد فخر دین و جای بود

بدین نوازش شاه ار کند تفاخر و ناز

شهی که همچو سکندر سپهبدان دارد

سنان گذار و کمندافکن و خدنگ انداز

شه ملکوک براهیم رکن دین حبیب

که یافتست بهنامی خلیل جواز

ملوک شرق و سلاطین چین بدو بازند

چو از خلیل و حبیب اهل شام و اهل حجاز

ز بهر قوت دین حبیب اگر چو پدر

اساس و قاعده غزو را نهد آغاز

خلیل وار بتان بشکند که نندیشد

ز آفرازه نمرود منجنیق افراز

گر این براهیم آنگه بدی که بد نمرود

بدی بکشتن نمرود با خلیل انباز

فرو فکندی از یک خدنگ کرکس پر

چهار کرکس نمرود را گه پرواز

ایا شهی که در آفاق هرکجا شهریست

که دین و سنت فاش است و کفر و بدعت راز

ندای عدل تو در داده اند بر منبر

منادیان سیه جامه بلند آواز

شود ز عدل تو گیتی چنانکه بام ببام

ببیت مقدس بتوان شدن ز چین و طراز

نه دیر باشد تا نزد تو خراج آرند

ز مصر و کوفه و بغداد و بصره و اهواز

ز روی تجربه را گر کمینه بنده خود

سوی شهنشه کرمان فرستی و شیراز

بساعت ار ننهد بنده ترا گردن

بگور بیند کرمان بدو شده دمساز

چو شمع گریان خندان بسر دهد همه تن

چو شمع یکشبه عمرش بو نه دیر و دراز

مخالف تو اگر شمع گیتی افروز است

چو سر دهد همه تن سر جدا کنند بگاز

دم منازعت تو شها که یا رد زد

در مخالفت تو که کرد خواهد باز

که خواند تخته عصیان تو که درنفتاد

ز تخت پنجه پایه بچاه پنجه باز

که رفت بر ره فرمان تو کزان فرمان

رمیده بخت بفرمان او نیامد باز

همای عدل تو چون پر و بال باز کند

تذر و دانه برون آرد از مخا لب باز

ز بیم هیبت و سهم سیاست تو بدشت

ز گرگ پنجه فرو ریزد از نهیب نهاز

شکار دوستی ار نه ز عدل تو آهو

بپیش بازش یوز آمدی گر از گراز

سوار بی جان پیش سپاه دشمن تو

رود چو بیژن جنگی بسوی جنگ گراز

بشاهنامه برار هیبت تو نقش کنند

ز شاهنامه بمیدان رود بجنگ فراز

ز هیبت تو عدو نقش شاهنامه شود

کز او نه مرد بکار آید و نه اسب و نه ساز

همیشه تا که نبرد آزمای شاهانرا

بگوی بازی باشد مرا دو نهمت و آز

ز تیغ چوگان ساز از سر مخالف گوی

مراد بر تو بود خواه باز و خواه مباز

بخواه گوی ز نخ لعبتان چوگان زلف

گهی بگوی گرای و گهی بچوگان یاز

بیازمای چو شاهان حلاوت و تلخی

حلاوت لب معشوق و تلخی بگماز

شمارهٔ ۸۳ - در مدح سعدالدوله

سعد دولت را بسعدالدوله بازآمد نیاز

هردو بهر بندگی در پیش استادند باز

هست با وی نیک ساز ایام از روی خرد

تا که خواهد بود چون با وی نباشد نیک ساز

باز چون رأی رفیع و همت سعد دول

رایت اقبال سعدالملکیان شد سرفراز

هم کنون باشد که گردن بردگان از امر او

پیش درگاه تو آرند از بن دندان غاز

بی نیازان جهانرا باز بینی پیش او

بسته و بگشاده بند خدمت و دست نیاز

نیکخواه او اگر چون زر شود اقبال او

دارد آن قوت که آن زر را ببرد زیر گاز

بدسگال دولت او گر ز روی و آهن است

هست پیش او چو زآتش موم و روغن درگداز

گر بود بر تخت پنجه پایه جای حاسدش

باشد او را تحت پنجه پایه چاه شصت باز

حاش لله گر بود در چاه جای ناصحش

شصت بازی چاه دارد تخت پنجه پایه باز

دایه وار اعدای او را چرخ چندان شیر داد

تا چو پستان گر شود آنگه کندشان شیر باز

وقت آن آمد که اعدا را بکوبد سر چو سیر

تا یکایک آگهی یابند از نرخ پیاز

حاسد او گفت کاید هر فرازیرا نشیب

ناصح او گفت کاید هر نشیبی را فراز

از پس عمر درازی کاندر آن پیمان بدند

ناصحش را شد زبان و دست بر حاسد دراز

گفت کای بدخواه سعدالدوله میبینی که گشت

گفت من جد و حقیقت گفت تو هزل و مجاز

آستان سعد دولت را ز عالم قبله کن

تا در اقبال سعدالدوله آید بر تو باز

خاک پای سعد دولت توتیای چشم کن

تا شوی بر چشم در او بیدریغ و پاکباز

ای خداوندی که بر صدر خداوندان جاه

بدر صدری تکیه کرده بر سریر عز و ناز

تا بباشی بدر صدر سروران دهر باش

در سر کلک تو کار دهر را منع و جواز

دوستان و دشمنانرا آب و آتش فعل باش

بدسگالانرا بسوز و نیکخواهانرا بساز

تا پدید آید بناگوش بتانرا خط سبز

همچو بر دیبای از مشک تاتاری طراز

گاه با زیبا رخان و گاه با مشگین خطان

جام می نوش از بتان چین و تاتار و طراز

تا بگیرد باز بازان کش خرامیدن ز کبک

تا بیاموزد خرامان کبک بازیدن ز باز

دست در زلف چو چنگ یار یار کبک زن

وز شکار بوسه چون بازان بسوی کبک یاز

شمارهٔ ۸۴ - در مدح وجیه الدین

این منم یارب بصدر مهتر کهتر نواز

از ندیمان یافته بر خواندن مدحت جواز

قفل درج طبع بگشاه بمفتاح زبان

آشکارا کرده هر دری که در دل بود راز

مهتر کهتر نواز از مدحت من شاد و خوش

من خوش و شاد از قبول مهتر کهتر نواز

مهتر آزادگان والا وجیه الدین که خلق

مدح او خوانند چون وجهت وجهی در نماز

محترم صدری که در ساز سرایش در عجم

حرمت آباد است چون بیت الحرام اندر حجاز

آنکه در بستان و باغ رادی و آزادگی است

سوسن آزاده و آزاده سر و سرفراز

آنکه تا آزادگی بر نام او تحقیق شد

سرو و سوسن را شد است آزادگی نام مجاز

آنکه باشد بر سریر بی نیازی متکی

شد سریر جود او تکیه گه اهل نیاز

سفره جود ورا تا باز گستردند شد

بخل را آژنگ ابرو چهره چون سفره فراز

با سخای او حدیث آز گفتند اندکی

گفت هرگز من خبر دارد نداند نام آز

آز اندک باشد اندر لفظ ترکی و بعمر

ساقی بر و عطای من نداند داد آز

منت از سائل بجان بردارد از چیزی که خواست

ورچه جان خواهد دهد بی منت و با اعتذاز

همچو طفل نازنین از باب و مام مهربان

سایلان و زایران از لفظ او یابند ناز

گر بصدر او درآید سایلی عریان چو سیر

با حریر و حله تو بر تو رود همچون پیاز

مهتران از بهر حرزمال خود سازند گنج

او ز حرزمال باشد روز و شب در احتراز

گر زکف بخشش او سایه افتد بر زمین

در زمین افتد ز بهر گنج قارون اهتزاز

دل ز مهر سیم صافی صافتر دارد ز سیم

ندهد اندر زرگدازی بین چو زر اندر گداز

ای ز سهم پهلوان وز رأی عدل آموز تو

یوز ز آهو در گریز افتاده و گرگ از گراز

قار اگر بازو زند بر باز عدل پهلوان

چرخ عنقاوار متواری شود از بیم قاز

صعوه در ظل همای عدل و داد پهلوان

مر عقاب ظلم را بر بردراند قاز قاز

در پناه پهلوان کبک و تذرو آرد برون

جوجه گان دانه چین از بیضه شاهین و باز

ملک توران مهره کردار است بر روی بساط

رأی ملک آرای تو بر مهره ما هر مهره باز

پیر پرور دایه لطف تو است آنکو نکرد

هیچ دانا را ز طفلی تا بپیری شیر باز

کرد ره گم کرده دم در فراق صدر تو

کرد ره گم را جاهت براه آورد باز

آمدم تا طبع را سازم ز مدح تو غذا

مدح تو طبع مرا باشد غذای طبع ساز

در امل تا دیر بازی و درازی ممکنست

چون امل بادا ترا عمر دراز و دیر باز

بدسگالان تو از هر شادئی کوتاه دست

مانده از اقبال کوتاه اندر ادبار دراز

تا زنند از حسن خوبان طراز و چین مثل

از نکویان مجلس بزم تو چین با دو طراز

کسوت عمر ترا تا تادامن آخر زمان

از بزرگی نام تو بر آستین بادا طراز

شمارهٔ ۸۵ - در مدح وزیری گوید

وزارتست باهل وزارت آمده باز

سرای دولت میرانیان شده در باز

نظام دین شه میرانیان که بر شاهان

خجسته فال تراست از همای و از شهباز

چهار سال چو شهباز از آشیانه ملک

بهر هوائی پرواز کرد و آمد باز

بمستقر و سرا و سریر و مسند خویش

بدان نسق که بمعشوق عاشق دلباز

گرفت صدر وزارت بفرخی تا کرد

همای دولت و پیروزی از سرش پرواز

عدم شود ستم از کلک عدل گستر او

چو شد منادی انصاف او بلند آواز

به سیر کوفته دارد سر ستم پیشه

خبر دهد ستم اندیش را زنرخ پیاز

شود بکلک وی آراسته ممالک شرق

برند نامه انصاف او بشام و حجاز

چو شمع دولت او برفروخت بفروزد

بنور عدلش گیتی همه نشیب و فراز

ایا حسود تو از جاه تو بغیرت و رشک

زرشک تو سرانگشت خود گزیده بگاز

چو شمع باد بداندیش تو ز شب تا روز

بگاز داده سر از سوز و تن زسر بگداز

نیاز بود چنین ملک را بچون تو وزیر

در آرزوی تو میبود روزگار دراز

بشعر تهنیت این ملکرا کنم نه ترا

که ملک داشت بشغل وزارت تو نیاز

به بی نیازی ایزد اگر خورم سوگند

که نیست همچو منی شاعر سخن پرداز

خلاف باشد و اندازه من آن نبود

که نیستم چو حکیمان وقت حکم انداز

بدیهه حسبی گفتم بوسع طاقت طبع

ضعیف و سست بانجام بردم از آغاز

اگر بد آمد اگر نیک هیچ حاجت نیست

ترا بمدحت من چون خدایرا بنماز

من و دعا و نماز و ثنای مجلس تو

چو نیست بهتر ازین سه برین کنم ایجاز

همیشه تا که نبینند آز را سیری

بقات بادا بدانکه سیر گردد آز

شمارهٔ ۸۶ - در مدح سعدالملک مسعود بن اسعد

ای بنظم آراستن با سعد اکبر هم نفس

مدح سعدالملک مسعود بن اسعد گوی و بس

آنکه نفس ناطقه از سینه ارباب نظم

بهر سلک مدح او در نفیس آرد نفس

صدر عالی رأی ملک آرای دستوری که بر

پایگاه قدر او کیوان ندارد دسترس

صاحب عادل بهاء الدین که هست از دوستی

شاق مشرق را چو شاه قاب قوسین را انس

آفتاب خسروان را سایه دستار او

چتر فیروزیست فتح و نصرت اندر پیش و پس

فر دیدار همایونش به از فر همای

چون همای از بوم و باز از جغد و طاوس از مگس

خلق در بستان حلقش همچو بلبل خوشنوا

شکر شکرش غذا کرده چو طوطی در قفس

ای سرو صدری که بر گاه و سریر سروری

مثل تو صدری ندید است و نبیند چشم کس

آسمان قدری و تا قدر تو دید است آسمان

آسمانرا روز و شب آنست سودا و هوس

تا کنی از آفتاب آسمان زرین سپر

وز هلال آسمان زرین کنی نعل فرس

هست در میزان حلمت بی گرانی بوقبیس

هست با میزان خشم تو جهنم بی قبس

مهر دینار و درم را در دل تو جای نیست

گنج دینار و درم ننهی بمهر لایمس

کعبه حاجت وران و سایلان درگاه تست

کشته مر هر ملتمس را زو محصل ملتمس

فی المثل گر جان شیرین خواهد از تو سائلی

هرگز اندر چهره شیرین تو ناید عبس

دشمن جاه تو در دل تیرگی دارد چو شب

نی غلط دان آنکه شب هرگز نباشد بی تکس

گر نیارد نور شمع مهر تو در پیش دل

شب رود او را بهر گامی بگیرد ده عسس

هرکرا کین تو دارد دل سیه چون لوبیا

از دو سنگ آس غم بی پوست گردد چون عدس

دیده حاسد بتو چون غژب انگور است سرخ

در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تکس

در ثنای مجلس میمون تو مداح را

ناید اندر دل ملال و در زبان ناید خرس

سوزنی اسب قوافی راند در میدان تنگ

تا خر خمخانه بیهوده بجنباند جرس

چون نباشد شاعر منحول کار شعر دزد

گو گذارد قافیت را تنگنائی در حرس

خس بود در لفظ تازی کوک و اندر شاعری

کوک زن بر سوزنی گر خوش براید لفظ خس

شاه ملک آرای را بایسته چون بر رأی چشم

بدسگال ملک او را چون بروی دیده خس

ملحدان سنی شوند اندر طبس گر مدح تو

راوی بازار خوان خواند ببازار طبس

تا بقرآن قصه اصحاب رس خوانده شود

بی رسن بادا بداندیش تو اندر قعر رس

شمارهٔ ۸۷ - در مدح وزیر شاه

وزیر شاه بدیدار پهلوان بر غوش

گرفت و داد بپیمان دوستی دل و هوش

بموسم گل و بلبل زجام و بلبله کرد

شراب گلگون از دست گلعذاران نوش

همه سعادت دستور شاه سعدالملک

همه سعادت ایام پهلوان بر غوش

محمد بن سلیمان که چون سلیمان را

مسخرند ورا جن و انس از بن گوش

بقهر دشمن خاقان شه سلیمان فر

کشیده صف صف اهریمنان آهن پوش

زاور کند پی آمد که فتحنامه رسید

بدست پیک سلیمان باور گند و باوش

زاورگند بحضرت رسید نیک اندیش

بخدمت ملک نیک بخت نیکی کوش

وزیر شاه جهانرا جمال داد و ازو

جمال یافت که آمد دل حسود بجوش

بموسمی که ستوران دروش و داغ کنند

ستوروار بر اعدا نهاد داغ و دروش

ز عدل شاه خروش از جهانیان بنشست

ز عندلیب وز چنگ و رباب خاست خروش

خروش بلبل و چنگ و رباب لهوانگیز

مباد هیچ ز بزم وزیر شه خاموش

ز دور چرخ کهن تا همیشه نام بود

شب گذشته و روز گذشته راوی و دوش

ز دست ساقی دارند هر دو باده گسار

ز لفظ شاعر داننده دو مدح نیوش

شمارهٔ ۸۸ - در مدح امیر اتابک برغوش

اندر آورد سپهر از ره تشریف بگوش

حلقه بندگی میراتابک بر غوش

چرخ در گوش کشد حلقه فرمان ورا

دهر مرغاشیه دولت او را بر دوش

تا کله گوشه رسانید ز اقبال بچرخ

داد اعدای ورا دست زمان مالش گوش

عیش بر دشمن او تلخ شد از گشت فلک

اینت تلخی که کند عیش جهانی خوشنوش

او شجاعی است که هنگام وغا روز نبرد

نعره او ببرد شیر ژیان را از هوش

هیبت اهرمنان دارد اندر صف جنگ

باز در صدر سران سیرت و سیمای سروش

پیش او پای ندارد که سرافکنده بود

دشمن حیله گر کینه کش دستان کوش

پیش او دست نیارد که غنی گشته بود

سائل عاجز درمانده دل خلقان پوش

کمترین بنده او گر بخوهد روز دغا

بر رخ وران هژبران بنهد داغ و دروش

بنشاند بسر تیغ و به بازوی قوی

هرکجا خاسته شد فتنه چو دریای بجوش

خلق از فتنه و بیداد خروشید و کنون

کند از عدل همی فتنه و بیداد خروش

ای خداوند اگر زنده بدی رستم زال

داشتی فخر اگر بردی در پیش تو توش

با خداوندان در صدر بزرگی من

باده نوش و طرب و لهو کن و مدح نیوش

رامش و لهو گزین لاله رخان اندر پیش

عشرت و عیش کن و سیمبران در آغوش

دیده حاسد و بدخواه تو بادا همه سال

خسته از خار عنا وز سر مژگان خون نوش

روز ناآمده را تا که بود فرد انام

تا بود نام شب و روز گذشته دی و دوش

در شب و روز میاسای ز شادی و طرب

نیمساعت مشو از نزهت و رامش خاموش

چون سلیمان نبی فال تو فرخنده و باد

زیر فرمان تو دیو و دد و انسان و وحوش

شمارهٔ ۸۹ - در مدح دهقان علی بن احمد

آن خط تیره گرد بناگوش روشنش

گوئی نوشته اند بخون دل منش

خون دل منست نه خط آن زبسکه گشت

اندر دلم خیال بناگوش روشنش

در دل نهال عنبر و سوسن نشانده ام

کانددوه شد بعنبر تر برگ سوسنش

از سنبل دو زلفش و از لاله رخش

پر سنبل است گویش و پرلاله برزنش

بر روی من ز دیده چکان آب روینست

بی آن رخی که شست مگر آب روینش

از فرق تا قدم همه خوبی و دلبریست

غازی بت من آنکه ز حاتم برهمنش

از غمزه تیر دارد و از ابروان کمان

آن دلفریب نرگس جادوی پر فنش

هر ناوکی که غمزه غازی زند بحکم

نتوان حجاب کرد بخفتان و جوشنش

گر خون من بریزد از آن غمزه غازیم

باشد ز بار خون من آزاد گردنش

یکتن ز اولیای من از بهر خون من

زنهار خصم وار مگیرید دامنش

بیچاره سوزنی که بسودای غازئی

شد همچو خسروانی خسران زده تنش

چون خسروانی از غم غازی نحیف شد

زانگونه سوزنی که ندانی ز سوزنش

ای کاش خسروانی بودی بدین زمان

تا بودی آستان خداوند مسکنش

دهقان علی سپهر هنر افتخار دین

کز آفرین سرشت خداوند ذوالمنش

آن مهتری که آسان سیمرغ و کیمیا

یابند در جهان و نیابند دشمنش

گر وی بدست بخت نگیرد عنان چرخ

جز نرم گردنی نکند چرخ توسنش

از صد هزار خصم پیاپی بجان و مال

ایمن شود هر آنکه درآید بمأمنش

پر آن خدنگ وی بگه صید و گاه حرب

از خون چنان شود که ندانی ز چندانش

زیباتر از پریست ببزم اندرون ولیک

در رزمگه ندانی باز از هریمنش

ز آثار صحبت کف گوهر فشان او

گوهر برآید از دل برنده آهنش

آهن بپیش آتش خشم وی ار نهی

در حین کند گداخته چون موم و روغنش

هر خانه ای که آتش کینش فروختند

از باد مرگ دود برآید ز روزنش

در هر زمین که کشت کند تخم کین او

دست زمانه در زند آتش بخرمنش

در باغ خاطرم گل مدحش شکفته شد

از عکس نقش طارم ایوان و گلشنش

شیرین و چرب شد سخن من که طبع را

پرورده بشکر و مرغ مسمنش

زاید دلم مدایح الوان از آنکه تن

پوشیده ام بکسوت خوب ملونش

من آن مزینم که همه ساله بنده وار

دارم بفر و زینت مدحت مزینش

شاهی است او بمملکت مردی و هنر

کز فضل هست تختش و از جود گرزنش

ای پادشا که گر زن و تختت بکار نیست

آن تاج را مگیرش و زین تخت مفکنش

در هر دلی که رسته شد از وی درخت کین

نا آمده ببرگ و بر از بیخ برکنش

گر دشمنش ز جاه بخورشید بر رسد

زان تا که ذره ذره شود بر زمین زنش

یارب بروز حشر بر آن رحم کن که گفت

یارب بروز حشر مگیر از پی منش

شمارهٔ ۹۰ - در مدح علی بن احمد

منم منم زده در دل ز عشق یار آتش

گمان مبر که یک آتش که صدهزار آتش

چو نار شد دلم از عشق ناردان لب دوست

میان دل همه چون دانه های نار آتش

هر آفریده بترسد ز آتش و دل من

همی خوهد بدعا زآفریدگان آتش

اگر نه بر بره دیو است بیهده دل من

چرا چو دیو کند خیره اختیار آتش

خوش است آتش عشق من و زین معنی

همی کنم بدل خویش بر نثار آتش

نه دل قرار پذیرد نه در دل آتش عشق

چه بی قرار دلست و چه بی قرار آتش

در آب دیده و تاب دلم از آنکه رخش

چه آبدار گل است و چو تابدار آتش

ز دیده و دل خود کسوتی همی پوشم

چه کسوتی که بود پود آب و تار آتش

ز بسکه از مژه بارم سرشک آتش گون

گمان برند که دارم همه کنار آتش

دلم نگارپرستی گرفت بر رخ دوست

بود سزای پرستنده نگار آتش

اسیر عشق نگاری شدم بجان و بدل

که عنبر است بدو زلف و دو عذار آتش

نگار من چو سر زلف بر عذار زند

زنند گوئی در تبت و تتار آتش

حدیث زلف و عذار و تتار و تبت را

بر آب مانم و در زد بهر چهار آتش

حدیث خلق خداوندگار خود گویم

که بوی مشک دهد نایدش بکار آتش

جهان جود و سخا افتخار دین که کند

ز بهر سوختن خصمش افتخار آتش

علی که همچو خداوند ذوالفقار زند

بجان و جسم عدو در ز ذوالفقار آتش

بزرگواری کز باد خشم و هیبت او

فرو شود بدل خاک آب وار آتش

آیا سپهر معالی که از سیاست تو

همی خوهد گه باشم تو زینهار آتش

ز رشک همت عالیت هر زمان بنفیر

سوی اثیر فرست همی شرار آتش

از آنکه تا بکف زرفشان تو ماند

همی جدا کند از خود زر عیار آتش

وزآنکه تا نپزد خام دشمن تو

بود در آهن و درسنگ استوار آتش

ز بهر سوختن خصم تو در آهن و سنگ

اگر چه هست نهان گردد آشکار آتش

کسیکه گرد خود از حشمت تو دایره کرد

تفی بدو نرسد گر همه دیار آتش

بدولت تو سیاوخش وار برگذرد

که خوی نیارد بر مرکب سوار آتش

بگرم و سرد زمانش بیازماید چرخ

چو بر یمین بودش آب و بر یسار آتش

گر از تباری یکتن دم از خلاف تو زد

درافکند بهمه دوده و تبار آتش

دم خلاف تو ناچیزشان کند بدمی

برآن صفت که درافتد بمرغزار آتش

بزیر سایه سروی که دشمن تو نشست

زند درخش دران سرو جویبار آتش

گل بهار که برمیدهد بدشمن تو

چو خار گردد واندر فتد بخار آتش

زمانه دست حسود تو بشکند چو چنار

کز او سخاوت ناید چو از چنار آتش

همیشه تا نبود باد و خاک را بجهان

ز روی طبع جهان آب جفت و یار آتش

زباد ساری خصم تو باد رفته بخاک

در آب دیده شده غرق و در کنار آتش

بدانگهی که تو گلبرگ کامکار گری

بر او فشانده چو گلبرگ کامکار آتش

شمارهٔ ۹۱ - در مدح فخرالدین علی بن احمد

ایدل ز عشق یار چو از دانه نار باش

گر دانه نار باشد گو دانه نار باش

ورا شک من ز جور تو چون ناروان شود

در عشق آندو لعل چو یکدانه نار باش

بر جان خیال صورت جانان نگار کن

وندر میان جان سمران نگار باش

در دل هوای عذرا وامق چگونه داشت

تو همچنان بر آن بت مشکین عذار باش

هر چند مستی از می مهر و هوای او

تا پی ز پی خطا ننهی هوشیار باش

دست از تو شستم ایدل و دادم ترا بدوست

در زلف او قرار کن و استوار باش

یار ار برأی تو نرود روی ازو متاب

در روی کار بنگر و بر رأی یار باش

گر باد بی قرار کند زلف دوست را

در خط گریز و گاه طلب بیقرار باش

تا در تن و روان تو تاب و توان در است

در زلف مشکبوی و خط مشکبار باش

با بوی مشک و با غزل خوش بمجلس آی

هشیار گرد و مادح صدر کبار باش

فرزند فخر دین که ز جان نبی بدو

آمد ندا که دین مرا افتخار باش

دهقان علی که جان علی گویدش ز خلد

با حضم دین همیشه بکف ذوالفقار باش

ای صدر مهتران و بزرگان روزگار

خوش عیش و خوش طبیعت و خوش روزگار باش

پروردگان غر شدند از نعیم تو

دایم غریق نعمت پروردگار باش

کار بزرگواران شادی و عشرتست

تا فارغیت باشد مشغول کار باش

دینار بار بر کف آزاده زادگان

آزاده وار با کف دینار بار باش

در دهر کار به زشراب و شکار نیست

زین هر دو کار دایم با اختیار باش

گاهی شراب نوش کن از سیم ساعدان

وز بسدین نگاران شکر شکار باش

از عشق و از عقار طرب را سبب گزین

در سینه عشق و در کف جام عقار باش

خوبان پیاده پیش تو باشند صف زده

بر مرکب نشاط دل خود سوار باش

در دهر نیست چون تو یکی ور بود هزار

از مهتری تو صدر و سر صد هزار باش

خورشید مهترانی و جمشید سروران

چون این جهان فروز و چو آن ملکدار باش

خورشیدوار از فلک مهتری بتاب

بر تخت کامرانی جمشیدوار باش

اندر جهان چو بی هنری عیب و عار نیست

با فخر و با هنر زی و بی عیب و عار باش

فخر از هنر نمای و باهل هنر گرای

وز عیب و عار بی هنری بر کنار باش

اقبال و عز و جاه و جوانی قرین تست

با هر قرین بمهر زمانه گذار باش

هستند هر چهار ترا چون چهار طبع

جاوید بر طبیعت این هر چهار باش

شمارهٔ ۹۲ - در مدح امیر اتابک برغوش

ببر ای باد صبا مژده بتلقین سروش

بهمه خلق جهان دربدر و گوش بگوش

که شفا یافت سر تاجوران تاج الدین

عین دولت شرف لشکر خلخ برغوش

سرکش توران مسعود که دارد زشرف

مشتری غاشیه اسب مرادش بر دوش

هر شب و روز که بر وی بسلامت گذرد

به از امروز بود فردا چون از دی دوش

آن نه نوش است که گویند پس از تلخی می

صحت اوست پس از تلخی نالانی نوش

پهلوانا ز تو در پرده پهلو دل خلق

بود از آتش اندیشه چو دریا در جوش

جوش دریای دل خلق بر گشتن تو

یافت آرام و دل جمله بعقل آمد و هوش

ز سمرقند بسی کس بدعای تو شدند

بزیارتگه کاشان و عبادتگه اوش

هر دعائی که بگفتند پی صحت تو

بشنیدند در آندم همه آمین زسروش

هفته پیش ترا دیدم از شدت درد

سر و قدت بضعیفی شده چون مرزنگوش

اندرین هفته بتخت آمدی از جامه خواب

بدگر هفته ز ره ور شوی و جوشن پوش

بسوم هفته بدانسان شوی از زور و توان

کز تکاور تبکاور جهی از غوش بغوش

بگه معرکه گر شیر بود دشمن تو

همچو روباه شود چاره گر و حیلت کوش

کارزاری نشود با تو بمیدان نبرد

مگر آنکس که زجان آمده باشد بخروش

شود از کوشش تو ببر دلاور بدو دل

شود از بخشش تو گنج توانگر در یوش

نیست همتای تو در ظل سپهر ازرق

این نه زرقست بر این گفته نیم زرق فروش

هیچ مادح را بهتر ز تو ممدوحی نیست

خاصه امروز که من مادح و تو مدح نیوش

تا سخن طفل بود شاعر دانا دایه

خاطرش پستان زو شیر خورد دوشادوش

سوزنی دایه اطفال مدیحت بادا

پرورش داده سخن را بکنار و آگوش

ای جهان از سر شمشیر تو دریای بجوش

جوش دریای تو شمشیرزن و جوشن پوش

نصرت دین حقی دین حق از تو منصور

پهلوان حشم مشرق و مغرب برغوش

هست اسم علمت نام رسول قرشی

که برد مرکب او غاشیه بر دوش سروش

مر ترا هست کنون نقش فتوت در دل

همچو همنام ترا مهر نبوت بر دوش

دوش در نظم ثنای تو بدم تا دم صبح

صبح صادق ندمید از دم من الا دوش

بدل صافی مدح تو چنان دادم نظم

که ازان اخرس و ابکم بزبان آمد و گوش

خرد و هوش زیادت شود از مدحت تو

کس مبادا که بنقصان خرد کو شد و هوش

کیمیای زر درویش کف راد تو است

مدح گوینده چنین گوید با مدح نیوش

از کف راد تو درویش غنی شد چندانک

کیمیا یابی و سیمرغ و نیابی در یوش

گر جهان از سر شمشیر تو گفتم گه رزم

که چو دریای بجوش است نیم زان خاموش

بعطا دست و دل و طبع ترا گویم یم

که چو دریای بجوشند چو دریای بجوش

بعطا دست . . . گر حاتم دیدی از شرم

دست خود را بکشیدی ز عطا در آگوش

کین و مهر تو بزنبور همی ماند راست

که بر اعدای تو نیش است و بر احباب تو نوش

نوش کن باده تلخ از کف شیرین صنمی

از بناگوش چو گل از کله چون مرزنگوش

در شادیت گشاد است و در غم بسته

بسته بگشای همه عمر و گشاده تا گوش

می آسوده بکف گیر و ز عشرت ناسای

کز نوا بلبل آسوده درآمد بخروش

شمارهٔ ۹۳ - در مدح شرف الدین محمد

آفتاب شرف و حشمت و سلطان شرف

نور گسترد و ضیا بر نسف و اهل نسف

ظل طوبی است بر آنکس که ضیاگستر شد

آفتاب شرف و حشمت و سلطان شرف

آفتاب همه سادات که با طلعت او

آفتاب فلکی را نه فروغست و نه تف

خلف حیدر کرار محمد که بود

همچو حیدر بشجاعت چو محمد بلطف

یکزمان صدر وی از اهل هنر خالی نیست

همچو خالی نبدی تخت سلیمان ز آصف

آسمان بوسه دهد خاک درش را بامید

کاستانش بزداید ز رخ ماه کلف

هر که خدمت او گشت رهی گشت رها

از غم و رنج و عنا و تعب و کرم و اسف

ای سیادت را از سید مختار بدل

وی شجاعت را از حیدر کرار خلف

پسر حیدر کراری و بر دشمن و دوست

چو پدر حامی تیغی چو پدر وافی کف

بر نکوخوه بکف راد کنی خواسته بذل

بسر تیغ کنی خون بداندیش تلف

پدرت را ملک العرش بقرآن مادح

هفده آیت نبئی مدح وی اندر مصحف

بسنان کشف کنی راز دل از سینه خصم

گر بود خصم ترا سینه سنگین چو کشف

چون خدنگ تو ز شست و زه تو گشت جدا

نگزیند بجز از جبهت اعدات هدف

علف تیغ شود خصم تو در دشت نبرد

بتنش یازد تیغ تو چو لاغر بعلف

نسف از فز خرامیدن تو یافت کنون

قر فرو دوش اگر بود چو قاعا صف صف

تا بزیر فلک چنبری اندر همه وقت

گل به از خار و گهر از شبه و زر زخزف

فلک چنبری اندر خط فرمان تو باد

ورنه بشکسته چو از عربده گان چنبر دف

شمارهٔ ۹۴ - در مدح مؤید الدین

مؤیدین جمال ای ستودهٔ آفاق

ترا به مدح من اهلیت است و استحقاق

مرا به جود تو دانم که همچنین باشد

که از حکیمان طاقم تو از کریمان طاق

به حق من نبود جود تو به روی و ریا

به مدح تو نبود نظم من به زرق و نفاق

بدان سبب که ترا دانم از کرام جهان

سخی و راد و پسندیده سیرت و اخلاق

برِ تو بیشتر آرم ز دیگران ابرام

ز حال نیک و بد خویش خشیة الاملاق

گمان برم به کف راد تو که رازق را

به دست توست کلید خزانهٔ ارزاق

ز گندم تو به نخشب زدند چندین سال

به خانه و زن و فرزند من بنان محراق

اگر کنون به سمرقند بازشان نگرند

زنان نخشب جویند زهر را تریاق

مرا به گندم مرسوم وعده‌ای دادی

بده به دادن آن مر وکیل را اطلاق

همان که دیر دهد ناگران نیاید از آنک

گران شود چو بماند به آب در سرماق

مرا ز گندم فرمودن تو یاد آمد

رزند میخی فرمودن امیر اسحاق

تو از سخای به افراط و از مروت خویش

روا مدار که این بند بشکند میثاق

همیشه تا به شب و روز از مه و خورشید

ضیا و نور بود گستریده در آفاق

مه سعادت و خورشید جاه و دولت تو

منیر باد و مضی بالعشی و الاشراق

حسود دولت و اقبال و عز و جاه ترا

رسیده جان به مضیق و رسیده مه به محاق

شمارهٔ ۹۵ - خطاب به خود

تا کی ز گردش فلک آبگینه رنگ

بر آبگینه خانه طاعت زنیم سنگ

بر آبگینه سنگ زدن رسم ما و ما

علت نهاده بر فلک آبگینه زنگ

رنگیم و با پلنگ اجل کار زار ما

آخر چه کارزار کند با پلنگ رنگ

کبر پلنگ در سر ما و عجب مدار

کز کبر پایمال شود پیکر پلنگ

یکباره شوخ دیده و بی شرم گشته ایم

پس نام کرده خود را قلاش و شوخ و شنگ

اصرار کرده بر گنه خود بسر و جهر

نی شرم از صغیره و نی از کبیره ننگ

پرهیز نیست در دل ما جایگیر جز

جائی که باخسان بسگالیم نرد ننگ

در پله ترازوی اعمال عمر ماست

طاعات دانه دانه و عصیان بتنگ تنگ

میدان فراخ یافته ایم و دلیروار

بر مرکب هوی و هوس بسته تنگ تنگ

با آنکه جنگ باید پذیرفته ایم صلح

با آنکه صلح باید آشفته ایم جنگ

پیران چنگ پشت و جوانان چنگ زلف

در چنگ جام باده و در گوش بانگ چنگ

چنگ اجل گرفته گریبان عمر ما

ما خوش گرفته دامن آز و امل بچنگ

آیینه خدای شناسی دلست و حق

ز آیینه خدای شناسی زدوده زنگ

ما باده چو زنگ بر آیینه ریخته

و آیینه زنگ بر زده از باده چو زنگ

رومی زخان ما را در فسق و در فجور

زنگی گرفت و باز به رومی سپرده زنگ

ای کردگار دوزخ تفتیده ترا

از آدمی و سنگ بود هیزم و ز زنگ

ما از شمار آدمیانیم سنگ دل

از معصیت توانگر و از طاعتیم دنگ

آونگ دوزخیم بزنجیر معصیت

دوزخ نهنگ و باز گنه لقمه نهنگ

ما را بهوش و هنگ زدوزخ نجات نیست

وز سهم آن نهنگ نه هوش استمان نه هنگ

دنیا قمارخانه دیو است و اندر او

ما منکیاگران و اجل نقش بین منگ

ایمان کلید جنت و در بی مدنگ نی

دندانه نیاز گشاینده مدنگ

جای درنگ ماست بدوزخ ز عدل تو

وز فضل و رحمت تو بخلد برین درنگ

دریای فضل و رحمت تو موج میزند

نبود روا سفینه امید ما بکنگ

ما را بهشت تست بکار و بکار نیست

سر بر زدن ز خاک بهار و بهشت کنگ

در کام ما حلاوت شهد شهادتست

در مهد بسته انه بدین پود و تار رنگ

در عمر خویش بر تو نیاورده ایم شرک

ای بی شریک شهد و شهادت مکن شرنگ

در ملک تو پسنده نکردند بندگی

نمرود پشه خورده و فرعون پیس و لنگ

ما بندگان و کوس خدائی همیزنیم

آگاه نی که کوس خدائیست پا به سنگ

نمرود بر گذشت بپرواز کرکسان

آنجا که بیش از آن نپرد کرکس و کلنگ

از بیم چرخ خویش پرانید بر هوا

با کرکسان چرخ پر کرکس و خدنگ

پیکان آن خدنگ بخون راه داده اند

شد شاد و رسته شد زغریو و غم و غرنگ

فرعون شوم خر کس بازار خربزه

بر اسب جهل و فتنه فرو بسته تنگ تنگ

شد میر رود نیل چو در نیل غرق شد

خاشاک وار بر سر آب آمد آن خشنگ

بی آدرنگ باشد مر لنگ را عصا

فرعون لنگ را ز عصا آمد آدرنگ

با آن دو گنده مغز بود حشر آنکسی

کز دست دیو خورده بود کوکنار و بنگ

ای سوزنی بر اسب انابت سوار شو

بستان ز دست دیو فریبنده پالهنگ

ایمن مباش تا دم آخر ز دست دیو

تا دیو دین ز تو نستاند بشالهنگ

بیت المقدس است دل تو بنور دین

وه تا نه خوک خانه کند کافر فرنگ

هفتاد ساله گشتی توحید و زهد کو

کم ژاژخای پیش مدو چون خران غنگ

بی یاد حق مباش که بی یاد کرد حق

نزدیک اهل و عقل چه مردم چه استرنگ

در راه دین حدیث درشت و درست گوی

مفروش دین بچربک و سالوس و ریو و رنگ

شمارهٔ ۹۶ - در مدح فخرالدین علی بن احمد

مفکن به غمزه بر دل مجروح من نمک

وز من به قله سر مکش ای قبلهٔ نمک

دانم کز آب گرم دو چشمم به یک زمان

بگدازی از همه شکری یا همه نمک

ای ترک ماه‌چهره چه باشد اگر شبی

آیی به حجرهٔ من و گویی قتق گرک

تا من به نور ماه تو شب را برم به روز

زان پیش کز سمور به مه درکشی یلک

تا از تو یک به یک شودم کام دل روا

کم کم به کام درفکنم خامهٔ تبک

گر پیش گل کشم کله مشکبوی تو

بر من کلک مزن که نیندیشم از کلک

گل روی ترکی و من اگر ترک نیستم

دانم بدین قدر که به ترکی است گل حجک

از چشمم ار بر آن حجک تو چکد سرشک

ترکی مکن به کشتن من برمکش نجک

کآن گل بدین سرشک پذیرد جمال و زیب

چون باغ علم شافعی از طاهر علک

فرزانه فخر دین که شد از اهل دین خطاب

کای آدمی به صورت و با سیرت ملک

ای چون ملک به سیرت و از صورت آدمی

هم آدمی و هم ملکی یا ز هر دو یک

در دین طاهری ملکی لا شریک له

کس در فنون فضل و هنر لا شریک لک

دیری‌ست تا ریاست اصحاب را به حق

اندر کتابخانهٔ اسلاف توست چک

تو در چکان ز لفظ بر احباب ویش باش

گو بر رخ معادی تو خونِ دیده چک

آید صواب هرچه تو گویی و خصم را

یار او زهرئی که کند هیچگونه حک

بر آتش نظر دل زیرک‌ترین خصم

جوشی بر آن قیاس که در زیر بامجک

هر حجتی که گفت بدو رد کنی و باز

اندر دهان نهیش چو گل‌مهره در تفک

بسیار علم‌هاست که آن خاص مر تراست

بیرون علم شرع که با خلق مشترک

داند هر آنکه بازشناسد شک از یقین

کاندر بزرگواری تو نیست هیچ شک

گر بر شرنگ و شنگ وزو باد لطف تو

در حال شهد و شکر گردد شرنگ و شنک

گر بوی خلق تو به جنگ برگذر کند

نسرین تازه بردمد از تری حنک

ور بار حلم تو به زمین برنهد خدای

موی بشیزه بفکند از گاو و از سمک

طوفان غم بدان نرسد کو به عون تو

خود را سفینه سازد چون نوح بر فلک

زایر ز بس که زرگرد از کف راد تو

دارد به زرنگار کف خویش چون محک

یابد ز تو جواب نعم سائل نعم

از پیر سال یافته تا طفل شیر مک

با هر کسی که دست نیازی به تو نمود

احسان کنی وجود نمایی به ما ملک

نور دل تو از کرم و بر و مردمی است

چونان که نور دیدهٔ مردم به مردمک

قادر دلت ملال نیاید ز شعر من

حالی بمانم و ببرم ژاژ بی ودک

تا بر فلک بروج بود وندر او نجوم

چونان که در زمین کُوَر و در کُوَر سلک

روی زمین ز فر تو زینت‌پذیر باد

چونان که از نجوم و ز شمس و قمر فلک

تو بر شده به جنت شادی درج درج

دشمن فتاده در سقر غم درک درک

سنجاب‌گون سپهر فتک جو عدوت را

پیراسته به قهر چو سنجاب و چون فتک

شمارهٔ ۹۷ - در مدح نظام الدین

ای پایگاه قدر تو بر چرخ نیمرنگ

دور ورا شتاب و بقای ترا درنگ

اندر شتاب اوست درنگ ترا مدد

وندر درنگ تست شتاب ورا درنگ

پیدا دو رنگ او دو زبان کلک تو کند

چون بر بیاض روم نگارد سواد زنگ

آیینه ضمیر تو اندر مقابله

بزداید از دو آینه چرخ ریم زنگ

از چرخ نیل رنگ چه نالند حاسدانت

از سیر کلک تو شده با ناله و غرنگ

تیر خدنگ شاه بکلک تو داد شغل

تا راستی و راست روی گیرد از خدنگ

مستوفی ممالک مشرق نظام دین

کز کلک تست تیر فلکرا مسیر تنگ

تنگ شکر حدیث ترا بندگی کند

کاندر عبارت تو شکر هست تنگ تنگ

چون تو سوار فضل کجا در همه جهان

بر مرکب کمال و هنر بسته تنگ تنگ

زرین سخن سواری از شعر عسجدیست

بر دست چون سوار عنان سخن بچنگ

از مدحت تو سوزنی پیر شد جوان

چون تیر کرد قد خمیده چو پشت چنگ

لیکن بگرد عسجدی اندر کجا رسد

چون هست ترکتازی او با خران لنگ

از تربیت نمودن تو مهتر کریم

روباه شیر گردد و صعوه شود کلنگ

هر شهسوار فضل که شد همعنان تو

یابد بگرد گردن از الزام پالهنگ

در ذات تو نهاده ملک عز اسمه

ذهن و ذکاو و فطنت و فرهنگ و هوش و هنگ

جستن نظیر تو بهتر پر مکابره است

نایافته نمودن بر عقل شالهنگ

امن تو است احسان نیکیت مکرمت

نبود در آل میران آیین جز این دبنگ

منت نهنگ دم زن دریا مردمی است

در مردمی ندارد دریای تو نهنگ

احسان تو بسان دبنگ است و سله است

در خوشاب خوشه انگور بر دبنگ

در خدمت تو بودن فخر است و نیست عار

وز مدحت تو گفتن نام است و نیست ننگ

اهل ثنا و مدحت ارباب نظم و نثر

مطلق توئی و نیست درین باب ریو و رنگ

بی حشمت نشان تو از هیأت فلک

نکند نظر پلنگ بتربیع سوی رنگ

با اهل صلح صلح بتوقیع کلک تست

برداشتن برأی تو از اهل جنگ جنگ

از لطف و سازگاری تو با سران عصر

در دانه زلال همی داده چنگ چنگ

خشم تو آذرست و حسود تو نان خشک

هر نان خشک را رسد از آذر آذرنگ

آید هر آنکه با تو کند استری بفعل

در هاون هوان بضرورت چو استرنگ

در موسم بهار که دریا شود جهان

بستان و باغ گردد همچون بهشت کنگ

در مجلس تو زورق باده رونده باد

هر چند نیست عادت زورق روان بکنگ

تا برکند حسود تو سبلت بدست خویش

در سبلت حسود تو افتاده باد کنگ

تو سیم و زر بآتش و سنگ امتحان کنند

مردان کار دیده چه مصلح چه رند و شنگ

منت پذیر باشی منت نهنده نی

کز تو غنی شوند بروزی هزار دنگ

در راه عشق آتش رویان سنگدل

سیم و زر امتحان کن و درباز هوش و هنگ

جد مرا ز هزل بباید نصیبه ای

هر چند یک مزه نبود شهد با شرنگ

تا بنگ و کوکنار بدیوانگی کشد

دیوانه باد خصم تو چون کوکنار و بنگ

تا باد ساریش بسر آید ادب نمای

آن سرخ باد سار چو سر کفته بادرنگ

شمارهٔ ۹۸ - در مدح تمغاج خان

ز آمدن سال نو بفرخی فال

شاه جهانراست فتح و نصرت و اقبال

سال نو آمد بخدمت قدم شاه

لشگر انواع گل مقدمه سال

خسرو سیارگان چرخ بتعجیل

از سر ماهی برون گذشت و زدنبال

در علم آل شاه فتح و ظفر دید

کرد بلند از سر حمل علم آل

زان علم آل نصرت متوالی است

در حشم شاه و در عشرت و در آل

موسم جشن خدایگان جهانست

نوبت بخشیدنست و موسم ابذال

منتظر جشن شاه مطرب و بستان

بلبل دستانسرای و قمری قوال

تاج مرصع نهاده بر سر طاوس

فاخته افکنده طوق مشکین در بال

شاه سلیمان مثال و طیر سخنگوی

از ظفر پادشاه بنده امثال

سلطان طمغاج خان که سلطنت او

برکند از هر هژبر پنجه و چنگال

با علم گاو سار شیر نشانش

شیر فلک روبه است و دمنه محتال

ای ملک بی عدیل عالم عادل

خسرو مسعود نام محمود احفال

بخت تو با نام تو مساعد و با تخت

طالع سعدت قرین همیشه بهر حال

بر فلک پیر سعد اصغر و اکبر

از تو گشایند بر سعادت تو فال

خسرو افراسیاب هیبتی و هست

از تو در اعدای تو هزاهز و زلزال

زلزله لشکر تو روز ملاقات

به ز نبرد آزمای روستم زال

چشم جهان چون تو پادشاه نبیند

بزمی و رزمی عدوی مال و عدو مال

هرکه بفرمان تست تابع و راغب

با نعم و عزتست و رتبه و با مال

وانکه ز درگاه تست طاغی و یاغی

جفت هوانست و یار شدت و اهوال

بسکه درآورد حاسدان ترا چرخ

ایدی و اعناق در سلاسل و اغلال

حنجر آمال دشمنانت ببرید

دهر ز دست قضا بخنجر آجال

ای خلف آخر از خلیفه اول

آنکه سرشته شد از سلاله صلصال

ملک سلاطین گیتی از وی با تو

کرد محول همی محول احوال

بر تو و شهزادگان تست بحق وقف

ملک زمین تا ابد بقسمت آزال

مهدی صاحبقران روی زمینی

امر ترا رام گشته مهدی و دجال

خواهد بودن بملکداری تو شاه

نصرت عیسی و رقص کردن دجال

سوزنیا با مدیح شاه جوانبخت

از دل و جان خو کن و مدیحش بسگال

در سخن دانه چین نما و بسلک آر

دانه و که را فر و بیز بغربال

طبع سخن زای راز حشو نگه دار

باش بابیات خود چو دایه بر اطفال

تا شود از مدح شاه دفتر شعرت

همچو رخ نیکوان بزلف و خط یال

عمر ابد خواه پادشاه جهانرا

در شرف و عز لایزال و لازال

باد بر این اتصال شاه همایون

با رغد عیش و با رفاه در افعال

شمارهٔ ۹۹ - در مدح افتخارالدین

آمد به صدر خویش چو خورشید در حمل

خورشید اهل بیت نبی سید اجل

شادند خلق و رسم بشادیست خلق را

هر موسمی که آید خورشید زی حمل

خورشید چرخ فضل و شرف افتخار دین

آن بی بدل ز عالم و از شمس دین بدل

زینسان که او بصدر خود آمد کجا بود

خورشید را ببرج حمل رتبت و محل

خورشید از زحل بسه منزل فروتر است

او از ستاره پیش خدم دارد و خول

خورشید یک ستاره ندارد بهمرهی

منشور بی کسوف و زوالست از ازل

خورشید را کسوف و زوالست و مرو را

او از زمینست تا بزحل برتر از زحل

بینندگان اگر که بخورشید بنگرند

در نور دیده نقص پدید آید و خلل

او را بود جمالی خورشیدوش ز نور

افزون شود ز دیدن او نور در مقل

خورشید پیش روی ز سلطان شرق و غرب

گاه از کله حجاب کند گاه از کلل

او بی حجاب تا بر سلطان همی رود

پس بر زیادتست بخورشید زین قبل

ای به گزین حضرت سلطان خسروان

وی جد تو گزیده سلطان لم یزل

خورشید از آنکه زو بهمه چیز حاکم است

از شرم زرد روی پدید آید از قلل

بر آستانش بوسه دهد از سر نیاز

پس از سرای بگذرد اندر خوی و خول

یزدان نهاد در دل سلطان محل ترا

تا پای حاسد تو فرو ماند در وحل

شاهنشه از حسود تو خالی کند جهان

چون مکه جد تو ز پرستنده حبل

نامد برون ز خانه احزان حسود تو

قادر نشد بسوزن سوفار در حمل

از کله حسود تو سودای مهتری

بیرون شود چو نخوت گیسو زفرق کل

از مجلس شهنشه اسلام یافتی

تشریف و خلعت و لقب و حشمت و عمل

مهتر توئی مسلم در روزگار خویش

وین دیگران همه حشوات و دغل مغل

آباد و خرم است بتو عالم هنر

وز جود تست عالم زفتی خراب و تل

از حزم تست یافته جرم زمین درنگ

وز عزم تست یافته دور فلک عجل

دارند از طریق تفاخر سران عقل

از گرد نعل مرکب تو دیده مکتمل

از جود تو جهانی عریان و بینوا

پاشیده در رشد و پوشیده در حلل

افزون ز صدهزار کسند از تو یافته

باغ و سرا و صنعت و املاک مستغل

روی سخا و فضل و سخندانی و شرف

دایم ز تست تازه چو ورد طری ز طل

پاک است سینه تو بخلق خدای بر

ز اندیشه منازعت و کینه و جدل

داند ترا که تو چه کسی دیگران چه کس

آنکس که فرق داند گرد انگبین زخل

پی بار منت تو کسی در جهان نماند

از بندگان باری عز اسمه و و جل

نالانی تو تا خبر آمد بنزد تو

بر ما عیان نمود همی خویشتن اجل

اندر دریغ و حسرت تو بندگانت را

دمها دخان دخان بدو دلها شغل شغل

تا بر تن تو سهل نشد رنجه عارضه

اندیشه تو بر دل ما بود چون جبل

جان ترا خطای عطا داد باز تا

بر تو اثر نماند ز نالانی و علل

چون آدمی شدی چو فرشته بیامدی

تن پاک گشته از علل و نامه از زلل

اکنون که آمدی بسعادت بصدر باز

بر دشمن تو زهر شود عیش چون عسل

در مستقر عز و شرف جاودان بزی

تا حاسدت حزین شود و خوار مستذل

تا عز و ذل ناصح و حاسد در این جهان

ضدند یکدگر را بی زرق و بی حیل

جاوید باد عمر تو و دشمنانت را

چنگ اجل گرفته گریبانگه امل

شمارهٔ ۱۰۰ - در مدح صفی الدین

هلال روزه میمون لقای فرخ فال

نمود روی ز گردون نیل فام چو نال

خمیده قامت و خدمت نموده بر گردون

ز روی قبله بدرگاه آفتاب جلال

اجل صاحب عادل که مثل او گیتی

پدید نارد و ناورده صاحب اقبال

کبیر عالم کاندر صلاح ذات ویست

صلاح خلق کبیر مهمین متعال

صفی دولت عالی معین ملت حق

وزیر نیک پی نیک رسم نیک خصال

ثبات علم و عمل هست بر رعیت شاه

بسیرت علما و بصورت عمال

چو کارها به نیتهاست گفت صاحب شرع

وراست پر ز نکوئی جریده اعمال

شد است مشفق بر عامه رعیت شاه

چو مادر و پدر خوب مهر بر اطفال

گشاده کرد در داد و بست دست ستم

یکی ز بهر ثواب و یکی ز بیم وبال

ز عدل او نه عجب باشد ار بکوه و بدشت

پلنگ و یوز شود پاسبان عزم و غزال

بنوک کلک بگسترد عدل در عالم

بر آن قیاس که همنام او بزخم دوال

بباب عدل ز همنام او چو در گذری

کسی نیابی او را دگر نظیر و همال

سران دهر و بزرگان عصر او را نیست

بجز بخدمت درگاه او مآب و مآل

رسیده اند جهانی ز خدمت در او

بآب و حشمت و جاه و بناز و نعمت و مال

وفا شود ز کف راد او بجود و سخا

اگر بجان گرامی ازو کنند سوآل

برد ز جود کف او کمینه سائل او

ببدره زر عیار و بکیسه سیم حلال

همای جاه تو پرواز کرد بر سر خلق

کسی که سایه او یافت رسته شد زاهوال

بزیر سایه او باشد این جهان یکسر

چو آن همای همایون بگسترد پر و بال

ایا همایون صدری که فر طلعت تو

به از همای همایون بود بفر و بفال

زمانه نیک سگالیست پادشاهی را

که هست او را چون تو وزیر نیک سگال

ترا بصاحب ری گر کسی قیاس کند

ورا بود نه ترا اندرین قیاس جمال

اگر که صاحب ری بودی اندرین ایام

کجا تو باشی او باشدی بصف تعال

کمال صاحب ری هرگز اندرین نرسد

در آنچه هست سزای تو نیست او بکمال

محل و قدر ترا کردگار کرد فزون

هرآنچه کرد و کند کردگار نیست محال

بر آسمان بزرگی و بوستان سری

تو بدر و سروی و دیگر کسان هلال و خلال

چنانکه بدر بتابد ز آسمان تو بتاب

چنانکه سرو ببالد ببوستان تو ببال

حسود جاه تو بادا ز بار محنت و غم

نحیف تن چو خلال و خمیده قد چو هلال

همیشه تا مه روزه است بهترین شهور

هماره تا شب قدر است بهترین لیال

بقدر باد ز عمر تو هر شبی شب قدر

بخیر همچو مه روزه هر مه تو ز سال

هزار سال ترا عمر باد و هر روزی

ز سال عمر تو چون روز اول شوال

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح وزیر

همه سلامت آن باد کو بجان و بدل

خوهد سلامت احوال صاحب عادل

همه مراد کسی باد حاصل از عالم

که او مراد ورا خواهد از جهان حاصل

زمانه بنده اقبال صاحب است بدان

که در زمانه چنو نیست صاحب مقبل

وزیر مشرق کز داد او همیشه ستم

بود گریزان چون ز آفتاب مشرق ظل

از آسمان بزمین هیچ دولتی ناید

مگر بدانکه کند در سرای او منزل

بروی او نگر از جمله بنی آدم

اگر نه آدمئی دیده ای فریشته دل

بنای هیچ عمل جز بعلم بر ننهد

جز او کس از وزرا نیست عالم و عادل

بجز برأی و بتدبیر و نیک عهدی او

بود سلاطین را ملک داشتن مشکل

نه بی شکوهش پیراسته بود ملکت

نه بی جمالش آراسته بود محفل

همیشه منزل دولت نماید آن خانه

که ساعتی بنشاط اندرو بود نازل

سزای غل بود آن گردنی که بر صاحب

بجهل سینه خود کان کینه سازد و غل

نگاهدارد در هر چه هست کار خدای

خدای ازین نکند هیچ حق او باطل

نه ایزد است ولیکن بحکم ایزد نیست

ز هیچ نیک و بد بندگان خود غافل

جمال داد و برافروزد جاه و حشمت او

چنین کنند بزرگان محسن و مجمل

بپیش آنکه ازو آفتابرا خجل است

ز بی خبر بدن از کار خویش هست خجل

بلی خجل شود از پادشه که ناگاهان

بآستانه او میهمان رسد طغرل

ز جاه صاحب عادل ملک بگرداند

گزند چشم بدو مکر حاسد و عاذل

عزیز باد همیشه بنزد خلق و خدای

نگاهدار تن و جان او معز و مذل

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح جمال الدین عمر

داد صدر دین و دنیا صاحب فرخنده فال

مر جمال دین یزدان را بجاه خود جمال

بر جمال دین مبارک فال گشت امروز و ماند

اندرین بنیاد عالی فر او تا دیر سال

صاحب عادل خداوندی که هر کز رأی او

فال گیرد تا ابد از روی او گیرند فال

این جهانرا سربسر در سایه خویش آورد

چون همای دولت او برگشاید پر و بال

بذل جاه و مال گشته سیرت و آیین او

بذل جاهش بر مهان و برکهانش بذل مال

ای بکنیت عالم عادل عمر کز دین پاک

در طریق داد مر همنام خود را شد همال

نوک کلک این عمر مرطاغیانرا دوخت چشم

چون دوال آن عمر مر ظالمانرا کوفت یال

از دوال و کلک این و آن در آنوقت و کنون

ناتوان و سست شد ظالم چو کلک و چون دوال

کلک او امری که فرماید بس آید یک الف

امتثال آرنده اندر حین پذیرد شکل دال

مر مثال کلک او را سرفرازان همچو کلک

سرفرود آرند وز فرق سرآرند امتثال

زانکه نسگالید بد در عمر خود بر هیچکس

هیچکس در عمر خود بروی نباشد بدسگال

مرمرا وزرو وبالی نبود ار گویم که او

تا وزیر شاه شد بروی نشد وزرو وبال

پادشاهی را که باشد همچو فرح وزیر

ملک او ایمن بود از انقلاب و اختلال

صاحب عادل مه و خورشید چرخ سروریست

بی خسوف و بی محاق و بی کسوف و بی زوال

میوه دولت و نور او پذیرد رنگ و بوی

وز ضیاء او همی گوهر شود سنگ و سفال

گر جهان آراش خوانم زین سپس نبود شگفت

که جهانرا هست ازو آرایش و زیب جمال

آسمان خواهد که سر بر آستان او نهد

لیک بر این آستان او را نمی باشد مجال

هست خورشید جهان آرای جان پرورد رست

گر کسی را زان خیالی هست برگیرم سوآل

مجلس دهقان جمال دین جهانی دان یقین

از جمال صاحب آرایش گرفته مرکمال

اهل مجلس از جمال او همی جان پرورند

گشته هر یک زو مرفه عیش و خرم وقت و حال

صاحب عادل مرفه عیش بادا تا ابد

خرم و خوشوقت حالش اندر ایام و لیال

تا جهان آرای و جانپرور بود زینسان که هست

در جهان و جان خلایق را ازو نفع و منال

بر جهان و جان او بادا هزاران آفرین

از جهان آرای جان پرور خدای لایزال

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح علی بن احمد

از من بآزمون چو طلب کرد یار دل

از جان شدم بخدمت و بردم نثار دل

دیدم بزیر حلقه زلفین آن نگار

در بند عاشقی چو دلم صد هزار دل

فرمانگذار دلبر و طاعت نمای من

طاعت نمای داده بفرمانگذار دل

من دل سپار و آن بت مه روی دلپذیر

کی جز بدلپذیر دهد دلسپار دل

دلرا بدان نگار سپردم که داشتم

زو چون نگارخانه دل و پر نگار دل

دلرا قبول کرد بجان زینهار داد

گوئی که داد جان مرا زینهار دل

جان اختیار کرد که دربند وی بوم

آنگه که کرد عشق ترا اختیار دل

در آبدار عارض او بنگریستم

شد آبدار دیده و شد تابدار دل

تابیست بر دلم ز رخ آبدار دوست

کانرا به پیش کس نکند آشکار دل

شکر لبی که جان طلبد بوسه را بها

سیمین برش ربود بوقت کنار دل

هر چند کان صنم ز غم من تهی دلست

پر کرد مرمرا غم او تار تار دل

گردد هر آنکسی که چو من عشق پیشه کرد

هم پر سرشک دیده و هم پر شرار دل

دادم بباد ساری دلرا بباد عشق

نشگفت اگر بباد دهد باد سار دل

تا چند رنجه دارم از عشق دوست جان

تا چند بسته دارم در بند یار دل

بی نظم گشت کار من از بیدلی چنان

کز یار بازگشت خوهم خواستار دل

کاری کنم که باز خداوند دل شوم

وارم بنظم مدح خداوندگار دل

کامد بفرخی ز سفر اختیار دین

کز مدح او کند شرف و افتخار دل

دیدن علی که همچو علی بدسگال را

در سینه بگسلد بسر ذوالفقار دل

صدری که بی محبت او هیچ خلق را

اندر میان سینه نگیرد قرار دل

گوئی ز بهر مهر ورا آفرید و بس

اندر نهاد آدمیان کردگار دل

گر گوش نشنود که بمانند او کسی است

کم دارد آن شنوده گوش استوار دل

دارد بجود مردمی آن عالم سخا

مانند بحر بی گذر و بی کنار دل

گر علم و حلم و شرم و خرد زینت دلست

او را مزین است باین هر چهار دل

کان ز راز عیار تهی دل کند بجود

چون خوش کند ببخشش زر عیار دل

تا دل چو زر و سیم ببخشد یمین او

کرد از یمینش میل بسوی یسار دل

ای صدر روزگار که اهل زمانه را

بی خوشدلیت خوش خوش نکند روزگار دل

باری است مهر تو که کند بر هوای طبع

از هر هواخوهی بتلطف شکار دل

اندر هوای تست کبار و کرام را

همچون هوای بی خلل و بی غبار دل

در دست تو نهاده ببیعت کرام دست

پیوسته با دل تو نصیحت گذار دل

گر دل بدل رود ز دل خویش باز پرس

تا بی هوای تست کرا زین دیار دل

در خدمت تواند میان بسته چون رهی

گردان روستم تن اسفندیار دل

بربر همیدرند چو سهرابرا پدر

خصم ترا بخنجر جوشن گذار دل

خار آفرید نار ملک تا حسود تو

دوزد بخار دیده و سوزد بنار دل

بدخواه جاهت از همه تن دل شود چو نار

از سهم و بیم تو بکفاند چو نار دل

ور خنجر دو رویه کشد همچون درخت نار

خود را کند بخنجر خود ناروار دل

تا نسبتی ندارد آبی بکوکنار

وین هر دو را ندارد از یک شمار دل

بادند حاسدان تو آبی صفت همه

پشمین لباس و زرتن رخسار و قار دل

چون کوکنار خورده ز سودا دماغ سر

وز خرمی تهی شده چون کوکنار دل

مر دوستانت خوشدل و مر دشمنانت را

درمانده گشته با غم و بی غمگسار دل

خواهم بقای تو بزمان صد هزار سال

وز من بدین قدر نکند اختصار دل

چندان بقات باد کز ادراک و فهم آن

آید بعجز عقل و کند اضطرار دل

شمارهٔ ۱۰۴ - در مدح جمال الدین محمود

نگار من همه حسن و ملاحت است و جمال

همه ملاحت حسن و جمال او بکمال

غزال چشم نگاری که بر شکار دلم

شداست چیره تر ار شیر در شکار غزال

ز بسدین لب لعل شکر سرشته او

خطی چو برگ نی سبز بردمید امسال

چو بوسه خواهم از شرم بوسه خواهی من

چو شکر از نی ازو خون برون زد در حال

محال باشد ازو بوسه خواستن تنها

کز آن نگار بود بوسه بی کنار محال

شبی و روزی در سرو و مه نگه کردم

ز قد و خدوی آمد بپیش دیده خیال

بماه گفتم کای خدیار منت نظیر

بسرو گفتم کی قدر یار منت همال

بآسمان و ببستان ازین سخن مه و سرو

همی فروزد چهره همی فرازد یال

اگرچه قامت یار من است سرو صفت

وگرچه چهره سرو منست ماه منال

بنزد من مه من سرو و ماه مطلق نیست

که سرو غالیه زلف است و ماه مشکین خال

بمشک و غالیه خال و زلف او قلمم

نبشت مدحت محمود بن حسن الحال

جمال دین محمد یگانه ای که بدو

گرفت دین محمد هزار گونه جمال

سپهر دولت و دریای فضل و کان هنر

بنای مردمی و جود و قبله اقبال

سئوال هیچکسی را بنزد او رد نیست

چو مردعای نبی را بایزد متعال

بر او بجان گرامی اگر سئوال کنند

پذیره آمده باشد عطا به پیش سوآل

بر اهل فصل و هنر طلعت خجسته او

به از همای همایون بود بفر و بفال

وگر همای نگیرد خجسته فری ازو

بران همای شو پر و بال بارو وبال

ایا همای همایون اهل دانش و فضل

تو پروری همه را زیر سایه پر و بال

کسی که پرورش تن ز پر و بال تو یافت

بعز و ناز کم آمد ورا ز جاه و زمال

بکف راد دهی مال خویش را مالش

تر است مال مگر دشمن و تو دشمن مال

همیشه مال ترا همچو آب را بمحیط

بسوی سایل و زایر بود مآب و مآل

سری نه بینم در هیچ تن درین عالم

که بار بر تن او نیست گردنش حمال

بطوق منت و احسان تو همه شعرا

مطوقند چو قمری و بر ثنا قوال

بهر زمان و بهر لحظه و بهر نفسی

بهر مکان که بوم شکر مدح تست مقال

بمجلس تو نخستین قصیده ایست مرا

ز دست طبع نشاندم بباغ مدح نهال

هر آینه ببر آید که هست منت تو

زمین فربه وجود تو جوی آب زلال

گر از زبان من آمد بمدح تو تقصیر

ز هرچه گفتن آن بهتر است با دالال

همیشه تا فلک بر شده ز روی مثل

بود چو دیوان و ز هفت اختران عمال

مباد از قلم هفت عامل فلکی

بعمر نامه تو برکشیده خط زوال

ز ذوالجلال که عز و جلال او باقی است

بروزگار تو بر وقف باد عز و جلال

شمارهٔ ۱۰۵ - در مدح مؤیدالدین

ز قد چون الف سیم آن لطیف غزال

فراقم آمد و شد قد من چو زرین دال

بدال زرین سیمین الف بمن بفروخت

میان دال و الف زانکه نیست روی وصال

بدان امید که بینم خیال او در خواب

نشاندم از سر مژگان بباغ خواب نهال

نهال خواب و امید از خیال ببریدم

چنان شدم که ندانست کس مرا ز خیال

خوش است حال کسی کز خیال حالی داشت

اگر چه زود زوالست و یکدمست آن حال

بحسب حالم منجییک ترمدی گفته است

که از تخلص مدح مؤیدین جمال

جمال محفل آزادکان مؤید دین

که هست چون پدر خویش بی نظیر و همال

جمال اوست بگیتی چو کیمیا نایاب

بعلم و حکمت وجود و مروت و افضال

ز جود اوست کریم طی از شمار لئام

ز علم اوست فلاطون ز جمله جهال

چنانکه باشد سفله بجمع مال حریص

از آن حریصتر است او بخرج کردن مال

ندید چشم کم و بیش دیدگان جهان

چنو ز خلق جهان بیش دانش و کم سال

چو دید سائل او سایه مبارک او

ز دور گوید اینک همای فرخ فال

ز دست فرخ فالش زر درست شود

اگر بکیسه سائل نهد شکسته سفال

زهی شکسته سخای تو بخل را گردن

خهی ز همت تو جود برفراخته بال

کم از جویست بمیزان حلم تو جودی

اگر بکفه دراز حلم تو بود مثقال

اگر بگیرد دجال وار بخل جهان

بود سخات چو عیسی کشنده دجال

بمدحت تو سخن پرورند اهل سخن

که پرورنده ایشان توئی بنفع و منال

بهر مکان که سخن پروری نهاد قدم

در آن مکان نرود جز مناقب تو مقال

چو شد زبان قلم تیره از دهان دوات

بنور خاطر بر تو شوم مدیح سگال

بشعر من نه همانا گمان بری که بود

ز جای دیگر منحول قبل کرده و قال

مثال شاعر منحول اگر بود عنین

خبر ندارد عنین ز لذت انزال

فصیح باشد منحول اگر بوقت ادا

همان فصیح شود گاه حسب گفتن لال

از آن چه به که بنزدیک چون تو ممدوحی

ز طبع خویش نماید حکیم سحر حلال

ملام نبست بمنحول گر بر از ره شعر

که چون تو ناید ممدوحخ بی ملام و ملال

ز شعر سازد فصلی و هر کجا که رسد

همین بخواند و اینست عادت فضال

مرا چو مدح تو خواندم سئوال حاجت نیست

که بی سئوال کند جود تو بمن ایصال

همیشه تا که بهر سال در حساب شهور

سه ماه دور بود ز اول رجب شوال

چو روز اول شوال خواهمت همه عمر

بشادمانی در عز و دولت و اقبال

مه رجب که رسید است بر تو فرخ باد

که هست فرخ ایامش و خجسته لیال

شمارهٔ ۱۰۶ - در مدح قدر ارسلان

سوی جبال سپهدار شرق شد بجدال

خدای عرش بر او سهل کرد فتح جبال

ز بیم که سر تیغ او ببال رسد

عدوش سر بهزیمت نهاد تافته بال

حلال بود بر او خون طاغیان از عدل

ز روی فضل و بزرگی بریخت خون هلال

بجان مال امان یافتند ازو قومی

نبوده ایمن ازیشان کسی بجان و بمال

خیل تیغ قدر ارسلان سپهسالار

اگر بکوه درافتد درافکند زلزال

بکه سنان فزع تیغ او از آن بیش است

کجا بترکستان بوده سهم رستم زال

ز دور گردون خورشید تیغ زن سنگی

شنیده ای که کند لعل در هزاران سال

بساعتی سر تیغش ز کهستان کمیج

رمال لعل بدخشی کند ز خون رجال

بنور عدل وی آراست جمله روی زمین

چنانکه چرخ بخورشید از قیاس و مثال

سران خلخ و مردان مرد و شیر دلان

نهاده گوش بفرمان او بجان و بمال

بروز بزم ز بهر ویند دوست نواز

بروز رزم ز بهر ویند دشمن مال

بدانکه نیک سگالست و نیکخواه دلش

زمانه هست ورا نیک خواه و نیک سگال

بعهد او چو ستمکاره مر ستمکش را

ستم کشنده ستمکاره را کند پر و بال

جز از وبال قیامت بدان ندارد ترس

وز او بترسد دشمن چو متقی ز وبال

ایا پناه دل و پشت لشگر توران

که هست لشگر توران بتو گرفته جمال

مخالفان تو از تو ضعیف حال شدند

موافقان ترا از تو است قوت حال

سپهر دولت و اقبال و جاه و حشمت را

توئی چو چشمه خورشید بی کسوف و زوال

بهر کجا که روی غالب آئی و قاهر

مظفر آئی و منصور در همه احوال

همیشه تا صفت بزم و رزم باشد خوش

بگوش مردم عشرت فزای جنگ آغال

ز هر بدی که بوهم کسی گذر دارد

نگاهدار تو بادا مهیمن متعال

شمارهٔ ۱۰۷ - چیم کیم

ز هر بدی که تو دانی هزار چندانم

مرا نداند از آنگونه کس که من دانم

بآشکار بدم در نهان ز بد بترم

خدای داند و من ز آشکار و پنهانم

تن منست چو سلطان معصیت فرمای

من از قیاس غلام و مطیع سلطانم

غلام نیست بفرمان خواجه رام چنانک

من این بهرزه تن خویشرا بفرمانم

بیک صغیره مرا رهنمای شیطان بود

بصد کبیره کنون رهنمای شیطانم

مرا نماند روزی هوای دامن گیر

که بیگناه براید سر از گریبانم

هواست دانه و من دانه چین و هاویه وام

اگر بدانه نماند بدام درمانم

هوا نماند تا ساعتی بحضرت هود

هواللهی بزنم حلقه ای بجنبانم

هوا بمن بر دلال مظلمت شده است

از آنکه خواجه بازار و سوق و عصیانم

هوا نماند تا بر رسم ز عقل که من

چیم کیم چه کسم بر چیم که رامانم

گنه بمن بر دلال وار عرضه دهد

بدانسبب که خریدار آب دندانم

بدی فروشد و نیکی عوض ستاند و من

بدین تجارت ازو شادمان و خندانم

اگر بسنجم خود ز بنیک و بد امروز

برون نهم که دران روز حشر میزانم

نیم ز پله نیکی ز یک سپندان کم

پیله بدی اندر هزار سندانم

چه مایه بنده سندان دلم ترا ملکا

که در ترازوی نیکی کم از سپندانم

بترک شر و بایتان خیر دارم امر

همه مخالف امر است ترک و ایتام

بشرح و تبیان حاجت نیایدم ببدی

از آنکه من ببدی شرح شرح و تبیانم

گنه ز نسیان آرند بندگان عزیز

من از گناه نیارم بود ز نسیانم

نشانه کردم خود را بگونه گونه گناه

نشانه چه که بر جاست تیر خذلانم

سیاه کردم دییوان عمر خود بگناه

از آنکه بر ره دیوی سیاه دیوانم

ز بس گناه که کردم بروزگار بسی

خجالتا که بنزد کریم برخوانم

زبان بریزدم آنروز دوستر دارم

کز آنچه کرده بوم بر زبان بگردانم

کسی بود که مراو را ازین نمد کلهی است

و یا منم که بدین سیرت و بدین سانم

بحق دین مسلمانی ای مسلمانان

که چون بخود نگرم ننگ هر مسلمانم

بفضل حق نگرم تا بدی شود نیکی

بدانکه گرچه بدم نیکتر پشیمانم

رسول گفت پشیمانی از گنه توبه است

بدین حدیث کس ار تایبست من آنم

فلان و بهمان گویند توبه یافته اند

چه مانعست مرا بین فلان و بهمانم

بدین تنی که گنه کردم و ندانستم

چو باب توبه نشد بسته توبه بتوانم

بر اسب توبه سواره شوم مبارز وار

بس است رحمت ایزد فراخ میدانم

ز بعد توبه درآیم بخدمت علما

بدان که از دل و جان دوستدار ایشانم

بزهد سلمان اندر رسان مرا ملکا

از آنکه از دل و جان دوستدار سلمانم

بفضل خویش مسلمان زیان مرا یارب

بری مکن زمسلمانی ار بری جانم

بحق اشهد ان لا اله الا الله

چنان بمیران کاین قول بر زبان رانم

شمارهٔ ۱۰۸ - در مدح شاه توران

نهاد ملکت توران شد آباد و خوش و خرم

بسلطان زاده توران شهنشاه همه عالم

بعالم تا بنی آدم ز عدل او بیاساید

خدای علم او را داد شاهی بر بنی آدم

جهانداری که از ده قرن پییش از هیبت باسش

ز ملک خویش باز استاد ابراهیم بن ادهم

بملک ارسلان خاقان درآمد باز فرزندش

ببخت و طالع میمومن برأی ثابت و محکم

هران منبر که از نامش بیاراید گه خطبه

ز بام عرش گویندش ملایک مرحبا هر دم

سلیمان نبی شاید فرستد تخت بلقیسش

بدین مژده که آوردند زی انگشت او خاتم

خلیل الله بران خاطب که بر خاقان کند خطبه

ز فردوس علا گوید دلت ابری که بارونم

ز عدلش گیتی آبادان شود چونان کزین جانب

بزیر سایه بتوان رفت سوی کعبه و زمزم

ز سهم او چنان گردد که داد خویش بستاند

تذرو از باز و میش از گرگ و گور از نیروی ضیغم

سپاهی و رعیت را چو خاقان سوی ملک خود

خرامید و خرم بنشست دلها شد خوش و خرم

نهاد ملکت توران عروسی بود تا اکنون

نقاب از روی خود نگشاد بر شاهان نامحرم

سپهداران تورانرا شهی شایسته بایستی

که پیش او بشایستی نهادن دستها بر هم

مرایشانرا بدین همت شهی شایسته داد ایزد

ز نسل ارسلان خاقان غازی خسرو اعظم

سپهداران کمر بستند پیش تخت او صف صف

بران رسم و بران سیرت که جنی پیش تخت جم

جراحت بود بر دلها ز هجر ارسلان خاقان

کنون از وصل فرزندش جراحترا بود مرهم

چو خاقان از رعیت شاد باشد وز حشم خوشدل

حشم را دل بود شادان رعیت را نماند غم

که یارد کرد قصد این خجسته ملک تا باشد

اگر سیاره بفشاند ازین نیلوفری طارم

ایا مر پادشاهی را به از دارای بن دارا

ویا مرصف مردی را به از سهراب بن رستم

ز هر جانب جهانداران خوهند آمد بعهد تو

بطاعت راست کرده دل بخدمت داد قامت خم

همه با ثروت قارون همه با قوت قارن

همه با فر افریدون همه با نیروی نیرم

بالقاب تو آرایند در هر کشوری منبر

رقم نام تو فرمایند بر دینار و بر درهم

ولایت از تو در خواهند و از منشور و فرمانت

ز یکدیگر بدست آرند ملک و ملک بیش و کم

همه شاهان ترا دانند شاهنشاه بی مشکل

چو گفتم بر خردمندان نباشد مشکل و مبهم

الا تا بر زبان خلق باشد این مثل جاری

که گردد خرم و پدرام ملک از عدل و کشت ازنم

نم عدل تو برگشت امید آنکسان بادا

که ملکت از دعشان ش قوی بنیاد و مستحکم

همی تا گردش چرخ سبک دوران همیزاید

شب مظلم ز روز روشن و روز از شب مظلم

بقای روز عمرت باد شاها تا بدان یکشب

که روز حشر خواهد بود چون برزد سپیده دم

شمارهٔ ۱۰۹ - در مدح شمس الدین

محترم شاه شریعت آمد از بیت الحرم

آمد از بیت الحرم شاه شریعت محترم

آنکه از وی محترم تر زایر آمد رونداست

تا پدیدار آمدست آمد شد بیت الحرم

صدر قارون نقی نسبت که اندر دین حق

آنچه قارون نقی از تیغ کرد او را قلم

او پرستاران حق را با خود از روی نیاز

زایر بیت الحرم کرد از ره لطف و کرم

پادشاه تخمه برهان اجل شمس حسام

آنکه از رفتار او شد بادیه باغ ارم

آیت رنج و عنای سالکان راه حج

اندران حاجی بشد نازک که با او شد بهم

مکه و یثرب زیارت کرد و چون مردان مرد

بر جمال دو حرم پاشید دینار و درم

لشگری را برد و باز آورد در انعام خویش

پادشا منعم بود بهر حشم دارد نعم

خسرو شرعست و شیرین لفظ او شیرین اوست

جلوه شیرین او بر مسند لا و نعم

هر چه او بر لفطظ شیرین رانده اندر اصل و فرع

مستمع دارد مرانرا مستفاد و مغتنم

هست چون برهان سیف و چون حسام الدین تاج

بر ره نعمان ثابت راسخ و ثابت قدم

کیست اندر ملک شرع از نسبت برهان جز او

شمس نام و آب حسام و سیف جد و تاج عم

آمد از وی بر هواداران درین میمون سفر

آنچه از شیر شکاری بر دل حزم و غنم

قافله سالار سنت را ازو فتح و ظفر

ملحدان قلعه الموت را موت و الم

از شکوه او شکاف کوه را کردند پست

چون کشف کردند پنهان دست و پا اندر شکم

حجت او بر هواداران هوا را دام کرد

کی براید صید را در حلق دام از حلق دم

مبتدع چون صید او شد مانده در دام نظر

از دم سنت هدر شد مبتدع را دین و دم

از شرایع آنچه اندر حج اسلامست کرد

نزد حق کرد او مقبول باشد لاجرم

ای سر برهانیان فضلیان از فضل حق

گشت برهان تو پیدا در عرب وندر عجم

یافت خاقان از تو تشریف امیرالمؤمنین

زد برین تشریف میمون از بر کیوان علم

این کرامت از تو شاهنشاه را آمد پسند

منت این هست بر جان رعایا و حشم

شاه عالم را بتشریف امیرالمؤمنین

شادمان کردی که در عالم مبادت هیچ غم

از سفر خرم خرامیدی و کردی ناگهان

حضرت جلت بدین خرم خرامیدن خرم

هرکجا خواهی که بخرامی بتقدیر ملک

بود خواهد خرمی بر دفتر عمرت رقم

تا بتابد جرم شمس و قطره تا بارد زابر

تا که نور ماه گردد گاه بیش و گاه کم

تو چو شمس روشن رخشنده از برج شرف

حاسد منحوس تو گر بنده چون ابر دژم

ذره تابنده شمس و قطره بارنده ابر

باد کم در پیش سال عمر تو ای محتشم

سوزنی شاه شریعت را ستایش کن بشعر

وانگهی از شعر حکمت گر داری حکم

آفرین و مدح شاه شرع گفتن حکمتست

کاندرین حکمت نباشند اهل حکمت متهم

شمارهٔ ۱۱۰ - در مدح حسام الدین

شاه برهان نسب آنست امام بن امام

خسرو شرع ملک زاده حسام بن حسام

آن حسام بن حسامی که حسام نظرش

هرگز از خصم بالزام نشد باز نیام

به حسامی ز نیام آخته شد زنده به مرگ

تا برون آمد از عهدهٔ الناس نیام

رایت دولت برهان مات صاحب رأی

بود قایم بحسام از نظر فقه و کلام

بر همان قاعده امروز همان رایت را

از حسام بن حسام است بلندی و قوام

روح باقیست خلف ماننده ز اسلاف بزرگ

نام اسلاف بدوزنده چو ارواح اجسام

کس مشرف تر ازو نیست ز اشراف صدور

کس مکرم ترازو نیست ز ابناء کرام

کرم و احسان بی منت یابند ازو

بندگان ملک ذوالمنن ذوالاکرام

سخن آرای صفات دو کف راد ورا

گه به خورشید سخن نظم دهد گه یغمام

زانکه از آب غمام است وز تاب خورشید

کار ارزاق خلایق را ترتیب و نظام

همچو جد و چو پدر هم بسبق هم بنظر

پادشاه حشم آرای و حدیثش پدرام

استماع سخن عذب وی از هر دو فریق

عقل مغلوب شود چون ز سماع و زمدام

وز در دولت او نکته دلجوئی هست

که بدان نکته کند خصم نظر را الزام

بسخن کام روا باش بر خصم نظر

نارسانیده حروف سخن از حلق بکام

سائلان را گه لم قال بتوحید سئوال

مهله ندهد بصر میم رسانید کلام

متعلم را یکبار که گوید اعلم

کرده باشد ز علوم همه عالم اعلام

پسر خواجه شرعست و پس از صاحب شرع

خواجه ای نیست بعالم که ورا نیست غلام

شاد بادا پسر آن پدری کز پدرش

علما بر فلک افراخته دارند اعلام

دین همنام تو از تقویت تست قوی

دین همنام بتو نازد و تو از همنام

در مصاف نظر از حجت قاطع بر خصم

پور برهانی چون رستم دستان از سام

خوب را در بجهان نیست همال تو کسی

بکجا باشد اگر هست و که خوانند و کدام

دین علام که باقیست بفر علماست

چون رسد کار بفتوای رسول علام

علما یکتن باشند و مر آن یکتن را

سر تو خواهی بدن از همت شیخ الاسلام

گر بسر بردن تو طایفه ای تن ندهند

بره آمده خواهند شد اندام اندام

دشمن توسن تو رام شود با تو چو دید

بر مراد تو مدار فلک توسن رام

فلکی همت صدری و بدان دست رسی

که فلک را چو زمین آری زیر اقدام

تا بفرمان جهاندار جهان داور خلق

هر فلک را حرکاتست و زمین را آرام

از سر قدر و سری سر بفلک بر بفراز

وز ره حلم و تواضع بزمین بر بخرام

پادشاه علما باش چو جد و چو پدر

تا پدید آید در مملکتت خاص از عام

علم محترم دولت دین قیم

مستوی قامت باد از تو تا روز قیام

نوبنو باد سلام تو رسانده بپدر

از در مدرسه ات تا بدر دار سلام

شمارهٔ ۱۱۱ - در مدح حسام الدین

ای حسام دگر از گوهر والای حسام

ملک کامروا بر علمای اعلام

سیف و برهان و حسام از تو بنازند که تو

خلف صالحی از سیف وز برهان و حسام

اگر اسلاف تو در دار سلامند مقیم

هر مقامی که بوی هست بتو دار سلام

شد ره دار سلام آن سپرد در عالم

که وی آید بر تو تا بروی تو بسلام

دیده روح الامین سرمه کند خاک رهی

که بران مرکب میمون تو بگذارد گام

فرخ آنشهر که کردی تو بدان شهر نزول

خرم آن خانه که کردی تو در آن خانه خرام

نخشب ای صدر باقبال خرامیدن تو

مکه شد از شرف و مدرسه چون بیت حرام

تا درین مکه و این بیت حرامی از رشک

نیست آن مکه و آن بیت حرم را آرام

توئی آن صاحب صدری که بتو صاحب شرع

علم شرع خود افراخته دارد مادام

بی نیازان را در شام بد آنرسم که چون

خانه پر زر شد بر بام زدندی اعلام

بی نیازی بنمائی تو و گر ننمائی

علم علم ترا عرش بود گوشه یام

هر چه در روی زمین هست یکی ناموری

که بدو شرع رسول قرشی گیرد نام

همه شاگرد و غلام پدر و جد تواند

وانکه زین زمره برونست ندانم که کدام

کس نظیر تو روا نیست بمیدان نظر

که روا نیست نظیر پسر خواجه غلام

هرکه دعوی اقامت کند اندر ره دین

تا غلام تو ندانند بخونیدش نام

هر که بر نکته تو لام لم آرد بزبان

لام الف ورا زبانش بشکافد در کام

داد مرطبع ترا قوت احیای سخن

آنکه او دارد و بس قدرت احیای عظام

چون سخن در نظر از لفظ تو اندام گرفت

بعدم باز رود خصم تو اندام اندام

نارد ایام ترا مثل و عدیل اندر شرع

که حسام شده را باز نیارد ایام

طمع از مثل و عدیل تو بباید برداشت

چو حسام نظرت آخته گردد ز نیام

تو کریم بن کریمی و تواضع کردن

هست رسم و سیر عادت ابناء کرام

این تواضع که تو کردی بحق فخرالدین

که برون آمدنی نیست ازین عهده وام

هرگز اندر دل فخرالدین این هم نبود

که رسد از تو بزرگیش بدین استحکام

یار شاهنشه دنیا بدو میهمان عزیز

عذر و تقصیر پذیرفت بفضل از خدام

تو که شاهنشه دینی ز ره فضل و کرم

عذر بپذیر که زیبد ز تو فضل و اکرام

میزبان تو بجانست و بدل فخرالدین

جان و دل بهره تو نان و نمک بهره عام

تا بود شمس فلک نور ده ماه و نجوم

تا نینجامد دور فلک آینه فام

شمس اسلام توئی درس تو بر ماه و نجوم

دادن تو ز تو هرگز نپذیرد انجام

هر مرادی که ترا دینی و دنیائی هست

آن مراد تو محصل شده بادا و تمام

شمارهٔ ۱۱۲ - در مدح وزیر

صاحب عادل وزیر شاه معظم

صدر خجسته پی عزیز مکرم

سرور عالم که هست از نیت نیک

عالمیانرا بشفقت پدر و عم

خرم و خوش باش کز قبل اوست

پیش ممالک مرفه و خوش و خرم

تا سوی در غم نشاط کرد و خرامید

شد در غم بسته بر نواحی در غم

در غم چون بادیه شده ز غم آب

گشت چو دریا پر آب و رفت همه غم

تا که بدر غم نیامد او بتماشا

در غمیانرا جز آب دیده نشدنم

هست کنون بیم آن کز آب فراوان

در غم پنهان شو چو یونان در یم

بر همه عالم موفق است بتیمار

شفقت او پرورنده همه عالم

آدمئی نیست گر عنایت او نیست

آدمیانرا مگر وصی شد از آدم

خلق گریزنده و رمیده و طان

باز بعدل وی آمدند فراهم

نام عمر زنده کرد و داد بگسترد

نام ستم کرد از نهاد جهان کم

سرور هر محفل است و صاحب عادل

چون سر هر سال هست ماه محرم

دهر بجز بر رضای او نکند کار

بخت بجز بر مراد او نزند دم

تا نبود خط و کلک کار گشایش

شغل همه عالم است مشکل و مبهم

مصلحت شاه و لشکری و رعیت

بر قلم او مفوض است و مسلم

در خور انگشت اوست خاتم دولت

عیش ابد نقش بر نگینه خاتم

تا حرم کعبه معظم را هست

حرمت بر آستانهای مقدم

باد بحرمت سرای دولت عالیش

چون حرم کعبه شریف معظم

دولت او باد تا قیامت عالی

حکم روانش همیشه نافذ و محکم

تا که جهانست او همی . . . باد

نافذ فرمان و فخر دوده آدم

شمارهٔ ۱۱۳ - در مدح سعدالملک

ز گردون سعد اکبر داد پیغام

بدستوری که با شاه است همنام

که تا من سعد ملک آسمانم

تو خواهی بود سعدالملک اسلام

ز سعد اکبر ای صدر اکابر

تو محفوظی بدین اعزاز و اکرام

سپهر توسن تند حرون گشت

چو رامین ویس را امر ترا رام

سعاداتی که در هفت اخترانست

بنام بخت تو بخشیده قسام

تو مسعودی و شاهنشاه مسعود

وز اقبال شما مسعود ایام

دل ابنای ایام از شما شاد

چه از لشکر چه از خاص و چه از عام

تو آنصدری که از همنامی شاه

سعادت سعد اکبر را دهی وام

بوی ناظر شوی تا بر ممالک

شود ناظر ز چرخ آینه فام

ز قدر همت عالیت کیوان

کف پای تو بوسد کام و ناکام

غلامان ترا در رزمگاهست

بر افزون بهره مردی ز بهرام

بروز بزم چون خورشید باده

بتو لامع شود از مشرق جام

فزون از ذره خورشید تابند

ندیمان از تو برد انعام

بمجلس مطرب تو زهره زیبد

سرودش شادی آغاز و انجام

چو در دیوان شاه آئی خرامان

بساط از تو شرف گیرد بهر گام

همه اهل قلم پیشت قلم وار

بطوع از فرق سر سازند اقدام

عطارد بر فلک از هیچ حکمی

که تو راندی نه پیچد بر الف لام

چو نعل اسب تو باشد مه نو

ز نور روی تو گردد مه تام

تمامی در فنون فضل و دانش

بصدر سروری چست و باندام

ز آدم تا بعهد تو نیامد

چو صدر سروری ز اصلاب و ارحام

ببام مهتری مثل تو کس نیست

کریم بن الکریم از باب و از مام

نهاد ملک شاه شرق از تست

چو بستان در بهار تازه پدرام

بهار تازه گر بستان بیاراست

چو فردوس برین وقتست و هنگام

صبا از شاخ بادام اندرین فصل

گل افشاند سحرگاه از دو بادام

بهنگام گل بادام می نوش

ز دست ساقیان چشم بادام

شراب در غمی کز جام شامی

ز در غم نور گیرد تا حد شام

از آن خورشید بخت جام کز وی

پدید آید حریف پخته از خام

بجز مدح و ثنای خویش مینوش

چه مینوشی که اضغائست و احلام

شنود و گفت اندر مجلس تو

دهد جان را غذا از گوش و از کام

هرآن شعری که در وی مدح تو نیست

بنزد اهل دانش چیست دشنام

شود مداح را لفظ دری در

بنظم مدح تو در طبع نظام

دل ممدوح را تا صید خواهند

حکیمان سخندان سخن وام

بدانه و دام خال و زلف معشوق

دلت بادا شکار عشق مادام

تو قادر بر شکار خصم و قاهر

چنان چون بر گوزن و گور ضرغام

زبان سوزنی در نظم مدحت

سخن پیرای و بران همچو صمصام

چه گوید سوزنی چون هر چه بایست

ز گردون سعد اکبر داد پیغام

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح نظام الدین محمد

بر خود از طبع خود سلام کنم

سنت شاعری قیام کنم

شعر خود را چو کوکب شعری

. . . بر چرخ نیل فام کنم

سخن از کس بعاریت نبرم

که هم از طبع خویش وام کنم

صید دلها کنم چو بر کاغذ

از قلم حلقه های دام کنم

فکرت خویش را چه رزم و چه بزم

صاف مانند سیم خام کنم

پخته را خام و خام را پخته

چست باشم بهر کدام کنم

بنمایم بشعر سحر حلال

شعر بر شاعران حرام کنم

بطمع بر لئام دون همت

نکنم مدح و بر کرام کنم

در ره نظم چون گذارم پای

شاه راه سخن بکام کنم

از دل و جان بنظم جان افزای

خدمت مجلس نظام کنم

شاه میرانیان که بر در او

از امیر سخن غلام کنم

بوالمحامد محمد آنکه ورا

صدر و میر و وزیر نام کنم

شاه گوید بدین سه نام بوی

نظر از چشم احترام کنم

هست جام جهان نمای دلش

پادشاهم نظر بجام کنم

پیش تا کلک او قلم گردد

برگ آن کلک از حسام کنم

بسواران ترک کلک حسام

بس حساما که در نیام کنم

جای آن هست اگر بر اهل قلم

من چنو خواجه را امام کنم

روز و شب را بهفته در شمرم

هفته را شهر شهر عام کنم

هر که فرمان کلک او نکند

بحسام خود بمقام کنم

من که پرورده نعیم ویم

مدح او ورد خاص و عام کنم

نعمت از وی علی الکمال رسید

صفت او علی الدوام کنم

شرم دارم که با تلطف او

سخن از لطف باب و مام کنم

زان ترازو که حلم او سنجم

احنف قیس را ورام کنم

کشت آز جهان شود سیراب

گر کف راد او غمام کنم

نامه شکر او کنم انشا

نام آن نامه تا تمام کنم

چون کنم افتتاح مدح و ثناش

دل نخواهد که اختتام کنم

طبع من آفرین کند بر من

من بران مهتر همام کنم

بخت بر من سلام عید کند

من بر او از مه صیام کنم

گوئیا بختم آگهی دارد

که من از وی بعید لام کنم

خانه دولت ورا بدعا

در و دیوار و سقف و بام کنم

بشب قدر طبع من با روح

باد تا در دعا سلام کنم

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح علی بن احمد

میر خوبان کشید نامعلوم

حشم زنگ در حوالی روم

گشت پوشیده زان سواد حشم

عدل نوشیروان بظلم سدوم

من بر او عاشقم هنوز چنان

که نه مظلوم دانم و نه ظلوم

درد و یاقوت شهد لذت داشت

سی و دو دانه لؤلؤ منظوم

رفت یاقوت شهد لذت او

در حجاب زمرد مسموم

زان دو یاقوت شهد لذت او

قسمتی بود مرمرا مقسوم

تا بماندم ازو چو موم از شهد

در گداز آمدم چو زاتش موم

میر خوبان بخط ظلم صفت

ظالم است از قیاس و من مظلوم

قصه مظلوم وار عرضه دهم

از خط او بمجلس مخدوم

آنکه از خط امر او بیرون

نتواند زدن زمانه قدوم

آن بزرگی که از میان مهان

هست چون ماه در میان نجوم

قرة العین فخر دین احمد

بوالمعالی علی سپهر علوم

که بهمین وی آرد سحر

صاحب ذوالفقار یوم یقوم

هم تفاخر که ماند از لقبش

دین دیان قادر قیوم

چون نبوت بنام صاحب شرع

شد فتوت بنام او مختوم

لافتی جز عی منادی روح

که از آن مرتضی شدی مفهوم

صفتی دان که او بوی موصوف

رقمی دان که وی بدان مرقوم

ذوالفقار سخای او داند

زدن گردن خیانت شوم

بهمه حالها بود ز علی

زدن ذوالفقار غیر ملوم

ای ببازوی همت تو شده

مرفلک را گمان گمان لزوم

تیر احسان تو ز سینه خلق

لشگر آز را کند مهزوم

از نبی حال صدر و سر دلش

همچو سیف الله از نبی محروم

آمدی تا تو از عدم بوجود

خیر موجود گشت و شر معدوم

همه اعمال تست نامعیوب

همه افعال تست نافذ موم

جود ورزیدنست و نیکی نام

مر ترا بهترین نهاد و رسوم

جز ثنا درنیاید از حاتم

آنچه اندر تو شد کنون موسوم

نیست محروم سائل از تو که نیست

کاه بذل از مثال تو محروم

یابد از شربت سخات شفا

هر که از تف آز شد محموم

مهر و کینت دهنده خبرند

از نسیم صبا و تف سموم

جز دماغ هوا خواهان نکند

بوی خلق خوش ترا معلوم

بوی خلق خوش تو مشک و گلست

حاسدان تو احشم و مزکوم

پر و بال همای دولت تست

سایه دار هزار کشور و بوم

هرکه آن سایه همای ندید

شور بخت است کور روز چو یوم

بخت میمون تو تواند کرد

بخت بدخواه جاه تو مشئوم

باد تا جاودانه میمون بخت

ناصحت شاد و حاسدت مغموم

رهیان ترا زمانه رهی

خادمان ترا سپهر خدوم

خصم را حلقه کمند اجل

دست محنت فکنده در حلقوم

هر چه جز لایق طبیعت تست

جاویدان باد یا ازان معصوم

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح محمودبن عبدالکریم

مهتر آن بهتر که باشد فاضل و راد و کریم

تا هم از وی مدح او را مایه بردارد حکیم

حکمت آرا اینقدر داند که مهتر به بود

فاضل و راد و کریم از جاهل و زفت و لئیم

هر لئیم و زفت و جاهل را نگوید مدح از آنک

مادح او باشد اندر نزد دانایان ذمیم

مدح بر زفت و لئیم و جاهل آمد بیگمان

ابتر و سرد و گران و ناخوش و سست و سقیم

مرکریم و راد و فاضل را کنم مدح و ثنا

تا بود پاکیزه و عذب و خوش و سهل و سلیم

فاضل و راد و کریم امروز از ابناء کرام

نیست الا تاج دین محمود بن عبدالکریم

نایب صدر وزیران صاحب عادل که هست

صاحب جاه عریض و صاحب فضل عمیم

آنکه اندر دار دنیا از برای دین حق

یک قدم ننهاد الا بر صراط مستقیم

مستقیم احوال باشد آنکه در تیمار اوست

محترم باشد هر آن کز حرمتش سازد حریم

در فنون فضل و دانش در همه روی زمین

همبر و همتا ندارد از حدیث و از قدیم

چون الف کز راستی اصل حروف معجم است

در مقام راستان با راستی باشد مقیم

چون الف صدر سرافرازان خود شد لاجرم

تا بحرف یاو حرف باو تا و ثا و جیم

هرگز آلوده نشد لام لبش از میم می

قلب او مایل نشد هرگز بقلب لام و میم

از پی احسنت و زه نفکند خود را در بزه

وز برای لنگ را ننهاد بر آتش گلیم

پشت دست او نشد از عکس جام باده لعل

تا بمحشر با ید بیضا برآید چون کلیم

ای ید بیضا ترا در جمله انواع فضل

در مشامت از گل بستان فضل آمد نسیم

نزد تو عزت هنر دارد کز او گشتی عزیز

نزد کف راد تو عزت نه زر دارد نه سیم

خط تو از روی تشبیه است بر شکل شبه

کم کسی باشد که باشد آنمعانی را فهیم

نامهای مشترک دارند با حق بندگانت

این حدیث از روی صورت هیبتی دارد عظیم

حق شرکت نیست ثابت بنده را در ذات حق

خود کس این سودا نیارد در سویدای صمیم

گرچه شرکت باشد اندر نام با حق بنده

نیست مشرک را چنین تشریف بالله العظیم

نام حق محمود و نام نور حق محمود و تو

اندرین محمود نامی نی بنزد حق اثیم

بنده حقی و بر تو حق رحیم است وز تو

هست راضی تا بوی بر بندگان حق رحیم

حق حلیم است وز حلم خود ردادادت که تو

از برای حق بوی با بندگان او حلیم

اهل دین و اهل دنیا از برای حرص و آز

جمله در دخل نعیمند و تو در بذل نعیم

تو عدیم المثلی اندر عالم از جود و سخا

هرکه من مثل تو گوید گردد از عالم عدیم

مهترانرا از حریفی وزند یمی چاره نیست

زان هنر با تو حریف است و خرد با تو ندیم

مر ترا با صاحب ری گر قیاس آرم بفضل

دور نبود گر حیات آید از آن عظم رمیم

دیگران در می سخا ورزند و تو بیرون می

وان سخاوت نیست جز تلقین شیطان رجیم

تو توانی جود و احسان کرد با خلق خدا

بی مئی کز بعد آن آید ز غسلین حمیم

در چنین ماه معظم با چنین اهل صلاح

در چنین مجلس که با خلد است چون سیبی دو نیم

بر تو شاید آفرین گفتن که از دین واجبست

آفرین گفتن بر اهل آفرین بی ترس و بیم

جاودان در آفرین بادی چو اصحاب جنان

حاسد جاه تو در نفرین چو اصحاب حجیم

دشمن تو با غم و انده قرین باشد مدام

با نشاط و عیش باشد دوستت توام مقیم

شمارهٔ ۱۱۷ - در مدح نظام الدین

جاودان ماند کریم از مدح شاعر زنده نام

زین بود شاعر نوازی عادت و رسم کرام

مدحت از گفتار شاعر محمل صدقست و کذب

صدق در حق کرام و کذب در حق لئام

شاعر آن در زیست دانا کو باندام کریم

راست آرد کسوت مدحت بمقراض کلام

گر لئیمی پوشد آن کسوت بچشم اهل عقل

هست بر پوشیده بی اندام و بر در زی سلام

طبع شاعر هست چون دارالسلم از خرمی

جز کریم اندر نیاید از در دارالسلام

راد با شاعر تواند بود در یک پیرهن

زفت نگذارد به پیراهن که تا گوید سلام

هست شعر آن خوش حدیثی کاستماعش کرده اند

هم نبی و هم وصی و هم امیر و هم امام

شعر حسان بن ثابت را بخوش طبعی شنود

پادشاه دین رسول ابطحی خیر الانام

داد دستاری بحسان اندران یکتار موی

بهتر از دستار دستار از خراج مصر و شام

سنت شاعر نوازی پادشاه دین نهاد

ای همه شاهان دنیا مرغلامش را غلام

از ملوک و از صدور از بعد آن سلطان دین

در صلات شاعران کردند سنت را قیام

رودکی را اندران جامه که وصف باده بود

داد دیناری هزار از زر آتشگون و فام

کرد عتبی با کسائی همچنین کردار خوب

ماند عتبی از کسائی تا قیامت زنده نام

قیمت عیار را هم فام کرد از دیگری

بلعمی عیاروار از رودکی بفکند فام

اوستاد مشرق و مغرب رشیدی را بشعر

داد سعد الملک قطر میر زی از سیم خام

خوب کرداری ز بهر زنده نامی کرده اند

زنده نامی بهتر است از زندگی لحم و عظام

فرخی هندی غلامی از قهستانی بخواست

سی غلام ترک دادش خوش لقا و خوش خرام

عنصری از خسرو غازی شه ز اول بشعر

پیلوار زر گرفت و دیبه و اسب و سیام

هر ورق یابی ز دیوانش چو میدانی در او

خسرو ز اول کشیده تیغ هندی از نیام

تیغ هندی خدمت کلک نظام الدین کند

چون نظام الدین دهد کار ممالک را نظام

صدر ممدوحان نظام الدین که نظم مدح او

از شنیدن گوش خوش گردد بگفتن حلق و کام

کام و رای او ز عالم هست شاعر پروری

شاعران را مدح او گفتن بگیتی رأی و کام

از کریمانی که بردم نام شاعر پروری

دیده ایشان نبیند صورت لا در منام

هم قهستانی و عتبی را بهم با بلعمی

زو شود نادیده دیدی چون ورا دیدی تمام

در سخاوت صد یک او نیستند و هر یکی

در هنر صد چند هر یک هست و پیش از هر کدام

قطر باران در شود در خورد سنگ مدح او

شاعر از دریای فکرت چون برانگیزد غمام

جود او دامی است شاعر را نه دام خلق گیر

دست گیرد تا نگیرد دست پیش خاص و عام

خود غلط گفتم که جودش هست دام حلق گیر

تا نگیرم مدح هر کس چون بود بر حلق دام

شاعر سخته سخن یابد بهر بیتی ازو

بدره بدره زر پخته کیسه کیسه سیم خام

ای هزاران شاعر سخته سخن را همت آنک

مدح آرایند بر نام تو ممدوح همام

چون بود در حق فرزند اهتمام مام و باب

همچنان باشد ترا در حق مداح اهتمام

دایه الطاف تو اطفال اهل نظم را

تربیت زانسان کند چون طفل خود را باب و مام

هر که از خم می مدح تو جامی نوش کرد

تا نگردد مست طافح کی نهد از دست جام

صدر تو بیت الحرام اهل نظم است از قیاس

بنده از سالی بسالی زایر بیت الحرام

گر نه ابراهیم نامم خواهم ابراهیم وار

تا دران بیت الحرام از مدح تو گیرم مقام

همت تو از بلندی بام عرش است از مثل

گر سپهر برترین را سایه عرش است بام

تا ترا بنشاند بر صدر وزارت شاه شرق

وزر ورزی در زمین ملک شه ننهاد گام

کلک منقاد حسامست و نباشد بس عجب

کلک نواب ترا گرانقیاد آرد حسام

گردن اعدات بادا از حسام غم زده

غمزده اعدات و احباب تو زان غم شادکام

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح نجم الدین

دلبند من که بنده رویش مه تمام

خورشید آسمان جمالست و نجم و نام

نجم کلاه دوز که ترک کلاه او

بر تارک غلام نهی شه شود غلام

صد بوسه فام خواستم از نجم نجم نجم

بر من شمرد بوسه ازان نوش لعلفام

هرچند نجم نجم ستاندم ز نجم بوس

خواهم که جمله جمله گذارم بنجم فام

میگون دو زلف نجم کله دوز بر دورخ

دامی است حلقه حلقه و ماهی میان دام

ماهی بدام مانده و ماه تمام نی

در دام زلف نجم کله دوز من کدام

دیدم همه طپان و بی آرام و شوخ چشم

او باز آرمیده بر شرم و کس خرام

شاید گر از ملک دوزخ نجم را کنند

خورشید نیمروز و مه نیم شب سلام

شب دیده بر سپهر بانجم گذاشتم

تا خود نظیر نجم کله دوز من کدام

بر آسمان زمین بخارا کند سری

تا اندروست نجم کله دوز را مقام

هر خانه ای که نجم کله دوز من در اوست

از صحن خانه نو برآید بطرف بام

دورم اگر ز نجم کله دوز ساعتی

بی یاد و نام نجم ندارم زبان و کام

جز در صفات نجم نخواهد پدید شد

در نثر من عذوبت و در نظم من نظام

هستم غلام نجم کله دوز اگر بطبع

از سر کلاه خواجگی آرد بزیر گام

گوئی همی دو نجم بیکجا قرق کنند

با صدر نجم دین چو خرامد باحترام

وین شعر مشترک غزل و مدح از دو نجم

بر نجم دین ز بنده روایت کند تمام

فرزانه نجم دین که نجوم سپهر شد

امر ورا بجمله مسخر شدند ورام

نجمی که از کفایت و از فضل و زیرکی

بر کلک اوست قاعده ملک را قوام

نجمی که آفتاب ز روشن ضمیر او

گاه از غبار جمره بپوشد گه از غمام

نجمی که آفتاب کند ذره ذره را

تا او ببدر بره دهد چون گرفت جام

نجمی که آفتاب دلان حضرت ورا

دارند قبله از افق شرق تا بشام

نجمی که آفتاب رخان خدمت ورا

بندند بر میان کمر از صبح تا بشام

نجمی که بندگان ورا مه سپر سزد

جوزا کمر فلک فرس و مشتری ستام

ای بر سپهر دین خداوند نجم سعد

ناظر شده ببرج سعادت بخاص و عام

خاص از تو با سعادت و تشریف و از تو نجم

مسعودم و مشرف در دیده کرام

بی انقلاب و رجعت و بی ننحس و بی وبال

خواهم که بر سپهر جلالت بوی مدام

نجمی و آفتاب هنرپروری همی

در سایه عنابت و تیمار و اهتمام

در آفتاب نیست مگر مجلس بدیع

اعنی ابوالمعالی عبدالله الامام

ار جو که این قصیده من بر تو نجم سعد

عرضه شود بهمت از مهتر همام

تا آفتاب و نجم بوند از برای من

گوینده حدیث و نیوشنده کلام

ور مدح در محل قبول افتد آن بزرگ

نزدیک من فرستد یا نامه یا پیام

تا آسمان دنیا از نجم سعد و نحس

خالی نبود خواهد از امروز تا قیام

تو نجم سعد بادی بر آسمان دین

مسعود اولیای تو اید علی الدوام

گر در مه حسام شود خوانده این مدیح

بر تو خجسته باد مدیح و مه صیام

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح سعدالدین

زر طلب کرد ز من آن صنم سیم اندام

که بقد سرو روانست و برخ ماه تمام

چهره بنمودم و گفتم بسزای غم تو

زدم این زر بعیار ندم و مهر و ملام

همه جا گر که بنام ملکان زر زده اند

من چنین زر زدم امروز بنام تو غلام

از من این زر که بنام تو برآمد بپذیر

گر تو این زر نپذیری نپذیرد زرنام

چو نزر و چهره بر آنگونه که زر چهره دهد

که ندادم بسرشکی چو گلاب گلفام

خوش بخندید و مرا گفت بدین زر نشود

نه مرا ساخته کار و نه ترا سوخته فام

زر چنان باید کز تو ببرم صرف کنم

بکلاه و بکمر یا برکاب و بام

بسر تیغ زبان زر دهی از چهره مرا

بچنین زر نشود تیغ مرادت بنیام

بزر پخته سرخ ار سخنی گوئی گوی

ور نه گفتار تو چون سیم سپید آید خام

سخن پخته من خام هم از بی زری است

نیک داند سخن پخته من خواجه امام

سعد دین اسعد مسعود کز اصحاب حدیث

ز سخن زر بچکاند بگه فقه و کلام

گاه برهان کفایت نی زرین تن او

بهم اندر شکند نیزه زال زر و سام

آنخداوند که چندانکه توان گفتن زر

نگرفته است زر اندر کف رادش آرام

کف رادش بصفت همچو غمامست اکر

بسر سائل باران زر آید ز غمام

بهوای کرم او بزمین از پرواز

مرغ زرین سلب اید چو نهد سائل دام

می نگیرد ز کرم تا که ببخشیدن زر

علت مستی بنهند بران صدر گرام

هر که میگیرد بر یاد جوانمردی او

بر کفش قحف سفالینه شود زرین جام

پسر زرگر ازو دشمن زربخش وی است

که بجز بخشش زر نیست ورا تهمت و کام

هست زردوست چنان حاسد جاهش که بطبع

خویشتن بکشد چون دید زراندودی جام

سامری زر ستد از عام و جواهر که بسحر

کرد گوساله و کوشید بگمراهی عام

یابد از گاو زرین او بجواهر مملو

همه بر عام کند بهره چنان چون بهرام

بسجل ماند دایم دو کف سائل او

بس کز او زر بکف آرد بلیال و ایام

در دلش خون چو زر از بوته بحوش آید اگر

ستمی بیند بر یکتن از اهل اسلام

تا بدانند که این شعر من اندر حق اوست

زرگری کردم در مدحت آن صدر انام

شعر زر بالا وین شعر اگر پیش نهد

این از آن باز نداند بتکلف که کدام

من چو در مدحت او زر سخن کردم صرف

او کند زر سخا در حق مادح انعام

تا بهنگام خزان با بر اوراق درخت

زرگری سازد و امروز رسید آنهنگام

باد از باد خزان و غم اندیشه و درد

رخ حسادش چون برگ زراندود مدام

شمارهٔ ۱۲۰ - چه کردم؟

بسر هر سخنی را که ابتدا کردم

درست و راست چنان دان که من ادا کردم

بسوز سینه فرزندت ای ولی نعمت

حکیم وار ثنا گفتم و دعا کردم

پس از دعا و ثنا از عطا براندم لفظ

بحکم دوستی آن شرط را وفا کردم

هر آن سخن که تو گفتی و با تو گفت کسی

بر آن سخن زه و احسنت و مرحبا کردم

صواب رفت همه گفت و کرد مر لیکن

مگر بخانه برفتم همین خطا کردم

امید جبه و دستار داشتم از تو

ز موزه گم شدن امید را هبا کردم

در آن خمار که بی مولد من بخانه روم

بحکم دلتنگی پیرهن قبا کردم

ز بهر خار شدن یافتم مرض گفتی

که گرد نعلش در دیده توتیا کردم

چو پایهای من از موزه گشت بیگانه

بجهد و حیله دران کفشش آشنا کردم

نخست گام که بیرون نهادم از سر کوی

میان برف و گل و لای آشنا کردم

چهار پای بخانه شدم دو پایم بود

دو پای دیگر از سرو از عصا کردم

بخانه رفتم آراسته چو شه بفروش

چنانکه شهری مردم بدین گوا کردم

عصا زنان بسرای تو آمدم پس ازان

وز این سخن بسرای تو در ندا کردم

بخانه رفتم و گفتم که زه فرموده

بر اهل خانه خود زرق و کیمیا کردم

تو کیمیای زری کیمیای زرق مسم

چو زر پخته سخن از تو کیمیا کردم

بهای موزه و جورب فرست و کوکب دل

هباست نزد تو اینها که من بها کردم

بهای این همه نزدیک تو هباست و گر

بسیم خویش خرم خویشتن هبا کردم

منم یگانه که در باغ جود تو همه سال

همی نیاز خرامیدم و چرا کردم

ز بهره موزه گل کوب چون گل بویا

قصیده گفتم و دانی جز این چرا کردم

بقای عمر تو جاوید خواستم زین حسب

بنظم از پی جاویدی بقا کردم

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح مؤید الدین

جز آینه که کند گلرخا ترا معلوم

که از حبش حشم آرد بدست کردن روم

طلیعه آید و آنگه سپاه بر اثرش

پدید خواهد گشتن حقیقت از موهوم

من آن نگویم اگر کس بر غم من گوید

زهی سپاه بنفرین خهی طلیعه شوم

بچهره بودی محسود نیکوان ختا

خط آمده است که محسود را کند مرحوم

خطی چو دایره اندر کشی و پنداری

خط تو دایره عصمت است و تو معصوم

گل طریست رخت خط بنفشه طبری

رقم بنفشه و گلبرگ ازو شده مرقوم

من از خط تو نخواهم بخط شد ار بمثل

برآید از گلبرگ کامگار تو کوم

بر آن نهادم کز لعل نوش پاسخ تو

بجای بوسه برآید زمرد مسموم

ببوسه سخت گمانی ندارم از تو طمع

وگر گمان سپهر آیدت کمان لزوم

نه از لب تو سزد هیچ عاشقی مأیوس

نه از مؤید دین هیچ سائلی محروم

جهان مجد و معالی مؤید بن جمال

که جزو علم ویست از زمانه کل علوم

میان اهل زمان هیچگونه دانش نیست

که آن بخاطر او مشکل است و نامفهوم

میان انجمن اهل فضل و اهل هنر

بود چو بدر درخشنده در میان نجوم

ایا کریم نژادی که تا شدی پیدا

ز جود تو بجهان نام بخل شد معدوم

از آنکه موم دلی در سخا بمهر سؤال

بمهر مهر تو آهن دلان شدند چو موم

تو ز آشیانه باز سپید خاسته ای

ز باز خانه نپرد بهیچ خالی بوم

نظیر تو ز کریمان بدهر پیدا نیست

بهیچ شهر و نواحی بهیچ برزن و بوم

سخاوت و کرم و جود و مردمی هنر

ز خانواده تو شد نیام تو توم

جمال دین پدر خویش را همی مانی

ستوده سیرت آیین و شأن و فعل و رسوم

همه خصال تو و رسم تست نامعیوب

همه نهاد تو و فعل تست نامذموم

سران عصر ترا مادحند و تو ممدوح

مهان دهر ترا خادمند و تو مخدوم

سخن که جز بمدیح تو نظم کرده شود

سخن سرای بود ظالم و سخن مظلوم

بزرگوارا دانی که بنده را هر سال

بود رسومی از بذل وجود تو مرسوم

ز سال پنج مه اندر گذشت و عیب منست

که قصه رفع نکردم چو کهتران خدوم

خطی نویس بسوی وکیل خاصه خویش

علی الخصوص بنام رهی بدن معلوم

اگر چه لؤلؤ منشور باشد آن ببها

ز طبع بنده بها گیر لؤلؤ منظوم

نمیشه تا غم و شادی و کام و ناکامی است

بحکم یزدان بر بندگان او محکوم

بقای عمر تو بادا بکام دل جاوید

دل ولی تو شاد و دل عدو مغموم

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح افتخار الدین علی بن احمد

بشاعری پدر خویش را نه فرزندم

اگر نه معتقد مجلس خداوندم

سپهر جاه علی افتخار دین که ز فخر

چو شیعه مذهب خود را بران علی بندم

همه مناقب او گویم و مدایح او

به شاعری چو سخن بر سخن بپیوندم

قصیده باشد فرزندم شاعر و نخواهم

که جز به مدحت او باشد آنچه فرزندم

هر آن قصیده که آنرا جز او بود ممدوح

چو خوانده گشت بر این گریم و بر آن خندم

به چند روز که مانده است بنده پرور باش

که من ز سالی روزی به عمر خرسندم

به مهتری دگری نیست مثل و مانندت

به شعر اگر دگرانند مثل و مانندم

به خدمت تو در است اصل نیک بختی من

که از درخت ثنای تو برگ و بر کندم

ستایش تو کنم خویشتن ستوده بُوَم

که رخت بخت به ناجایگه نیفکندم

به شصت و هشت رسیده است سال عمرم و هست

مه رسیده ز ره بستر و قزا کندم

به حق نان و نمک عاجزم ز نان و نمک

ز نان ایشان بر دل نمک پراکندم

به آرزو برسان تا به آرزو برسی

که من به خط شریف تو آرزومندم

بسان نخشب خطی نویس تا برسد

که من به خدمت صدر تو در سمرقندم

به شعر ترفند ار ترف بودم و ترخین

به پند و حکمت اکنون چو شکر و قندم

به پند و حکمت پیرانه سر به دولت تو

بود که محو شود شعرهای ترفندم

ز پند و حکمت من باد سال عمر تو بیش

ز صد هزار فزون باد حکمت و پندم

به حسب گوئی سحر حلال در ره شعر

چنان نمایم کز نای و از دماوندم

به زند ماند طبعم جهنده آتش

عدوت سوخته بادا ز آتش زندم

بلند گوش خری میزنم که جو نخورد

به . . . ون خر سر خمخانه . . . ایه دربندم

شمارهٔ ۱۲۳ - امام کیست

ایا گرفته تو اندر سرای جهل مقام

تهی ز دانش و غرقه میان بحر ظلام

ایا بعمری دایم فسوس گشته دیو

ز مصطفی بتو بر صد هزار گونه ملام

ایا گسسته ز حبل خدا و دعوت حق

بکام خود بسرت کرده است دیو لگام

ایا مخالف اسلام و راه دین هدی

کشیده گردن از بیعت اولوالارحام

ره صواب ندانی همی ز راه خطا

ره حلال ندانی همی ز راه حرام

نه مشک بازشناسی همی ز پشک سیاه

نه عود و عنبر و کافور را ز سنگ رخام

نه حق ز ناحق دانی نه بنده راز خدای

نه مرد ناقص پر عیب راز مرد تمام

همی ندانی ای کور دل بعمری خویش

که احمد قرشی را وصی که بود و کدام

نگر که پای ابر کتف مصطفی که نهاد

بتان ز کعبه که افکند و پاک کرد مقام

نگر که از پس پیغمبر خدای بزرگ

کدام بود بعلم و بدانش و احکام

نگر که مهتر آل نبی که بود از اصل

نگر که خالق جبار را که بدضرغام

نگر که ایزد شمششیر خویشتن بکه داد

بکه سپرد پیمبر پس از فراق حسام

نگر که بن عم و داماد مصطفی که بداست

نگر که فضل کرا کرد از بنی اعمام

نگر که گردش ترویج دین و بودش یار

ولی که بود ابر ذوالجلال و الاکرام

گر که دست که بگرفت مصطفی بغدیر

که را امام هدی خواند و فخر وزین همام

یکی فضیلت بد پیش ازین امامت را

همی دهی بدل خویش اندرین آرام

اگر بغار بد او یار مصطفی یکشب

بدین فضیلت بایدش سروری فرجام

چهل شبانروز ابلیس بند بنوح نبی

بدان سفینه پر آب اندرونش مقام

وگر بپیری کس را رسد امامت خلق

کسی بپیری ابلیس بد در آن ایام؟

ایا مناسب دل کور ابله ملعون

ز کور بختی دایم دراوفتاده بدام

مرا امام هم از جایگاه وصی خداست

ز جایگاه نبی مرترا امام کدام

امام آنکه بپیش بتان نکرده نماز

نکرده جز ملک العرش را صلوة و صیام

امام آنکه خداوند علم و شمع هدی است

امام آنکه تقی و نقی و ز اصل کرام

امام آنکه بچیز کسان نکرده طمع

نخورده چیز یتیمان حلال خورده مدام

امام آنکه بزور و درم نشد مشغول

ازین بعید نبود ار همیشه بودش وام

امام آنکه فدا کرد تن بجای نبی

ز وقت خفتن تا صبح روز دادن بام

امام آنکه بروزه بدی سه روز و سه شب

طعام داد بسائل بوقت خوردن شام

امام آنکه خدای بزرگ روز غدیر

بفضل کرد بنزدیک مصطفی پیغام

امام آنکه بجز طاعت خدای نکرد

بر او امام پسندی تو عابد اصنام

امام آنکه با مصطفی برو قضا

بود ابر لب حوض و بدستش اندر جام

امام آنکه علیرغم این مناصب را

لوای حمد بدستش بود بروز قیام

امام آنکه امید شفاعتم همه اوست

که در محبت او در شوم بدار سلام

اگر تو خواهی مؤمن شوی بیا بشنو

ز قول شاعر سوز نگر این درست کلام

شمارهٔ ۱۲۴ - در رثاء طبیب استاد کوسوی

ز مرگ چاره نباشد صحیح را و سقیم

کریم را بفنا رفتن است همچو لئیم

عزیز را چو ذلیل و جواد را چو بخیل

فصیح را چو کلیل و سفیه را چو فهیم

امید و بیم بعمر اندرست مردم را

هزار سال امید است عمر و یکدم بیم

ز عمر رفته علم خلق را که چه رفت

ز عمر مانده نداند بجز خدای علیم

چه غفلت است و چه بی آگهی و بی خبری

ز زندگانی کان یکدم است یا یک و نیم

به نیم دم نتوان زیست بر زیادت ازان

که کرده باشد قسام بنده را تقسیم

بدست هیچ حکیمی مدان زیادت عمر

که ممکن ار بودی بد بدست خواجه حکیم

سر اطبا استاد کوسوی کوهست

ز پشت هفت پدر او ستاد هفت اقلیم

شفای جان و دل خلق بود طلعت او

دوای او سبب صحت علیل و سقیم

ببندگان خدائی رحیمتر بعلاج

رحیم بودی خاص از پی خدای رحیم

بنیکنامی کوشید و نیکنامی یافت

چو اصل نیکی نامش بدو تیغ زر و سیم

تنی و مالی هرکس کز او سئوالی کرد

نعم شنید ز لفظ وی و گرفت نعیم

شفای تب زدگان بود شربتش گوئی

که برد شربتش از سلسبیل و از تسنیم

یتیم ماند پسر از وی و ز چشم یتیم

سرشک بر رخ باریده شد چو در یتیم

غریو و ناله پوشیدگان پرده او

دریده پرده صبر و خرد دریده عظیم

حکیم بود ز اقران خود عدیم المثل

چو مثل خویش ز اقران خویش گشت عدیم

سپید روی برانگیخته شود چو بنزع

ندید چهره اهریمن سیاه گلیم

چو بود شفقت او عام بر همه عالم

بدو خدایا رحمت کنی بفضل عمیم

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح نظام الدین محمد بن علی

خدایگان جهان پادشاه ملک آرام

که امر نافذ او راست چرخ توسن رام

شهی که از خوشی و خرمی و رونق و فر

رنق و ارم از ملک او برنده وام

به امر نافذ مأمور پرورنده به لطف

نظام داده دگرباره ملک را به نظام

نظام دین محمد محمد بن علی

وزیر میران اصل و نسب امیر کرام

وراست از وزرا برتری و از امرا

بران نهاد که سر راست بر همه اندام

منظم از قلم اوست شغل هفت اقلیم

چنانکه هفته و ماه از لیلی و ایام

بر او لیالی و ایام آفرین گویند

سخن‌سرایان از وقت صبح تا گه شام

ایا رسیده نسیم صباح دولت تو

ز روی مشرق چین تا قفای مغرب شام

به باغ مدح تو بلبل شود شمامه صفیر

چو شمه گل خلق تو برکشد به مشام

به حق ولی نعم اهل علم و فضل تویی

تراست در حق ارباب علم و فضل انعام

چو خور ز گردون رخشنده‌ای و بخشنده

ز بار منت تو نیست گردنی بی‌وام

کسی ز اهل قلم نیست از تو مکرم‌تر

ز بندگان ملک ذوالجلال و الاکرام

به پیش سائل و زایر بنان تو به قلم

گره نبندد پای الف به دامن لام

ملام نیست بر آن کس که بر تو گوید مدح

که بر حکیم ز مدح لئیم نیست ملام

غلام خاطر خویشم به نظم مدحت تو

که هرچه خواهم ازو بیش می‌کند چو غلام

به چشم آرد جام جهان‌نمای سخن

که تا جهان سخن تو به بیند اندر جام

چو نظم مدح تو آغاز کردم اندر وقت

به من نماند راه برون شد و انجام

برآرد از صدف سینه لؤلؤ منثور

که تا به سلک درآرم به سوزن نظام

نظامیا سخن بنده نظام الدین

اگر تو خوانی بهتر که من درین هنگام

که خواجه را سخن من به لحن و نغمت تو

چنان به گوش خوش آید که شکر اندر کام

چو سیم خام شود گر نهی سرب بر دست

چو زر پخته شود گر نهی بر آهن گام

جمال گیرد شعر من از روایت تو

چو زر پخته شود گر چو سیم باشد خام

جهان به کام تو باد ای وزیر ملک‌آرای

که تا به دولت شاه جهان تو رانی کام

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح نظام الدین

آمد از بستان دولت اهل حکمت را نسیم

کز قدوم خواجه نوشه دولت آباد قدیم

شه نظام الدین میران منعم ارباب فضل

در مقام صاحب عادل عمر نعم المقیم

چون سپهر از مهر و ماه و انجم آرایش گرفت

جای آن صدر کبیر از جاه این صدر کریم

شد بجنات النعیم آنصدر و ماند از وی سرای

تا شد از فر نظام الدین چو جنات نعیم

حکمت آرایان روشن رأی را عقل صحیح

جز بدین درگاه ننماید صراط مستقیم

هر کرا عقل صحیح است از امیران سخن

در نظام الدین میران مدح او ناید سقیم

خاصه در دولت سرائی کاندر او مدحت سرای

تنگ سیم اندوزد و بیرون شود با تنگ سیم

خاطر مدحت سرایان بحر دان سینه صدف

مدحت صدر نظام الدین در او در یتیم

شغل دیوان حق ز باطل فرق کلک تو کند

کلک ملک آرای چون فرق بشکافی دو نیم

قاف تا قاف از کفایت ذره خورشید را

در شمار آری و بنگاری بقاف و لام و میم

ار صیانت وز خیانت عاملان ملک را

جوف کلک تست پنهان خانه امید و بیم

بپیش کف راد تست از غایت جود و سخا

در شبه دینار اکسون کسا اطلس گلیم

در امان ایزدی از غرق و حرق روزگار

همچو در آتش خلیل و همچو در دریا کلیم

همچو خورشید از فلک روی زمین زرین کند

گر بیفتد سایه دست تو بر دست لئیم

بر وزیر و میر و مستوفی مدیحی نظم داد

سوزنی از خاطر دراک فیاض فهیم

چون وزیر و میر و مستوفی تو باشی کی بود

مدحت آرای وزیر و میر و مستوفی ذمیم

شمارهٔ ۱۲۷ - در مدح وزیر

صاحب عالم عادل ملک اهل قلم

ملکت آرای وزیر ملک ترک و عجم

ملک ترک و عجم را تو وزیری فرخ

همچو برسید صدیق و چو بر آصف جم

آسمان قدر وزیری که بپیروزی بخت

زآسمان سازد پیروزه نگین خاتم

بقدم تا تارک کیوان سپرد از همت

چون بکیوان نگرد ننگرد الا بقدم

طلعت فرخ فرخنده او هر سر سال

مشتری را نظر سعد فروشد بسلم

بنده ای دارد بهرام فلک کز سر تیغ

کند اعدای و رادم بدر اندر یکدم

چون بود تربیت او ز ملک شمس الدین

شمس در برج شرف باشدش از خیل خدم

شادی او طلبد زهره زهرا بر چرخ

که طرب راست مهیا و ندارد سر غم

بکفایت قلم از تیر فلک باز گرفت

تا کمربند شدش تیر فلک همچو قلم

تا بپیش و سپس زین براقش ماند

اول و آخر هر ماه از آن گیرد خم

صاحب عادل در زین براقی چو فلک

هست خورشیدی با وی دو مه نیمه بهم

ای چو خورشید فروزنده عالم بجمال

عدلت افکند بساطی ببسیط عالم

از شهنشاه طغان خان ملک روی زمین

دولت و حشمت تو بر فلک افراشت علم

ناروا چون درم قلب ز تو بی هنران

با روائی ز تو در هر هنری قلب درم

بکرم دست نگویم که گشادی هرگز

زانکه هرگز نبود دست تو بسته ز کرم

هر که او از کرم دست تو آگاهی یافت

نخرد حاتم طی را بیکی دسته کرم

مفتی علم سخائی و زتو سائل را

نیست جز قول نعم پاسخ و جز بذل نعم

قلمت نافذ امر است جنان گر خواهد

لام الف منفی گردد ز حروف معجم

از عدم تا بوجود آمدی ای عالم جود

جود با تو بوجود امد گوئی ز عدم

بگه خلقت جود و بگه خلقت تو

عنصر هر دو بتمزیج عناصر شد ضم

عنصری باید تا نظم مدیح تو کند

سوزنی کیست کز او نظم تو گردد منظم

سوزنی مدح ترا سلک جواهر شمرد

که بود سوزن با سلک جواهر محرم

شعر سلکی است در او واسطه مدح تو بزرگ

سال سلکی است در او واسطه ماه اعظم

ماه اعظم را در طاعت ایزد بگذار

تا که از شاه قدم عید تو باشد معظم

شمارهٔ ۱۲۸ - در مدح محمد بن علی

مقدم آمد سال عرب ز سال عجم

به کام روز به مقدار هفده هجده قدم

مه محرم عالم فروز با زینت

فلک ظل همای بهار در عالم

رسیدن سر سال عرب بدین موسم

فزود زینت روی زمین ز سبزه و نم

زمین ز سبزه و نم چون زمردین لوحی است

نثار کرده بران روی لوح در و درم

چو نوبت سر سال عجم رسد برسد

ز شاخسار سر اندر سر و هم اندر هم

سپاه برگ و گل و رنگ رنگ گوناگون

ز باد مشگین بر همزنان علم بعلم

شود به بستان دستانزن و سرود سرای

به عشق بر گل خوشبوی بلبل خوشدم

چه شد زنم زدن ابرهای فاخته گون

درخت باغ چو طاوس جلوه گر خرم

ز خرمی بسوی باغ دل گرای شود

وجیه دین عرب قبله وجوه عجم

سپهر مجد و معالی محمد بن علی

جهان جود و مکارم عزیز مصر کرم

جمال و مفخر احرار ماوراء النهر

پناه عام دل و پشت پهلوان و حشم

بزرگواری آزاده ای که خرد و بزرگ

کشیده اند بخود بر ز بندگیش رقم

بامر تیغ زبان و اشارت قلمش

شده مسخر او اهل تیغ و اهل قلم

چو دست را بقلم برد و عدل نامه نوشت

قلم شود بسر تیغ داد دست ستم

ز رأی روشن و تدبیر ملک پرور اوست

که راد کیشان بیشند و ظلم کوشان کم

کفش با بر درم ماند و سخا بمطر

وزان مطر شده بستان مکرمت خرم

کف جواد ورا چون کنم با بر صفت

که ابر نم ندهد تا با بر ندهد یم

کف جوادش تا آمد از عدم بوجود

ز جود او شده بخل از وجود خود بعدم

هر آنچه گفت همه گفت اوست مستسحن

هر آنچه کرد همه کرد اوست مستحکم

ایا بحکم حق از بهر کامرانی تو

بخدمت تو کمر بسته آسمان محکم

بلی سزد که کند خدمت آسمان بلند

ترا که هستی چون آسمان بلند همم

گر آسمانرا پرسد زمین که هست چنین

زمین صدا شنود ز آسمان بلی و نعم

بلی که نیست عدو را ز تو خلاص بلا

نعم که هست ولی را چو تو ولی نعم

همیشه تا که بود در جهان مفارقتی

میان شدت و ناز و میان شادی و غم

تو شاد بادی و پیوسته دشمنت غمگین

ترا نشاط رفیق و ورا ندیم ندم

بقات بادا چندانکه عاجز آید ازان

مهندسی که بداند شمار جذر اصم

شمارهٔ ۱۲۹ - در مدح سیدالاجل رضا

ماه صیام کرد بنیک اختری سلام

بر خلعت شهنشه بر عمدة الانام

بر عمدة الانام بشادی خجسته باد

تشریف پادشاه و سلام مه صیام

فرزانه سید احل مرتضی رضا

آن صفوة الخلاقه و آن عمدة الامام

شاه شرف امیر خراسان که نام او

گسترده شد بجود و هنر در عران و شام

شاهی که تا دمید فلک صبح دولتش

روز مراد دشمن او شد نماز شام

پرورده و گزیده شاهنشه ملوک

سنجر که یافت بر همه شاهان دهر نام

آباد گشت گیتی از خلق او چنان

کز شرق تا بغرب توان رفت بام بام

آنی که پادشاه جهان خسرو ملوک

در روی تو نگه نکند جز باحترام

پیغمبر خدای ترا داشت در کنار

فخر القضاة مرو چنین دید در منام

تشبیه کرد چشم تو با چشم خود رسول

یعنی که از منست و بمن ماند این پیام

ای در میان آ . . . بمیر بسروری

چون در میان انجم بر چرخ ماه تام

آمد هلال روزه و بنمود روی خویش

مانند نعل زرین از چرخ نیلفام

یعنی مرا به بین که سزم نعل مرکبت

چون شهریار داد بتو مرکب و ستام

بر مرکب نشاط دل و نزهت و سرور

بادی سوار تا ابدالدهر شادکام

هر چند طبع سیر نگردد ز مدح تو

بیت دعا بگویم کوته کنم کلام

تا نام سال عام بود در نعیم و ناز

عمر تو باد افزون از صد هزار عام

شمارهٔ ۱۳۰ - در مدح سلطان سنجر

آمد بملک توران سنجر خدایگان

آن سایه خدای و سر هر خدایگان

با لشگری ز ذره فزون کش گمان بری

خورشید دیگر است ز سنجر خدایگان

خورشید برج برج خرامد بر آسمان

خورشید وار کشور کشور خدایگان

برداشت ظلمت ستم از نور عدل خویش

از جمله رعیت و لشکر خدایگان

مر خطه زمین را از اهل بغی و کفر

خالی کند به تیغ سراسر خدایگان

خورشید مغرب آمد سوی دیار شرق

سریست اینکه کشف شود بر خدایگان

تأویل این سخن بجز این نیست کامده است

از ملکت خراسان ایدر خدایگان

ملک هزار خسرو گردن کشیده را

بخشد به یک غلام مسخر خدایگان

روز مصاف همچو فریدون بود درست

با گرز گاو سار برین در خدایگان

هر تازیانه علم کاویان شود

در دست هر غلام چو اخگر خدایگان

تنها به جمله ای برباید دل و توان

از صد هزار خصم دلاور خدایگان

بر خصم دین و ملک همیشه مظفر است

زانسان که بر غزال غضنفر خدایگان

در ملک اوست قنوت دین لاجرم بود

بر خصم دین و ملک مظفر خدایگان

هر گه که بنده و پدر و جد خویشتن

فغفور دیده باشد و قیصر خدایگان

وز نام خود ندیده بود در همه جهان

خالی نگین و سکه و منبر خدایگان

وز خاندان سلطان محمود بت شکن

در پیش بخت بیند چاکر خدایگان

نبود روا که ملکت فرزند خویش را

ماند به کافران محقر خدایگان

آمد به عزم غزو و بفرمود تا زدند

روی سرای پرده به کافر خدایگان

بهر صلاح دین و قرار و ثبات ملک

بر عزم ثابت است و مقرر خدایگان

گنج سلاح و گوهر بگشا و غزوگاه

آراست چون سپهر به اختر خدایگان

نایش نه دیر دست بکافر کشی برد

با بندگان صف کش صفدر خدایگان

دین محمدی را در آخر الزمان

قوت دهد چو ز اول حیدر خدایگان

مر دشمنان دینرا ز انبوهی غلام

اندر کشد چو صید به ژاغر خدایگان

وز آبروی بدگهران کم کند به قهر

از آبروی گوهر خنجر خدایگان

وان لشکر مقدم یأجوج را به تیغ

باز افکند به سد سکندر خدایگان

ویدون گمان برد که زما در رکاب خود

دجال را بیفکند از خر خدایگان

بر دین مصطفی بنشیند به تخت ملک

همزانوی مسیح پیمبر خدایگان

خوانم خدایگان را صاحب قران چو نیست

اندر جهان بجز وی دیگر خدایگان

چونانکه نیست جز وی امروز پادشاه

جز وی مباد تا گه محشر خدایگان

تا زینت ملوک بود ز افسر و نگین

باد از نگین مزین و ز افسر خدایگان

با افسر فریدون با دو نگین جسم

کاین هر دو راست لایق و در خور خدایگان

از عمر نوح تا بدرازی مثل زنند

بادا بسان نوح پیمبر خدایگان

بنهاد تا بتاج گراید سر ملوک

تاج خدایگانی از سر خدایگان

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح تمغاج خان

ملک مانند گوی بود بمیدان

آمده از هر گروه در خم چوگان

شاه بچوگان کوی ملک ربودن

کوی ز یال یلان ربود بمیدان

گوی ربایان بدشت معرکه دادند

گوی بچوگان شه ز گوی گریبان

چون تن بی جان نمود حضرت بی شاه

شاه خرامید و بهره یافت تن از جان

منبر و مهر و نگین و سکه تجمل

یافت ز القاب و نام و کنیت خاقان

شاه جهان رکن دین و دنیا مسعود

آنکه نزاید چنو ز انجم و ارکان

شاه حسن نسبت و حسین سیر و خله

تابع و مأمور حق بعدل و باحسان

عالی تمغاج خان عالم عادل

چشمه خورشید عدل و سایه یزدان

خسرو اسلام کز حمیت دین است

حامی صدبار صد هزار مسلمان

هست بدنیا چو ظل عرش بعقبی

سایه چترش پناه . . . ایمان

از پدر کامگار خود ملک شرق

شاه جهان داور دلیر قراخان

تا پسر آبتین بگوهر عالیست

خسرو و مالکرقاب و نافذ فرمان

وز پسر آبتین خلف بخلف شاه

تا ملک آب و طین خلیفه کیهان

ای بسلاطین پر از شجاعت و مردی

قاهر و غالب چو بر رعیت سلطان

تاج فریدون ترا و تو نه فریدون

ملک سلیمان ترا و تو نه سلیمان

ناظر خورشید رخ بچشم ستاره

چون تو نه بیند جهان ستان و جهانبان

زر کند از خاک تیره تابش خورشید

تا کف رادت کند ببزم زرافشان

تا بصف رزم سر فشانی بهرام

تیغ فسان کرده برکشد ز دل کان

زرگر و آهنگر تواند دو اختر

بزم ترا این بکار و رزم ترا آن

تیغ گهردار تست چون ز زبرجد

لوح مرصع شده بلؤلؤ عمان

لوح زبرجد درخت مرجان سازی

لؤلؤعمان کنی چو لاله نعمان

از همه شاهان تراست آنکه بهیجا

لؤلؤ و لالا کنی زبرجد و مرجان

در صف هیجا ز میخ نعل مهلل

باره سندان سمت بسنبد سندان

پای چو اندر رکاب یکران آری

نعل بیفتد ز آتش تک یکران

داغ کنی در شکارگه بتکاپوی

گوره خران را بنعل یکران یکران

خفته کمان تراست قبضه ز نصرت

راست خدنگ ترا ظفر پر و پیکان

از زه و زاغ کمان تست پس قاف

عنقا همچون تذرو و در خس پنهان

صر صر پر خدنگ عنقا صیدت

برکند از جای قاف را ز بیابان

سایه عدل تو پادشاه همایون

ظل همایست بر ممالک توران

حضرت جلت که دار ملک تو شاه است

جنت دنیاتس بلکه جنت رضوان

رضوان پروردگان رعیت و در وی

جور و ستم نی بقدر نیم سپندان

عدل تو بر بندگان ز ایزد فضل است

فضل ورا بر تمام گفتن نتوان

از شعرائی که مدح سید گفتند

کس نبد ای شاه خوب شعر چو حسان

مدحت حسان ستوده گشت بسید

مدحت مار ابحق خویش همان دان

کسوت مدح تو پادشاه جوانبخت

پیر سخن بخیه زد بسوزن کمسان

ز اهل سخن تا بشاهنامه طوسی

خوانده شود داستان رستم دستان

باد کمین بنده تو در صف مردی

رستم دستان بزور تن نه بدستان

ملک تو بستان آفرین خدای است

عدل ترا اعتدال سرو ببستان

فرق سرت سبز باد همچو سر سرو

تا که سر سرو سبز باشد یکسان

تا بدم صور چرخ اخضر و اختر

بسته بسر سبزی تو بیعت و پیمان

شمارهٔ ۱۳۲ - در مدح مسعود بن حسن

بتخت ملک فریدون جلوس شاه جهان

به از جلوس فریدون که این ملک به ازان

چو گاوسار فریدون پدید کرد سری

بخاک شد سر ضحاک مارسار نهان

زگاوسار فریدون ظفر محول شد

بمار پیکر رمح شهنشه توران

برزمگاه بر اعداء ملک شد منصور

بنصرت ملک ملک بخش ملک ستان

بسی به از علم کاویان و افریدون

ز چتر خویش برافراخت بیدرنگ و زمان

بپادشاهی افراسیاب و افریدون

نشست شاه کیومرث تا دهد فرمان

خدایگان جهان آنکه تا بطهمورث

بدند مرپدرانش خدایگان جهان

خدای جل جلاله نیافرید چنو

خدایگان شهنشه نشین شاه نشان

زبان بهرزه نباید گشاد نتوان گفت

که از چنان ملکی داد هیچ ملک نشان

شه ملوک و سلاطین شرق رکن الدین

که حاتمست ببذل و بعدل نوشروان

ابوالمظفر مسعود بن حسن شه شرق

که هست نام وی اصل سعادت و احسان

بفرخی علم کاویان بخت افراخت

بدار ملک برآورد کاخ بر کیوان

همه نحوست کیوان بسعد گشت بدل

بنام شاه چو کردند کاخ را بنیان

زهی شهنشه مسعود بخت و نام که شمس

همال تو نخوهد زاد ز انجم و کیوان

ز کان ملک تو آن گوهری که بر گردون

ز برج رای تو یابد وکیل گوهر کان

قویدلند سمرقندیان بدولت تو

رونده بر ره فرمان تو بجسم و بجان

خبر بدانکه سمرقند جنت المأوی است

بنوبت تو کنون آن خبر شد است عیان

شود برضوان آرایش جنان حاصل

جنان شد است سمرقند و عدل تو رضوان

جهان بعدل تو همچون جنان شد از خوشی

رعیت تو ز عدل تو ساکنان جنان

ز شاخ طوبی طوبی لهم و حسن مآب

ملک بر اهل سمرقند شد نظایر خوان

جهان ز سایه و از آفتاب خالی نیست

درین معانی دانا یکی است با نادان

جهان مبادا خالی ز تو بآن معنی

که آفتاب ملوکی و سایه یزدان

همیشه بادی چون آفتاب تیغ گداز

عدو چو سایه گریزان ز تو مکان بمکان

مخالفان تو متواری از تو چون خفاش

موافقانت چو حر با گشاده دست و زبان

بسلک گوهر مدح تو پیر سوز نگر

کشید رشته بسوفار سوزن مکسان

جوان پیر قرین تو باد و مونس تو

کدام پیر و جوان رأی پیر و بخت جوان

بعمر عدل عمر ورز و جاودان زی از آنک

بعدل نام عمر زنده ماند جاویدان

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح سلطان

مه مشرف و میمون و محترم رمضان

بشاه بر ز رجب رشک بر دو از شعبان

که تا چو ماه رجب را و ماه شعبانرا

عزیز کرد کند مرو را عزیز چنان

ز ظل عرش ملک عز اسمه آمد

بظل چتر ملک عز نصره مهمان

خدایگان جهان پادشاه مهماندوست

فزود راتبه طاعت خدای جهان

چنانکه از خدم شاه شاه کرد پسند

مه مشرف و میمون و محترم رمضان

بساط عدل بگسترد بر بسیط زمین

نهاد مائده عدل و رأفت و احسان

بحق آنکه بگوش و زبانش حاجت نیست

که بهر گفت و شنید آفرید گوش و زبان

که کاخ شاه صدا باز دارد این همه گوش

بگاه گفتن علم و شنیدن قرآن

خدای ترس ترازوی خدایگانی نیست

ز ترس اوست که ندهد کسی ز ترس نشان

ز سهم و هیبت تیر و سنان او بی حرب

عدوش را مژه تیر است و موی سینه سنان

از اوست فرمان و زبندگان حق طاعت

وز اوست فرمان برداری وز حق فرمان

گرفت روزه بفرمان حق شهنشه شرق

که آفتاب ملوکست و سایه یزدان

خدایگانا سلطان آفرینش خلق

چو آفرید ترا خواست بر جهان سلطان

چنان ز عدل تو معمور شد جهان که نماند

بقدر دائره خردلی ورود بر آن

همای عدل تو گسترد سایه بر خلق

قوائمش ز صلاح و خوانمش ز امان

جهان بعهد تو از خرمی جنان گشته است

رعیت تو خرامان در او چو اهل جنان

ستمگران شده نایاب در ممالک شاه

که خونبهای ستمگر گران شد و ارزان

دم خلاف تو از سینه مخالف تو

دهان بلب سپرد تا که برکند دندان

عمر صلابت شاهی مخالفان از تو

رمیده اند چو از سایه عمر شیطان

بماه روزه ملک برنهد بشیطان بند

چو روزه تیر و کمان بر بزه زد و پیکان

دهد . . . صلاح تراز روزه سپهر

که در قفای تو دارد بهر مقام مکان

بهر مقام و مکان در امان حق بادی

بزیر سایه روزه همی بوی بامان

رسیده باد شب قدر تا سپیده بتو

ثنا روح و سلام مهیمن منان

هزار عید دو ماهی بقای عمر تو باد

مه نخستین فطر و مه دوم قربان

حکیم سوزنیا آنزمانه بر تو گذشت

که کوه آهن کندی بسوزن و مکسان

ضعیف گشتی پیرانه خدمتی میکن

تو خود چه پیر بدین خدمت اندرو چه جوان

بقای شاه جوانبخت پیر دانش خواه

که تا جوانی و پیریست در بهار و خزان

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح شاه مسعود

عید فرخ بسرای ملک مشرق و چین

بار خواه آمد و زانو زد و بوسید زمین

به زمین بوس چو فردوس بیاراست سرای

بست آیین به جمال ملک مشرق و چین

بستن آیین بر روی زمین نادر نیست

بر فلک سعد سعود از پی شه بست آئین

شاه مسعود که از بخت سعیدش بی عید

هست هر روزی بر عالمیان عید آئین

شاه ترک و عجم و بحر و بر و سهل و جبل

که جبل سهل کند هیبت او اندر چین

پیش ما عید رسید و خبر عید رسید

از جنابی که فرودینش بود چرخ برین

آیت عالیها سافلها خواند ملک

که شد از لشکر منصور ملک فتح مبین

دشمنانش را ادبار چنان باد چنان

دوستانش را اقبال چنین باد چنین

ای شهنشاه که مرلشکر منصور ترا

ظفر و فتح درآید ز یسار و زیمین

هر که در عهد یمین تو بود چست و درست

نشکند تا یابد دولت ازو عهد و یمین

دهر در عهد غلامی است که در خدمت تو

بستر از اسب نمد سازد و از زین بالین

تا فلک لشگر خصمت شکند شب تا روز

ز ادهم و اشهب خود هیچ نپردازد زین

شاه افریدون فری علم آل تو هست

چون درفش او منصور بهر کشور و کین

چین و مشرق را قوت دهی از نصرت حق

خون فشان داری شمشیر ز شیران عرین

آبتین بود قراخان تو گوئی بگمان

زآبتین بگمان زاد فریدون بیقین

از همه شاهان شایسته و بایسته تری

بکلاه و کمر شاهی و شمشیر و نگین

از تکینان تو خانان بشکوهند و بسهم

شحنه تست بهر جای که خانست و تکین

از ختن تا بیمن خطبه گه شاهی تست

منصرف نبود خوه بیشان خوه بنشین

تا نگردد بسرطاق سر قیصر جفت

روی قیصر بسرطاق است از قسطنطین

طین شاهیت سرشته شد زادم تا حشر

ملک دادند که توئی آدم و آدم از طین

هست از آتش و مستوجب آتش جاوید

هر که سر تافت زفرمانت چو ابلیس لعین

خطبه بر نام تو خاطب را روح افزاید

بر دعای تو بود روح امین را آمین

در دعای تو نباشد عجب ار خاطب را

مدد روح بود از نفس روح الامین

دیده را ماند خاطب بگه خطبه از آنک

هم سیه پوش بود دیده و هم روشن بین

شاد باش ای ملک عالم عادل که ترا

نه عدیل است ز شاهان نه نظیر و نه قرین

ملک عادل دنیا ده و دیندار توئی

برخور از ملک ملک زادان تا یوم الدین

عدل بی میل و محابا تو همی داری راست

ملک را همچو ترازو و پله ها با شاهین

اندر ایام تو نندیشد کاندیشه خطاست

بره از گرگ و ز یوز آهو و کبک از شاهین

سوزنی در ثمین سفت بمدح تو که تا

گردن عید حمایل کند از در ثمین

عید بر تو ملکا فرخ و میمون بادا

وز جمال تو پذیرفته جمال و تزیین

مدد عمر تو باد آنچه فلک را عددی

اندر ایام و لیالی و شهور است و سنین

شاهی ملک جهان باد تو و نسل ترا

خسروی باد درین خانه الی یوم الدین

شمارهٔ ۱۳۵ - در مدح تمغاج خان

خورشید تابدار بتدویر آسمان

از منظر حمل نظر افکند بر جهان

نو گشت سال عالم و عالم بسال نو

میمون و سال نو بجمال خدایگان

عدل خدایگان بهوا داد اعتدال

عالم ز اعتدال هوا گشت چون جنان

ز اقبال خسروی که همه لطف و رحمتست

آثار لطف و رحمت بیچون کند چنان

بخت جوان شاه بسوی جهان پیر

نظاره کرد و کرد جهان را ز سر جوان

همچون جهان پیر هم اندر جهان پیر

هر پیر کو جوان شود از بخت شاه دان

شاهنشه ملوک و سلاطین شرق و غرب

صاحبقران روی زمین خسرو زمان

تمغاج خان عادل سلطان گوهری

از عهد خویش تا ملک افراسیاب خان

خورشید ملک داران مسعود بن حسن

کز کاخ اوست مطلع خورشید آسمان

ابنای ملک را بثبات حسن دعا

کردند و آن ثبات حسن اوست بی گمان

ای شاه تاجدار که بر تکیه گاه ملک

هم پادشه نشینی و هم پادشه نشان

زآنها که شاهنامه فردوسی حکیم

فردوس حکمتند ازیشان توئی نشان

جمشید صورتی و فریدون شکوه و فر

افراسیاب هیبت و هومان تن و توان

بهرام روز رزمی و پرویز روز بزم

در مسند اردشیر و بر مرکب اردوان

مقبول قول و نافذ فرمان شهنشهی

بر ترک و بر عجم چو سلیمان بر انس و جان

مرچشم مملکت را بایسته ای چو نور

مرجسم سلطنت را شایسته ای چو جان

در آسمان مدار و توقف مراد تست

تا برمدار ماند تو بر مراد مان

بدر و هلال او سیر و ناخج تواند

وز بهر بندگیت کمر بسته توامان

از آسمان تیصرت تو چون رسد مدد

پرند روز حرب تو مرغان ستان ستان

جان بخش و جان ستان ملکی ملک را ملک

آن به بود که باشد جانبخش و جان ستان

جانبخش و جانستان بحقیقت بود خدای

تو سایه خدائی جانبخش و جانستان

هرچند رسم نیست درآید ز سهم تو

دشمن بچشم سوزن چون تار ریسمان

گویند هرکجا ستم آمد برفت داد

این داستان زدند حکیمان باستان

داد آمد و ستم شد و غم شد طرب رسید

در پادشاهی تو چنین است داستان

از شرفه جلاجل شاهین عدل تو

عنقای ظلم گشت پس قاف در نهان

از سهم و از سیاست نادر گذار تو

بر گرگ دیده پوست بدرد سگ شبان

هستند اهل ایمان اندر امان تو

تا از دعای ایشان باشی تو در امان

نام بهشت روی زمین دار ملک تست

ار دی بهشت کرد جهانرا بهشت سان

تا در بهشت عدن براق تو گامزن

گردد درین بهشت بزی شاد و کامران

ای سوزنی بسوزن حکمت برشته کن

در ثنا و مدحت و بر پادشا بخوان

حسان بسیدالقرشی شعر خویش را

بستود و عقل و طبع ترا کرد امتحان

تا شعر خویش را بستانی به مدح شاه

در باب شعر سنت حسان کنی بیان

جاوید خواه شاه جهانرا بقای عمر

تا در جهان بماند نام تو جاودان

شمارهٔ ۱۳۶ - در مدح تمغاج خان

بشهریار جهان داد کردگار جهان

جهان سراسر تا راست کردگار جهان

براست کردن کار جهان رسید و رسد

بشهریار جهان لطف کردگار جهان

ندا رسید بگوش جهانیان ز ملک

که جز ملک نخوهد بود شهریار جهان

خدایگان جهان شهریار کشور گیر

که از ملوک مراو راست گیر و دار جهان

قرار برد ز شمشیر تا پدید آید

ز بیقراری شمشیر از قرار جهان

جهان زکس زکم و بیش کار و بار نیافت

ز بارگاه وی افزود کار و بار جهان

ز عدل اوست بسی بندگان ایزد را

خلاص و راحت و آزادگی ز بار جهان

شه مظفر تمغاج خان که ملک وی است

ازین کنار جهان تا بدان کنار جهان

سر سلاطین مسعود کز سلاله طین

بحق وی آمد شاه بزرگوار جهان

دعای شه شنوند از زبان هر خاطب

که در بلاد جهانند و در دیار جهان

جهان بعهد چو شاه منتظر میبود

درست شد که بحق بود انتظار جهان

بود بملک جهان افتخار هر ملکی

بود بملک وی امروز اتحاد جهان

مطیع و رام و مسخر شدند

جبال و سهل جهان و برو بحار جهان

هرآنچه آن ز شمار جهان بود او راست

هرآنچه نیست ورا نیست از شمار جهان

بباغ ملک جهان رسته بود خار خلاف

بکند خارکن قهر شاه خار جهان

فلک حصار جهان است برج برج بقهر

حصار شاه جهان برتر از حصار جهان

هزار و یک ز جهان نیست و زپی حرمت

یک از مناقب او بهتر از هزار جهان

مخالفان جهانند در حصار جهان

باختیار جهان یا به اضطرار جهان

شکار کرد جهان را چو کبک را شاهین

ز بهر دیدن پنهان و آشکار جهان

جهان و دشمن شاه جهان شکار شدند

جهان شکار شه و دشمنان شکار جهان

ز کردگار جهاندار شاه بر حق است

بعدل احسان شد شاه حقگذار جهان

شد است گوئی از احسان و عدل شاه امروز

جهان قرین بهشت و بهشت یار جهان

بشه رسید رسولی ز شاهراه بهشت

بسی قدم گذرنده ز رهگذار جهان

به هر قدم که زند آفرین شه گوید

بشه خجسته کند روز روزگار جهان

نماز و روزه و بر جرم و زله عفو کند

ز شاه عالم در لیل و در نهار جهان

نثار رحمت حق باشد از رسول بهشت

ثنای مرد حکیم است و بس نثار جهان

جهان بکام دل شاه باد و شه دلشاد

ز تیر ماه و تموز و دی و بهار جهان

شمارهٔ ۱۳۷ - در مدح ملک تمغاج خان

مرا خدای بمدح خدایگان گفتن

توانگری سخن داد تا توان گفتن

اگر توانگر زرو درم شوم چه عجب

هم از مناقب و مدح خدایگان گفتن

کجا توانگری من بود ز در سخن

کجا توان سخن از گنج شایگان گفتن

بمدح شاه سخندان بر احتراز بوم

ززحف و حشو و ز ایطا و شایگان گفتن

درین جهان بجز از علم غیب علمی نیست

که او نداند و نتوانش غیبدان گفتن

غذای شاه سخندان ز مدح شاه بود

که راست برگ تبرک غذای جان گفتن

زبان بشرکت دل مدح پادشا گوید

ز دل تفکر مدح است و از زبان گفتن

بود نسیم گل کامگار در نفسم

بگاه مدح شهنشاه کامران گفتن

شه مظفر تمغاج خان که از ملکان

ورا توان ملک افراسیاب خان گفتن

وراست لایق جمشید ملک روی زمین

از او توان بنمودار داستان گفتن

قضا سنان و قدر خنجری که به داند

جواب خصم خود از خنجر و سنان گفتن

بساط عدل بگسترد در بسیط جهان

کزان بساط جهانرا توان جنان گفتن

همای عدل ملک استخوان ظلم خورد

شود چو طوطی و شکر باستخوان گفتن

ز عین عدلش زای زبان حال جهان

چو ها گره شود از کاف کاروان گفتن

بعهد شاه جهان از زبان حال جهان

توان ز بی ضرری گرگ را شبان گفتن

دروغ راست نمایست در ولایت شاه

ز یک شکم بره با گرگ تو امان گفتن

خدایگانا بخت کسی که نام تو گفت

شود چو نام تو مسعود هم در آن گفتن

بدین سید آخر زمان که ممکن نیست

بجز ترا ملک آخر الزمان گفتن

تو پاسبان ز خدائی ببندگان و رواست

بدین و شرع ترا نیز پاسبان گفتن

پر است در خور و کسرا بجز تو در خور نیست

نعیم بی محن و سود بی زیان گفتن

برزم و بزم تو بر شعر سوزنی ماند

دقیق معنی چون تار ریسمان گفتن

همیشه تا بجهان خسروی تواند بود

بجز ترا نتوان خسرو جهان گفتن

جهان بکام تو باد و تو باد با خسرو

مباد ملک ترا آخر و کران گفتن

بقا دهاد ترا کردگار عز و جل

بر این دعا سزد آمین بجاودان گفتن

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح مسعود بن حسن

مبارک است پگه روی پادشا دیدن

چو پادشا را دیدیم روی ما دیدن

چه پادشا ملک شرق و غرب رکن الدین

که رونق آوردین است مرو را دیدن

خجسته طلعت او مرائمه راست بفال

چنانکه امت را روی مصطفی دیدن

شه مظفر مسعود بن حسن که وراست

بپادشاهی روی زمین سزا دیدن

ز ناسزایان تخت نیا گرفت بتیغ

نبیره را چه به از مسند نیا دیدن

ازوست تا که بکردار بد جزا دادن

که راست ترک بدی کردن و جزا دیدن

بحربگاه دو کار است دشمنان ورا

قفا نمودن و شمشیر بر قفا دیدن

ز تیغ شاه شود آسیا بخون گردون

که جزع لعل کند گرد آسیا دیدن

هرآنکه دید بمیدان برهنه دشنه شاه

بخون دشمن در خواهد آشنا دیدن

بآشنائی شمشیر شاه خنجر مرگ

هزار دیده بپوشد ز آشنا دیدن

ظفر معاینه در رمح مار شکل ملک

بود چو معجز موسی در اژدها دیدن

هرآنکه شه را بیند محال ننمایدش

هزار زال زر اندر یکی قبا دیدن

ز سهم هیبت شمشیر کند ناصفتش

مخالفانش نیارند گند نادیدن

مخالفانش نمانند و کس نبیندشان

بدانکه ار در ناماندنند و نادیدن

ز عدل شاه جهان ایمنی گرفت چنان

که گرگ با بره خواهیم هم چرا دیدن

بهار گشت پدیدار و دل تقاضا کرد

کمال قدرت بیچون و بی چرا دیدن

ببارگاه شهنشاه شرق باید و بس

نگاه کردن و شاه ملک لقا دیدن

بصدر هزار زبان در شاهوار ثنا

نثار کردن و پاداش آن ثنا دیدن

خدایگان جهان خسرو بزرگ عطا

روا نداشت یکی بنده بی عطا دیدن

توانگری بسخن داشتم بمالم کرد

که تا نباید مداح را گدا دیدن

صواب دیدم مدح خدایگان گفتن

که تا خدای نگه دارد از خطا دیدن

هرآنکه هست هواخواه شاه جائی باد

که بازمانده بود چشمش از هوا دیدن

هوای شاه جهان سنت است و بدعت نی

در اهل بغی بود بدعت و هوا دیدن

در آفتاب سما تا بعلوی و سفلی

روا بود سبب روزی و بقا دیدن

چو آفتاب سما پادشاه روی زمین

همی برفعت روی زمین سما دیدن

هماره تا همه را در سرای نور و ظلم

بنور دیده توان ظلمت و ضیاء دیدن

بدیده دل شاه جهان میسر باد

از ابتدای جهان تا بانتها دیدن

بقای عمر ورا در صحیفه ازلی

بخط لم یزلی دام عالیا دیدن

ثنای شاه جهانرا بدیده خاطر

بشرع شعر رواست بی منتها دیدن

بابتدای سخن بازگردم و گویم

مبارکست پگه روی پادشا دیدن

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح ملک نصرة الدین علی بن هارون

ز عشق نگاری شدم مست و مجنون

که باشد سر زلف زنجیر میگون

بزنجیر میگون او بسته گشتم

چو مست از می و چون بزنجیر مجنون

نگاری که . . . بر قد و خدش

یکی سرو بستان دگر ماه گردون

چو با سرو و با مه قیاس آرم او را

یکی خار ماهی نماید . . . دگردون

الف قامتش کز الف قامت من

بنون خم زلف سازد خم نون

دلم خسته و بسته زلف او شد

چو نون از سر شست و چون یونس از نون

طبر خون رخائی که خون ریز چشمش

رخانم بشوید بآب طبر خون

ز خون دل خویش من دست شستم

چو او دست بگشاد بر ریزش خون

ستمکاره یار است و من مانده عاجز

که با یار و بیداد او چون کنم چون

تظلم کنم تا ستم باز دارد

ملک خان عادل علی بن هارون

اجل نصرت الدین که هست از بزرگی

بدانائی و داد هارون و مأمون

فریدون نسب پادشاهی که از وی

جهانداری آید چنان کز فریدون

جگر گوشه ارسلان خان غازی

دل و پشت خاقان منصور میمون

ایا پادشاهی که در ملک توران

نیارد زمانه قرین تو بیرون

سخاوت شجاعت سیاست کیاست

بذات تو در هست مجموع مقرون

بدین هر چهار ای شه هفت کشور

نیابد کس از هفت و چار از تو بیرون

چو حاتم کنی از سخاوت زرافشان

چو رستم بری از شجاعت شبیخون

چو کاوسی اندر سیاست نمودن

بگاه کیاست نمودن فلاطون

ز خشم تو وارون شود خصم والا

ز عفو تو والا شود بخت وارون

ز مهر تو محزون شود شادمانه

شود شادمانه ز کین تو محزون

غباریست از خاک حلم تو جودی

بخاریست از آب دست تو جیحون

چو موسی ترا ید بیضاست در جود

که از نسل هارونی ای خسرو ایدون

شود زآب جودت چو فرعون غرقه

برآید گر از خاک مخزون قارون

خزانه مدیح ترا در گشادم

بصحرا نهادم بسی در مکتون

گرت مدح بنده پسند آید ایشه

کنم در مکتون مقفی و موزون

. . . تا حد شعر نزدیک شاعر

مقفا و موزون بود ز اصل و قانون

هرآن شعر کز طبع شاعر برآید

در آن شعر بادا مدیح تو مشحون

الا تا خوهد بود از اینسان بگیتی

مدار فلک از بر خاک مسکون

مدار فلک بر مراد تو بادا

تو برگاه و بدخواه جاه تو مسجون

شمارهٔ ۱۴۰ - در مدح برهان الدین

دارم هوای آنکه پر از در کنم جهان

تا از ثنای صدر جهان برکنم جهان

صدر جهان که صدر فلک بارگاه اوست

وز بارگاه او بفلک برشدن توان

برهان دین که هست به بنیان علم و شرع

برهان سبق حسام نظر سیف حکم ران

حکمی که او کند خط فرمان که او کشد

نتوان گذشت از آنکه از آنسوست لامکان

شه را خجسته فال بدیدار روی اوست

وندر جهان خجسته تر از فال شه مدان

بی خاندان برهان در دین شکوه نیست

زو با شکوهتر نه درین دین و خاندان

زین آستانه تا حرم کعبه اهل علم

شاگرد دودمان ویند . . . دمان

تا ز آستان کعبه بدینجا نهاد روی

سکان کعبه دارند این آستان خوان

سلطان ملک شرع و پست و بملک شرع

باشد چو پاسبان شب و روز او نگاهبان

تا مرو را ببیند اندر جهان کسی

جز مرو را نه بیند سلطان و پاسبان

از شرق تا بغرب سپاهند مرو را

در ملک شرع و تیغ زبان و قلم ستان

از تیغ و از سنانشان در اصل و فرع شرع

سنت پدید گشته و بدعت شده نهان

ای سر بسر ستوده پدید و نهان تو

شد بر جهانیان خبر خیر تو عیان

از حشمت تو محتشمان سر نهاده اند

بر آستان مدرسه جوز جانیان

تار و نشان چو روی سپهر از هلال صوم

گیرد ز نعل مرکب میمون تو نشان

در ماه روزه درس و سبق رسم جدتست

بر رسم جد خویش بمان و بکن چنان

بر آسمان دو برج بشمس است نامزد

هرچند از آن اوست همه ملک آسمان

از شمس آسمان چو یکی بیت مرترا

کم زان بود که سازی در شهر خانمان

بی تو بخاریانرا در آرزوی تو

دلهاست شعله شعله و دمها دخار جان

بر خنمان اهل بخارا کراست دست

از اهل بغی و طغیان از سهم و بیم جان

خاک حسام برهان او را ربض نیست

وینرا حسام بست ربض بهر خامیان

خاقان جهان بروی تو بیند ز دوستی

باشد یقین هرآنچه بخاقان بری گمان

شاهی که اهل علم بدو شادمان بوند

شادی و کامرانی او باد جاودان

صدر جهان بدانکه تو محبوب هردلی

از بهر آنکه باشی مذکور هر زبان

در بوستان جاه تو شد بنده سوزنی

باده زبان چو سوسن آزاد مدح خوان

تا نام وی بتذکره مدحتت بود

زود آشنا شود چو طفیلی بمیهمان

تا اهل علم و شرع ز لقمان کنند یاد

بادی بعلم نعمان نعمان این زمان

روی تو باد لاله نعمان باغ شرع

باران رحمت امده در صحن بر . . . ان

پذرفته باد روزه و فرخنده عید تو

از روزه با مثوبت و از عید شادمان

شمارهٔ ۱۴۱ - در مدح عثمان اغل

ای عارض و قد تو از سرو وز مه نشان

سرو تو طرب فزای ماه تو نشاط جان

بر عارض و قد تو مداح ثنا گوید

ماه فلکی بر این سرو چمنی بر آن

تیره است ز شرم این کوژاست زرشک آن

هم ماه بر آسمان هم سرو ببوستان

ای قامت تو چو سرو بی روی چو ماه تو

کردم ز طپانچه رخ همگونه آسمان

از نیمه ناردان داری دهنی و هست

دو رسته در ناب در نیمه ناردان

زان نیمه ناردان کاورده ای از دهن

در سینه عاشقان صد شعله ناردان

گر بوسککی دهی از دو لب تو رسند

بیدل شدگان بدل بیجان شدن گان بجان

یک بوسه ز تو همی با جان چوبها کنند

آن بوسه بنزد ماست بخشیده برایگان

عاشق که ترا بدید از جان خبرش نبود

او را چه خبر بود با عشق تو از دو جهان

کس راز چنان حمال جان باشد و دل دریغ

بر عاشق خود همی تا این نبری گمان

ایشاه بتان چین از بهر چرا چنین

افراخته قامت چون رایت کاویان

از عارض چون گل سیر وز مشک زره ز دو زلف

مژگان چو خلنده تیر ابرو چو زه کمان

گوئی که بامر شاه آرایش رزمی ساخت

عثمان اغل ارسل بن تکش ارسلان

قطب دول آنکه او در مردی و مردمی

بنمود بخاص و عام فرزندی پدر عیان

فرزانه سپهبدی کز وی بمحاربت

خواهند باضطرار شیران ژیان امان

روزی که بود بنبرد حمله ور و جنگ آور

از تیرش نشان گیرند اعدای . . . نشان

بر خیر منه برکشید ورا شاه شرق و چین

بر لشکر خویش کرد لشکر کش و پهلوان

صد صف ز مبارزان بر هم شکند سبک

تنها بگه نبرد چون حمله برد گران

از بازوی و کف او اندر گه بزم و رزم

احباب ورا سود اعدای ورا زیان

با صفوت رای او خورشید بود خجل

با قوت زور او که را نبود توان

گر کوه شود خصمش آسان کندش ز جای

آسان بکند ز جای که را بسر سنان

بر ران براق او داغی است چنان بختی

آرد بگه نبرد بختی بزیر ران

تا لاجرم این براق بر پاردم عدوش

بر بند و گره زند چون راست کشد عنان

اخبار گذشتگان کم خواند هرکه او

مر مرد تمامی را زو دیده بود عیان

بنگر بقتال او در روز محاربت

واخبار گذشتگان خواهی خوان خواهی نخوان

در دهر کسی ندید انعام ورا قیاس

وز خلق کسی ندید اکرام ور اکران

طوقی است زبر او بر گردن خاص و عام

هرچند که بسته اند در خدمت او میان

در خدمت او میان بندم ز دل و بطبع

بر مدحت او برش بگشاده مرا زبان

چندانکه زمین و چرخ پاینده خوهد بود

وز بودن این و آن پاینده بود زمان

بر اهل زمانه باد فرمانش روان و باد

روز و شب و سال و مه خرم دل و شادمان

اقبال و بقاش باد در خرمی و خوشی

در نعمت پایدار در دولت جاودان

شمارهٔ ۱۴۲ - در مدح نصرة الدین حسن

ایا گرفته سر زلف تو هزار شکن

میان هر شکنی در دلی گرفته وطن

دل مرا وطن اندر میان زلف تواست

بر آنصف که ترا جان و دل من

تو در میان دل و دل میان زلف تو در

کراش خود مخوه و زلف خود بشانه مزن

که گر دلم بسر شانه تو خسته شود

ببایدی که مرا نیز خسته گردد تن

نگار غالیه زلفی و ماه عالیه خط

چو تنگ غالیه دانی براست تنگ دهن

میان غالیه دان تو ای پسر که نهاد

بدان لطیفی سی و دو دانه در عدن

میان غالیه دان لؤلؤ عدن که نهد

کسی که غالیه دان سازد از عقیق بمن

دو زلف داری با صد هزار تاب و گره

دو چشم داری با صد هزار حیله و فن

دو جادویند کمین ساز روشن و تیره

دو زنگیند جهانسوز تیره و روشن

کشیده بر دل و بر جان دوستان خنجر

چو پهلوان جهان تیغ بر سر دشمن

امیر میران فرزند پادشا سنجر

ابوعلی حسن بن علی ابن حسن

خجسته نصرت دیر آنکه همچنو فرزند

زمین نزاد ز گشت فلک بدور ز من

سپهبدی که به تنها ز صد سپاه به است

بوقت حمله و روز نبرد و شور و فتن

دلاوری که بیک پویه تکاور خویش

بنوک نیزه زین برکند که قارن

گه سخاوت معن است و حاتم و افشین

گه شجاعت فرهاد و رستم و بیژن

چو جام گیرد بدره ده است و بنده نواز

چو تیغ گیرد گرد افکن است و خصم شکن

بزخم تیر ز سندان برون برد سوفار

بزخم تیغ دو نیمه کند که آهن

بگاه حمله سر رمح اژدها صفتش

مخالفانرا زهر افکند بگرد بدن

ز بهر جنگ مخالف چو برگرفت سلاح

شود مخالف او از فزع سلاح افکن

دلیروار بدشمن چنان رود گوئی

مگر بدوستی آنجا گره زند دامن

ایا نبرده سواری که خصم تو گوید

ز روی و آهن و پولاد زاده ای نه ززن

اگر چه خصم تو کوهی است زآهن و پولاد

شود بضربت تو ریزه ریزه چون ارزن

چو هیبت تو درافتد بسینه مردان

شوند مردان همچون زنان آبستن

حجاب نبود زخم ترا بخصم تو بر

ز گوی مغفر تا عطف دامن جوشن

سنان سینه گدازت برون شود آسان

زکوه آهن همچون ز پرنیان سوزن

همیشه تا که بر نرم و روی نیکو راست

بپرنیان و پری وصف در سیاق سخن

ز ساقیان پری روی پرنیان برگیر

مئی چنانکه چو جان در بدن بود دردن

بدست لطف مر احباب خویش را بنواز

بتیغ قهر مراعدات را بزن گردن

مخالفان ترا باد جای در دوزخ

مؤالفان ترا باد در جنان مسکن

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح شجاع الدین

علی است روز مصاف و نبرد و کوشش و کین

سر سپه شکنان بوعلی شجاع الدین

بهاء دولت عالی مبارز الحضرت

پناه حضرت سلطان ملک روی زمین

مبارزی که مراو را بروز بار و مصاف

هرآنکه دید به بیند بچشم روشن بین

هزار حاتم طائی نشسته در یک تخت

هزار رستم دستان سام در یک زین

بچشم او ننماید بحرب جز بازی

نبرد و کوشش و پیکار رستم و روئین

زنانگور اگر روی سوی چین آرد

ز سهم ان فزع اندر فتد بلشکر چین

ز بیم ضربت صمصام آبدار ورا

رخ مخالف شه چون زره شود پرچین

ز بس شجاعت او بر دهان مادح او

سخن رود که تو گوئی درست گشت و یقین

که کردگار بهنگام خلقت آدم

ابوعلی و علی را سرشت از یک طین

ز هر مصافی آید مظفر و منصور

بدان صفت که علی آمد از صف صفین

قد عدوش بسان کمان شود پر خم

چو او زخم کین یر عدو گشاد کمین

شهاب ثاقب گردد خدنگ او ز گشاد

عدوش سوخته گردد ازو چو دیو امین

برند کیفر از چاه و بند و تخته او

مخالفان خداوند تاج و تخت و نگین

ایا بنزد خداوند تخت و خاتم و تاج

همیشه بوده ز شایستگی عزیز و مکین

رعیت توامان یافته ز دست رستم

از آن سبب که نئی بر ستم کننده امین

بجاه خسرو گیتی ستان ستانی داد

ز ملک گیتی چونانکه خسرو از شیرین

کسی که عیش تو بر او تلخ کرد آفت دهر

شود ز دیدن تو عیش تلخ او شیرین

تو آفتاب زمینی برأی روشن بین

که هست رأی ترا بنده آفتاب مبین

بجود بحر محیطی نه زانکه بحر محیط

کف جواد ترا هست چون رهی و رهین

رهین منت انعام تست در عالم

فزون ز ذره آن و فزون ز قطره این

رمیدگان و کراشیده گشته گان ز وطن

ترا خوهند ز ایزد بدعوت و آئین

که تا بدولت و اقبال و جاه و حشمت تو

روند تا ز وطن چند بیوه و مسکین

بزیر سایه عدل تو روزگار کشند

که عدل تست چو طوبی جهان چو خلد برین

همیشه تا چکد از ابر قطره باران

ز کف راد برافشان بخلق در تمثین

ز دست آنکه چو نسرین و لاله دارد رخ

بگیر جام و مئی نوش همچو ماه معین

تو یار خلق خدائی خدای یار تو باد

بهر کجا که روی حافظ تو باد و معین

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح گوید

ای بر تو ناروا بدکاران

بر تو روان دعای نکوکاران

بیدار بخت نیک ترا ناید

حاجت به پاسبانی بیداران

یزدانت کافرید نگه دارد

بی پاس و بی سپاس نگهداران

امروز در زمانه توئی مطلق

تیمار دار روز تیمار داران

با ما توئی بمصلحت عالم

از بهتری بسینه بیماران

الحق بزرگوار عطائی تو

زاینرو ببندگان و پرستاران

یک موی را که از سر تو ریزد

صد جان بهاست نزد خریداران

بر موی و بر تن تو بداندیشی

دیوانگان کنند نه هشیاران

دولت سرای عمر عزیزت را

هستند جاه و دولت معماران

معمار نیک نیک همی داند

ما کاریگران نیک ز بیکاران

گر برکنند دروی و نگذارند

خاصه فرو برنده دیواران

تو صاحبی و صاحب اقبالی

واعدات گشته صاحب ادباران

گشتند خصم جان تو مرمشتی

کم قیمتان و اندک مقداران

بر جان تو شده ستم اندیشان

بر جان خویش بوده ستمکاران

پنداشتند کار شود زین به

بیچارگان بعهده پنداران

زاری دهد خلاص گرفتاری

این طرفه زاری ز گرفتاران

با دولت تو سربسری جستند

. . . بگنج و جمله سنجاران

بر تو چگونه خیره شدندی پس

مشتی امیر کم شده هنجاران

کردند بر تو غدر و نشد رایج

وان غدر بازگشت به غداران

عیاری از گزاف همی جستند

تا یافتند ماتم عیاران

خونخوار خواستند شدند حاشا

خون ریخته شدند نه خونخواران

یزدان عزیز جان ترا روشن

دارد بسان سینه ابراران

بر تو خدای روشن گردانید

اسرار مکر کردن مکاران

بر تو بسی کرامت حق دیدند

روشن دلان و صاحب اسراران

در هر رهی که چاره نداند کس

یاد تو است چاره بی چاران

اقبال و بخت و دولت یارندت

بد را کجا هلند بتو یاران

از تو بدی نیامد و هم ناید

از بد شعار قوم جفاکاران

در شوره زار یأس فرو خشکید

تخم امید فرقه طراران

جبار دست دادت در گیتی

تا بشکنی تو گردن جباران

دست عنایت تو بیندازد

بار گران ز پشت گرانباران

تیمار و غم مبادت تا باشی

تیمار دار یافته تیماران

تا برشکستگی و نگونساریست

زلفین لاله عارض دلداران

بادا رخ مؤالف جاه تو

با آب و رنگ لاله بکهساران

اعدای تو چو زلف بتان بر رخ

درهم شکسته گان و نگونساران

آنان که رخ ز امر تو برتابند

موها شوند بر تنشان ماران

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح حمیدالدین

بدست خاطر من داده شد عنان سخن

زمانه داد زبان مرا بیان سخن

بیان کنم صفت حسن آن کمان ابرو

اگر ببازوی طبع آیدم کمان سخن

سخن بلند به وراست چون بقامت او

نگه کنم همه بینم در او نشان سخن

چو بنگرم برخ چون گل شکفته او

ز طبع گل شکفانم بگلستان سخن

شود بنعت سر زلف ضیمران صفتش

ببوستان دلم رسته ضیمران سخن

حدیث تنگ دهانش کنم که از تنگی

کسی نیارد بردن بر او گمان سخن

بدان لبان طمع بوسه چون توان کردن

ز کوچکی چو نه بینم در او توان سخن

بخاطر آمد شکلی میان نازک او

ولی نگویم تا نگسلم میان سخن

من و نگار من از دو میان بدر نشویم

وی از میان نکوئی من از میان سخن

همه جهان سخن من شد از نکوئی او

چگونه عرضه خوهم کرد بر جهان سخن

حمید دین محمد که جز مدایح او

هرآنچه گفته شود نیست جز زیان سخن

مکان و کان خرد جوهری نسب صدری

که جوهر است همه لفظ او زکان سخن

همه بجوهر کانی سخن خرد ز خرد

از آنکه کان خرد باشد و مکان سخن

بقهرمان سخن اطلس و قصب بخشد

چو عرضه کرد بر او نظم قهرمان سخن

بر آشکار سخن کس چنان نشد واقف

که او شدست بهر وقت بر نهان سخن

بدیده خرد زود یاب دیر نظر

همی به بیند مغز اندر استخوان سخن

چنان بلند سخن مهتری که گر خواهد

ببام عرش برآید ز نردبان سخن

بجای باران از ابر طبع درافشان

در خوشاب چکاند ز ناودان سخن

بمدح او و بپروردن چو من مادح

وراست دست سخا و مرا زبان سخن

کند بساط سخن طی بمدح اهل هنر

چو او بگسترد از فضل طیلسان سخن

سخن بحضرت او قیمتی گران دارد

دهد بمزد سخن قیمت گران سخن

گه مجادله اندر صف نبرد

زند بسینه خصم اندرون سنان سخن

ز من نپرسی و گوئی سخن روان دارد

روانی سخن او بود روان سخن

ایا روان سخن در روانی سخنت

بجان تو که در الفاظ تست جان سخن

بامتحان سخن ار ردیف خود را خواست

بمدح صدر تو رفتم بامتحان سخن

بامتحان طبیعت نشایدم پذرفت

نهال مدح تو در صحن بوستان سخن

شنیده ایم که شاه سخن بود شاعر

ازان کسان که ز دستند داستان سخن

اگر درست شود شاهی سخن بر من

بجنب تو نبوم جز که پاسبان سخن

سخنورانرا صاحبقران توئی بجهان

بتو تمام شود مدت قران سخن

بر آسمان سخن پایدار خورشیدی

همه سلامت خورشید آسمان سخن

فزونتر است زمان سخن ز هر چیزی

فزوده باد زمان تو از زمان سخن

همیشه تا که سخن را بقا بود جاوید

بقای تو به جهان باد همچو آن سخن

شمارهٔ ۱۴۶ - در مدح تاج الدین محمود

آب گل برد آنکه دارد آتش عنبر دخان

خاک از آتش گلشن و باد از دخان عنبر فشان

گلشن عنبرفشان از باد و خاک آسان کند

آنکه آب گل برد از آتش عنبر دخان

باد پیمودم که دارم آبروئی نزد دوست

آتش دل کرده در خاکستر سینه نهان

خاک پوش آتش دل برد سیلاب مژه

جان چه رنجانم که در تن بادپیمائی است جان

چون نهاد من ز باد و خاک و آب و آتش است

باد و خاک و آب و آتش را نهادم بر میان

گرم و سرد آتش و آب و غم تیمار دوست

همچو باد آرم سبک گر همچو خاک آید گران

اندران موسم که گردد باد عنبر بیز خاک

آتش افروزد رخ لاله بآب آسمان

عنبر آتش پرست دوست راند هم بباد

وز مژه بر خاک پایش ریزم آب ارغوان

دوست آب دیده نستاند بر بهای خاک پای

زر آتشکون خوهد گوید پس از باد وزان

با وجود تاج دین محمود هم بخشد ز خاک

زر چون آتش بهای شعر چون آب روان

تاج دین آن آب لطف خاک علم باد دست

صدر آتش هست گردنکش گردون توان

آنکه بی آب دواتش خاک توران هست چون

مجمری بی عود و آتش کشتئی بی بادبان

آنکه پیش کلک او باشد چو پیش باد خاک

خنجر . . . آب داده نیزه آتش سنان

وانکه ایزد زآب و خاک رأفت و رحمت سرشت

باد خلق او که بی آتش بود چون مشک و بان

باد خاک کوی او را گر دهد تحفه بآب

زر آتشکون بکف عبهر برآید زابدان

باد پایش را سپهر آبگون از ماه نو

نعل آتشگون نهد بر خاک پیمای جهان

حاتم طائی ز باد برو از خاک کرم

زآتش دوزخ چو یاقوتست با آب روان

کلک او کز خاک رست و آب جوی فضل خورد

خاتم است از زور باد آتش فتد در نیستان

باد رنگین کرد نام شعر آتش خاطری

خاک رنگین نام زر با آب تر این نام ازان

دست او دایم بآب روی آتش خاطران

خاک رنگین می سپارد باد رنگین بی نشان

خاک با زاری کند بی آب لهوانگیز زر

باد دستیها کند و آتش زند در سوزیان

کز چه در خاک سمرقند آتش فتنه نشاند

آب انصاف وی از باد هری دارد نشان

خاک و باد و آب و آتش گوهران بودند و من

ساختم در سلک مدح او بحکم امتحان

نزد دانا خاک و باد و آب و آتش گوهرند

تاج را زیبند و تاج ارزد بگوهرهای کان

تا بود دمسازی و الفت میان آب و خاک

تا بود با آب و آتش هم بر این آئین نشان

چشمه آب حیات دشمنانش خشک باد

خاک بر سر باد در تن آتش اندر خانمان

شمارهٔ ۱۴۷ - در مدح فضل بن عمران

حکیم و کریم آمدند از دو عمران

کلیم خدا و کریم خراسان

عنایت گر دین یزدان که در دین

صلابت نماید چو موسی بن عمران

سرافراز فضل بن عمران که دارد

بدست هنر عالم فضل عمران

بدانسان کجا ید بیضای موسی

ورا دست بیضاست در جود و احسان

چو موسی بن عمران بچوبی ز کلکی

نماید بهر کار صد گونه برهان

بثعبان صفت کلک خود باز گیرد

همه ساحریهای ارباب دیوان

بود عامر ملک سلطان عالم

چو آن هادم دار فرعون و هامان

ازو هست در دین فزونی و قوت

وز آن بود در کفر سستی و نقصان

بیک سنگ بر ارچه موسی عصا زد

وزان شد روان چشمه ها در بیابان

چو فضل بن عمران بکاغذ برد کلک

ز احساتش بارد بصد شهر یاران

اگر دین موسی قوی شد بموسی

شد از فضل عمران قوی ملک سلطان

بآیین چو در مصر در عهد موسی

قوی گشت در عهد او دین و ایمان

ایا مجد اسلام کز تست خرم

دل صد هزاران هزاران مسلمان

توئی سعد دولت توئی زین ملت

توئی فخر امت توئی شمس کیهان

جهان سخاوت بتو گشت روشن

سپهر کفایت بتو یافت دوران

از آنسان ترا همتی هست عالی

که زیر قدم بسپری فرق کیوان

وزانگونه رائی . . . مشتری را

بتدبیر زیر آری از چرخ گردان

ز مریخ سرکش کمین بنده تو

فروتر بود روز هیجا بمیدان

تو خورشید دادی که بر روی گیتی

ز نور تو شد ظلمت ظلم پنهان

نشاط زمین آرد از چرخ زهره

که ز در بزم تو رود سازد بالحان

شود تیر گردون کماندار هر گه

برآری قلم تیروار از قلمدان

بهر ماه چون نعل زرین شود مه

ورا تا بمیدان کنی نعل یکران

کجا آتش خصم تو بر فروزد

شود آب انگشت در ماه آبان

بفصل دی از باد خلق خوش تو

برآرد سر از خاک پژمرده ریحان

همی سرفرازی برین هفت اختر

همی کام رانی برین چار ارکان

تو دیگر جهانی بدین یکجهان در

که خواهی بدن هم جهان هم جهانبان

الا تا زمین و سپهرند دایم

چو آسوده گوی و چو گردنده چوگان

بچوگان زلفین مشکین دلبر

همی باز با گوی سیمین زنخدان

میاسای یکساعت از گوی بازی

ز آسایش این و از گردش آن

بچوگان دست اجل برده بادا

خبر حاسدانت ز گوی گریبان

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح علی بن احمد

ای از کمال قدر تو تیری در آسمان

وز ذهن تو خجل شده تیر اندر آسمان

هست از کمال حلم تو اندر زمین نصیب

چون از کمال قدر تو تیر اندر آسمان

گر آسمان ز حشمت تو داشتی سپر

نمرود کی کشیدی تیر اندر آسمان

در مهتری پدیدی چون آفتاب و ماه

در روز روشن و شب تیر اندر آسمان

صدر سپهر فخری و فرزند فخر دین

آن زمین چو بدر منیر اندر آسمان

همنام ابن عم پیمبر علی که بود

مداح او سروش کبیر اندر آسمان

ای صدر و سروری که نهد بخت مرترا

از قدر و جایگاه سریر اندر آسمان

تو در زمین نظیر نداری بمهتری

چونانکه آفتاب نظیر اندر آسمان

خورشید و ماه نور جمال از تو یافتند

کاین شد چو شاه و آن چو وزیر اندر آسمان

سیر ار نه در موافقت رای تو کنند

هر هفت گم کنند مسیر اندر آسمان

کیوان که از نحوست گردنده رای او

اهل زمین برند نفیر اندر آسمان

گر مشتریست اختر بدخواه جاه تو

او سوی خود کشد بزفیر اندر آسمان

بهرام خون خصم تو ریزد بتیغ کین

کان تیغ نیست رنگ پذیر اندر آسمان

خورشید چون جمال تو بیند بجنب خود

گردد چو ذره خورا و حقیر اندر آسمان

ناهید رود ساز بامید بزم تو

دارد بدست جام عصیر اندر آسمان

تا تیر و مه تفحص احوال تو کنند

مه شه برید و تیر دبیر اندر آسمان

هر شب که تو نشاط کنی عندلیب وار

سیارگان زنند صفیر اندر آسمان

تو باده برگرفته و از دست مطربانت

افتاده ناله بم و زیر اندر آسمان

تو بر زمین نشسته و از لطف خلق تو

افکنده باد بوی عبیر اندر آسمان

بر آسمان نیلی گر بنگری بخشم

گردد پدید رنگ زریر اندر آسمان

تا روز حاسدان تو گردد سیه چو قیر

بی شب رسد سیاهی قیر اندر آسمان

جز از زمین جود تو قسمت نکرده اند

نانی بنام هیچ فقیر اندر آسمان

حکم ازل چو مائده دشمن ترا

لوزینه . . . است بسیر اندر آسمان

کوهان گاو روغن کرد است تا پزند

خوان ترا کرنج بشیر اندر آسمان

تف سعیر در نظر هیبت تو است

چونانکه هست تف اثیر اندر آسمان

هان تا مگر شعیر براقت شود شد است

امسال برج خوشه شعیر اندر آسمان

خصمت ببرج ماهی اگر بر شود ز چاه

بریان شود ز تف سعیر اندر آسمان

مردی حکیم کرد مرا امتحان و گفت

ای کلک تو فکنده صریر اندر آسمان

شعری نپیر قافیه گو اندرین ردیف

شعری نهاد مرتبه گیر اندر آسمان

گفتم سپاس دارم و گویم چو بنگرم

نیکو بچشم عقل خطیر اندر آسمان

تا قافیه حواله دهد از خمیر طبع

بندم بدست نظم فطیر اندر آسمان

هست آسمان چو سفره و خورشید همچو قرص

انجم چو کوزومه چو پنیر اندر آسمان

تا نیست انجم و مه و خورشید را مدام

از سیر برج برج گزیر اندر آسمان

سیرت ببرج لهو طرب باد سال و ماه

ای طلعتت چو مهر منیر اندر آسمان

بادا بزیر سایه بخت جوان تو

چندین هزار اختر پیر اندر آسمان

شمارهٔ ۱۴۹ - در مدح احمد بن علی

شکسته زلفا عهد و وفای من مشکن

چون زلف خود مکن از بار هجر قامت من

چو من بدام هوای تو پای بسته شدم

مکش سر از من و مستان ز دست من دامن

ز دوستی بدل و دیده در نشاندمت

بدانکه زین دو پسندیده تر نبود وطن

از آب و آتش چشم و دلم رمیده شود

که آب و آتش من دوست داند از دشمن

از آتش دل من بوی ده چو مشک تبت

وزآب دیده من تازه شو چو سر و چمن

چو سرو و ماه خرامان یکی بنزد من آی

که ماه و سرو منی مشک زلف و سیم بدن

بتی پری رخ و آهن دلی و بیرخ تو

چنین پری زده کردار شیفته است شمن

بمن نمای رخ و اندکی بمن ده دل

که با پری زده دارند اندکی آهن

شکار جان مرا در کمان ابروی تو

پس آن دو نرگس هشیار مست ناوک زن

نهاده بر رخ چون گل چو چنگ شاهین چیست

ز عنبر آن خط مرغول تیره و روشن

چنان که خط ولی نعمت کریم منست

نبشته از قلمی هم فصیح و هم الکن

نصیر دین شرف الدوله احمد بن علی

سر معالی عین الکفات صدر ز من

سری که اهل قلم پیش او قلم کردار

همیشه بسته میانندی و گشاده دهن

بفر دولت و اقبال صاحب عادل

مثال او را رامست گنبد توسن

رهین منت خود کرد خلق عالم را

برای روشن و کف جواد و خلق حسن

خدای دادش اندر امان ز چشم بدان

که خلق راست زهر بد سرای او مأمن

ایا متین بتو بنیاد مالک خسرو شرق

و یا قوی بتو پشت و پناه دین و سنن

تو تا پدید شدی در زمانه پنهان شد

ز باز عدل تو سیمرغ و از ظلم و فتن

ز بوی خلق تو شد دیده خرد بینا

چو چشم مرسل کنعان ز بوی پیراهن

ز هر بدی دل نیک اعتقاد تو خالیست

بران قیاس که خالی است خلد از اهریمن

یقین شد است همه خلقرا که نیست چو تو

ستوده سیرت و نیک اعتقاد و نیکو ظن

سخا نمای ترا از تو کس و سخندان تر

پدید ناید در عالم سخا و سخن

نه در سخن ز کسی جوئی آبروی و ریا

نه در سخا بکسی در وزی تو باد منن

پراست در تن تو فضل و مردمی و خرد

چو بوی در گل سوری و رنگ در روین

بکین و مهر تو اندر نهاد دست زمان

یکی مرارت حنظل یکی حلاوت من

از آنکه بر همه عالم شعاع دولت تو

چو آفتاب درآید ز هر در و روزن

ز بهر زادن اقبال تست تا محشر

شب سیاه بروز سپید آبستن

تو در عجم بکفایت بدان صفت مثلی

که در عرب بشجاعت ز بیر و بوالمعجن

بنوک کلک تو اندر ز بس سیاست و سهم

سنان رستم زالست و خنجر بیژن

بزیر سایه کلکی که خامه تو شود

شکن شکن شود از بیم شیر خصم شکن

تو آفتابی و خصم تو در مقابل تو

ضعیف حالتر است از چراغ بی روغن

چو شمع اگر بفروزد عدوت را سر و کار

ز روی کوری در کار سر کند همه تن

کسی که باده کین تو نوش خواهد کرد

ز شور بختی دردی خورد هم از سردن

کسی که با تو بدندان زنی برون آید

بود زمانه مراو را بقهر دندان کن

مخالفان تو از چرخ آسیا کردار

درست ناید یک تن چو ز آسیا ارزن

موافقان ترا روزگار دولت تو

بشادکامی بر فرق سر نهد گرزن

جهان بروی تو گر سوزنی نخواهد دید

خلیده بادا در چشم روشنش سوزن

همیشه تا بنوشتن عنا بود چو غنا

بران قیاس که باشد محن بسان مجن

تن ترا محن از حفظ ایزدی بادا

غنا ترا و حسود ترا عنا و محن

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح نصیرالدین احمد

ماه معظم آمد با فر و آفرین

با عفو و فضل و مغفرت عالم آفرین

ماهی است این کز آمدن او خجستگی است

بادا خجسته آمدنش بر نصیر دین

والا نصیر دین شرف و دولت رفیع

احمد که آفریده شد از حمد و آفرین

عین الکفات آنکه نگهدار کار ملک

هست او بعین روشن و دیدار دور بین

آزاده ای بجود و سخا گشته بی نظیر

فرزانه ای بذهن و ذکا گشته بی قرین

صدری که هفتمین فلک از قدر و همتش

شد زیر دست چونکه بهفتم فلک زمین

همچون زمین که باشد در سایه فلک

باشد فلک مراو ار در سایه نگین

جز با سخا برون ننهد پا از آستان

جز با عطا برون نکند دست از آستین

آزادگی بطینت او در سرشته شد

آنگه که آفریده شد آدم ز آب و طین

ای ملک شاه شرق بفرهنگ و فضل تو

با فر ملک شکاه فریدون آبتین

کار رعیت و حشم پادشاه را

تدبیر تو صواب بود رای تو متین

خطی که تو کشی همه ارکان ملک را

رائی است مستقیم و سبیلی است مستبین

صاحب که برگزیده سلطان عالم است

او مر ترا ز عالمیان کرد برگزین

چون نزد خود مکین و امین یافت مرترا

نزدیک پادشاه مکین گردد و امین

آزادگان بوطع مراو را شده رهی

فرزانگان بطبع مراو را شده رهین

چون آفتاب چرخ که روشن کند جهان

روشن شد از کفایت او ملک شرق و چین

تیره دوات او رخ کلکت کند منیر

کلک نزار او تن دولت کند سمین

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح شرف الدوله احمد

ای قد تو سیمین صنوبر من

رخسار تو خورشید از مهر من

خال و خط ت دام و دانه من

چشم و لب تو خصم و داور من

مژگان تو صف صف کمانکش من

زلفین تو نه نه ز ره و رمن

خیل و حشم عشق جمع کرده

انگیخته بر فتنه در سر من

آراسته من لشگر صبوری

کامد حشم عشق بر سر من

ای دو لب تو همچو نوش و شکر

مینوش حدیث چو شکر من

بر طلعت خورشید پیکر تو

شد فتنه ذره ذره پیکر من

بی قامت سیمین صنوبر تست

چون فال خمیده صنوبر من

روزی که نباشم محاور تو

اندوه تو باشد محاور من

عنبر سر زلفین حلقه تو

مجمر دل پر تفته آذر من

بوی همه عالم ز عنبر تو

سوز همه گیتی ز مجمر من

آنزلف گره گیر عنبرینت

در گردن دل است چنبر من

زان بوی خوش آید مدح خوانم

در صدر خداوند مهتر من

صدری که چو گویم حدیث خلقش

مشکین گردد دم بحنجر من

جز مدح او عطر بیز ثنائی

نی در دل و طبع معطر من

از مدحت او نافه ها گشاید

راوی زورقهای دفتر من

جز لؤلؤ منظوم شکر او نی

در سینه چون درج گوهر من

دهقان احمد آنکه دایم

جز خدمت او نیست در خور من

والاشرف الدوله کاو نصیراست

در دین خدا و پیمبر من

صدری که خطابش بود ز صاحب

کای داور من برادر من

محمود شهنشاه شرق گوید

تیز از قلم اوست خنجر من

ای بنده نوازی که جز به تو نیست

امروز بهر وقت مفخر من

تا چاکر درگاه تو شدستم

شد دولت پیروز چاکر من

چون روی به درگاه تو نهادم

اقبال نهد روی بر در من

هرگه که ثنای تو گفت خواهم

گردد سخن ثناگر من

گر نعمت ممدوح پرورد طبع

شد نعمت تو طبع پرور من

ور همت مخودم گسترد نام

شد همت تو نام گستر من

جاوید نه غم خورم که جودت خورد

جاوید غم پوشش و خور من

شاه سخنم کرد مدحت تو

دستار تو شد تاج و افسر من

میران سخن طاعت من آرند

چو تاج تو بینند بر سر من

بالین منست آستانه تو

وز خاک در تست بستر من

بر مادر من آفرین که مهرست

با شیر بمن داد مادر من

با مدح تو همبرم همیشه

تا دم بجهانست همبر من

آنی که فلک گفت سعد بادا

در تو نظر هفت اختر من

وآنی که زمین گفت باد نافذ

فرمان تو بی هفت کشور من

من بر تو به نیکی کنم دعائی

کاین هست میل میسر من

بادا همه عالم مسخر تو

چونانکه سخن شد مسخر من

ایزد بدهادت صلاح دو جهان

این است دعای نکوتر من

شمارهٔ ۱۵۲ - در مدح نصیرالدین احمد

خورشید نوربخش چو رای نصیرالدین

آمد بسوی برج حمل روشن و مبین

از نور فر او رخ بستان و باغ شد

آراسته چو سیرت و طبع نصیر دین

از کف آن بزرگ بیاموخت ابر جود

بگشاد بر جهان صدف لؤلؤ ثمین

وز خلق آن کریم صبا یافت بهره ای

در بوستان پدید سمن گشت و یاسمین

در باغ رسم بزم ورا دید شاخسار

چون دست او فشاند زر و نقره بر زمین

چون دشمنانش ابر بگرید زمان زمان

چون حاسدانش رعد کند ناله و انین

اندر میان گریه ابر و خروش رعد

چون ناصحانش برق بخندد بآن و این

در باغ سبزی سر او خواست شاخ بند

شد سبز و مشگبوی چو گیسوی حور عین

بی افرین سرائی بلبل بهار و باغ

پدرام نیست گرچه چمن شد بهار چین

در باغ بلبلان شده اند آفرین سرای

تا بر نصیر دین بسرایند آفرین

ای در سرشت عالمیان آفرین تو

وز آفرین سرشته ترا عالم آفرین

زیر نگین تست همه ملک پادشاه

ملک از تو قدر یافته چون خاتم از نگین

کس نیست همنشین تو در صدر مهتری

و اقبال و دولتند بصدر تو همنشین

وز سروران ملک قرین تو نیست کس

زین روی بخت نیک تو با تو بود قرین

جز نیک نیست در تو گمان جهانیان

بر تو بنیک باد گمانها شده یقین

شد کعبه آستان تو کازاردگان بطبع

سایند بر ستانه درگاه تو جبین

آزادگان ز بنده نوازی که در تو هست

کردند بنگیت بر ازادگی گزین

خاک در تو سرمه بینائی آن کند

کورا دلیست روشن و دانا و دوربین

بر پای خویش بند کند خانه رکاب

آنکس که بر تو تیر گشاد از کمان کین

پیش کمینه بنده تو بندگی کند

هرکس که بنده وار برون آید از کمین

با دولت تو هست فلکرا یمین چنانک

ار بشکنی فلکرا او نشکند یمین

وز عون کردگار جهان همچو دو ملک

یسر است بر یسار تو و یمن بر یمین

حفظ و عنایت فلکی نایدت بکار

چون کردگار هست ترا حافظ و معین

تا از سرشک ابر برآید بنوبهار

در باغ و راغ سبزه و لاله ز روی و طین

چون لاله باد و سبزه دو رخسار و فرق تو

طبع تو شاد و طبع بداندیش تو حزین

چون لاله باد خصم تو و باده باد لعل

در دست ساقئی ز رخش لاله شرمگین

شمارهٔ ۱۵۳ - در مدح امین الدین محمد

ای دو لب تو بستد ای دو رخ تو نسرین

نسرین تو پر سنبل در بسد تو پروین

هستم ز دل و دیده ای به ز دل و دیده

بیچاره آن بسد نظاره آن نسرین

ای ترک بدیع آئین عشقم تو شد آئینم

کان سلسله مشکین بر ماه زند آیین

تا سلسله مشکین آذین زده ای بر مه

دیوانگی و مستی گشته است مرا آیین

شیرین لب خود پیشم بر خنده چو بگشائی

خسرو شمرم خود را چونانکه ترا شیرین

شد تلخی و شیرینی اندر لب تو مضمر

تلخست که پاسخ چون بوسه دهد شیرین

بر روی دلارایت فتنه است بجان و دل

آنکس که بت آراید در بتکده های چین

هرگز شمنان چین باشند چو ما از تو

از روی تبان خود در هر نظری گلچین

بر صید دل عاشق شاهین صفتی مایل

در راست روی با تو دارد صفت شاهین

شاهین ترازو شد گوئی دل مخدومت

یکسر مرغ ابی یکسر غم من شاهین

مخدوم هنرمندان کاهل هنر و دانش

یابند ازو احسان گویند بر او تحسین

همنام رسول الله کز امت همنامش

بی منت او یکتن کردن نتوان تعیین

رادی که سرشته شد در طینت او رادی

آنگاه که آدم را ایزد بسرشت از طین

اندر عمل تکسین عیار یک غازی

بندند میان پیشش صد غازی و صد تکین

پشت سپه توران عیار بگ پر دل

مردی که بود تنها صدر ستم روز کین

تا نایب او باشد در دولت او ساکن

ملک همه گیتی را از فتنه دهد تسکین

اندر حق او نایب عیاربگ آن خواهد

تا چاکر او باشد فرمانده قسطنطین

ای به بهنرمندی از صاحب و از صابی

وی مه بجوانمردی از حاتم و از افشین

در حالت تو ز اول بد همت تو عالی

وز همت تو بر شد جاه تو بعلیین

از فضل و هنر هستی در علم و عمل کامل

کز علم همی گردد چشم عملت ره بین

شادند بجاه ت هم عاقل و هم عالم

عاقل ز تو با حرمت عالم ز تو با تمکین

شد دیده دولت را در تو نظری صادق

کز دولت تو احباب تو دولت بین

خلقی ز تو دولت کین گشتند و بیک ذره

از دولت تو کم نی هم فضل اله است این

از مهر و هوای تو پر است همه دلها

زیرا که دلی داری خالی ز جفا و کین

تلقین ز خرد داری با خلق نکوکاری

هرگز نپذیرفتی از کس ببدی تلقین

تا آفت چشم بد در تو نرسد خلقی

بگشاده زبان بینم در دعوت و در آمین

چون در تو سراج الدین نیکو نگرد باشی

از چشم بدان ایمن اندر همه وقت و حین

تا بر فلک نیلی سال و مه و روز و شب

از مهر و مه و انجم خوبی بود و تزیین

با زینت و فریادت روز و شب و سال و مه

سعد فلکت همدم تا دامن یوم الدین

شمارهٔ ۱۵۴ - در مدح افتخار الدین عمر

آمد خجسته موسم قربان به مهرگان

خون‌ریز این به هم شد با برگ‌ریز آن

با مهرگان چو نیک فتاد اتفاق عید

خون‌ریز و برگ‌ریز پدید آمد از میان

خونریزی ار خلاف بدی پیش ازین چرا

خونریزی از موافقت آمد بدین زمان

آمد خزان و خون عروسان باغ ریخت

زان تا کند موافقت عید را بیان

خونریز این بسازد برگ و هوای بزم

خون ریز آن بسازد برگ و نهاد خوان

خون ریز این قنینه می را گران کند

خونریز آن ترازوی طاعت کند گران

اندر میان باغ چو بگذشت نوبهار

کم گشت ارغوان تر و تازه ناگهان

چون ارغوان ز باغ نهان کرد روی خویش

شد برگ هر درخت ز غم همچو زعفران

عید و خزان موافق یکدیگر آمدند

خلقند از موافقت هر دو شادمان

عید و خزان ز خلق بسی شادمان‌ترند

از افتخار دین نبی صدر خاندان

فرزانه سید اجل مرتضی رضا

کاولاد مرتضی و رضا راست پهلوان

سلطان کامران شد بر ملکت هنر

از تربیت نمودن سلطان کامران

فرزند شمس دین عمر آن کز جمال خود

چون شمس آسمان فکند نور بر جهان

از آسمان به قدر و به همت رفیع‌تر

پاکیزه‌تر به اصل و نسب زآب آسمان

از شمس دین چه آید جز افخار دین

لابد که باز باز پراند ز آشیان

از اصل نیک هیچ عجب نیست فرع نیک

باشد پسر چنین چو پدر باشد آنچنان

ای صدر خاندان نبوت چو باب خویش

خورشید اقربا شدی و فخر دودمان

در تو یقین شد است گمان‌های شمس دین

فرزند شمس دینی ازیرا تو بی‌گمان

از جود بی‌نهایت و از فضل بی‌قیاس

محبوب هردلی تو و مذکور هر زبان

آن باهنر تویی که ز هر دانشی دلت

آراسته است همچو به هر نعمتی جنان

بر خاطر گشاده و روشن ضمیر تو

پوشیده نیست سرّی جز سرّ غیب‌دان

اندر سر مروت بایسته‌ای چو چشم

وندر تن فتوت شایسته‌ای چو جان

از کلک تو به گاه کفایت جهان شود

تیر فلک ز شرم چو تیر تو از کمان

ساحر نئی و جد تو ساحر نبود چون

تو ساحری نمایی از کلک و از بنان

تا جاودان بیابد سالی و بگذرد

آید دو بار عید و یکی بار مهرگان

هر مهرگان و عید که آید به خرمی

خوش بگذران به دولت و اقبال جاودان

بی‌برگ باد خصم تو چون در خزان درخت

جون گوسپند عید فدای تو کرده جان

شمارهٔ ۱۵۵ - در مدح علاء الدین محمد

هوای آل نبی را دل منست وطن

دمی مباد که بی این هوا بود دل من

غلام دشمن خویشم بدین هوا که مراست

اگر بطعنه هوادار خواندم دشمن

درین هوا که منم رنگ و بوی بدعت نیست

که این هوا همه عین شریعت است و سنن

نه این هوا چو هوائیست تیره و تاری

که این هوا چو هوائیست صافی و روشن

من از هوای جگرگوشگان پیغمبر

نه برکنم دل تا جان بود موافق تن

همه هوای من آنست تا شود ماهر

بمدح آل نبی طبع من بنظم سخن

مرا فصاحت حسان و من بر آل نبی

ثنا بگویم چه من فصیح و چه الکن

از آن چه به که مزین شود مرا دیوان

بمدح عترت کرار شیر شیر اوژن

مرا رضای عمر سیر اجل سعید

که شاه آل حسن بود و فخر آل زمن

اجل میر خراسان که نام او سمر است

بنیکوئی بعراق و حجاز و شام و یمن

اگر زبان خود از یاد او فرو بندم

بگوش من مر سادا حدیث من ز دهن

ز شاه آل حسن سید اجل چو مرا

فراق داد جفای زمانه ریمن

کمر بخدمت شاه حسینیان بندم

که در پناه ویند اهل بیت آل حسن

علاء دین پسر سید اجل حیدر

که شاه حیدر زور است روز جنگ و فتن

محمدی که محمد که مفخر رسل است

کند تفاخر ازو روز حشر پاداشن

گزیده ای که همه قول اوست مستحکم

ستوده ای که همه فعل اوست مستحسن

میان عترت و اولاد مرتضی و نبی

چو بدر باشد بر آسمان میان پرن

میان انجمن سروران روی زمین

چو سرو باشد در بوستان میان چمن

بزرگواری آزاده ای که در گیتی

ز بار منتش آزاد نیست یک گردن

ز بوی خلقش ورد و سمن دمد در حال

ز خار خارا اندر مه دی و بهمن

دم منازع او زین بود چو بهمن و دی

رخ متابع او زان بود چو ورد و سمن

بابر بهمن ماند کفش اگر بارد

ز ابر بهمن زر عیار و در عدن

ایا سپهر معالی و صدر آل علی

تراست خلق و خصال علی بسرو علن

تو آن عدیم همالی که نیست در عالم

همالت از همه آل پیمبر ذوالمن

دلی که مهر و هوای تو اندران دل نیست

در او چه دین خدای و چه کیش اهریمن

گر آستان تو بالین سر کنم ز شرف

رسد بگنبد پیروزه گون بی روزن

ز دور گنبد پیروزه رنگ تا باشد

شب سیاه بروز سپید آبستن

شب بقای ترا باد روز دولت و عز

شب بقای حسود تو روز ذل و محن

شمارهٔ ۱۵۶ - در مدح ناصرالدین محمد بن احمد

هست قد یار من سرو خرامان در چمن

بر سر سرو خرامان ماه تابانرا وطن

بلکه خدو قد آن زیبا صنم را بنده ام

ماه تابان بر فلک سرو خرامان در چمن

نارون بالا بتی بر نارون خورشید و ماه

ناروان لب لعبتی در ناروان شهد و لبن

در کنار من بود تا در کنار من بود

شهد و شیر و ناروان و ماه و مهر و نارون

اهرمن زلفی که دارد دین یزدان بر دو رخ

دین یزدان را بیاراید بکف اهرمن

برهمن پیش صنم خود را بآتش برنهد

عشق آن دلبر صنم گشت و دل من برهمن

تا نهان شد یوسف چاهی نگارین مرا

یوسف اندر روی پیدا گشت و چاه اندر ذقن

در غم آن لعبت یوسف جمال چه زنخ

شد دلم درمانده چون یوسسف بچاه بی رسن

همچو کز خورشید مشرق سایه دامن درکشد

دامن از من درکشد آن ماه یغما و ختن

زلف بی آرام او پیرایه مهر است و ماه

چشم خون آشام او سرمایه سحر است و فن

کی بود کز زلف او آنسان که قطران فال رد

مشک پیمایم ز کیل و غالیه بخشم بمن

هست بوی زلف او خوشتر از آن کاندر بهار

بروزد باد سحر بر تازه برگ یاسمن

هست بوی زلفش از خلق خوش میرجلیل

ناصر الدین خسرو آل نبی و بوالحسن

آن محمد ابن احمد ابن احمد کز شرف

عالم حمد است و خلق اوست محمود و حسن

آنکه تا اندر جهان دینار و تیغ آمد پدید

در جهان نامد چنو دینار بخش و تیغ زن

تا کند آزادگانرا بنده احسان خویش

رادی و آزادگی دارد ره و رسم و سنن

تا عقاب عدل او اندر هوا پرواز کرد

از جهان سیمرغ وار آواره شد ظلم و فتن

در میان آتش کین روز حرب و کار زار

خصم او چون مرغ باشد رمح او چون بابزن

چون ز بازو سیف جان انجام را بالا کند

پیش او صد خصم باشد همچو سیف ذوالیزن

مجلس آراید ببزم و لشکر آراید برزم

گشته اهل مجلس و لشکر بدو بر مفتتن

در جهان تا مجلس و لشکر پدیدار آمده است

مجلس آرائی نیاید همچو او لشکر شکن

ای خداوندی که اندر جمله روی زمین

دوست انگیزی نیامد همچو او دشمن فکن

دوستان و دشمنان دولت و جاه ترا

حلم و خشم تست باغ دولت و داغ محن

مربنات النعش را ماند سخن در طبع مرد

از برای مدح تو آید فراهم چون پرن

زانکه در سر و علن داری سخندانرا عزیز

گردد اندر مدح تو سر سخندانان علن

عنصری بایستی اندر مجلس تو شعر گوی

من که باشم در جهان یا خود چه باشد شعر من

بس فروتن سروری یا خویشتن بین مهتری

سرور اهل زمینی مهتر اهل زمن

تلخی گوش از شنیدن مدح تو گردد عسل

صف دندان گاه گفتن رشته در عدن

گر نه از بهر شنود و گفت مدح تو بدی

آدمی را نافریدی ذوالمنن گوش و دهن

طبع من گنج گوهر بگشاید اندر مدح تو

گنج گوهر را نباشد هر قبول تو سمن

از قبول خدمت تو سرفرازم چون سپهر

خویش گردم با طرب هنگامه کردم با شجن

آفتاب دولت تو گر بتابد بر سرم

چون درخت بارور گردم من از جان و زتن

تا قیام الساعه در اقبال و در دولت بود

هر که اندر سایه تو ساعتی گیرد سکن

شمارهٔ ۱۵۷ - در مدح وزیر صدرالدین

ز اقبال بر کمال شهنشاه شرق و چین

زینت گرفت صدر وزارت بصدر دین

صدری به دین پاک محمد بنام اوست

محمود بود و هست و بود تاییوم دین

صدری که اوست واسطه عقد اهل فضل

هر نکته از عبادت او جوهر ثمین

هر جوهری که لفظ وی آرد زکان طبع

زان جوهر است خاتم اقبال را نگین

سلک جواهر است خط جانفزای صدر

چون صدر جوهری بود آری بود چنین

تشبیه صدر و نامه و توقیع و کلک صدر

زلف مسلسل است و بناگوش حور عین

شاگرد پیشه گان و خریطه کشان وی

استاد کار تیر سپهرند بر زمین

از آفرین سرشت ورا لطف کردگار

آنگه که آفریده شد آدم ز آب و طین

در مدح او بود سخن آفرین سرای

ای ز آفرین سرشته ترا عالم آفرین

هرکس که آفرین تو گوید بصد زبان

از صد زبان بگوش وی آرند آفرین

نی از کبارد هرکسی مرترا نظیر

نی از کرام عصر کسی مرترا قرین

آبستن است کلک تو اندر بنان تو

کز سیر او بنات هنر زاید و بنین

تدبیر تست بسته گشاینده آنچنانک

سد سکندری نبود پیش او متین

شیرینی عبارت تو اهل فضل را

در گوش خوشتر است که در کام انگبین

گر بر درخت مازو بلبل ز لفظ تو

انشا کند نوار و صفیری زند حزین

نبود عجب که مازوی بیمغز بی مزه

یابد از آن نوا مزه و مغز همچو تین

دستور شاه شرقی و بر آسمان فضل

چون صبح صادقی ید بیضا در آستین

گیتی بنور عدل شه آراسته شود

خورشید فضل تو چو شود ظاهر و مبین

در تو چو ظن خلق بنیکی است نیک باش

تا در تو ظن خلق بنیکی شود یقین

شد پیش مهر امر تو دلهای خلق موم

آن کن که مهر مهر پذیرد نه مهر کین

تا آفتاب شاه نجومست و مه وزیر

وز هردو دور چرخ شهور آرد و سنین

آن اشهر سنین عدد عمر شاه باد

تو ماه صدر بادی و شاه آفتاب دین

شمارهٔ ۱۵۸ - در مدح حسام الدین

سران ملک سمرقند را چو تن را جان

جمال داده سپه پهلوان ترکستان

حسام دین که بهیجا حسام قاطع او

کند دو نیمه عدو را ز فرق تا بمیان

چنان دو نیمه کند خصم را که نیم از نیم

بذره ای نپذیرد زیاده و نقصان

چو بر براق سبک سیر او بگاه بزد

عنان سبک شود اندر تک و رکاب گران

شود سنانش چون بابزن ز آتش حرب

بجای مرغ مبارز در او شده گردان

بشست و قبضه او بر کمان و تیر فلک

شوند فتنه چو گیرد بدست تیر و کمان

کجا دو تیر گشاید گه نشانه زدن

بود بحکم ز سوفار این نشانه آن

برزمگه ز صریر کمان کشیدن او

بگوش خصم رسد کل من علیها فان

اگر برستم دستان ورا قیاس کنم

قیاس راست نیاید برستم دستان

از آنکه رستم دستان بدست مردم کرد

گهی مبارزت و گه بحیلت و دستان

همه مبارزت او بدست مردی اوست

چنان شناس مرانرا ورا چنین میدان

بهیبت از در جنیانج تا بچین نگرد

شود ز زلزله از تنگ مانوی ویران

بپشت آینه چین بر آرزوی مثل

نهاد و هیئت جنبان چون کنند نشان

بروی آینه بر شاه چین نگه نکند

ز پشت آینه ناخواسته پناه و امان

انار پناه همه خلق زیر رایت تو

ز شیر رایت تو شیر آسمان بفسفان

ز شرم رای تو در وقت نیمروز شود

چو سایه از پس دیوار آفتاب نهان

بنور رای خود اربنگری توانی دید

همه نهان جهانرا به پیش دیده عیان

مهابت تو بیک دم جهان خراب کند

مواهب تو خراب جهان کند عمران

جهان اگر نرود بر مراد تو یکدم

بقهر نام جهانی بیفکنی ز جهان

نهاد قلعه جیتانج تو بعقل تو است

چنانکه شهر مداین بعدل نوشروان

در آن دیار و . . . ز بس سیاست تو

پناه گرگ بود زیر پوستین شبان

بروز بزم ز کف تو زر چنان بارد

که از شجر ورق زرنشان ز باد خزان

همیشه بزم تو بادا چو بوستان ببهار

پر از گل طرب و بلبل مدایح خوان

مراد تو ز جهان چیست آن محصل باد

هرآنچه داری کام و هوا مباد جز آن

شمارهٔ ۱۵۹ - در مدح فخرالدین احمد

سپاس از خداوند بیمثل و بیچون

که با طالع سعد و با بخت میمون

خداوند را دیدم و روز بر من

بدیدار میمون او شد همایون

اجل فخر دین احمد آن صدر دنیا

که با قدر والاش گردون بود دون

بجز بر مراد دل او نباشد

نه سیر کواکب نه دوران گردون

بعالم کس از امر او سر نتابد

جز آن کاید از عالم عقل بیرون

دل و جان دولت برو هست عاشق

چو بر روی لیلی دل و جان مجنون

همه خلق مفتون نازند و نزهت

بر او ناز و نزهت همه ساله مفتون

ایا صدر دنیا که ارباب دین را

چو دینست مهر تو در سینه مخزون

هر آندل که مهر ترا شد خزانه

ز مخزون خود شاد باشد نه محزون

ثنای تو فرض است بر اهل حکمت

که بارند در مدح تو در مکنون

من آن در حکمت ندارم مهیا

که عرضه دهم بر تو هزمان دگرگون

توانم که در رشته مدحت آرم

بصدر تو خس مهره ای چند موزون

ثنای تو طبع از بدیها بشوید

بدانسان که جامه بشوید بصابون

ثنای تو ناگفته عینی است فاحش

مبادا ثناگوی صدر تو مغبون

دل حاسدانت شود خون ز حسرت

چو آید بر ایشان ز قهرت شبیخون

شبیخون قهر تو که برندارد

که از سهم بیم تو خارا شود خون

دل حاسدانت ز احسان و برت

بدست هوای تو گشته است مرهون

کریمانه بخشی و منت نخواهی

عطای کریمان بود غیر ممنون

بهامون همی تا ددان را بود جا

عمارات اعدای تو باد هامون

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح عین الدهاقین احمد بن علی

ایا فراق تو دردی که وصل تو درمان

بکوی وصل سرای فراق را دربان

فراق روی تو دردی فکنده بر دل من

که جز بدست وصال تو نیستش درمان

مرا ز وصل تو هجر آمد و بهجر تو وصل

بهم بدل شده باد این وصال و این هجران

فراق و وصل تو وصل و فراق من جستند

که دادشان بسوی تو چنین درست نشان

تو دور از من و غمهای تو بمن نزدیک

تو شاد بی من و من بی تو با غم و پژمان

ز فرقت لب مرجان شکر آگینت

بجان رسیدم کار و بلب رسیدم جان

چو شکرم بگذار اندر آب دیده خویش

چگونه آبی آبی بگونه مرجان

نشاط دیدن روی تو باشدم یکروی

دگر مدایح خوانم بمجلس دهقان

تن مکارم و احسان و جود و مایه فضل

ستوده عین دهاقین و مفخرا عیان

ستوده شان و نکوسیرت احمدبن علی

که چون علی است سیرت چو احمدست بشان

بشأن و سیرت و آیین مردمی کردن

همه جهانرا دعویست مرو را برهان

ورا خدای جهان گوئی از عدم بوجود

بجود و مردمی آورد نزد خلق جهان

بهیچ نوع زانواع جود و فضل و هنر

کزان ستایش و آرایش است بر انسان

بصد هزار یک او بصد هزاران سال

پدید نارد افلاک و انجم و ارکان

سران همه صدفند اوست همچو لؤلؤ بر

مهان همه خزفند اوست همچو گوهر کان

وی آفتاب کمالست بر سپهر شرف

که بی کسوف و زوالست و آفت و نقصان

ویست در سر جاه و خطر بسان خرد

وی است در تن فضل و هنر بجای روان

نیافرید ملک همچنو بسیصد قرن

نیاورید فلک همچنو بصد دوران

عنان مرکب انعامش از برگردون

طناب رایت اقبالش از بر کیوان

مدیح او نتوانم تمام گفتن اگر

مرا بشاعری اندر چو عنصریست توان

بیک زبان نتوانم بکام خویش رسید

اگر برآید بر کام من هزار زبان

بهر ستایش کورا تمام بستانم

ازآن ستوده فزونتر بود بصد چندان

ستوده شعر من آمد بمدح مجلس او

چو در محمد مختار گفته حسان

ایا رونده بکاشان بگیر مدحت من

بهر کجا که خداوند من بود برسان

زمین ببوس و یکی خدمتی نخست از من

بر اوئی ده و گو این قصیده را برخوان

بگوی (که سوزنی) از آرزوی خدمت تو

نحیف گشت بمانند سوزن کمسان

بگو که ای سر صدر زمانه افزونست

نشاط خدمت تو در دلش زمان بزمان

اگر ضمان کنی آنجا بخدمت آید هست

ز تو اشارت و از بنده بردن فرمان

همیشه تا که ندید است کس درین عالم

زمین ساکن و گردنده چرخ را یکسان

عدوی دولت تو خوار باد همچو زمین

بگرد روی زمین همچو چرخ سرگردان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح سعدالدین

همه سلامت سلطان ملک مشرق و چین

همه سعادت میر عمید سعدالدین

که ملک دینرا بنیاد محکم است و قوی

ز تیغ بازوی آن وز بنان و خامه این

امین و مؤتمن شاه مشرق و مغرب

عمید ملک خداوند تاج و تخت و نگین

جهان چنانست از عدل خسرو شاهان

که آشیانه کند کبک بر سر شاهین

حقیقت است که در ملک شاه ملک آرا

ز رای اوست ترازوی عقل را شاهین

بگوش خسرو شیرین بود عبارت او

که دوست دارد خسرو عبارت شیرین

کسی که باشد شیرین سخن بداند کاین

سخن ز خسرو پرویز نیست وز شیرین

سخن ز خسرو چین است و لفظ میرعمید

از آنکه میرعمید است خاص خسرو چین

بگوش خسرو چین همچنان سخن گوید

که پر شود ز شکر آستین شکر چین

خط مسلسل او هرکه دید پندارد

که زلف لعبت چین است و زلف چین بر چین

بدرج خطش چون بنگرد خرد گوید

که کارنامه مانی است از کمال یقین

زهی جهان هنر کز جهان هنرمندان

همی بطوع کنند آستان تو بالین

ز آسمان تو سر بر فلک توان افراخت

نه این فلک فلکی همعنان علیین

قلم بدست دبیری به از هزار درم

مثل زدند دبیران مفلس مسکین

اگر قلم قلم تست و خط خط تو بود

به آن ز بدره دینار و درج در ثمین

خط عطاست خط تو باین و آن دادن

نه خط بخواستن ازاین و آن بقهر و بکین

یمین تو چو خط آراید آفرین شنوی

بر آن یمین خط آرای از یسار و یمین

یمین اهل قلم جز بدستخط تو نیست

بخط تو که ز خط تو نشکنند یمین

در سرای تو هست آفرین سرایانرا

حریم کعبه حاجت روا علی التعیین

بحاجت آمده ام تا قبول فرمائی

مرا بخدمت خود تا بوم رهی و رهین

بفر دولت سلطان آسمان همت

که نیکخواه ویند اهل آسمان و زمین

تو نیخکواه وئی نیخکواه تو اقبال

همیشه بادی با نیخکواه خویش قرین

شمارهٔ ۱۶۲ - در مدح سعدالدین

سعد دین مدح خواجه مستو

فی شنیدی و در دل آمد سو

دای آن بر طریق و کردی تح

سین بران وزن شعر و قافیه مو

قوف تا کرد بهر ذکر توخا

طر من زان بسبق مدح تو مو

زون زهی مهتر سخی سخن

دان که آورد سیر اختر و دو

زان چرخ از گذشت صاحب و سح

بان وائل چو تو بدانش و دو

لت و مردی و مردمی زاکا

بر اخسیک آنکه منشاء و مو

لد اسلاف و اصل گوهر پا

ک تو از خطه ویست وز او

لاد دهقانی و عزیز که فر

غانیان بنده اند و چاکر مو

لای آن گوهر شریف تو آ

زاده را بندگی کنند بطو

ع و برغبت چو تربیت ز تو یا

بند ایشان و ما و با هر قو

می که در عالمست با وی عل

می است در حق آن تو پائی تو

فیق احسان و مکرمت چه بدس

تت جواد عطاده و به تو

قیع کلکی که مشک را برکا

فور نقش افکند چو بر رخ حو

را سر زلف جعد جعده و مر

غول و زان نقش شاعران را تو

جیه زر است و سیم و اطلس و اک

سون و دمیاطی و عنابی و تو

زی و کتان و دق و فرش و اوا

نی و دریای عیش و عمر برو

بود ترتیب در مدیح تو فک

رت یکی کرده با عروضی دو

می کهخ تا آفرین و مدح تو گو

یند ازین نوع یکدیگر را فو

ری که دانند مر بدین سر من

رعه نثر کار نظم درو

شمارهٔ ۱۶۳ - در مدح وزیر نصیرالدین

ای بزرگی که بی نظیری تو

بس خردمند و بس خطیری تو

هست منصور دین ایزد از آن

که بحق مرو را نصیری تو

کبر ایند بندگانت از آنک

نایب صاحب کبیری تو

برتر از عالم کبیر توئی

گرچه در عالم صغیری تو

برخورد صاحب از سریر سری

تاش بر گوشه سریری تو

نپسندد بزرجمهر وزیر

شاه ما دست این وزیری تو

بر رعیت ز پادشاه و وزیر

بر همه نیکوئی سفیری تو

از ستم چون نفیر عام شود

داد فرمای آن نفیری تو

آستین گیر نیست بیدادی

زانکه با داد و دستگیری تو

عامه مستمند مسکین را

از ستمکارگان مجیری تو

ملک بر پادشا بتیغ زبان

راست دارنده همچو تیری تو

بسر ملک تیره فام چو شب

روز خصمان کننده تیری تو

باغ طبع ولی و دشمن را

ابر نیسان و باد تیری تو

بر موافق نعیم خلدی و بار

بر مخالف تف سعیری تو

دولتت زان چو همت عالیست

که نه . . . قصیری تو

برتر است از تواضع تو ثری

وز شرف برتر از اثیری تو

هرکه در چنگ غم اسیر شود

چاره و امن آن اسیری تو

هر فقیری که غنیت از تو خوهد

غنیت انگیز آن فقیری تو

نکند نیک بختی آن رارو

که بتیمار خود پذیری تو

بندگان قلیل مدحت را

صله بخشنده کثیری تو

مدحت اندر میانه خود بچه کار

گنج بخشا بخیر خیری تو

روشنی ملک از ضمیر تو است

زانکه روشن دل و ضمیری تو

ز سخا بر همه جوانمردان

مهتر و سرور و امیری تو

با چنین زنده مأمنی که تراست

رو که تا جاودان نمیری تو

شمارهٔ ۱۶۴ - در مدح وزیر صدرالدین

ای صدر دین و دنیا دنیا آفرین تو

خالی نیند یکنفس از آفرین تو

هم آفرین کنندت و هم آفرین خوهند

مرجان و بر تن تو ز جان آفرین تو

صدق و یقین تست بیزدان تو درست

تا کار تست در خور صدق و یقین تو

چون تاج بر سراست ترا شغلهای دین

زاین است شغل دنیا زیر نگین تو

گر نازش وزیر بتاج و نگین تو است

انصاف تست و عدل تو تاج و نگین تو

بر آستان تست بخدمت جبین خلق

چونان که شکر و خدمت حق را جبین تو

پای تو زاستان تو جز بر ره سخا

ناید برون چو دست تو از آستین تو

صاحبقران بود که نباشد کسش قرین

صاحبقران وقتی کس نی قرین تو

هر شاهرا دفین در و گوهر است و هست

اندر دل تو نیست نیکو دفین تو

هر دم دفین خویش کنی بر جهان نثار

تا عالمی شوند رهی و رهین تو

روی ستم نیاید پیدا بچشم کس

از بیم هیبت تو و ازهان و هین تو

گر سال و ماه ابر بلا بارد و عنا

نبت ستم نروید اندر زمین تو

آنگه که ایزد از طین آدم بیافرید

اندر مکان طین عمر بود طین تو

تو خلدی از قیاس همه خلق را و هست

خلق خوش تو کوثر و ماه معین تو

جان و سر تو گشت یمین پادشاه را

داده یمین ببیعت عهد و یمین تو

تا مهر ملک و سلطنت اندر یسار اوست

ملک و زار تست و سری در یمین تو

چون پادشاه را پدر به گزین توئی

شد نزد پادشا پدر به گزین تو

رأی مبین تو سفرش اختیار کرد

خیر اختیار با دارای مبین تو

فرزند نازنین تو گر نزد شاه شد

رنجور دل مباد تن نازنین تو

هر کس بنزد شاه امینی گزین کند

فرزند هر آینه بهتر امین تو

فرخ بود بدو نظر پادشاه دین

این رأی نیک دید و دل پاک بین تو

زودا که بینی آمده او را به نزد خویش

بر تخت عز و جاه شده همنشین تو

تا در جهان شهور و سنین خواهد آمدن

در عز و ناز باد شهور و سنین تو

تا کار دین و دنیا دارد و طریقها

جز بر طریق راست مباد آن و این تو

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح وزیر صدرالدین

ای صدر دین و دنیا بادا بقای تو

منشیندا کسی بجز از تو بجای تو

بیگانه باد با تو غم و آشنا طرب

بادا ببحر لهو طرب آشنای تو

بر کلک تست تکیه گه ملکت زمین

وز قدر بر سپهر برین متکای تو

کلک تو چون عصای کلیم پیمبر است

پیدا در و کرامت بی منتهای تو

بر کلک خویش تکیه زن اندر ثبات ملک

او اژدهای دشمن تست و عصای تو

اندر شفای تست همه خلقرا شفا

زانرو همی خوهند خلایق شفای تو

ای مهتران ملک همه زیر دست تو

وی سروران دهر همه خاک پای تو

یک موی تو که قیمت جان خلایقست

هست این کمین فضیلت قدر و بهای تو

ارزنده ای بدان که فشانند بر تو جان

ای صد هزار جان گرامی فدای تو

خردی که سوی خلد شد از نسل بزرگ

بادا کمی بقاش فزونی بقای تو

او را هزار سال بقا بود و حق نخواست

تا در بقای خویش نبیند فنای تو

بود از عطای یزدان نزد تو تا کنون

واکنون بنزد رضوان بود او عطای تو

فرخ لقای خویش نهان کرد از جهان

در آرزوی فرخ و میمون لقای تو

رفت از سرای خویش بتخت و سرای خلد

اندر دریغ و حسرت تخت و سرای تو

خاطر همه بمدح سرائیت بسته کرد

وین مرثیت نگوید مدحت سرای تو

شمارهٔ ۱۶۶ - در مدح دهقان اجل احمد سمسار

ای رنگ رخت گونه گلنار شکسته

یک موی تو صد طبله عطار شکسته

وز خجلت بالای تو در هر چمن و باغ

افکنده سر سرو و سپیدار شکسته

بازار نکوئی بتو افروخته وز تو

یکسر همه دوبانرا بازار شکسته

نقش تو بصورتگر فرخار رسید

زو خامه صورتگر فرخار شکسته

تمثال تو چون دست براهیم پیمبر

هر بتکده ها را در و دیوار شکسته

مخمور دو چشم تو بیک غنج و کرشمه

صد بار در خانه خمار شکسته

از ناوک مژگان تو در بابل و کشمیر

بسیار صف جادوی مکار شکسته

ما را هم ازان ناوک شوخ تو دل و پشت

شد خسته هدف وارو کمان وار شکسته

تا خانه زنهار دلم شد بضرورت

آن زلفک تاریک بهر تار شکسته

یک تار نخواهم که از آنزلف شود کم

زان تا نشود خانه زنهار شکسته

پیوسته دو چشم سیه تست غنوده

چونانکه سیه چشم تو هموار شکسته

چون چشم نوشد بخت من ایدوست غنوده

چون جعد تو شد پشت من ای یار شکسته

کردم دل خویش را بت عیار زعشقت

چون رودکی اندر غم عیار شکسته

چون گردون احرار زبار منن خویش

دهقان اجل احمد سمسار شکسته

صدری که بدست کرم او ز در بخل

زنجیر گسسته شد و مسمار شکسته

هست او شه احرار و ز پیراهن تختش

تا حشر نگردد صف احرار شکسته

در باغ ایادیش بر اشجار مروت

پخته است و رسیده رطب و خار شکسته

از برگ و برآوردن بسیار نگردد

یک شاخ ازان جمله اشجار شکسته

گر شاخ مراد عدوی او ببر آید

پر بار شود تا شود از بار شکسته

همواره بود از نفس سر حسودش

از دوزخ تفتیده تف نار شکسته

از خون جگر گر مژه بر چهره فشاند

چون پرده ناراست و بر او تار شکسته

آنرا که بتیمار وی آمد نکند چرخ

یک موی بر اندام ز تیمار شکسته

آن کز خط فرمانش برون برد سروپای

گردد تنش آزرده و تاتار شکسته

شد کعبه زوار درش زانکه بران در

گشت آرزوی سینه زوار شکسته

هرگز نشود دامن زایر بدر او

از شستن و نایافتن یار شکسته

ای دست ستمکاری و کردار بد دهر

از خلق بکردار و بگفتار شکسته

خود جز تو نباشد که کند دست بددهر

از خلق بگفتار و بکردار شکسته

دارد ز بس احسان و مروت کف کافیت

آز درم و قیمت دینار شکسته

ممدوح سخندانی و نزد تو سخن را

نبود شرف و قیمت و مقدار شکسته

شاعر ز پی نظم مدیح توام ارنی

هستم هوس گفتن اشعار شکسته

تا طبع مرا نظم مدیح تو دارم

هرگز نبود طبع مرا کار شکسته

از غیرت و از رشک که بر مدح تو دارم

دارم قلم از مدحت اغیار شکسته

گر بلبل طبعم نه مدیح تو سراید

ببریده زبان باید و منقار شکسته

جز مدح تو گر نقش کنم بر رخ کاغذ

باد از کفم انگشت قلمدار شکسته

استاد رشیدی را شعریست ردیفش

چون زلف بتان نغز و بهنجار شکسته

من سوزنیم شعر من اندر پی آن شعر

نرزد بیکی سوزن سوفار شکسته

لیکن چو قبول تو خداوند بیاید

آن شعر بدین شعر شود زار شکسته

تا گنبد دوار زمین را بخوهد بزم

از یکدیگر آسایش و رفتار شکسته

ماسای ز شادی که . . . پشت حسودت

دارد روش گنبد دوار شکسته

از گنبد دوار بداندیش تو بر خاک

افکنده نگون باد و نگونسار شکسته

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح نصیرالدین علی بن احمد

ای دو لب تو قافله قند شکسته

قد تو سر سرو سمرقند شکسته

بادام دو چشم تو بعیاری و شوخی

صدبار بهر لحظه درکند شکسته

از هیبت مژگان دو بادام تویی جنگ

چنگال هژبران زلفین رند شکسته

از جنگ نیارامدی آنچشم چو بادام

از سنگ دو سه سنگ زن رند شکسته

از سنگ شد آن کندی بادام تو از چنگ

در پوست چو از باد صبا بند شکسته

بر لعل شکرخند که نرخ شکر و لعل

کردی بدو لعل شکر آکند شکسته

خوش باش بدان دو لب خوشخند که کردی

بازار شکر زان لب خوشخند شکسته

بادی که شکنهای دو زلف تو پراکند

زان باد دلی چند پراکند شکسته

چین و شکن زلف تو چند است ندانم

دانم که در او هست دلی چند شکسته

جای دل من نیست در آنزلف که نبود

هرگز دل مداح خداوند شکسته

ممدوح هنرمند که از هیچ هنرمند

نه مهر گسسته است و نه پیوند شکسته

. . . که ندارد ز هنرمندان مانند

تا هست ز مانند چو مانند شکسته

ای بنده نوازی که کف راد تو دارد

آز دل خرسند بخرسند شکسته

دارد شره جود بر آنگونه که گوئی

دیوانه شدستی کف تو بند شکسته

فرزانه نصیرالدین کز دولت او نیست

ارز هنر و قدر هنرمند شکسته

نپذیرد اگر پند دهندش که مده مال

نبود شره جود وی از پند شکسته

جز مدح تو ترفند بود هرچه نویسم

کردم قلم از یافه و ترفند شکسته

چون خاطر من مدحت تو زاید فرزند

موئی نخوهم بر سر فرزند شکسته

گر آتش مدح دگران بایدش افروخت

تا سوخته تر باشد یارند شکسته

در مدح تو گردد بدرستی سخن من

آنکس که بیابی سخن افکند شکسته

دارد ببقای تو فلک بیعت و سوگند

هرگز نخوهد بیعت و سوگند شکسته

دارد دل اعدای تو سوزی که نگردد

آن سوز بکافور و بریوند شکسته

بر بستر غم خفت حسود تو چنان زار

کش تن شود از بار قزاکند شکسته

وز دار محن گشت عدوی تو نگونسار

چون خوشه انگور براوند شکسته

حسادترا در دل و در پشت شکسته است

جز پشت و دل حاسد مپسند شکسته

تا شهره بود غمزه معشوق غنوده

تا طرفه بود طره دلبند شکسته

در طره آن قند لب آویز که مژگانش

دارد صف جادوی دماوند شکسته

از قند لبی بوسه همی خواه که دارد

از دو لب خود قافله قند شکسته

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح طغان خان سلطان

شه انجم به پیروزی شهنشاه

محول شد برین پیروزه خرگاه

ز برج ماهی لؤلؤ پشیزه

ببرج تیره مرجان چراگاه

ز تحویل شه انجم بتعجیل

چو نوروز جلالی گشت آگاه

بدرگاه آمده تاریخ نو کرد

بایام جلال الدین شهنشاه

تغان خان مهتر شاهان مشرق

خداوند نگین و حصه و گاه

فریدون فتر کیکاوس حشمت

سکندر بخت دارا تخت جم جاه

ز شاهان مروراز . . . سد

بنوبت پنج و نوبتگاه پنجاه

ظفر یابی که یابد هر چه جوید

بعالم جز شریک و مثل و همتاه

بتیغ آسمان گون آسمان وار

کند صبح معادی را شبانگاه

بنعل باد پای از پشت ماهی

فشاند گرد بر پیشانی ماه

ز شیر رایت او شیر گردون

بترسد چون ز شیر بیشه روباه

زمانه گردن گردنکشانرا

بطوق طوع او دارد باکراه

ز دامان وجود دوستانش

همی دست حوادث ماند کوتاه

بعهد عدل او از ظلم کس را

ز دل بر لب نیامد ناله و آه

سران لشکر او را ز اطراف

زمین بوسند شاهان بر سر راه

بعون الله از اینسان ملکداری

مسلم شد بر او الحمد لله

شمارهٔ ۱۶۹ - در توبه از گناهان

چون در هوای دل تن من گشت پادشاه

آمد به پیش سینه من از سفه سپاه

لشکرگه سفاهت من عرضه داد دیو

من ایستاده همبر عارض بعرضه گاه

دیو سیه گلیم بران بود تا کند

همچون گلیم خویش لباس دلم سیاه

بنمود خیل خیل گنه پیش چشم من

تا در کدام خیل کنم بیشتر نگاه

آن خیل را بچشم من آرایشی دهد

زان نوع دانه سازد و دام افکند براه

رفتم براه دیو و فتادم بدام او

وز دیو دیوتر شدم از سیرت تباه

یکروز بی گناه نبودم بعمر خویش

گوئی که بود بی گنهی نزد من گناه

هرگونه گناه ز اعضای من برست

چون از زمین نم زده هرگونه گیاه

فردا بروز حشر گر امروز منکرند

اعضای من بوند بر اعمال من گواه

ای تن که پادشاه شدی بر هوای دل

هم بنده ای از آنکه الله است پادشاه

در قدرت اله نگه کن بچشم عقل

تا عجز خویش بینی در قدرت الله

قامت دو تاه کردی یکتا شو و مباش

همتای دیو تا نروی از جهان دو تاه

پیری رسید و موی سیاهت سپید شد

یار سپید روی سیه موی را مخواه

زین پس بنعت چه ذقنان بر غزل مگوی

کز نظم نعت چه ذقنان اوفتی بچاه

گر جاه و آبروی خوهی معصیت مورز

از طاعت خدای طلب آبروی و جاه

یکدم مباش از آنکه دو دم پیش نیست عمر

بی حسرت و ندامت و بی آب چشم و آه

نیران دو رخ از تو برآرد شرار دود

گر از ندم نباری از دیدگان میاه

گر از عذاب نار بترسی بجو پناه

تو توبه را و سایه طوبی ترا پناه

ای سوزنی اگر تنت از کوه آهنست

در کوره دل چو سوزن ز غم بکاه

در پیش چشم عقل جهان فراخ بین

چون چشم سوزنی کن و بندیش گاهگاه

ناآمد از تو هیچ گناهی ز کوه کم

با هیچ طاعتی ز تو آید فزون ز کاه

ز اهل سموم هاویه ای و همی خوهی

تا نزد تو نسیم شمال آید از هراه

عصیان کنی و جای مطیعان کنی طمع

بسیار کله هاست بسودای این کلاه

با توبه آشنا شو و بیگانه شو زجرم

تا در بحار رحمت یزدان کنی گناه

با چهره چو زر شو و با اشک همچو در

بگذار تن چو سیم و سرب در میان کاه

دینرا نگاه دارد که دارد زهر بدی

ایزد ترا نگاه چو دین داشتی نگاه

ای قادری که هست بتقدیر حکم تو

گردنده چشم اخضر و تابنده مهر و ماه

هستم یگانه عاصی و عاصی چو من بسی است

جمله نیازمند بفضل تو سال و ماه

از روی بی نیازی بخشای و فضل کن

بر من یگانه عاصی و بر جمله عصاه

کافی توئی و قاضی حاجات هم توئی

نی بر کفا تکیه ما و نه بر قضاه

حاجات جمله مکفی و مقضی تو کن بفضل

ما را مران بصدر قضاة و در کفاه

از ما بخوابگاه پیمبر رسان درود

ما را ز خواب غفلت روزی کن انتباه

ایمان ما و قوت اسلام و دین ما

از ما جدا مکن بجدا گشتن حیاه

بر ما لباس خاک چو جیب کلیم گن

تا چون کف کلیم برآریم ازان جباه

ای راوی این قصیده بخوان و مرا به بین

کالسمع بالمعیدی خیر من ان تراه

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح میرعمید

میر عمید عمده ملک آفتاب جاه

بر چرخ رای شاه سفرپیشه شد چو ماه

ماهی نواز در سفر از بهر شاه را

آن آفتاب حضرت شاه از جلال و جاه

اصلاح ملک در سفرش باز بسته بود

بهر صلاح ملک سفر برگزید و راه

دانست شاه عالم هرجا که او رود

باشد ازو رعیت در امن و در پناه

داند نگاه داشتن اندر میان خلق

هم حق خلق عالم و هم حق پادشاه

وندر سفر بداد چونانکه در حضر

وی حق خلق عالم و ایزد ورا نگاه

ایزد نگاهداشت که باز آمد از سفر

بارامش و سریر بسوی سریر و گاه

هر چند دیر مانده بدیم از امید او

دیر آمدن بخیر و سعادت بود بگاه

شد ز آتش حسد دل و جان حسود او

چون زر و سیم سوخته و کاسته بکاه

جان و دل حسود ور ازین دریغ نیست

گر سوخت گو بسوز و گر کاست گو بکاه

کردند اهل حضرت تا بود در سفر

بر وی دعای نیک ببسیار جایگاه

چون باز حضرت آمد باشند بیگمان

مانند اهل حضرتش از قوم نیکخواه

هرگز نکرد ورای ندید و روا نداشت

تا کار کس نگردد از رای او تباه

بگرفت دست سروری و جاه و قدر او

چون رسم و طبع اوست همه کار ملک شاه

نیکوخوه و بند زنیکوخوهی که اوست

هم شاه و هم رعیت و هم ملک و هم سپاه

همچون کمان کند بر کلک وی از شکوه

تیر عدوی مملکت شاه را دو تاه

چون روی او سیاه کند سهم روی او

روز عدوی دولت خاقان کند سیاه

آن صدر سروری است که در ملک شهریار

از جمله مهان ببزرگی است طاق و تاه

جاه از هزار مهتر و سرور فزون شود

گر بدهد از هزار یک جاه خود ز کاه

آزادگان بخدمت او داه گشته اند

از بسکه از بزرگی آزاده کرده داه

هرکو کمر بخدمت او بست بر میان

سایه بر آسمان ز شرف گوشه کلاه

وانکو کند بدولت و جاه وی التجا

بر چرخ مه رسد ز شرف جاه او زچاه

بر خلق واجبست که چون بندگان نهند

بر خاک آستانه او دیده و جباه

من بنده ام غریق بدریای بر او

از دست با شگرف ثنا میکنم شناه

از بحر و بر او بشناه و پناو شکر

نتوان گذشت و من نرسم بر کرانش آه

وین شعر هم ز من چو گیاهی است سست بیخ

لیکن غریق گشته درآویزد از گیاه

دست از ثنا و شکر بسوی دعا برم

وندر دعا بقای ورا خواهم از الله

تا موت و تا حیاة بود ز آفریدگار

مرآفریدگانرا از گشت سال و ماه

باقی خوهم حیات ورا همچو ماه و سال

از خالق الذی خلق الموت و الحیاه

فرخنده باد روز و پیروز روز عید

مقبول گشته طاعت و معفو شده گناه

شمارهٔ ۱۷۱ - در مدح شاه مسعود حسن

ای سپاه آرای سلطان جهان آرام شاه

کامرانی بر عدو فرمانروائی بر سپاه

تا سپاه است و جهانرا این و آنرا جز تو نیست

نی سپاه آرای سلطان نی جهان آرام شاه

آفتاب و سایه ای در ملک و گیتی ملک تست

کافتاب عالمی در سلطنت سایه اله

خسرو دیندار دنیاگیری اندر شرق و غرب

صیت گیر و دار تو از پشت ماهی تا بماه

ماه در گردون بسلخ و غره گردد منحنی

تا بزرین نعل شبدیز تو گردد اشتباه

رکن دین تمغاج خان شاه مسعود حسن

بخت مسعود و حسن اخلاق و احسان رسم و راه

وارث افراسیابی ملک توران حق تست

حق طلب کردی بشمشیر و گرفتی تختگاه

راست آمد از ملوک باستان خواندن ترا

کیقباد بزم گاه افراسیاب رزمگاه

چون قدح پیمای گردی جام جم گردد قدح

تازیانه ات گر زافریدون سبک دار چو کاه

قبله اهل جهان طوعا و کرها بی خلاف

بارگاه تست از اطراف عالم باج خواه

از حشم وز محتشم در بارگاهت میرسند

فوج فوج و جوق جوق و جفت جفت و تاه تاه

از بساط بارگاه تو بلب گیرند گرد

تا ملوک آن گرد را بر دیده مالند و جباه

دین اسلام از تو دارد قوت اندر دار کفر

کز بد بیگانگانی آشنایانرا پناه

سعد اکبر خطبه مرنام تو خواند بر سپهر

شیخ اسلامست پنداری اگر پوشد سیاه

تا سپیدی و سیاهی مایه روز است و شب

تا شب و روز پیاپی مایه سال است و ماه

سال و ماه و روز و شب با زینت نام تو باد

منبر و مهر و نگین و خطبه و تیغ و کلاه

ملک افریدون تو داری رفته ضحاک از میان

هست ازین گردنکشان را گوشمال و انتباه

هفت کشور قسم کن بر هفت شایسته ملک

هر ملک در عهد تو تا کشوری دارد نگاه

مررعیت را صبا از لطف طبع و عدل تو

خوش نسیم آید چو با مشک تبت باد هراه

عدل عمر افزا و غم کاه است شاها دیرزی

تا بوی مرطاغیانرا غم فزا و عمر کاه

آه برناید ز حلق خلق در ایام تو

کز تو بی رنجند ورنه از چه پیدا نیست آه

شاه کیهانی ز کیهان آفرین آموز لطف

باز کن باب قبول توبه و عفو گناه

پادشا دریا بود دریای رحمت باش تا

هر مطیع و عامی اندر وی تواند در شناه

چاه کند از سوزن خاطر حکیم سوزنی

تا برآمد یوسف یعقوب مد تو ز چاه

مرد بیدر سوزنی گفتار مدح تست و بس

بی مدیح تو که داند مردم از مردم گیاه

از پس پیری جوانی یافت در نظم سخن

تا جوان آمد بخدمت وقت وقت و گاه گاه

از گزند چشم بد ایزد نگهدار تو باد

تا نیارد کرد کس در تو بچشم بد نگاه

چشم و دل دریا و دوزخ باد بدخواه ترا

تا بود دریا و دوزخ جای نیران و مباه

وقف بادا تا ابد بر تو و بر اولاد تو

ملک و ملک و تاج و تخت و فخر و فر و عز و جاه

شمارهٔ ۱۷۲ - در مدح سلطان اتسز

آنکه روی چرخ را زینت بانجم داد و ماه

داد ملک شرق را زینت بخیل شاه و شاه

شهریار شیردل خوارزمشاه آتسز که هست

در سر شمشیر او پیروزی دین الله

دولتی شاهی که بی کوشش سپهر از بهر او

کرد خالی از خداوند کلاه و تخت و گاه

پیش تخت و ماه او اکنون ز هر جانب رسد

چون کمربندان بخدمت هر خداوند کلاه

شاه مشرق گشته همچون آفتاب مشرقی

تیغ زن پیدا شود هر بامدادان را پگاه

کافتاب از پیش و پس دارد سپاه از اختران

ملک روز از تیغ خود گیرد نه از تیغ سپاه

تیغ تو چون آسمانست آسمان چو تیغ تو

این ز گوهر وان ز کوکب چون کنی نیکو نگاه

آسمان گون تیغت از خون آسمان گردان شود

داشت بتوان آسمانرا از سر تیغت نگاه

آسمان دشمنانت ز آسمانگون تیغ تست

کز بر سرشان برد گردان همیشه سال و ماه

بر تن اعدا ز تیغت گم شود راه گریز

وز فزع جانشان بسوی آسمان جوینده راه

ملک مشرق را هر آنشاهی که او دعوی کند

چون دو بازوی توانای تو یابد دو گواه

ملک خوارزم ایشه مشرق ترا چون مرکبی است

یافته در مرغزار عدل تو آب و گیاه

رایضان بخت تو او را همیدارند رام

از پی عالی رکابت بامداد و شامگاه

همچو دارالملک خوارزم ایشه پیروز بخت

یافت دارالملک تورستان ز اقبال تو جاه

هر دو ملکت را یکی دار ایشه یکتاه دل

کاندرین ملکت کسی را نیست با تو دل دو تاه

خاطب از بالای منبر چون بنام تو رسید

پایه منبر ز رفعت برگذشت از اوج ماه

هرکجا باد مخالف کاه برگی برده بود

از ره عدل تو با صد عذر بازآورد کاه

عدل کن عدل ایشه مشرق که در هر دو سرای

هست نیکو کار عادل را همان عدلش پناه

تا تو در آئینه خاطر نظر داری بعدل

کس مبادا کرده در آئینه عدل تو آه

تا بود دور سپهر آبگون بر گرد و خاک

دشمنانت را در آب دیدگان بادا شناه

شمارهٔ ۱۷۳ - در مدح سعدالملک

بر امیران سخن مدح وزیر پادشاه

واجب آمد چون ز بستان گل برانگیزد سپاه

تا چو گل معنی برانگیزاند از بستان طبع

آنکه باشد مادح صدر و وزیر و پادشاه

خسرو دستار بندان آنکه دارد خسروی

بر خداوندان دستار از خداوند کلاه

تا ز سیر کلک او شب در به پیوندد بروز

کس نگوید بدروز و شب را کان سپیداست و این سیاه

سعد ملک آن محترم صدری که سعدین فلک

پیشکارانند و او بر پیشکاران پیشگاه

ماه تا ماند بزرین نعل راه انجام او

نعل راه انجام او را شکل برگیرد ز راه

هم جمال سعد دولت هم کمال سعد ملک

هست پیدا اندر او کز هر دو دارد اشتباه

زآفرینش مردم و مردم که با هم صورتند

اوست مردم دیگران در عهد او مردم گیاه

ای بدیدار همایون تو شاه شرق را

وقت و ساعت خرم و میمون و فرخ سال و ماه

بر سماع بلبلان می نوش سعدالدوله وار

گر ندیدی جشن سعدالملک سلطان الکفاه

دل بعشق نیکوان در عنبرین زنجیر کش

بند کن در چاه سیمین تا نیندیشد گناه

از گناه اندیشه کی دارد دلی کز بهر او

عنبرین سازند و سیمین نیکوان زنجیر و چاه

زر بلون کاه گشت از ترس روز جشن تو

از تو روز جشن آن بیند که روز باد کاه

جود و احسان تو بی آمیزش آموزش است

هیچ دانا بچه بط را نیاموزد شناه

روی تو آئینه روی مروت دیدنست

جز مروت روی ننماید در او کردن نگاه

سوزنی در شاعری آرنده و وارنده شد

شرط خدمت را بجای و حق نعمت را نگاه

دل چو گاه نقره کرد از فکرت مدح تو زانک

تا سخن چون نقره صافی برون آید زگاه

بنده اندر حق تو دارد صفای اعتقاد

از صفای اعتقاد بنده بداند الله

شمارهٔ ۱۷۴ - در مدح محمد بن یوسف

سری که خلق جهانرا ویست پشت و پناه

امین دین الله است و سعد ملکت شاه

ستوده فخر خراسان محمد یوسف

که چون محمد و یوسف جمال دارد و جاه

اگر محمد و یوسف ندیده اند بهم

کنون ببینند ار اندرو گنبد نگاه

محمد از سر انگشت خود اشارت کرد

مه تمام بدو قسم شد بحکم اله

مه صیام بدو قسم کرد او و گذاشت

بقسم روز بصوم و بقسم شب بصلوه

زنان مصر بریرند دست اگر دیدند

جمال یوسف یکبار بر گذر ناگاه

هزار مرد ستمکاره دست ظلم برند

کنون بعهدش از آن بیم اگر شوند آگاه

اگر محمد اندر مقام محمود است

گناه امت خود را ز حق شفاعتخواه

بنزد خاقان محمود او رعیت را

همی شفاعت خواهد ز گونه گونه گناه

برادرانرا یوسف چو داد گندم و جو

بها گرفت ازیشان بضاعت مز جاه

اگر بضاعت مزجاه پشم و پنبه بود

نبود گندم و جو نیز جز که تخم گیاه

میان تخم و گیاه و میان پنبه و پشم

بسی تفاوت نبود چو عقل بیند راه

بجای گندم و جو او همی دهد زر و سیم

بآشنا و به بیگانه فی سبیل الله

بدل ستاند ازیشان بجای پنبه و پشم

چه شعرهای رکیک و چه فصلهای تباه

از آنچه می بدهد تا بدانچه میگیرد

تفاوتست چو از در کاه تا پر کاه

همیشه تا بمه روزه در مجالس علم

بود درود محمد رونده بر افواه

پس از درود محمد ثنا و مدحت تو

رونده با بر افواه خلق بی اکراه

همیشه تا که بگویند بر چه سیرت بود

نشست یوسف در صدر پادشاهی و گاه

بصدر عزت بادی نشسته چون یوسف

سران ملک بخدمتگرست بر درگاه

به پیش روی تو از امت محمد پیش

نشسته یوسف رویان با قبا و کلاه

شمارهٔ ۱۷۵ - و قال یمدح الوزیر

ای گاه وزارت بتو همچون فلک از ماه

آراسته تا بر فلک ماه نهی گاه

ماه فلک فضلی و شاه حشم جود

رخشنده تر از ماهی و بخشنده تر از شاه

از همت تو ماهی و شاهی است فرودت

چون بندگی از شاهی و چون ماهی از ماه

دین از تو منظم شد چون رشته ز لؤلؤ

چون جنس بجنس آمد و همتاه بهمتاه

عدل و هنر و فضل و فتوت بهمه جای

گامی ننهی الا یا تو همه همراه

تا از قلم کاه مثال تو مثالی

بیجاده نگیرد نشود گیر ابر کاه

هستند ببزم تو کمر بسته قلم وار

بیچاره لبان طرب افزای لقب کاه

از کلک خط آرای تو بی آگهی کلک

با کسوت اهل هنر آید گه و بیگاه

از کرم پدید آید بی آگهی کرم

چندین قصب اطلس و خز و بز دیباه

تشبیه گران سخن آرای بصد قرن

شبه تو نیابند اقران وز اشباه

بر عرصه شطرنج ثنا گفتن تو صدر

من سوزنیم بیدق و صاحب شرف آنشاه

از بحر ثنای تو بشکر نعم تو

ساحل نخوهم یافت بزورق نه با شناه

از آه پدید آید در آینه ها زنگ

دیدیم بسی آینه در مدت کوتاه

از صیقل عدلست ترا آینه روشن

کی زنگ برآرد چو کس از تو نکند آه

نادان زن و مردی که بداندیش تو زایند

آن آیسه تا محشر و این منقطع الباه

تا سال و مه و روز و شب آرد فلک پیر

در دولت برنای تو از قسمت الله

بادا شب تو به ز شب و روز تو از روز

سال تو به از سال تو و ماه تو از ماه

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح تمغاج خان مسعود بن حسن

ماه رجب که هست همایونترین همای

از آشیان فضل خدایست برگشای

پروازش از لوازم پیروزی و ظفر

گسترده سایه بر علم سایه خدای

خورشید خسروان که جهانراست عدل او

همچون چراغ ماه بهر خانه کند خدای

آی است ماه در لغت ترک و شاه ترک

دید از سپهر آینه فام این خجسته آی

هم آی و هم رجب ز شهنشه خجسته شد

تا هم خجسته رو بود و هم خجسته رای

شد مرسپهر راز هلال رجب زبان

تا بر سرای شاه شود آفرین سرای

تا این هلال بدر شود بی گمان شود

تا گوشه سپهر پر از آفرین سرای

شاه سپهر قدر و خداوند تیغ و تاج

تیغش سپهر سیما تاجش سپهر سای

اسبش سپهر جولان رمحش سپهر سنب

بختش سپهر مسند و تختش سپهر جای

طمغاج خان اعظم مسعود رکن دین

سعد اختر و مساعد بتخت و سدید رای

رای سدید و یاس شدید ورا شدند

قیصر بروم رام و مسخر بهند رای

تیغ جهان گشای گهردار شاه راست

در هر گهر نمایش جام جهان نمای

جام جهان نمای بدست شه است تیغ

تیغ ورا ستودی دست ورا ستای

ای دست شاه باکرم بی کران تو

ابر است زفت و بحر بخیل است و کان گدای

شاها قوام عالم بر دست و تیغ تست

بر دست گیر قائمه تیغ جان کزای

تا هیچ سرفراز نیاید بجان خلاص

کو پیش تو نشد بزمین بوس سرگرای

جانرا بآزمایش تیغ اجل برد

هر دشمنی که با تو شود کوشش آزمای

شیران بمرگ دندان خایند چون محرب

گردند مرکبان سپاهت لگام خای

روز گذشته را و شب نارسیده را

بر هم زنی بپویه اسبان بادپای

از عدل دیرپای بود ملک برملوک

عدل تو بر تو دارد ملک تو دیرپای

انصاف شکر نعمت ملک است خسروا

تا ملک میفزاید انصاف میفزای

بزدای رنگ خون ستمکاره را ز تیغ

خود تیغ تست صیقل زنگ ستم زدای

شاید مترس خون ستمکاره ریختن

میزیز بی محابا خوه شای و خوه مشای

بایست عدل تو ملکا خاص و عام را

پیوست ناگسست نه گه های وگه میای

ای سوزنی بمدح شه از بوستان طبع

دم را نسیم ورد طری زن ز خلق و نای

تا شادمان شود ز تو مسعود سعد را

جان در جنان و کالبد اندر حصار نای

جز مدح شاه بیهده گوئیست شاعری

هشتاد سال بس که بدی بیهده درای

گویند و گفته اند که آبستن است شب

وین گفتگوی دانند اهل حدیث ورای

هرشب ز عمرت ای ملک بی عدیل باد

آبستنی که باشد خورشید عدل زای

گر سایه همای برافتد بدشمنانت

چون مخلب عقاب اجل بادجان ربای

گسترده باد سایه طوبی بفرق تو

ماه رجب که هست همایونترین همای

شمارهٔ ۱۷۷ - در مدح تمغاج خان

ای جهانداری که داری بر جهانداران سری

پیش تو جز بندگی دعوی شاهان سرسری

نیستی اسکندر و دارا و اندر ذات تو

شوکت دارائی است و حکمت اسکندری

گر صف آرائی صف آرائی بمیدان نبرد

در سپاه خویش صفداری عدو را صفدری

در امان تو رود آهو گرازان پیش یوز

سایه شاهین بود آسایش کبک دری

روز و شب عدل ترا گویند و انصاف ترا

ای مه هر روزنی وی آفتاب هر دری

گوهر شاه قلج تمغاج خان و رکن دین

از برای قمع اعدا چون قلج با گوهری

خسرو محمود قول و فعل و شان و سیرتی

داور مسعود نام و فال و بخت و اختری

از قراخان حسن تا پادشا افراسیاب

وارث گاه نگین و مهر و تیغ و افسری

تا بود انگشتری را زینت از انگشت تو

آسمان زیر نگین تو بود چون بنگری

دیده اعدای تو چون چشم افعی برکند

گر زمرد پیش اعدا داری از انگشتری

سعد اکبر از فلک ناظر باقبال تو است

تا تو از اقبال خود ناظر بسعد اکبری

فرا فریدونی از آبا و از اجداد خویش

لاجرم چون فرا فریدونی افریدون فری

ملک دینرا شاه ملک آرای حق پرور سزد

تو سزی زیرا که ملک آرائی و حق پروری

دادگستر پادشاهی از ره انصاف و داد

نسپری جز در جنان راهی که اینجا بسپری

عالم از انصاف و عدل تست چون فردوس عدن

ما بفردوس اندریم و تو بفردوس اندری

سایه اوراق طوبی سایه چتر تو شد

از قیاس ای سایه یزدان که تو هم درخوری

در پناه عدل تو چون اهل حضرت برخورند

بس دعا گویند تا از ملک و دولت برخوری

ماه شعبان سایه افکند ای ملک بر ماه صوم

مسرعان در پویه انداز مشرقی و خاوری

تا بماه صوم میمون و همایون روز عید

از مشبکهای شعبان روز و شب را بشمری

گر مه شعبان مه پیغمبر است ای پادشاه

تو مقیم شاهراه سنت پیغمبری

بارگاه این مه تر از اهل خبر آباد کن

کز ملوک و از سلاطین افضلی و اخبری

از مقالاتی که از بهر زه و احسنت عام

شاعران بر خسروان بندند پاکی و بری

مشتری دیدار شاهی هر که دیدار تو دید

خاک پایت را بنور دیدگان شد مشتری

از روان عنصری در خواب تلقین یافتم

کای جهانرا دیدن روی تو فال مشتری

تا برین وزن و قوافی آفرین گفتم ترا

آفرینها میفرستم بر روان عنصری

کسوت مدح تو خوش دوزند خیاطان نظم

چون من اندر وقت معنی میکنم سوزنگری

تا که برخیزد بحکم داور بیچون و چند

از میان خاک و آب و باد و آتش داوری

دیده آبی با دو تن خاکی بد اندیش ترا

سر ز شمشیر تواش بادی و آتش داوری

تا بود محبوب دلها دولت و طول بقا

دولت و طول بقای تو مبادا اسپری

بر جهانداران سری جاوید بادا امر تو

ای جهانداری که داری بر جهانداران سری

شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح صدر جهان

صدر جهان رسید بشادی و خرمی

در دوستان فزونی و در دشمنان کمی

شاه جهان و صدر جهان شاد و خرم است

جاوید باد شاه بشادی و خرمی

ای شاه راز طلعت فرخنده فال تو

در دیده روشنائی و در سینه بی غمی

هستند ناصحانت زنار و نعم غمی

چونانکه حاسدانت ز بار نعم غمی

صدر زمین تواضع و خورشید طلعتی

وز طلعت تو یافته خورشید برزمی

خورشیدی و سحاب چه خورشید و سخا

خورشید جود ذره سحاب سخا نمی

مرامت رسول علیه السلام را

در علم شرع صاحب و صدر مسلمی

عالی عبارت خوش عذب فصیح تو

از الکن الکنی برد از ابکم ابکمی

سلطان ملک دینی و دنیا هم آن تست

چون نیکخواه دولت شاه معظمی

مردم شناس شاهی و نزدیک اهل عقل

مردم توئی و شاه شناسا بمردمی

چون آدمی بصورت و معنی فرشته ای

گوئی که هم فریشته ای و هم آدمی

با آنکه اعلم العلمائی بعلم شرع

فتوی نشان کننده بوالله اعلمی

الله اعلم ار ز تو باش کریمتر

. . . ز علم از همه خلق اکرمی

در مدح تو بصورت تضمین ادا کنم

. . . بیت رودکی را در حق بلعمی

صدر جهان جهان همه تاریک شب شدست

از بهر ما سپیده صادق همی دمی

بینند جسم را و نه بینند روح را

بینیم مرترا که تو روح مجسمی

کردند قصد جسم تو و روح تو بسی

آهوئی و فزرمی و کرکوتی و رمی

بگرفتشان زمین و زمان کرد خاکسار

تو همچنان عزیز و شریف و مکرمی

تا جای گنج قارون ایشان فرو شدند

تو برشده بطارم عیسی بن مریمی

ایوان تو زطارم پیروزه فلک

بگذشت از آنکه صاحب ایوان و طارمی

در جویبار سنت و در باغ علم شرع

چون سرو راستی چو بنفشه همی غمی

طاوس وار در چمن فقه و باغ علم

زینسو همی خرامی و زانسو همی چمی

از حشمت تو بی ربض و خندق و سلاح

سد سکندر است بخارا ز محکمی

اسلاف تو برحمت حق حامی ویند

بی زحمت پیاده و سرهنگ دیلمی

حق کی گذاشتی که بخارای چون بهشت

ویران شود بجمله مشتی جهنمی

شمس حسام برهان دانی که تو که ای

درد بخاریان را درمان و مرهمی

در حضرت سمرقند از فر پادشاه

شاهنشه ائمه دین فخر عالمی

تدریس تو دعای شهنشاه اعظم است

تو خاص دوستدار شهنشاه اعظمی

تا چرخ تیز دور ز دوران نیارمد

باید که از دعای شهنشه نیارمی

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح رضا بن عمر بن محمد الحسنی

دلم به عشق بتی را همی‌کند شمنی

که بر بتان به نکوئی کند همیشه منی

بتی که زلف چو قیر از بدوش پر شکند

کند به تبّت و قرقیز کاروان شکنی

شکست قیمت مشک و گل و سمن به سه چیز

به مشک جعدی و گل خدی و سمن ذقنی

به نار و نارون اندر فکند زردی و خم

به ناردانی رخسار و قد نارونی

دلی که سهم و سیاست ز شیر بارز بود

ربود آهوی چشمش ز پر فریب و فنی

به روز و شب دل و چشمم ز عشق و صورت او

به بی‌قراری درمانده‌اند و بی وسنی

بمستمندی و بیچارگی شدم مشهور

چنانکه یار بطیره گری و طعنه زنی

کنار و بوسه بصد جهد و حیله یابم ازو

از آن نحیف میانیش و کوچکی دهنی

همی نیابم ازان هست نیست دولت او

تمام بهره ز خوش بوسگی و خوش سخنی

بلب عقیق و بدندان سهیل را ماند

نگار من که بیا کیست لؤلؤ عدنی

تو لؤلؤ عدنی دیده ای که او دارد

بگوهر یمنی در ستاره یمنی

بدان ستاره و گوهر همیشه بوسه دهد

بر آستانه فرزند سید مدنی

گزیده سید سادات افتخارالدین

رضای بن عمر بن محمد حسنی

یگانه ای که دو گیتی بر او شدند گوا

بنیک نامی و فرخ دلی و پاک تنی

جمال انجمن آل مصطفی علی

مصدری که جمال زمینی و زمنی

زمانه با حشم خشم تو ندارد تاب

بپیش حلم تو جرم زمین سزد مجنی

سرشت ذات تو از فضل و قطنت است و جهان

چو تو ندیده مرفاضلی و با فطنی

ز امتحان تو اهل هنر شده عاجز

هنر نموده بتو عاجزی و ممتحنی

چو فضل خود بنمائی سبک مقر آری

بنکته ای همه مردان مرو را بزنی

بباغ مکرمت اندر دو صنعت است ترا

نهال جود نشانی و بیخ و بخل کنی

همه نهاد تو و رسم و سان و سیرت تو

ستودنی و ستوده است سری و علنی

در آفرینش تو آفرین ذوالمنن است

سزاست بر تو بدن آفرین ذولمننی

ز نسل شیر خدائی و با تو دشمن تو

چو روبه است بر شیر شرزه عرنی

پناه جوی شود پیل با مهابت تو

چو عنکبوت کند گرد خویش جامه تنی

چنان غرور دهد دشمن ترا گردون

که ماهتاب بگیرد بنرخ پیرهنی

کسی که پیرهن کین تو فرو پوشد

جهان چگوید گودی باو زهی کفنی

بآخر از همه گیتی بنام دشمن تست

در سرای تو گیرد وطن ز بی وطنی

شکوه و توش تو و حشمت ترا چه زیان

ز گفتگوی دو سه خاکپاش گولخنی

بنفشه چمن بوستان جاه و شرف

توئی و دشمن جاه تو سبزه دمنی

بسبزه دمنی دل گرای کی گردد

کسی که یابد بوی بنفشه چمنی

دلی که مهر و هوای تو اندر او نبود

در او چه دین خدای و چه کیش اهرمنی

اگر بجان بخرد دشمن ترا عاقل

ز روی تو بخجالت بود ز کم ثمنی

کسی که جاه جهانی بخویشتن گیرد

کند بخدمت صدر تو خویشتن فکنی

نه بیند از همه آل نبی همال تو کس

تو هم نبینی بر کس همال خویشتنی

حسود جاه تو در چاه محنت است و حزن

بسر نیابد تا جاودان ز بی رسنی

شمارهٔ ۱۸۰ - در مدح محمد بن محمد الهروی

ایا ستوده بتو خانواده نبوی

جهان گرفته برأی صواب و عام قوی

توئی بحق شرف دین کردگار جهان

نه دین بود نه شرف هر کجا که تو بنوی

اجل سید عالم سپهر جاه و شرف

محمد بن علی بن محمد الهروی

بزرگوارتر از تو ندید کس بجهان

بزرگوارتر از تو توئی و باز توی

جهان پیر کهن گشته ز کار شده

بدولت تو جوانی گرفت باز و توی

اگر بر آدمئی صد زبان پدید شود

زصد زبان همه مدح و ثنای خود شنوی

شبی که از تو فقیری دو صد غنی نشود

بروز ناری تا بامدادو کم غنوی

غریق من احسان بی شمار تواند

بزیر منت باری مدان که تو گروی

پیمبری بسخا گر کسی کند دعوی

زدوستی سخا شاید ار بر او گروی

زرای تو همه کس بر ره سواره روند

زرای خویش تو هم بر ره صواب روی

منازعان تو هرچند طاعن و قریند

بنزد اهل خرد جمله طاغیند و غوی

اگر ترا بجهان بیعدد عدوست و امت

بگاه کینه قویتر ز صد جهان عدوی

منازعان تو نار عداوت افروزنت

ز بخت تو همه بر نار خود شوند شوی

گرفته اند نکوخواه و بدخواه تو مدام

یکی طریق هلالت یکی طریق سوی

عدوت با تو برابر بود باصل و نسب

اگر برایت باشد کلیم با شطوی

کسی که با تو دم اتحاد و صدق نزد

اگر چه هست و حد یکی است با ثنوی

ثنا و مدح تو بر سوزنی فریضه شده است

ز اعیاد تو با فخر تخمه نبوی

همیشه تا که شناسند اهل حکمت و شرع

صحیح را زسقیم و ردیف را زروی

هزار شاعر استاد باد مداحت

چو بحتری و جریر و چو اصمعی لغوی

شمارهٔ ۱۸۱ - در مدح وزیر

ای صاحبی که بروز را صدر و سر توئی

فرخ وزیر داد ده دادگر توئی

نام عمر ترا و ز همنامی عمر

در سیرت عمر چو عمر نامور توئی

نام عمر بعدل و سیاست سمر شدست

امروز هم بعدل و سراست سمر توئی

از عدل او بگرد جهان جز خبر نماند

واکنون عیان کننده این خوش خبر توئی

در مذهب تناسخ اگر راستی بدی

گفتی هر آنکه دید ترا کان عمر توئی

چون خلق را بداد عمر دل نهاد کیست

شاید گران یکی نبود چون دگر توئی

از عدل تو خلایق در خواب رفته اند

وز حرف عدل اندر خالق سهر توئی

اسلام را بلاد و کور بی نهایت است

تیمار دار جمله بلاد و کور توئی

بی تو جهانیان همه بیروح صورتند

از بس بزرگواری روح صور توئی

بر جان آنکسی که بجان کسی ازو

اندک ضرر رسیده تمامی ضرر توئی

از گونه گون هنر دل تو گنج گوهر است

واندک هنر خریده بگنج گهر توئی

گنج گهر توئی و زاحسان و مردمی

گنج گهر دهنده بمرد هنر توئی

از یک بدست کلک مظفر بوقت کار

بر صد هزار خنجر و تیر و تبر توئی

آشوب و شور و فتنه و شر هر کجا که خاست

آرام شور و فتنه و آشوب و شر توئی

گنج و ولایت و حشم پادشاه شرق

اینها همی که برشمرم سربسر توئی

گر شاه مرترانه پسر هست چون پسر

ور شاه را پدر نه توئی چون پدر توئی

لابد که شاهرا پدری او ترا پسر

او مشتهر بدان و بدین مشتهر توئی

از تیغ پرورنده شغل پدر شه است

وز کلک پرورنده ملک پسر توئی

صاحبقران ستاره شمر جز ترا نهاد

صاحبقران بر غم ستاره شمر توئی

آنکس که پیش همت و دست جواد او

گردون زمین نماید و دریا شمر توئی

از حلم و از تواضع و از جاه و از شرف

گردون سرکش وز می بارور توئی

جانهای سرکشان چو فدای تن تو است

ایشان تنند جمله بران تن چو سر توئی

هر کس ندیده شکل قضا و قدر بچشم

از عزم و جزم شکل قضا و قدر توئی

بر مسند و سریر وزارت بفر و زیب

چون بر سپهر طلعت شمس و قمر توئی

زین پیش فروزیب بد از مسند و سریر

واکنون سریر و مسند را زیب و فر توئی

نزد رعیت و حشم پادشاه شرق

صدر ستوده خصلت نیکو سیر توئی

تیر از کمان ظلم چو انداخت ظالمی

تا بر ستم رسیده نیاید سپر توئی

کاریگر است تیر سحرگاه عاجزان

بخ بخ ترا که رسته ز تیر سحر توئی

گردون بشرم سیر کند بر سر تو زانک

از پای قدر و همت گردون سپر توئی

طوبی است در جنان شجر و این خجسته ملک

امروز چون جنان و چو طوبی شجر توئی

اولاد و اقربای چو برگ و بر تواند

بروی ستوده برگ و پسندیده بر توئی

کس نیست در زمانه که در سایه تو نیست

ای چون درخت طوبی طوبی مگر توئی

تا مستقر طوبی خلد است خلد باد

هر مستقر که ساکن آن مستقر توئی

هرگز مباد سایه عمرت گذشته زانک

طوبی توئی و سایه نابر گذر توئی

خیر البشر شفیع تو بادا بروز حشر

کامروز خیر امت خیرالبشر تویی

شمارهٔ ۱۸۲ - در مدح وزیر صدر جهان

ای صاحبی که صاحب صاحبقران توئی

وندر جهان کسی بهست از جهان توئی

صدری کز او نبازد خلق جهان توئی

بدری که او بنازد بر آسمان توئی

اندر بر سعادت و اقبال دل توئی

وندر تن مروت و انصاف جان توئی

مر در و گوهر شرف و احترام را

امروز در حقیقت دریا و کان توئی

همنام خویش را ز ره داد بی شکی

هم راز وهم طریقت و هم رسم و سان توئی

از دین پاک و سیرت نیکو و خلق خوب

بنیاد خیر . . . صلاح و امان توئی

در محفل سران و بزرگان روزگار

صدری که نام صدری زیبد بدان توئی

ملک دو پادشا چو دو بستان بفر تست

یک سر و سایه دار بدو بوستان توئی

دارد خلایق از رمه بی شبان نشان

تیمار دار این رمه بی شبان توئی

نام و نشان داد ندادند بی تو کس

امروز داد ورز ز نام و نشان توئی

بر هیچ خلق فتنه نینگخته است دهر

باشد بر او دست که فتنه نشان توئی

از جود بی نهایت و از فضل بی قیاس

رشک روان حاتم و نوشین روان توئی

از فتنه آسمان بزمین برزدی اگر

معلومشان نبودی کاندر میان توئی

محبوب هر دلی توئی اندر میان خاک

مذکور این سبب را بر هر زبان توئی

فرزندوار خلق جهانرا بپروری

گوئی که خلق را پدر مهربان توئی

اقبال و بخت و دولت باشند همنشین

آنرا که همنشین بشراب و بخوان توئی

وآنرا که تو شدی بنمک میهمان همی

هم مرو بجاه و شرف میزبان توئی

والا جلال دین شرف اهل بیت را

هم میزبان فرخ و هم میهمان توئی

دل شادمانه دار و نشاط و طرب گزین

کاندر خور نشاط و دل شادمان توئی

بادا بنیک بختی جاوید زندگیت

کز نام نیک زنده تا جاودان توئی

شمارهٔ ۱۸۳ - در مدح وزیر

ماه رجب فرخ و نوروز جلالی

گشتند قرین از قبل فرخ فالی

فال همه عالم شود از هر دو مبارک

گیرند اگر خال خود از صدر معالی

صدری که همه ساله بیننده او بر

فرخنده بود روز چو نوروز جلالی

والا پسر صاحب عادل که پدر وار

شد بر هنر و ملک هنرمندی والی

فرزانه ضیاء الدین کز همت والا

خورشید فلک را نپسندد بهمالی

بیش از عدد آنکه بود ذره خورشید

بخشد بکمین سائل خود درو و لآلی

آید بر هر کس که بدو کرد تولا

از بخشش او نعمت و دولت متوالی

حالی بر او هر که درآید بسوآلی

آسوده دلی یابد و حالی و مآلی

افزون بود از اختر گردون بشماره

آنچ از کف او ماحضری باشد و مالی

از همت او هیچ عجب نیست گر آید

از همت او شوئی و از چرخ عیالی

ای از شرف و رتبت خاک قدم تو

گردون برین سافل و درگاه تو عالی

داد است ترا رفعت و عز و شرف و قدر

کت در خور آن دید خدای متعالی

از خدمت درگاه تو عالی شود آنکس

کز مهر و هوای تو دلش باشد عالی

بدر فلک فضلی و در هر هنر و فضل

انگشت نمای همه عالم چو هلالی

نی نی نه هلالی تو که بر چرخ فضایل

چون شمس و قمر زینت ایام و لیالی

خلق همه عالم ز تو با نفع و منالند

بر عالمیان عالم نفعی و منالی

از جاه تو و مال تو در دهر کسی نیست

ناکرده بحاصل غرض جاهی و مالی

بس کس که بمال تو کند دوست نوازی

بس کس که بجاه تو کند دشمن مالی

گردون نسگالد بجز از نیک تر زیرا

اندر دل تو نیست بجز نیک سگالی

ذات تو باوصاف محاسن محکی است

وز جمله اوصاف مساوی متعالی

از نیک فعالی است همه خلق ستوده

باز از تو ستود است همه نیک فعالی

مثل تو کسی نیست بعالم ز بزرگان

زان کز پدر خویش پذیرفته مثالی

طبع خرم صاحب عادل بتو فرزند

چون روضه خلد است و تو در روضه نهالی

هنگام بهار است و نهال اکنون بالد

زیبد که در آن روضه فرخنده ببالی

زان روضه فرخنده نهالی که ببالا

باشد بر و برگش همه فرخنده خصالی

تا روضه خلد است و در او رسته نهالی

آن روضه مباد از تو نهال آمده خالی

تا سال و مهی آمدنی باشد بادت

فرخ سر ماهی و خجسته سر سالی

عیش تو خوش و ناخوش ازو عیش معادی

کار تو نکو وز تو نکوکار موالی

شمارهٔ ۱۸۴ - در مدح سعدالملک

هم بجمال و کمال و هم بجوابی

کس بپدر ماند اینچنین که تو مانی

هر که ترا دید سعد دولت پنداشت

گرچه نماندست وی تو دیر بمانی

آینه سعد دولت است جمالت

آمده در تو ازو پدید نشانی

بروی مانی بهر کجا بنشینی

گوئی آنجا مثال وی بنشانی

هر که نظر در تو کردمی بنماید

در تو خیال پدر چو واحد و ثانی

بهر جمال پدر مثال تو بر تو

هر نظری خواند نیست سبع مثانی

نامد از تو امان بدی بجهان کس

جز تو نبودی حقیقتی و گمانی

آب گهر برد گوهر سخن تو

و آبروی در کلام تو ز روانی

هست پدیدار تو امان فلک را

از جهت خدمت تو بسته میانی

از ره تشبیه تو امانی گوئی

با پدر خویش مانی و تو امانی

صورت و معنی توئی بصورت و معنی

نام ورا زنده دار تا بتوانی

از تو جهان ای جهان بصورت و معنی

هست مزین تر از صور بمعانی

چون پدر و جد بخلق و بخلقت

پاک سرشت و ستوده خصلت و شانی

سیرت و سان و سرشت و خلقت و خلقت

هست پسندیده تر از آنکه تو دانی

چشم خرد را ز بس شریفی نوری

جسم هنر را ز بس لطیفی جانی

حشمت توقیع تست ملک سلیمان

امر ترا رام گشته انسی و جانی

دولت تمغاج خان عالم عادل

داده ترا بر سر وزیران خانی

حاسد جاه ترا ز حیرت و غیرت

سینه چو آتشکده است و دیده خانی

تیرگی کلک مصری دو زبانت

به ز فروغ دو رویه تیغ یمانی

شاه بتیغ دو رویه ملک ستاند است

داده بکلک تو تا کند دو زبانی

از دو زبان کلک خود چو تیغ دو رویه

داد دهی خلق را و دادستانی

صدر رفیع تو برترین مکانست

تو متمکن ببرترین مکانی

کف ترا کان و بحر خوانم چون هست

در کف راد تو وصف بحری و کانی

از کف راد تو در و گوهر گیرند

این بثناگوئی آن بمدحت خوانی

خوان مدیح تو سوزنی خوهد آراست

چاشنی است این قصید و سرخوانی

از تو دعا و ثنای تو ابدالدهر

بادا نامنقطع چو سیر سوانی

بخت جوان تو سوزنی را داده

از پس پیری جمال و فر جوانی

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح علی بن احمد

چو تیر غمزه بناز و کرشمه اندازی

نشانه از دل مسکین من کن ای غازی

نخست با تو بالبازی اندر آمده ام

چو دل نماند تن در دهم بجانبازی

مرا چو جان بباری شد است قربانت

بود همیشه رو اگر بجان من تازی

گهم بغمزه زهراب داده خسته کنی

گهم ببوسه بیجاده مرهمی سازی

چو هیچ زخم تو ایدوست بی نوازش نیست

مرا بغمزه بزن تا ببوسه بنوازی

هزار عاشق داری و من هزار و یکم

بمن نیائی و زانان بمن نپردازی

یگانه ای بنکوئی یگانه ایم بعشق

همیخوریم غم عشق تو بانبازی

مرا بعشق تو طشت ای پسر زبام افتاد

چه راز ماند طشتی بدین خوش آوازی

خوش است عشق تو گو آشکار یا راز است

خوش است با توام از آشکار با رازی

بچاره سازی با خصم تو همی کوشم

که مروزی را افتاده کار با رازی

سپر نیفکنم از خصم تو همیکوشم

که خصم نبود بی طاعتی و طنازی

چو مشک عشق تو غماز من شد ای دل و جان

بدیع نبود از عشق و مشک غمازی

خبر بمجلس ممدوح من رسید که تو

چگونه بر دل مداح او همی تازی

سپهر فخر و علا افتخار دین که بدو

کند تفاخر دین پیمبر تازی

ز چرخ صید کند نسر طایر و واقع

عقار غمت او از بلند پروازی

ایا بزرگ و سرافراز مهتری کت نیست

نه در بزرگی یار و نه در سرافرازی

نسیم خلق تو از آهوان تاتاریست

سموم خشم تو از کژدمان اهوازی

بطبع پاک زیادت کننده خردی

بکف راد زین بر کننده آزی

مهیب تر ز هژبری بروز زرمی و باز

لطیف تر ز غزالی ببزم بگمازی

نیاز دیده بروی تو باز کرد از آنک

نیاز دیده نئی پروریده نازی

بنیک نامی مشهور گشتی و معروف

از آنکه با کف رادی و با در بازی

سخای حاتم پیش سخای تو زفت است

نبرد رستم پیش نبرد تو بازی

همیشه غالب و قاهر بوی باعدا بر

مگر که اعدا کبکند و تو مگر بازی

بمدح تو سخن من بهفتمین گردون

رسید بی رسن از چاه هفتصد بازی

هزار سیخ بیکدست اگر بدست آری

بدست دیگر هم در زمان براندازی

بنزد تو همه اعزاز اهل دانش راست

که اهل دانشی و مستحق اعزازی

هزار سال ترا عمر باد در اعزاز

که گر شمار غلط گردد از سر آغازی

شمارهٔ ۱۸۶ - در مدح عمید احمد

من ندارم باور ار گوئی که به زانسان پری

روی آن زیبا پسر بین تا بود زینسان پری

در جمال آن پسر بنگر که اندر روی او

خیره ماند آدمی و عاجز و حیران پری

با پری گر گوی نیکوئی بمیدان بفکند

گوی و چوگان بفکند بگریز از میدان پری

ایکه اوصاف پری دانی جمال او به بین

تا بود ماننده دیوار آن جانان پری

قامت چون سرو بستانست جانان مرا

نیست از قامت چو سرو بوستان ایجان پری

سروچون ماند بقد آن نگارین بیشتر

در میان سرو بستانی کند اوان پری

درو مرجانست دندان و لب جانان و نیست

با لب و دندان همچون در و چون مرجان پری

گوی سیمین دارد و چوگان مشکین آن پسر

با چنین گوی و چنین چوگان کند جولان پری

درو مرجان لب و دندان او را هر زمان

بندگی خواهد نمودن از بن دندان پری

با چنین گوی و چنین چوگان بمیدان نبرد

بفکند گوی از جمالت بشکند چوگان پری

گر پری زانسان بخوبی نه بدی هرگز بدی

سالها متواری و پنهانی از انسان پری

آن پری کوهست پیدا نیست زانسان خوبتر

چشم انسان خیره ماند در جمال آن پری

آدمی پنهان شود همچون پری از شرم او

بر خلاف آنکه گردد زآدمی پنهان پری

هست برهان آن پری را کآدمی صورت شود

ور چنین گوئی ندارد هرگز این برهان پری

اینک اینک چون غلامان عرصه می خواهد زدن

عارض خود پیش صدر عارض غلمان پری

خواجه عالم حکیم عارض احمد آنکه او

فخر انسانست و او را میبرد فرمان پری

صف زده بینی پری رویان به عرش تخت او

چون سلیمانست گوئی خواجه و ایشان پری

مجلس او همچو بستان سلمانست باز

صف کشیده پیش او چون سرو در بستان پری

هر پری کز امر او بیرون شود شیطان شود

چون درآرد سر بخط او شود شیطان پری

خدمت او تاج دارد بر سر ایمان خویش

گر زدینداران همی دارد درست ایمان پری

چون پری بینم به پیش خدمتش گردد یقین

کافریدست از برای خدمتش یزدان پری

تا چو خلق او بگیرد بهره از بوی خوشش

گاهگاهی آدمی را زان کند نقصان پری

کرد پیمان خواجه تا شعری برآرم در دریف

من ردیف شعر خود کردم بدان پیمان پری

هست انسان بنده احسان درست است این سخن

او زانسان پیش دارد بنده احسان پری

جان و انسان بنده فرمانبرش بادا مدام

تا بتازی هست انسان آدمی و جان پری

شمارهٔ ۱۸۷ - در مدح وزیر گوید

ای بر سریرِ دولت و اقبال مُتَّکی

مخدوم بی‌خلافی و ممدوح بی‌شکی

والا وجیه دین که سپهدار شرق و غرب

فخر آرد از تو نایب فرزانهٔ زکی

بر تیغ اوست تکیه‌گه شغل کلک تو

مردان تیغ شده بر کلک متکی

میدان فضل و مرکب اقبال در جهان

همتای تو سوار نبیند به چابکی

با جود کف راد تو آید گه عطا

بسیاری سخاوت حاتم به اندکی

در جود بر زیادتی از معن زائده

در فضل فضل داری بر فضل برمکی

فضل از نژاد برمک آتش‌پرست تو

تو از نژاد مهتر دین وز علی زکی

در علم با زمین مطبق برابری

در قدر و جاه بر ز سپهر مُشَبَّکی

تا لوح آسمان چک ارزاق خلق شد

تو خلق را به مردی مضمون آن چکی

روزی ز آسمان به سر کلک تو رسد

تا تو به سیر کلک ببخشی به زیرکی

گر سایه کف تو درافتد به ممسکی

در زمان بیفتد ازو نام ممسکی

صد یک از آنکه تو به کمین شاعری دهی

از بلعمی به عمری نگرفت رودکی

پیری ز راه عقل و جوانی ز روی بخت

وندر بساط لهو به کردار کودکی

چون کودکان ز دایه و مامک ز بخت خویش

دیدی نشان دایگی و مهر مامکی

چونان که . . . و شیر مکد طفل نازنین

تو شهد و شیر دولت و اقبال می‌مکی

تا بر تو برگ گل نزند دست روزگار

بختت بپروراند در ناز و نازکی

دولت رکاب بوسه دهد گاه بر نشست

چون داغدار مرکبت آرند بیرکی

آن دیده را که در تو نظر باشد از حسد

روید به جای هر مژه‌ای تیر ناوکی

از روزگار خلق شکایت کند به تو

وز تو به روزگار کسی نیست مشتکی

هستند سروران به جهان صد هزار پیش

از فضل و از کرم تو سر و صدرِ هر یکی

در زیر بار منّت تو هست یک جهان

شرح و بیان به کار نیاید که کی و کی

دولت ز مهتر متهتک جدا بود

از تو جدا مباد که بس بی‌تهتکی

تا جنت است و دوزخ باشد هر آینه

این مسکن موحد و آن جای مزدکی

اندر دل حسود تو باد آتشی زده

چون آتش جهنم با سهم مالکی

از خرمی و لهو دل پر نشاط تو

همچون جنان و پیش تو رضوان بر اندکی

هرگز مباد بر تو فَذٰلک شمار عمر

کاندر شمار فضل و کرم بی فَذٰلکی

چونین قصیده گفت به زیبایی ادیب

اندر حق امیر سماعیل گیلکی

هست این جواب شعر به زبانی آنکه گفت

یارب چه دلربای و فریبنده کودکی

شمارهٔ ۱۸۸ - در مدح دهقان اجل عمیدالدین

سرو سیمین من ای من ز غمت زرین پی

دل من با تو چرا چون دل تو با من نی

آن سرافرازی چون سرو تو با من تا چند

وین چونی بی تو تهی دل بدن من تا کی

چون نی تافته ام پی سپر ای آخته سرو

بر دل باخته ام چند نهی تافته نی

گر بنی نقش کنم شکل تو بر تخته سرو

تخت کی گردد آن تخته و آن شکل تو کی

تا درآئی چو یکی سرو بمیدان نشاط

در یکی جام چونی برده سبک ریخته می

تا به بینم ترا وز توبه نی نقش کنم

سرو بالای سلیمی و نکو روئی می

نی گویا بلب آری و چو بلبل بدمی

تا بگویم ز سهی سرو تو نی ناطق حی

سرو چه کز لب او گویا گردد نی خشک

کس نشانی ندهد جز تو بصد برزن و جی

سرو بسیار به از نی بهمه جای ولیک

هست یک نی که به از سرو کدامست آن نی

نی دهقان عمید است که صد میدان سرو

آید از ریشه برون و برهش گردد پی

سرو بستان سخا کز نی ککلش بعطا

نامه جود و سخا طی شد بر حاتم طی

سرو آزاده باغ نسب و فرخزاد

که نیش فرخ پیکی است ز سر ساخته پی

آنکه در سرو و نی از سبزی و زردی است بود

از کفش جود و سخا رسته چون خون در رگ و پی

آنکه چون سرو زره دارو چو نی تیغ زنند

حشم داد یک عا . . . بر دشمن وی

صورت شیرین اش نقش کند بر تن سرو

از دل تیره دواتی چو دل این اوی

سرو اگر یابد آب از نی شیرین خط او

بدل کندر زاید شکر از سرو چو نی

سر نی سبز شود در مه دی چون سر سرو

گر ز سرسبزی او یاد کند نی در دی

نی او سیر چو بر سرو روانش دل

بوستان هنر آراید چون صاحب ری

حاسد جاهش اگر تازه چو سرو است بآب

زود گردد چونی از نار هبا و لاشیئی

از سر نی که میان بسته فراش و بست

سرو اگر بوسه دهد گردد آزاد زعی

طبع من رود نی است آب ده از مدحت تو

وندرین شعر نی و سرو خورند آب از وی

تا ببستان و نیستان گذرد بر نی و سرو

نور خورشید بر آنجمله که تاریکی حی

رخ اعداش چو نی باد و سرش باد چو سرو

سال عمرش بعدد باد فزون از الفی

ناصحش باد سرافراز چو در بستان سرو

حاسدش پای فرو گل شده چون نی دردی

شمارهٔ ۱۸۹ - در مدح سری بن السری

ای سرافرازی که هستی تو سری بن السری

جز سری بن السری نبود سزاوار سری

سرور برااصل و گوهر برترین سرمایه است

مردم بی اصل و بی گوهر نیاید سروری

سروری چون عارضی باشد نباشد پایدار

پای دارد سروری بر او چو باشد گوهری

تا ترا از آسمان آمد حمید الدین لقب

این لقب بر هیچکس نامد بدین اندر خوری

آسمان زیر نگین تست بر اعدای تو

تنگ پهنای زمنی چو حلقه انگشتری

مشتری دیدار صدری ناصرالدین زان قبل

تا برویت فال گیرد شد بجانت مشتری

صرالدین را جهان خوانم پس آنگه گویمت

ای جهان را دیدن روی تو فال مشتری

از محمد نام و خلق خوش بتو میراث ماند

گر بشایستی بماندی هم بتو پیغمبری

در کفایت بی نظیری در مروت بی عدیل

در سخاوت بی همالی در سخن بی یاوری

عالم و عامل بدرگاه تو رو آورده اند

این بشاگردی کند اقرار و آن بر چاکری

چاکران تو همه فرماندهان عالمند

ای همه فرماندهان پیش تو در فرمانبری

تا سخن پرور بوی از صاحب رازی بهی

تا سخا و از سخن پیش تو گشتندی بری

نام هر دوزنده داری و توانائیت هست

تا سخن را پرورانی و سخا را گستری

بر زبانی بر تو از دانش دری را برگشاد

تا بهر در میخرامی کش تر از کبک دری

همچو من شاعر بباید تا چو تو ممدوح را

از ره درهای دانش خوانده یار و هر دری

کف و در فرمایمت چون تیغ احسان برکشی

سینه بدره کفی و زهره زفتی دری

ساحری باید نمود مرمرا در مدح تو

کاندرین باره تو از هر ساحری ساحرتری

آنچه اندر یک دو بیت از صنعت شعری مراست

نیست اندر جمله دیوان شعر عنصری

در ثنای تو سخن پروربوند اهل سخن

تا تو از دست سخا اهل سخن را پروری

وه من مدح و آب زندگانی اندر او

زنده نامی حاصل آید چون بدو در بنگری

عنبر از هم برگشاید چرخ از اقبال تو

گر نگردد بر ره رای تو چرخ چنبری

تا بود گردان بگرد خاک آسایش پذیر

چنبری گردو بی آسایش نیلوفری

همچو چنبر باد چفته همچو نیلوفر کبود

حد و خد حاسدت از رنج و از بد اختری

خلق عالم از تو برخوردار و خواهان از خدای

تا تو از اقبال و از بخت و جوانی برخوری

شمارهٔ ۱۹۰ - در مدح اطهر بن اشرف بن بوعلی

ای که در ملک سیادت خسرو دریا دلی

مفخری بر عترت مختار بی آل ولی

هر حدیث از لفظ تو دریست از دریای لفظ

از دل دریا برآید در تو دریا دلی

زینت آل حسین بن علی المرتضی

میر میران اطهر بن اشرف بن بوعلی

بوعلی از اشرف و اشرف ز تو نازد بحشر

پیش مختار و علی آن شاه کافی و ملی

آن علی کو عمر و عنتر را بزخم ذوالفقار

سر جدا کرد از قفا همچو ترنج آملی

آنعلی کاندر مصاف صد هزاران خصم خواست

هر یکی چون رستم دستان و زال زاولی

آن علی را از نژاد بوعلی اندر جهان

نیست همتای تو فرزندی بوالله العلی

گر کسی گوید که همتای تو دیدم سیدی

هم ترا دیده بود وان دیده دارد احولی

صدر و بدر مرسلان بدسید آخر زمان

تو بنسبت صد رو بد عترت آن مرسلی

سید اول وی است و سید آخر وی است

سید آخر وئی گر آخری یا اولی

گر کند با تو کسی دعوی بصاحب گیسوئی

گیسو از شرمت فرو ریزد پدید آید کلی

خرمی هر محفلی از صدر آن محفل بود

خرم آن محفل که تو صدر و سر آن محفلی

محسن و مجمل بود در خور بمدح و آفرین

آفرین بر تو که تو هم محسن و هم مجملی

تیز رو باشد بسوی راه دوزخ روز حشر

هرکه اینجا در ره مهرت رود با کاهلی

منت ایزد را که من باری نیم زان کاهلان

کاهلی آن ره بود یا خارجی یا حنبلی

گر مرا آئینه خاطر شود زنگار گیر

زنگ برخیزد چو از مدح تو سازم صیقلی

منزل آل ولی الله اعلی منزل است

وز همه آل ولی الله اعلی منزلی

دین حق را از کمال جاه تو قوت فزود

گر کمال الدین لقب داری که نی بر باطلی

آن کمال الدین توئی ای اطهر اشرف نسب

کز همه عالم بگو هر اشرف و اکملی

پیش حلم و جود تو هرگز نیارد کرد جز

کوه جودی ذرگی دریای قلزم جدولی

آفتاب جودت از نور افکند برمد خلی

در زمان چون سایه بگریزد ز طبعش مدخلی

شکر حنظل زکین مهر تو پیدا شدند

بر موالی شکری و بر معادی حنظلی

خار و گل دارند نعت عنف و وصف لطف تو

تا ولیرا بوی بخشی و عدو را دل خلی

شاعران از هر طرف نزدیک تو شعر آورند

من بصدر تو خموش این نیست جز از تنبلی

وحی منزل بود مدح جد تو از آسمان

تو چو جد خود سزای مدح و وحی منزلی

گر بدانم کز ثنا و مدح من خوشآیدت

در ثنای او نخواهم کرد هرگز کاهلی

ور بدان کز طبع من زاید بوی راضی رسد

کاروان بر کاروان و خنگلی بر خنگلی

حاصل آندان گر پسند آید ترا اشعار من

یکدم از گفتن نیاسایم بود بی حاصلی

جویم از درگاه تو مر خویشتن را آبروی

همچو از درگاه هرون بو سحاق موصلی

باد درگاه تو دایم جایگاه اهل فضل

گرچه در هر فضل از هر اهل فضلی افضلی

شمارهٔ ۱۹۱ - در مدح دهقان غازی

سپهر برین را همه بر سرفرازی

شد از همت و قدر دهقان غازی

کنون همچو بازیگران گاه کشتن

کند همتش را همی بندبازی

بود کهتری آرزو مهتران را

که او رای دارد بکهتر نوازی

نیاز آور و هر که یک روز پیشش

بماند همه عمر در بی نیازی

ایا سرفرازی که از خلق نیکو

بر احرار شاید که تو سرفرازی

ز خلق خوش تست شرمنده دایم

چه مشک تتاری چه بان حجازی

ز تو خلق پرورده عز و نازند

که تو اصل سرمایه عز و نازی

پدر از تو فرزند نازد ترا هم

چنان باد فرزند کز وی نیازی

بکم شاعری آن دهد کف رادت

کی محمود غازی به مسعود رازی

یکی ترک تازی زبان آمدستم

به مهمان بی عشرت و عیش و بازی

به ترکی و نازی بر او علم گفتم

سر اندر نیارد به ترکی و تازی

به سیم و بمی کرد خواهم من امشب

بر آن ترک تازی زبان ترک تازی

گرانی به صدر تو آوردم امروز

که تا کار مهمانی ما بسازی

به دریای آن سرو نازنده بالا

کف راد خود را سوی کیسه بازی

گرامشب گشاده شود حصن آب بت

کنم باز فردا به پشتت غمازی

درازی این قصه کوتاه کردم

همه در بقای تو بادا درازی

شمارهٔ ۱۹۲ - در وصف معشوق

بما یکی پسر اگر ره وفا سپری

ز من نخواهم تیغ جفات را سپری

طریق عشق تو جان پدر بجان سپرم

اگر نه باز بکین راه جان ما سپری

جمال روی تو یکچند که ندیده بدم

کنون چو مردمک دیدگان بدیده دری

صفات روی تو آسان بود مرا گفتن

گهی بشعر بدیع و گهی بلفظ دری

ترا به بینم و گویم علیک عین الله

بنام ایزد و احسنت وزه نکو پسری

نگار ایزد بی چونی ای نگار زهی

زهی نگار نگار و زهی نگار گری

بسر و مانی و ماه بمشک مانی و گل

چو بنگرم خود از این هر چهار خوبتری

قیاس نارم با سرو و ماه و مشک و گلت

قیاس سرو و مه و مشک و گل نئی دگری

چگونه گویم با سرو همسریکه سری

چگونه گویم با ماه همبری که بری

اگرت گویم مشک و گلی شوی بگله

گران کنی دل و گوئی بمن سبک نگری

چه سرو سرو سهی و چه ماه ماه تمام

چه مشک مشک طراز و چه ورد ورد طری

نگار لاله رخانی و ماه مشکین زلف

بلای لعبت چینی و حور سیمبری

بچهره راحت روحی بطره درددلی

بغمزه حنظل نالی ولی بلب شکری

بیک کرشمه و یک غنج از آن دو شکر خویش

هزار دل بربائی هزار جان ببری

بتا بحور و پری مانی از لطافت و حسن

قرار حور بخلد و بدنیی آن پری

اگر صفات جمال تو بر تو بر شمرم

گمان مبر که کسی را همال خود شمری

چنانکه من ز دل و جان خویش بیخبرم

تو از جمال خودای دلربای بیخبری

تو از جمال چنانی که در جمال و کمال

بزرگوار خداوند زاده هنری

بزرگواری آزاده هنرمندی

که بر سران بودش از در کمال سری

ز دست راد وی آثار آز گشت تمام

بدور عدل وی ایام ظلم شد سپری

بدوستش زازل بهر عیش و شادی شد

نصیب دشمن او غمخوری و خونجگری

جهان پر است ز آوازه جلالت او

ویست در حضر وصیت جاه او سفری

همیشه تا که بود در بد نسیم صبا

عدوی دولت او ار نصیب در بدری

شمارهٔ ۱۹۳ - غزل به صفات تو گویم

بر من آمد دوش آن در چشم بینائی

ز بهر جستن تدبیر رای فردائی

هرآنچه داشت بدل راز پیش من بگشاد

بلی چنین سزد از یکدلی و یکتائی

چه گفت گفت بخواهم شدن ز تو یکچند

که تا ز فتنه خصمان من برآسائی

پر آب کرد چو دریا دو چشم و از غم هجر

برخ از مژه بارید در دریائی

به آه گفت رفیقان مرا همی بایند

کنار گیر و وداعی هلاکه رابائی

ببر گرفت مرا تنگ و تنگ و اسب فراق

ببست و گفت که یارا تو بر چه سودائی

چه اوفتاد و چه کردم گنه بجای تو من

چرا بجستن هجران چنین مهیائی

مگر وصال منت ناپسند بود بدل

که بر براق فراقم سوار بنمائی

بهجر خنجر بر پای وصل من چه زنی

بر این غریبی و برنائیم نبخشائی

عجب بدی که نبودی نصیب من مسکین

فراق یار و غریبی و عشق و برنائی

بجان گرانی هجران چگونه ای دانی

بسان خنجر زهراب داده بر پائی

همی گر ستم میگفتم از رکاب بدیع

کجا روی و کجا باشی و چه وقت آئی

بگفت رفتن از تو ضرورتست مرا

گمان مبر که ز خود کامسیت خودرائی

بهر کجا که بوم در وفا و مهر توام

بگفتم ایدل و جان خود هم این چنین آئی

بگفت تا بو باز آیم آنچنان باید

که دفتر از غزل و مدح من بیارائی

جوابدادم کای نور چشم و راحت جان

شد این مراد تو حاصل دگر چه فرمائی

همه غزل بصفات جمال تو گویم

بمدح ناصر دین سیدی و دلخوائی

جلال امت مجدالائمه ناصر دین

اساس فضل و بزرگی و اصل و دانائی

حسد ببرده بدوگر حسود آتشخوی

بخاک بسته آبش زباد پیمائی

بمدح خلقت و خلق محامدش شب و روز

هماره طوطی طبعم کند شکرخائی

ببیند آنچه نبینند دیگران آن کس

که خاک درگه او کرد کحل بینائی

گسسته باد همی رشته دم آنکس را

که دم زند بر او از منی و از مائی

شمارهٔ ۱۹۴ - وزیر خجسته پی

ای پایگاه قدر تو بر خط استوی

از فر تو چو خلد برین گشته استوی

در باغ استوی طرب انگیز بگذران

لحن مغنیان خود از خط استوی

جان راغذا سماع خوش و روی نیکو است

زین هر دو باد جان لطیف ترا غذای

صاحبقران توئی و جهان سربسر تراست

خود در جهان ز شاهی صاحبقران بلی

از شرق تا بغرب جهان را بنام نیک

بخریدی و نوشت زمانه خط سری

هر روز تا جهان نشود انتهاپذیر

اندر جهان نشاط و طرب را کن ابتدای

تو نفتدای شرقی و غربی بمهتری

هرجا که مهتریست بتو کرده اقتدی

شاه زمانه از تو وزیر خجسته پی

دارد عدوی خود را چون شاه در عری

آراسته است صدر وزارت بنام تو

چون مسند نبوت از سید الوری

ایزد چنان بلندی کاندر جهان نهاد

با همت تو کرد نیارد فلک مری

بر وفق همت تو نهاده است گوئیا

ایزد سرای عزت و جاه ترا بنی

تا یک تن از ثری و ثریا مثل زنند

بادی تو بر ثریا خصم تو در ثری

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح نصیرالدین علی

بفر صاحب دولت نصیرالدین خدای

بهشت وار بیاراست این خجسته سرای

بهشتوار شود هر سر او هر مجلس

که کرد دیدن او صدر دین و دینارای

بجاه صاحب عادل شد اینسرای بهشت

بجای رضوان دهقان درو بهشت آرای

بصحبت قدم صاحب کبیر امروز

زمین بنازد بر آسمان اندروای

گر این سرای بفردوس برز آمدنش

کند تفاخر جایست وگر بنازد جای

مثل زنند کریمان ز دوستی مهمان

که هست مهمان زیزد عطای جان افزای

نصیر دین ز خدای جهان عطائی خواست

رسید صاحب عادل بدو عطای خدای

کبیر عالم عادل چو با نشاط سرور

سوی نصیر خرامید شاد و طبع گشای

اگر بدیده کشد کاس و کاسه زان دیدست

وگر بفرق سراستد بپایکه بر پای

نصیر منت بر جان و دل نهد امروز

اگر ز جان و دل خویش سازد اندر بای

بود ز دعوت صدر کبیر تا تقصیر

براه شرم و خجالت کند همه شب وای

خجالتی نخوهد حاصل آمدن چو بود

کبیر عذرپذیر و صغیر عجز نمای

همیشه تا مثل از سایه همای زنند

خجستگی را دانش وران نظم سرای

خجسته دولت صاحب همای فرخ باد

سرای خرم دهقان چو آشیان همای

نصیر دین را بادا همیشه آسایش

بزیر سایه آن دولت همای آسای

شمارهٔ ۱۹۶ - در مدح نصیرالدین علی

نصیر دین که چشم پادشائی

نبیند چون تو فرخ کدخدائی

جهان را کدخدائی جز تو نبود

چنان چون نیست جز یزدان خدائی

اگر گویم بهمت آسمانی

بمن بر هر کسی گیرد خطائی

بجنب همت تو آسمان هست

چو دست آسی بپیش آسیائی

چنان کز همت عالیت زیبد

نها دستی یکی عالی بنائی

جهات تو بنا کردی پس آنگاه

همی خواهی جهانی را سرائی

بر این زیبا جهان خرم اندر

بران چندانکه داری کام و رائی

نصیر دین یزدانی و دین را

نیاید چون تو کس نصرت فزائی

خرد را نیست اندر هر طریقی

چو رای روشن تو رهنمائی

بجز بر کلک و بر کافی کف تو

جهان را نیست بندی و گشائی

عطای ایزدی بر خلق و کس نیست

که نگرفت از کف رادت عطائی

جهان فانی شدستی لیکن الحق

بجاه تو همی ماند بقائی

جهان خواهد بقای دولت تو

بدان تا مرو را ناید فنائی

ببحر مدحتت با صد تکلف

نیارد عنصری زد آشنائی

بجز طبع سخن سنجان کامل

نباشد مدحتت را آشنائی

بود وصف کمال تو بحدی

بود قصر جلال تو بجائی

که نه آنجا رسد هرگز خیالی

نه ره دارد درینجا هیچ رائی

توام گستاخ کردی تا درین بحر

بدیهه میزنم دستی و پائی

دعا گویم ترا زین پس چو شوان

سزای صدر تو گفتن ثنائی

خدا آنچه ترا به باد بدهاد

ازین بهتر ندانستم دعائی

شمارهٔ ۱۹۷ - در مدح جلال الدین علی

جلال دین نبی پادشاه شرق علی

که از شجاعت و از جود چون علی مثلی

ز نسل شاه حسین بن ذوالفقاری و هست

سر حسام ترا سهم ذوالفقار علی

بنور عدل تو آراسته است ملکت شرق

که شمس ملکی و رخشان چو شمس در حملی

ستاره را ز برون خوان پهلوان ساغون

نکوترین خلف بی خلاف و بی خللی

چو جد خویش سر سرکش سیه علمان

سیه کننده روز عدوی بد عملی

ز بارگاه چو با رایت سیاه نسف

برون خرامی گوئی خلیفه را بدلی

خلیفه ای و گواهی خلیفه رایت تست

چنین نمائی از سایه لوای علی

بگرد نعل تو چشم ملوک مکتحل است

تو نور مردم آن چشمهای مکتحلی

یلان و شیردلانند لشکر تو و تو

بنفس خویش چو لشکر کشی و شیر دلی

سپاه و خیل تو زنبور خانه اجلند

بدانگهی که تو با خصم خویش در جدلی

اجل توئی و امل حضمر او از تو اگر

امان خوهد املی ور جدل کند اجلی

ز تو مخالف روبه حیل بجان بجهد

که همچو شیر اجل جان شکار بی حیلی

هزار چندان کز جرم خاک تا بزحل

بقدر و جاه و محل برگذشته از زحلی

خدم بوند و خول مرتار افاضل از آنک

مربی خدمی و منبتی خولی

بنظم مدح تو تقصیر کردن از زلل است

ز اهل نظم اگر چند عافی زللی

اگر معزی بودی بدور دولت تو

وگر کمالی وگر جوهری وگر جبلی

همه ثنا و مدیح تو نظم کردندی

بطبع خاطر بی کیمیا و منفعلی

جلال دینی و باشد جلالی آن شاعر

که در فنون هنر باشد او وقنی ویلی

اگر جلالی باشد چنین کسی شاید

جلالی از چه لقب شد حکیمک تللی

بدیده تللی سوزنم که سوز نیم

نه هر چه سوزن درزی نهان میان تلی

فزون ازین نکنم یاد او که مجلس را

ملیک مقتدر حاکم قدیر علی

بحکم او ازلی بود ملک و دولت تو

گمان مبر که فرو نیست قسمت ازلی

غزلیات

شمارهٔ ۱ - باده پیش آر : ساقیا پیش آر باز آن آب آتش‌فام را

شمارهٔ ۲ - دلبر جانان : باز دیگر ره دل من دلبری جانان گرفت

شمارهٔ ۳ - با من چرا نگفتی : چرا نگفتی با من بتا به روز نخست

شمارهٔ ۴ - عهد و وفا : ای شده عهد تو بر کینه و پیکار درست

شمارهٔ ۵ - بوی بنفشه : یار مرا خط بنفشه زار برآمد

شمارهٔ ۶ - تو چو آهویی : غالیه غاشیه زلف پریش تو کشد

شمارهٔ ۷ - خاک زمستان : زنده شد خاک زمستان کشته از باد بهار

شمارهٔ ۸ - لعبت بدیع : ای سرو رسته از طرف جویبار بر

شمارهٔ ۹ - ایدوست : ما را ز غم عشق تو ایدوست بس آخر

شمارهٔ ۱۰ - عشق و بهار : عشق و بهار و فرقت یار و تن نزار

شمارهٔ ۱۱ - لذت عشق : عمرم افزونی گرفت از لذت عشق عمر

شمارهٔ ۱۲ - خط نگار من : خط نگار ترک من چون طوق قمری بر قمر

شمارهٔ ۱۳ - لعبت نخجیری چشم : زلف چون قیر تو ای بی تو مرا روز چو قیر

شمارهٔ ۱۴ - خواهی بوفا گوش بتا خواهی کین توز : بنمود بمن روی نگارین خود امروز

شمارهٔ ۱۵ - چون گل نوروز : مشکین کله بر گل نهی ای ماه کله دوز

شمارهٔ ۱۶ - لاله رخ : تا بسته ام بدان دو رخ لاله فام دل

شمارهٔ ۱۷ - روی تو : ای رنگ خواسته ز لبان تو فام لعل

شمارهٔ ۱۸ - در دل ترا هواست که با من جدل کنی : از روی تو چو چشمه خورشید در حمل

شمارهٔ ۱۹ - با ما تو کجم؟ : راست اینست که جز با تو بدل راست نیم

شمارهٔ ۲۰ - ای سیمین سرو : ای جفت دل من از تو فردم

شمارهٔ ۲۱ - فریاد از جور تو : ای نگار از حد گذشت این فتنه و بیداد تو

شمارهٔ ۲۲ - با تو روی آشتی ندارم : ندارم با تو روی آشتی رو

شمارهٔ ۲۳ - سپید دلم را سیاه کردی : سپید کارا کردی دلم به عشق سیاه

شمارهٔ ۲۴ - بغدادی نگاری : بیا ای دیده در بغداد دجله

شمارهٔ ۲۵ - ای پسر : ای پسری کان دو زلف بر زده داری

شمارهٔ ۲۶ - زلفک تو : چرا کند بسر زلفک تو گل سپری

شمارهٔ ۲۷ - دو نرگس او : بسم ز نرگس سیراب و لاله خودروی

شمارهٔ ۱ - باده پیش آر

ساقیا پیش آر باز آن آب آتش‌فام را

جام گردان کن ببر غم‌های بی‌انجام را

زآنکه ایام نشاط و عشرت و شادی شده است

بد بود بیهوده ضایع کردن این ایام را

مجلسی در ساز در بستان و هر سوئی نشان

لعبتان گلرخ و حوران سیم اندام را

باده پیش آور که هنگامست اینک باده را

هیچگون روی محابا نیست این هنگام را

خام طبع است آنکه میگوید بچنگ و کف نگیر

زلفکان خم خم و جام نبید خام را

مجلس عیش و طرب برساز و چون برساختی

پیش خوان آن مطرب مه روی طوبی نام را

هر کجا طوبی بود آنجا بود خلد برین

نزد ما پیغمبر آورده است این پیغام را

شمارهٔ ۲ - دلبر جانان

باز دیگر ره دل من دلبری جانان گرفت

باز کاری کان بلا بد بر دل و بر جان گرفت

باز بیچاره دلم در جور آن دلبر بماند

باز مسکن جان مسکین کوی آن جانان گرفت

جان و دل را از من آن جانان دلپرور ربود

بوده و نابوده و یاد مرا نسیان گرفت

ساخت کار جان و دل را دلبر جانان ولیک

سوخت از هجران تنم کز هر یکی هجران گرفت

مونس جان و دل من دلبر جانان من

آدمیزاد است لیکن روی و خوی جان گرفت

تا بر او پیدا شوم پنهان شود از من همی

گوئی از من آشکارا جان و دل پنهان گرفت

روی اگر گویم به من بنمای ننماید به من

وای حال آنکه چون من بار نافرمان گرفت

طوف کردم گرد کوی او برای روی او

ناگهان از چشمه های چشم من طوفان گرفت

در میان گریه ناگه آه کردم از جگر

تا همه کویش بر آب و آتش سوزان گرفت

هر چه کردم تا ببینم روی او سامان نشد

کار چون من عاشقی هرگز کجا سامان گرفت؟

بی‌دل و بی‌جان و بی‌جانان و دلبر مانده‌ام

کیست آن کو کار دشوار مرا آسان گرفت

تا نیابم دلبر و جانان نیابم جان و دل

بی‌دل و بی‌جان ز مولانا سبق نتوان گرفت

شمارهٔ ۳ - با من چرا نگفتی

چرا نگفتی با من بتا به روز نخست

که عهد و وعده و پیمان من مدار درست

به من مده دل و از من وفا مجوی بدانک

جفای آخر باشد ز من وفای نخست

وفا نمودی از اول جفا کنی آخر

درین دل آنچه نبات ثیات قول نرُست

چنان نمودی از اول که جست ازان منی

کنون چو می نگرم زان دیگرانی چست

ز تیغ خوی تو تن را به خون دل شستم

دل از امید وصال تو می‌ندانم شُست

برای خویش رو اکنون که عاجزم با تو

همه مراد مراد تو بنده بندهٔ توست

درست رفتی در عهد و وعده و پیمان

زهی به عهد بد و وعده‌های پیمان‌سست

شمارهٔ ۴ - عهد و وفا

ای شده عهد تو بر کینه و پیکار درست

به‌وفا عهد تو ناآمده یک‌بار درست

با من ار عهد تو را نیست درستی و وفا

هست با تو به‌وفا عهد من ای یار درست

بُت دلداری و من عاشق دلدادهٔ تو

عهد من با تو بوَد چاره و ناچار درست

گر مرا عهد تو ای‌ دوست شکسته است رواست

آن شکسته است که نَدْهَمْش به بسیار درست

به عزیزی‌ست مرا عهد تو هم قیمت زر

ز رخی زرد و شکسته نه چو دینار درست

ای نمودار ز بتخانه فَرخار به ما

به تو گردد صفت لعبت فرخار درست

کاروان‌های تِبت دارد زلف تو به هم

به یکی تار شکسته به یکی تار درست

از شکن‌های سیه‌جعد تو باید پرسید

خبر گمشدگان ره تاتار درست

همه در حسن و جمال تو بدیدم عیان

آنچه از یوسف مصری‌ست به اخبار درست

گر تو را گویم صد یوسف گویم که بدین

صد یک از وصف تو شد گفته مپندار درست

با من اوصاف تو نایافته گر رو بکنم

پیش دهقان اجل احمد سمسار درست

هنری عین دهاقین که کجا و چه خرد

جز به عین هنرش ندهد دیدار درست

آن خداوندی که رای و روش روشن اوست

به همه شغل صواب و به همه کار درست

شمارهٔ ۵ - بوی بنفشه

یار مرا خط بنفشه زار برآمد

بوی بنفشه ز خد یار برآمد

یار سر از شرم چون بنفشه فرو برد

گرد گلش تا بنفشه زار برآمد

بر دلم از زلف بیقرارش یکچند

عشق فرود آمد و قرار برآمد

با سر زلفش نگشته کار بیکسو

خط چه بلا بود و بر چه کار برآمد

سبزه بعالم ز تو بهار برآید

بر لب او سبزه بی بهار برآمد

عارض آن بت فروغ نار همی داشت

خط چو دود از فروغ نار برآمد

نار دلفروز او بدود بپوشد

وز دل پرسوز من شرار برآمد

گفت که از دستبند عشق تو جستم

کم خط آزادی از عذار برآمد

گفت که در پای دام جور تو ماندم

گرنه یکی خط که صد هزار برآمد

زلف تو بسیار کرد جور بمن بر

خط تو از بهر اعتذار برآمد

کار من از عشق آن نگار بیاراست

کان خط مرغول چون نگار برآمد

چون بجمال نگار خود نگریدم

مه بشمار ده و چهار برآمد

شمارهٔ ۶ - تو چو آهویی

غالیه غاشیه زلف پریش تو کشد

تو ازو باز به بیگانه و خویش تو کشد

ریشه جیش ترا خاصیتی دان که ز چرخ

جرم مه را بکمند آرد و پیش تو کشد

ماه گردون بری از جیش تو نتواند برد

آب رخسار تو تا ریشه جیش تو کشد

ایکه عاشق کشی و کینه کشی کیش تو شد

بس غما کاین دل بیچاره ز کیش تو کشد

تو چو آهوئی و در چابکی و زیبائی

چون سر آن مژه چشمک نیش تو کشد

بار عشق تو کم و بیش تو در وعده تست

از کجا عاشق دلخون کم و بیش تو کشد

نازنینی تو ولی ناز ز اندازه مبر

تا دلم ناز رخ و زلف پریش تو کشد

شمارهٔ ۷ - خاک زمستان

زنده شد خاک زمستان کشته از باد بهار

ساقیا زان آب همچون نار افروزان بیار

خاک بستانرا بده زان آب آتشگون نصیب

تا کند هر شاخساری را چو مستی بادسار

ز آبگون بخت روان کیخسرو آتش حشم

گنج باد آورد کرد از باطن خاک آشکار

خاک از آب و ابر از باد صبا فرزندزاد

لاله مینا تن قطران دل آتش عذار

آتش عشقی که نوزادان آب و خاک را

بد نهان از باد پیدا شد ز بس بوس و کنار

رست از خاک چمن گلبن چو اسبی آبگون

باد را داده عنان در زینش از آتش سوار

بادگیر گوش عاشق گر نباشد خاکبوس

بشنود نعت گل آتش فروغ آبدار

تاج دین محمودبن عبدالکریم آن باد لطف

آب صفوت صدر خاکی حلم آتش اقتدار

شمارهٔ ۸ - لعبت بدیع

ای سرو رسته از طرف جویبار بر

بر سرو و ماه سلسله مشکبار بر

ای لعبت بدیع و نگار بدیع چین

بر صورت تو فتنه بچین در نگار بر

جائی که گل رخت بود ایماه کی خرد

گلبرگ تازه را بدل خار خار بر

فصل بهار گشت برون آی سوی باغ

وز باغ باز خانه دل بی غبار بر

بنگر که فر باغ گلست ای نگار بس

کف را تهی مدار و بتنگ و کف آر بر

دو بلبلند ماده و نر بر کنار سرو

بر سرو ما ده لحن زند بر چنار بر

گوید یکی که سال نو آمد ز پار به

می پار سال نو کند از مرغ پار بر

گوید که بار دیگر خرم بهشت شد

باغبان بکس دو بسته مدار در

ای عاشق اندر آی و گل افشان بروی دست

وندر هم آر با صنم میگسار سر

می خور بگرد باغ و گل و کامکار گیر

بی مور و مار نیست گل کامگار گر

شمارهٔ ۹ - ایدوست

ما را ز غم عشق تو ایدوست بس آخر

آن شادی وصل تو کجا رفت پس آخر

وصل تو ز من رفت و پس وی نگرانم

گر باز نگردد نکند روی پس آخر

داریم هوا و هوس وصل تو در سر

جاوید نمانند هوا و هوس آخر

هم با من بیچاره بیک حجره درآئی

گردد دل تو نرم بگفتار کس آخر

یکروز نیاید که یکی یار موافق

با تو نفسی صدق زند بی مگس آخر

وز صحبت ناجنس خسان دست بداری

تا چند بود صحبت ناجنس و خس آخر

گر عمر من از دهر بجز یکنفسی نیست

با تو بهمان یکنفسم هر نفس آخر

هرگز بر من بی دگری راه ندانی

ره رفت نداند بر موئی جرس آخر

ای زلفک تو دزد و دل من عسس او

آندزد بدست آرد یکشب عسس آخر

فریاد رسم کوئی یکروز بجانت

چون کار بجان آمد فریادرس آخر

شمارهٔ ۱۰ - عشق و بهار

عشق و بهار و فرقت یار و تن نزار

آورده اند بر دل من کار و صعب کار

تیمار دوست با من و از من بریده اوست

هجران یار با من و از من گسسته یار

فصل بهار با من نازک چو برگ گل

لشگر برون زدم چو گل سرخ در بهار

تا کامکار گردم بر دشمنان ملک

یکسو شدم ز برگ گل سرخ کامگار

هنگام گل ز لعبت گلرخ جدا شدم

در دیده وصال خلیدم ز هجر یار

بر اختیار خلق نه بر اختیار خویش

بهر صلاح خلق سفر کردم اختیار

جستند خلق رنج من از مهربان خویش

من رنجشان کشیدم و بر خود نهاده بار

رنجیست اینکه چون بحقیقت نگه کنم

ناز است و راحت از پس این رنج بی شمار

ای گلبن نشاط دل من بفضل کن

بی من مباش تازه و بر گل مکن کنار

تا من چو از سفر برسم از رخان تو

بر گل کنم کنار خود ای چون گل بهار

شمارهٔ ۱۱ - لذت عشق

عمرم افزونی گرفت از لذت عشق عمر

لذت عشق عمر عمر مرا نارد بسر

بسر خواهد شدن عمر من اندر عشق تو

هم بسر باز آرم از عشق عمر عمری دگر

بر رخ چون جنتش کردم نگاهی در زمان

از لب چون کوثرش بوسه مزیدم چون شکر

گفتم ای شیرین پسر گویند در جنات عدن

بر لب کوثر عمر ساقی دهد صبح آبخور

بر لب کوثر عمر ساقی بود آنجا چو هست

بر لب تو کوثر اینجا طرفه کاری ای پسر

با بناگوش و لب و زلف سیاه و خال او

عشقبازیرا بدانم داد چون دید ظفر

گفتم ایجان پدر دانی پدر داری بگفت

چون عمر باشم چه خواهی تا نباشم دادگر

عشقبازی با عمر بازی همی پنداشتم

بود باری بازئی با جان و کاری با خطر

عهد با عشق عمر چونان ببستم من ولی

عشقبازیهای پیشش را هبا کرد و هدر

جز عمر معشوق اگر گیرم نیم چون رافضی

خارج از ممدوح جز سید حسین بن عمر

شمارهٔ ۱۲ - خط نگار من

خط نگار ترک من چون طوق قمری بر قمر

یا چون قطار مور بر گرد قمر بسته کمر

وان زلفق پرچین و شکن خمیده چون پشت شمن

بر روی آن سرو چمن ژولیده مو افروز بر

خط بدیع آیین اووان زلف مشک آگین او

بر دوزخ رنگین او دلرا برید از یکدگر

یکروز با او ناگهی کردم براهی همرهی

میرفت آن سرو سهی پیش من و من بر اثر

میدیدم آن بالای او وان رفتن زیبای او

وز مهر خاک پای او هزمان برافشاندم بسر

ناگاه صبر از من بکاست در جان و دل افتاد خواست

شهری برین محضر گواست این را ندارم مختصر

در دامنش آویختم صد گونه رنگ آمیختم

وز دیده گوهر ریختم در پیش آن روشن گهر

پس گفتم ایزیبا نگار از داغ عشقت زینهار

از کرم و تیمار تو کار انده کنم داری خبر

من فتنه ام بر چهر تو بر چهر همچون مهر تو

دل داده ام از بهر تو یکره بجانم باز خر

آویختم بر موی او بوسی زدم بر روی او

وز چهره نیکوی او از بوسه گشتم کامور

شمارهٔ ۱۳ - لعبت نخجیری چشم

زلف چون قیر تو ای بی تو مرا روز چو قیر

هست شبگیر و رخ خوب تو مه در شبگیر

مه بشبگیر حقیقت ندهد نور چنان

که رخ خوب دلارای تو زان زلف چو قیر

بسر زلف چو نخجیر تو دام دل ماست

که برآویخته از طرف چمن بدر منیر

دل دیوانه ما از در زنجیر تو شد

گر شدست ای پسر اینک دل و اینک زنجیر

تیر مژگان تو ای لعبت نخجیری چشم

دل ما خست چنان چون دل نخجیر بتیر

گر بنخجیر کسی تیر گشاید نه عجب

ای عجب بر دل ما تیر گشاید نخجیر

سپه آرد مهت از مورچه مشگین پر

تا تو از مملکت حسن شدی غزل پذیر

نزد عشاق تو باری همه الفت گه تو

زان سپه بود ایا بر حشم خوبان میر

وان اسیران که بزنجیر خم زلف تواند

هم بمشکین شکن خط تو باشند اسیر

آنگه آرایش گیرد ز جمال تو جهان

که شود خد تو از خط تو آرایش گیر

چون زبرجد شود آن بوسه گهی کورا هست

گونه بسد و لعل و مزه شکر و شیر

با چنین بوسه که آن به که زمین بوسه کنی

بر وزیری که امامست و همام است و امیر

آن امامی که بدو خانه دین شد معمور

وان وزیری که ازو دیده ملک است قریر

شمارهٔ ۱۴ - خواهی بوفا گوش بتا خواهی کین توز

بنمود بمن روی نگارین خود امروز

دلبند من آن کرد که مه روی کله دوز

در آرزوی روی نگاریش بدم دی

آن آرزوی دینه من راست شد امروز

میتافت بکف رشته و میدوخت بسوزن

ترک کله آن روی چو روی گل نوروز

من شسته بنظاره و انگشت همی گز

آب از مژه بگشاده و غلطان شده چون کوز

گفتم که ایا با تو دلم چون قد تو راست

چون زلف تو شد پشت من اندر غم تو کوز

چندین غم تو خوردم و ناز تو کشیدم

از عشق من و ناز خود آگاه نئی نوز

پیدا نتوانست جواب سخنم داد

از شرم برافروخت دو رخسار دل افروز

پیروزه نگین خاتم از انگشت بمن داد

یعنی که شود عاقبت کار تو پیروز

من بر سر میدان تو گردانم چون گوی

خواهی به وفا کوش بتا خواهی کین توز

شمارهٔ ۱۵ - چون گل نوروز

مشکین کله بر گل نهی ای ماه کله دوز

تا در مه دی باز نمایی گل نوروز

ای چون گل نوروز برخسار و ببالا

بر سرو سرافراز سرافرازی و فیروز

گر سرو و گلت خوانم مانی بگل و سرو

مفراز سر از کبر و رخ از کینه میفروز

چون سوزن باریک تو داریم تن خویش

ای ماه کله دوز کله از تن ما دوز

تا چون کله دوزی حسن آموزی از ما

بر دست و گریبان تو باشیم ره آموز

نی نی هوس است اینکه همه بر سر چاکر

اینک دل و جانم تو خوهی ساز و خوهی سوز

خوه اسب وفا زین کن و زی مهر رهی تاز

خوه تیغ جفا آخته کن کین زرهی توز

من بر سر میدان تو گردانم چون گوی

وندر کوی هجران تو غلطانم چون کوز

شمارهٔ ۱۶ - لاله رخ

تا بسته ام بدان دو رخ لاله فام دل

مانند لاله سوخته دارم مدام دل

گشت از طپانچه لاله رخ من رخام رنگ

در عشق روی لاله رخان رخام دل

دانه است و دام خال و خم زلف آن صنم

من سال و ماه بسته بدان دان و دام دل

تا دیده لحظه لحظه بدان بت نگاه کرد

نوشید باده غم او جام جام دل

چون دید رنج فاقه بدل بر خلال کرد

بر دیده کرد خواب و غنودن حرام دل

در هجر آن ز دیده و دل دوستر مرا

بیخواب گشت دیده و ناشاد کام دل

جز بر وصال دوست نخواهند یافتن

خواب تمام دیده و شادی تمام دل

از من چو یار عزم سفر کرد پیش ازو

بر بست بار رحلت و برداشت کام دل

هر منزلی که دوست در آنجا نزول کرد

آمد به پیش و کرد بدو بر سلام دل

با دل چگونه پخته شود کار خام من

صد گونه کار پخته من کرد خام دل

گوئی مرا که صبر کن و دل بجای دار

آخر چگونه صبر کنم با کدام دل

شمارهٔ ۱۷ - روی تو

ای رنگ خواسته ز لبان تو فام لعل

وی خواسته ز رنگ رخان تو فام لعل

خرم رخان تو که ازو ساخت لعل فام

زیبا لبان تو که ازو خواست فام لعل

روی ترا شناسم و لعل لب ترا

جز روی و جز لب تو ندانم کدام لعل

گر بر رخام رو نهی و بوسه ای دهی

گردد ز عکس آنرخ نیکو رخام لعل

بیننده لب و رخ تو خواند فام تو

لعل ای غلام و روی و لبت را غلام لعل

تا کی بفرقت لب و رخسار لعل تو

بر کهربا ببارد جز عم مدام لعل

از گونه لب و رخ تو خواند نام تو

لعل زمردی خط و یاقوت نام لعل

در آرزوی آنکه من و تو بمجلسی

مست شراب و بر کف جام مدام لعل

روی تو لعل و روی من از عکس روی تو

لعل و مدام لعل و ازو گشته جام لعل

ترسم ز روئی روز و شب و مباد

گشته قضا به سیلی قاضی امام لعل

شمارهٔ ۱۸ - در دل ترا هواست که با من جدل کنی

از روی تو چو چشمه خورشید در حمل

وز زلف تو زنند شب تیره را مثل

بگشای زلف تافتن اندر فتد بروز

بنمای روی تا بشب اندر فتد خلل

کز روی و زلف تو بزمانی هزار بار

اندر تو آن کند که شب و روز را بدل

ای در کمند زلفک تو حلقه فریب

وی در کمان ابروی تو ناوک حیل

هرکو از آنت خسته شود جز بدین مبند

هرکو بدینت بسته شود جز بدان محل

پنهان اجل بشوخی جزع تو اندر است

پیدا شده بخوشی لعل تو در امل

ار جو که جزع شوخ تو از ناز بغنود

تا بهره یابم از خوشی لعل تو لعل

در دل هواست که با من جدل کنی

در جان من مراد که با تو کنی جدل

هرچند در جدل صنما دست دست تست

با من رهی مکن تو بجای جدل جدل

من شاخ کلکم ای بت و بار هوای تو

کردست نکته بر من مرحوم مستدل

بر هیچ نکته کلک نباشد روا مگر

بر کلک سیدالوزرا صاحب اجل

آن صدر دین و دنیا کو کار خلق را

دینی بعلم سازد و دنیاوی از عمل

شمارهٔ ۱۹ - با ما تو کجم؟

راست اینست که جز با تو بدل راست نیم

جز بر آنراه که رای دل تو خواست نیم

گر کجم با تو بتا یک نفس اندر همه عمر

با خداوند جهان هم نفسی راست نیم

زانکه بر حسن بر افزونی و برکاست نئی

من بعشق تو برافزونم و برکاست نیم

هرکسی در سر سودای تو بنشست و بخاست

من کسی کز سر سودای تو برخاست نیم

راست قد تو چو پیراسته سرویست سهی

من رهی آنکه جز آن سرو بپیراست نیم

گر دل از عشق رخ خوب تو ناراسته ام

بنده آنکه رخ خوب تو آراست نیم

خواهش ز تو بوس است و کناری نخوهم

مایل آنچه ز تو خواهش بی‌جاست نیم

شمارهٔ ۲۰ - ای سیمین سرو

ای جفت دل من از تو فردم

وی راحت جان ز تو بدردم

تا با دل و جان من تو جفتی

من از دل و جان خویش فدم

رنجی که من از پی تو دیدم

دردی که من از غم تو خوردم

بر گوی و بیازمای یکبار

تا بشناسی که من چه مردم

من شاخ وفا و مردمی را

کی چون تو گسسته بیخ کردم

داری دل و جان دهم بعشقت

در ششدر اوفتاده نردم

ای سیمین سرو در فراقت

چون زرین فال زار و زردم

بیجاده لبا زفرصت تست

رخساره چو کهربای زردم

با لشگر هجر تو همه سال

ز امید وصال در نبردم

با آتش و آب دیده و دل

گردد ز تو جوی با دو گردم

زان آب چو خاک خارمندم

آتش همچو باد سردم

عشق تو بجان شگرد دارم

تا عمر بسر شود شگردم

شمارهٔ ۲۱ - فریاد از جور تو

ای نگار از حد گذشت این فتنه و بیداد تو

کی توان فریاد کرد از جور بی بنیاد تو

فتنه و بیداد کن جانا که بر تو فتنه ام

همچو بر تو فتنه ام بر فتنه و بیداد تو

تا تو ایدلبر بشادی زی کله دوزی شدی

خود کلاه مغ نداند دو تن استاد تو

گر من از چشم تو خواهم دور شد یک چشم زد

چشم من باد آژده از سوزن پولاد تو

شمارهٔ ۲۲ - با تو روی آشتی ندارم

ندارم با تو روی آشتی رو

طریق آشتی نگذاشتی رو

ره ناداشتی را پیشه کردی

گرت نیک آید از ناداشتی رو

بنزد آنکه دارد در دلت جای

چو ما را سرسری انگاشتی رو

چو جوی مردمی و مهر ما را

نراندی و بخاک انباشتی رو

بتو گفتم آتش اندر فعل بدزن

حدیث من بباد انگاشتی رو

ز تو شام و سحر خوردیم در دشت

به نزد آنکه او را چاشتی رو

ببازی خطبه گردانیدی از ما

برو هان ای خطیب داشتی رو

شمارهٔ ۲۳ - سپید دلم را سیاه کردی

سپید کارا کردی دلم به عشق سیاه

به گازری در مانا نکو نبردی راه

تو گازری سره دانی بامه شستن لیک

چو دل به دست تو افتد سیه کنی و تباه

سپید کار و سیه کار دست و زلف تواند

تو بی‌گناهی ازین هر دو ای ستیزهٔ ماه

سپید کاری هر جامه را به دست سپید

سیاهکاری دل را به زلفکان سیاه

به روز ابر رخت چو از خورشید

سپید و خشک شود دیر شستهٔ تو به گاه

در آب چشمه چو شد پای به جامه زدن

در آب چشم زند دست عاشق تو شتاه

بیازمای مرا تا چگونه‌ام در آب

به سنگ در زن واندر ترد تاه به تاه

به دار چوب تو سر برنهام کلنگ بزن

ز عشق روی تو بیزارم ار بگویم آه

مرا ز عشق تو آن بس بود بتا که بود

نظاره‌گاه دو چشمم جمال تو گه گاه

مدار بازرهی را اگر کنم گه گه

ز روی مهر بدان روی همچو ماه نگاه

گمان مبر که به روی تو ای بهشتی‌روی

نگه به چشم خیانت کنم معاذالله

شمارهٔ ۲۴ - بغدادی نگاری

بیا ای دیده در بغداد دجله

اگر داری بدل بر یاد دجله

بچشم من نگر تا هست افزون

یکی چشم من از هفتاد دجله

ز هجر روی بغدادی نگاری

مرا از دیدگان افتاد دجله

ورا بی دجله بغداد است دوزخ

مرا دو دیده بی بغداد دجله

دو چشم من چو بغداد رخش دید

هوای او بچشمم داد دجله

اگر با چشم من گردی برآید

ز بی آبی کند فریاد دجله

چنان بارم ز عشق او که آید

بچشم من سراب و باد دجله

ببغداد از یکی نامه فرستم

که همچون دیده من باد دجله

بچشم من چو آب آید ز بغداد

همیدارد زآب آباد دجله

بقای دجله و بغداد من باد

که با بغداد نیک افتاد دجله

شمارهٔ ۲۵ - ای پسر

ای پسری کان دو زلف بر زده داری

وآتش رویت به زلف در زده داری

سرزده زلف تا بعشق رخ خویش

سرزده ما را بزلف سرزده داری

سرزده عشق من از نسیم دو زلفت

تا که سر زلف ای پسر زده داری

تیرگی از زلف و روشنائی از روی

بر زبر صبح شام برزده داری

رایت خوبی چو برفرازی و رخسار

از بر خورشید زده داری

بارگه عسکریست دولت شیرینت

بر صدف درو بر شکر زده داری

تیر مژه ات را چنانکه بر دل تنها

بر تن و بر جان و بر جگر زده داری

از دو لب ارغوان و لاله ز عشقت

بر دو رخ من سرای سرزده داری

دو رخ چون آذر تو یکنظرم برد

سر ز گریبان ناز بر زده داری

من در خدمت ز دستم و نتوان گفت

جز در خدمت کدام در زده داری

بنده پذیری کن و مگوی بجانت

رو که جز این در دگر زده داری

شمارهٔ ۲۶ - زلفک تو

چرا کند بسر زلفک تو گل سپری

چو کرد بایدش از باد پیش گل سپری

ز بوی زلف تو و رنگ و بوی گل پسرا

شگفت نیست که گردند مشک و گل سپری

گل رخ تو ندانم چرا همی سازد

بگرد ماه بر از مشک ناب حلقه گری

که تا به بینم زلف تو و بگریم زه

بدین شکنج پذیری بد است و حلقه وری

چه وقت بوسه دهم بر گل دو عارض تو

گرفته حلقه زلف تو لاله برگ طری

مرا چه زهره و یارای این سخن باشد

گزاف لافی گفتم بدین گشاده دری

چرا پسند ندارم ز لعب زلف و رخت

غزل سرائی بر هر دوان بلفظ دری

ز بس عزیزی و بی باکی ای پسر گویم

بجان بنده یا بجان بنده دری

هزار بار بگویم که راز عشق ترا

نهان کنم نکنم بیدلی و پرده دری

چو بیدلان بسر کار خویش باز روم

چو ناگهان بسر کوی بنده درگذری

فراق تو اسفا گوی کرد خلفی را

بدانسبب که ز یوسف بسی تو خوبتری

بلا و فتنه و بیداد تو گرفت جهان

پس ای پسر تو ستمکاره چرا عمری

شمارهٔ ۲۷ - دو نرگس او

بسم ز نرگس سیراب و لاله خودروی

که نرگس بت من لاله درکشید بروی

سیاه و لعل چو لاله است نرگس بت من

سیه چو روز من از عشق و لعل چون رخ اوی

بآینه نگرید آن یگار و دید در انو

بنور نرگس سیراب و لاله خود روی

شد آن دو نرگس او فتنه بر دو عارض او

چو من بر آن صنم سرو قد مشکین موی

ز جوی نرگس بر لاله راند او بر جزع

چنانکه گشت هان لاله را و نرگس موی

ستاره نامی و مه عارضی و غالیه موی

مه و ستاره گرفت از تو نور و غالیه بوی

ستاره بارم خویش از غم آن

که تو بفالیه مه را بپوشی ای مه روی

منجمی را گفتم که هیچ نجم فلک

بود چو نجم کله دوز پیش من بر گوی

جوابداد که بر آستان حسن و جمال

یکیست نجم کله دوز و تو منجم اوی

منجم توام ای نجم آسمان جلال

همیشه از نظر وصل تو سعادت جوی

بچشم دل نظری کن بمن بین که مرا

ز چشم سر بدو رخ بر روان شدست دو جوی

بآب دیده چو من خویشتن همی شویم

تو دل ز مهر و وفای من ای دو دیده مشوی

بمن نویس یکی نامه پیش از آنکه رخت

ز خط مشگین چوگان بزد بسیمین گوی

بیاد رویه نخشب دو زلف بر رخ زن

که تا دهد همه را عبده گل خود روی

بپیش باد نه آن نامه تا بمن برسد

که هیچ خنک نیابی چو باد با تک و پوی

بکوی و صافی آن نامه را بزن عنوان

به پیش نامه تو با خواره بندم گوی

مسمطات

شمارهٔ ۱ - در مدح افتخار دین علی : نوبهار تازه پیدا کرد رنگ و بوی خویش

شمارهٔ ۲ - در مدح صدرالدین : خسرو سیارگان بیرون شد از برج حمل

شمارهٔ ۱ - در مدح افتخار دین علی

نوبهار تازه پیدا کرد رنگ و بوی خویش

برگرفت از باد مشکین گل نقاب از روی خویش

بوستان چون جلوه زد گل را بطرف جوی خویش

کرد گل عاشق جهانرا بر رخ نیکوی خویش

مرغ دستانزن بلحن حلق دستانگوی خویش

خواند از گلبن بگلبن یار خود را سوی خویش

تا مرا روز نشاط مهتر خوشخوی خویش

این دهد یاری بمداحی و آن اندر غزل

آب روشن تیره گشت از ژاله ابر بهار

خاک تیره گشت روشن از فروغ لاله زار

ابر نیسانرا ببار آورد در شاهوار

غنچه از شوخی ببر بگرفت آن در را ببار

لاله سیراب در این سانِ پر از رنگ و نگار

درج در شاهوار است از عقیق آبدار

گفتئی لاله است یارب با لب و دندان یار

گر نبودی تیره دل چون خصم دهقان اجل

نرگس خوشبوی باز از خواب خوش بیدار شد

چشم بی دیدار او باز از در دیدار شد

در چمن با شنبلید و با بنفشه یار شد

سبزه چون دیبا و گل چون نافه تاتار شد

بوی و رنگ سنبل و دیباش بستانخوار شد

بوستان آرای هم بزاز و هم عطار شد

ابر نیسان رایگان غواص لؤلؤ بار شد

تا بکف راد ممدوحم زنند او را مثل

افتخار دین علی فرزند فخرالدین خال

آنکه زینت یافت گیتی زو چو رو از زلف و خال

فخر دین خال با قدر سپهر است از کمال

افتخار دین علی چون آفتابست از جمال

زان سپهر سروری و حشمت و جاه و جلال

آفتابی گر چنو پیدا شود نبود محال

آن سپهر بی فنا وین آفتاب بیزوال

تا قیام ساعه باد آن بی غبار این بی زلل

آن خداوندی که طبعش چون بهار آراسته است

سرو بستان سری از جاه او بر خواسته است

از مکاره وز معایب سربسر پیراسته است

دست او از دوستی سائل عدوی خواسته است

روی بخت او همیشه چون مه ناکاسته است

خط امرش حصن امن خلق را پیراسته است

خلق را با بسته چون باران حاجت خواسته است

باد و کف راد او باران و ابل کم ز طل

آن خداوندی که فردوس است ازو شهر نسف

اهل حضرت راست از اقبال او جاه و شرف

بر خلایق ناید از وی جز مراعات و لطف

مردمی از خلق او زاید چو لؤلؤ از صدف

نیست جز وی در صف آزادگی دارای صف

مال دربازد بجود و مردمی از کلک و کف

در هنرمندیست گوئی صاحب رأی خلف

در جوانمردیست گوئی حاتم طی را بدل

مهتری کز وی برونق گشته کار مهتری

مهتران در خدمتش بندند بار مهتری

تازه شد زو سیرت و رسم و شعار مهتری

چون سرای اوست عز و افتخار مهتری

در سرای اوست یکسر گیر و دار مهتری

شد فزون از اعتبارش اعتبار مهتری

شاد و برخوردار باد از روزگار مهتری

تا حسود او شود غمخوار و خوار و باخلل

ای جوانبختی که تخت بختت از کیوان براست

در فلک فرمانبر رأی تو سعد اکبر است

بر بداندیشان تو بهرام کینه گستر است

مجلس بزم ترا خورشید رخشان ساغر است

چون قدح گیری بمجلس زهره چون رامشگر است

چون قلم گیری ترا تیر فلک چون چاکر است

مه بهر ماهی دوره چون نعل زرین پیکر است

بر امید نعل اسب تو گردد لعل

ای یگانه مهتر فرزانه راد بی مثیل

ای کف راد تو ارزاق خلایق را کفیل

در هنرمندی و رادی بی عدیل و بی بدیل

صاحب صمصام را هستی بهم نامی عدیل

افتخار آرد بتو دین جهاندار جلیل

فخر دین بدخواه جاهت را بخواهد مر ذلیل

جاه تو خواهد عریض و عمر تو خواهد طویل

عز و اقبال تو خواهد بی زوال و لم یزل

خاندان فخر دین دایم بتو معمور باد

طبع فخرالدین همه ساله بتو مسرور باد

مردل و چشم ترا از تو سرور و نور باد

مهر تو در دل چنان چون سر دل مستور باد

چشم بد از دوستدار دولت تو دور باد

حاسد جاهت بدل محزون بتن رنجور باد

دهر بر اعدا و بر احباب تو زنبور باد

قسمت این طعن نیش و بهر آن طعم عسل

شمارهٔ ۲ - در مدح صدرالدین

خسرو سیارگان بیرون شد از برج حمل

برج تو از فر خسرو یافت مقدار و محل

مال و گنج گاه قسمت کرد بر سهل و جبل

بست بستان را از گوهرهای گوناگون جلل

از جواهر شد مرصع باغ و بستان زین قبل

سخت بی همتا و نادر باشد از روی مثل

خسرو اندر آسمان وینجا پدید از وی عمل

همچو اینجا صاحب و اقبال او بر آسمان

بوی زلف دلربایان باد بر صحرا وزید

همچو خط جانفزا دمید از خاک خوید

آب چشم ابر عاشق وار بر بستان چکید

همچو روی نیکوان در بوستان گل بشکفید

بلبل اندر بوستان شد مست ناخورده نبید

مست وار از عشق گل دستان و الحان برکشید

از پس پیری جوانی در جهان آید پدید

گوئی از اقبال صاحب همچو جنت شد جهان

باغ و بستان از در دیدار شد دیدار کن

کار عشرت ساز و کار دیگر اندر کار کن

لهو و شادی و نشاط و خرمی بسیار کن

با بتان و گلرخان آهنگ زی گلزار کن

عیش را تدبیر ساز و لهو را هنجار کن

عندلیب خفته را از خواب خوش بیدار کن

بستن با عندلیب چابک الحان یار کن

مدح صدر دین و دنیا صاحب عادل بخوان

صاحب عادل که ظلم اندر گداز از عدل او

بر دل ظالم نهد مظلوم گاز از عدل او

رسم و آئین عمر شد تازه باز از عدل او

جفت گردد در رمه گرگ و نهاز از عدل او

بر سر شاهین و در بازوی باز از عدل او

میکند کبک و کبوتر جای باز از عدل او

می کند از صعوه شهباز احتراز از عدل او

سازد اندر جنگل شهباز صعوه آشیان

آن خداوندی که از بخت جوان و رای پیر

ملک را بر ملک داران از قلم دارد چو تیر

از چنو دستاربندی بی عدیل و بی نظیر

نیست الحق تاجدار ملک تورانرا گزیر

از صریر کلک صدر و فر فرخنده ضمیر

فرخ و میمون بود بر پادشا تاج و سریر

پادشاهی را که باشد صاحب عادل وزیر

گردد از اقبال صاحب پادشا صاحبقران

ای ندیده چشم دولت چون تو صاحبدولتی

هرکه بیند روی تو زان پس نبیند محنتی

نیست در گیتی چو تو صدر مبارک طلعتی

نیست بر روی زمین مثل تو گردون همتی

از خلایق نیست چون تو نیک خلق و سیرتی

معنئی تو از جهان و دیگران چون صورتی

هستی از ایزد تعالی بندگانرا نعمتی

شکر گویم از تو تا بر ما بمانی جاودان

هرکه خواهد کز شرف بر آسمان پهلو زند

چنگ در فتراک صاحبدولتی چون تو زند

وانکه یک گام از خط فرمان تو یکسو زند

چرخ نگذارد مران یک گام را تا دو زند

دهر بر اعدای تو تیغ از دل و بازو زند

دهر چون تیغع از دل و بازو زند نیکو زند

وانکه در حکم تو بنهد گردن و زانو زند

مرکب دولت درآرد بخت نیکش زیر ران

ای همه دنیا باقبال تو شادان شاد باش

دین قوی بنیاد شد از تو قوی بنیاد باش

عالم از داد تو آبادان شود باداد باش

عالم آبادان کن و در عالم آباد باش

خلق هست از تو بآزادی ز غم آزاد باش

عام مسگین را بباب داد دادن داد باش

مر عروس دولت جاوید را داماد باش

وز سبکباری رعیت ساز کابین گران

تا جهان باشد جهان بادا بکام و رأی تو

ملک در فرمان کلک مملکت آرای تو

سرمه چشم بزرگان باد خاک پای تو

وز بزرگان هیچکس ننشیند اندر جای تو

باد در حفظ ملک دین تو و دنیای تو

دولت و اقبال باد این بنده آن مولای تو

همچو گردون سبز بادا فرق گردون سای تو

وز بد گردون تن و جان تو بادا در امان

قطعات

شمارهٔ ۱ - قطعه : چه حاجت است بدیک سیاه بستانرا

شمارهٔ ۲ - صدر دنیا و دین : صدر دنیا و دین که خاک درت

شمارهٔ ۳ - نظام الدین : نظام الدین شه والای میران

شمارهٔ ۴ - قاضی سدید : محترم قاضی سدید ای خلق را

شمارهٔ ۵ : شه امیر نژادی وزیر والا قدر

شمارهٔ ۶ - قطعه : خواجه محمد بن محمد که بی بهار

شمارهٔ ۷ - سرای بهشت : در خاک شایقی و نجیبی نگاه کرد

شمارهٔ ۸ - دهقان زاده : مدح دهقان زاده طبع از زنگ بزداید مرا

شمارهٔ ۹ - نور دین : نور دین نور عین مهر و وفا

شمارهٔ ۱۰ - سوگند ما : خسرو آل امیران ای امیران سخن

شمارهٔ ۱۱ - قطعه : سالار بک که بخشش کف جواد تو

شمارهٔ ۱۲ - باغ : آرامگه اهل حکم کردی این باغ

شمارهٔ ۱۳ - مدیح تو : ای خاطرم از نور مدیح تو منور

شمارهٔ ۱۴ - ناصر دین : ای ناصر دین سید اولاد پیمبر

شمارهٔ ۱۵ - مرغابی چیست : چیست مرغابی فراخته بال

شمارهٔ ۱۶ - گویم نمرده‌ام : ایزد چو مرده خواند مر آن را که مرد نیست

شمارهٔ ۱۷ : اگر به جود تو ای مجد دین نشد حاصل

شمارهٔ ۱۸ - خروس : یکی خروس، بمنقار دانه می آرد

شمارهٔ ۱۹ - شهاب الدین مؤید : شهاب دین موید که بر سپهر هنر

شمارهٔ ۲۰ - رمضان آمد : رمضان آمد و هر روزه گشائی بر بام

شمارهٔ ۲۱ - خطیب بباع : خطیب بباع ای منعمی که در عالم

شمارهٔ ۲۲ - ای بنده : ای بنده طول عمر تو خواهنده از خدا

شمارهٔ ۱ - قطعه

چه حاجت است بدیک سیاه بستانرا

گرفت بابد دیوان من بدیک سیاه

سیاه باد دل و روی و روزگار کسی

که نیست مادح صدر و ضیاء دین اله

نمود کوته دست عنا ز دامن من

بود ز دامن او دست درد و غم کوتاه

شمارهٔ ۲ - صدر دنیا و دین

صدر دنیا و دین که خاک درت

اهل دیز است سرمه حدقه

در عالیت را ملوک زنند

بوسه بر آستانه و طبقه

بست عدل تو ایدی ظلمه

خست حزم تو اعین فسقه

در نکوکاری و نکونامی

یافتی بر جهانیان سبقه

پدر اهل دین و دنیائی

از طریق مروت و شفقه

از پی صحت تو هر فرزند

بر تو کردند جان خود نفقه

به شدی و عزیز جان ترا

کرد ایزد ببندگان صدقه

به زمان ده که تا به مطبخ تو

گاو زیر زمین شود مرقه

شمارهٔ ۳ - نظام الدین

نظام الدین شه والای میران

ایا ذات تو از رحمت سرشته

هوای مهر تو ایزد تعالی

بدلهای خلایق بر نوشته

ندانم یکتن از کل خلایق

که در دل تخم مهر تو بکشته

ثناگوی ترا بی تو دل از غم

بدو نیمه است چون امرود کشته

بدو در رشته رنجوری و از رخ

ز چرخ دیده ور آن رشته هشته

دم عیسی کناد آن رشته را پشم

وگر آن رشته را ماه برشته

دعای دوستداران تو بر تو

اجابت باد و آمین از فرشته

شمارهٔ ۴ - قاضی سدید

محترم قاضی سدید ای خلق را

رای و تدبیر صواب آموخته

در میان کار بوده سالها

هم دریده شغلها هم دوخته

وام داری دارم از سرمای دی

وام او خواهم بآتش سوخته

نیست هارم تا برانم پیش او

حشمت چخماق و سنگ سوخته

هائطی و روستائی و خلج

بی بها هیزم بمن بفروخته

هیچ تدبیری توانی ساختن

کاتشی سازم بلند افروخته

شمارهٔ ۵

شه امیر نژادی وزیر والا قدر

که چون تو نیست امیر و وزیر والائی

ز عدل تو چو سمرقند هیچ شهر نبود

چو عزم تو ببخاراست چون بخارائی

همی روی ببخارا و بنده بی طاقت

چنانکه گوئی امروز هست و فردائی

اگر بخدمت تو دیر بر رسد بنده

خدای داند کش نیست تاب برنائی

شمارهٔ ۶ - قطعه

خواجه محمد بن محمد که بی بهار

خلق خوش تو گل شکفاند بماه دی

بویاتر است خلق لطیفت بسی از آن

کز آتش و گل افتد در آبگینه خوی

امروز بنده خواهد مهمانت آمدن

کز یخ چو آبگینه شامیست زیر پی

دست تهی نیاید، بازا هدک بود

آن کز نفاق هست چو عبدالله ابی

با خویشتن بیارد اگر دسترس بود

گلرخ بتی لطیف و چو در آبگینه می

تا هوشیار، سنگ وی و آبگینه تو

چون مست گشت، سنگ تو و آبگینه وی

بر ساز مجلسی که نباشد در او کسی

جز لعبتی که چنگ زند جز مئی و نی

احمد حریف وار ز رامین سخن کند

یا آنکه باز گوید ازایشان حدیث حی

اینست شرط بنده بدین شرط بنده را

گر میزبان شوی شو، اگر نه، فرست می

تا بنده میهمان تو باشد بخوان خویش

نا آمدن ز بنده غنیمت شمار هی

تا مدتی که طی نشود نامه وار چرخ

از گشت چرخ نامه عمرت مباد طی

شمارهٔ ۷ - سرای بهشت

در خاک شایقی و نجیبی نگاه کرد

شیخ اجل رشیدی و دید آن موافقی

دنیا فرو گذاست برین ناموافقان

بر موجب وفاق نجیبی و شایقی

جنت موافقان را آماده کرده اند

هست از موافقان سخن بی منافقی

یارب جزای هر سه موافق بهشت کن

کامرزگار جرم و گناه خلایقی

شمارهٔ ۸ - دهقان زاده

مدح دهقان زاده طبع از زنگ بزداید مرا

تا نگویم مدحت او، طبع نگشاید مرا

تا نکوخواه ویم، دولت نکو خواهد مرا

تا ستایم مرورا، ایام بستاید مرا

شب چو بندیشم که فردا سر نهم بر آستانش

بامدادان از شرف سر بر فلک ساید مرا

گر صلت گیرم ز دست دیگران بسیار چیز

تا نگیرم اندکی زو، کار برناید مرا

اندکش بسیار به باشد ز بسیار کسان

من همی دانم که خود اندک نفرماید مرا

از برای آنکه زو عیدی بیابم روز عید

بر تن این سی روز، روزه هیچ نگزاید مرا

از گراینده نباشد سیم او در جیب من

از سبکباری به ناگه باد برباید مرا

هست ارزانی بدان آن مهتر آزاده خلق

کز ثنای او زبان در کام ناساید مرا

جز ثنای او مبادا زینتی در شعر من

تا بدان گاهی که از خاطر سخن زاید مرا

شمارهٔ ۹ - نور دین

نور دین نور عین مهر و وفا

آفریده شده ز لطف خدا

هر که از مهر و از وفا زاید

زو نیاید بعمر جور و جفا

نور دین را هر آینه نکند

اف افواه دشمنان اطفا

هست دیدار تو شفای قلوب

چشم مرضی بود بسوی شفا

مفضلا مقبلا گشاده درا

منعما مکرما گشاده کفا

دو کف کفه مروت را

متبرک چو مروه اند و صفا

حرفه تو سخاوتست و کرم

وین دو حرفه است حرفه طرفا

آفتابی و نیست ممکن آن

که کنند آفتاب را اخفا

خلف آن پیمبری بجمال

نیستی گر بنسبت از خلفا

که پدر در فراق صورت او

دیده پوشید و گفت یا اسفا

شمارهٔ ۱۰ - سوگند ما

خسرو آل امیران ای امیران سخن

در ثنا و مدح تو روشن دل و روشن ضمیر

صدر دریا دل نظام الدین که باشد از قیاس

پیش دریای دل بیحد تو، دریا غدیر

ای بیدل سیم و زر از غایت جود و کرم

دست راد ت ز پا افتادگان را دستگیر

پایت ار رنجور شد از سوزن زرین رکاب

یکدو روز آسوده شو بر گوشه سیمین سریر

چون ز دست راد تو خلق جهان در راحتند

دست خود بر پای خود نه تا شوی راحت پذیر

تا بخاک پای تو سوگند ما باشد درست

بر زمین بخرام خوش، تا گرددت سهل و یسیر

شمارهٔ ۱۱ - قطعه

سالار بک که بخشش کف جواد تو

کمتر فزونتر آمد از گنج شایگان

تشریف یافتی و جمال از صفی دین

و اشراف بر سر رمه های خدایگان

بادت خجسته این عملی را که یافتی

هرگز بود مبارکبادم به رایگان

دانی که دیرگاه برآمد که داده ای

در باب سیم مادر زر را به دایگان

تا تو مقصری به حق سیم تار من

یکباره شرمگینم زین . . . و خدایگان

شمارهٔ ۱۲ - باغ

آرامگه اهل حکم کردی این باغ

ای باغ تو آرامگه اهل حکم به

ارباب حکم مدح تو گویند در این باغ

چندانکه بود نزد خرد مدح ز ذم به

تا اهل سخن در سخن مدح تو باشند

ز اعضای همه اهل سخن باشد فم به

گوشی که نیوشنده مدح تو نباشد

آن گوش اصم باد، که آن گوش اصم به

آن شهره بنائی که درین باغ نهادی

کارایش آن هست ز دیدار صنم به

چون بیت حرم باد ز جاه تو بحرمت

تو شاد در او، تا بود از شادی غم به

بر روی زمین تا نبود به ز سمرقند

وز روی خوشی تا که بود قند ز سم به

در شهر سمرقند بخوشی گذران دل

با قند لبانی برخ از رنگ بقم به

شمارهٔ ۱۳ - مدیح تو

ای خاطرم از نور مدیح تو منور

جز مدح تو در فکرت من نیست مصور

از خلق تو هرگه بزبان آرم لفظی

چون خلق تو گردد دم از آن لفظ معطر

خورشید سپهر کرم وجود و سخائی

نور تو در آینده ز هر روزن و هر در

بیش از عدد ذره فشاندی و فشانی

دینار و درم بر سر هر خادم و چاکر

هر خادم و چاکر که چو من نزد تو آید

یابد ز تو تشریف مهنا و مکرر

از دست تو ای دست تو از چرخ زبردست

وز خط تو ای خط تو فرمانده کشور

بردم سوی محمود عمید اکرمه الله

گفتم که بده آنچه در اینجاست محرر

صد بوسه بران خط ز دو گفتا که درینجاست

سیصد درم عدل ز سلطان مقرر

امروز نمیدارم فردا برسانم

گر بایدم افزود ان سیصد دیگر

باری بجز این نیست که فردا برسانم

هر روز همین گوید زان لفظ چو شکر

در شهر توئی داور و من میخوهم آورد

فردا برسانم را امروز بداور

از وی طلبم با تو یا نزوی و نز تو

یا هم ز وی و هم ز تو، بر چیست مقرر

فرمان تو بر بنده روانست و روان باد

بر خلق همه روی زمین تا گه محشر

شمارهٔ ۱۴ - ناصر دین

ای ناصر دین سید اولاد پیمبر

ای عالم جاه و شرف و دانش و تمییز

از غایت جود و کرم و بر و مروت

ناخواسته بخشی بهمه خلق همه چیز

آن بخت ندارند که ناخواسته یابند

چیز این دو سه تا شاعر بی مغز چو گشنیز

چون کار بخواهش رسد، از شرم و خجالت

باشند گدازنده چو بر آتش ارزیز

آنروز که تو خواسته ناخواسته بخشی

کس مرشعرا را ندهد بار بدهلیز

ور باز رسانند بدان مجلس خرم

ایشان سر خر باشند، آن مجلس پالیز

بختی است خود این طایفه را کز گل ایشان

گر کوزه کنی خشک، شود آب بکاریز

زین سور بآئین تو بردند بخروار

زر و درم آنقوم که نرزند بدو تیزز

از مطرب بدزخمه و شب بازی بدیاز

سنگ و سرخ و حبه زن و مسخره و حیز

چون کار همه ساخته گشت از کرم تو

باید که شود ساخته کار شعرا نیز

تا از می و از بت سخن انگیز دو ساغر

می خوه ز بتان ختن و تبت و خر خیز

هر روزه بتو جامه شادی و طرب پوش

تا جامه غم را بدرد دامن و تیریز

شمارهٔ ۱۵ - مرغابی چیست

چیست مرغابی فراخته بال

سر او را بدو جهت منقار

بر دو منقار او نهاده برنج

جرم ماهی دو هفته دایره وار

تا نپرد در آب مرغابی

نپرد مه ستاره را بکوار

شمارهٔ ۱۶ - گویم نمرده‌ام

ایزد چو مرده خواند مر آن را که مرد نیست

من نیز خویشتن را مرده شمرده‌ام

از اعتقاد پاک وز ایمان پر خلل

بر مرگ دل نهاده‌ام و دین سپرده‌ام

دشمن به دوستان خبر افکند مرگ من

این چند گه که زحمت ایشان نبرده‌ام

آگاه باد دشمن من زان که من هنوز

دم‌سخت و سرخ‌روی و قوی‌ناک گرده‌ام

در مجلس جمال نکسبه نشسته خوش

با پنج شش حریف و خوشم نه فسرده‌ام

اندر بزرگ داشت من آن مهتر بزرگ

با مهتران زیرک بیننده خرده‌ام

بس باده لطیف مروق چشیده‌ام

بس شاهد ظریف نکورو فشرده‌ام

چون ره گشاده گشت، نخواهم خط همه

با خویشتن سپارم و گویم نمرده‌ام

شمارهٔ ۱۷

اگر به جود تو ای مجد دین نشد حاصل

به جد نمودن بی‌حد وجوه دستارم

دو کهنه دارم حالی اگر نوم باید

چو هردو کهنه فروشم، نوی به دست آرم

شمارهٔ ۱۸ - خروس

یکی خروس، بمنقار دانه می آرد

سپس بحوصله ماکیان می انبارد

ببال مرغ دگر ماکیان همی پرد

طلسم کرده و بی ابر برف می‌بارد

شمارهٔ ۱۹ - شهاب الدین مؤید

شهاب دین موید که بر سپهر هنر

بنور خاطری از آفتاب و از مه بیش

بآفتاب و به مه آن کند طبیعت تو

که آفتاب بخوامیش و ماهتاب بخویش

عطارد از تو برد بر فلک بغیرت و رشک

چو خاطر تو شود تیز کام و نظم اندیش

بنوک خامه و زنبور خانه خاطر

گهی چشانی نوش و گهی خوزانی نیش

چو دستخط خطابخش تو بزیبائی

کدام جعد مسلسل کدام زلف نخیش

توانگری بکمال از نصاب فضل و هنر

توانگران هنرپیشه پیش تو درویش

بمن که سوزنیم گرچه کم نیم از سیر

بفضل بر، نظری کن بچشم همت خویش

ضرورتستکه بیگانه خویش خواهم کرد

بدینطریق که بیگانه میپرستم و خویش

سروش دادم تلقین که خواهم از تو عطا

سروش اگر نبدی کان سور بود سریش

ز حال و کار پریشان خود بمجلس تو

گشاده کردم سرو گشاده شد سر ریش

بجود و فضل تو از دیگران ستوده تری

چنانکه جود ز بخل و چنانکه دین از کیش

ز کیش کدیه کشیدم سهام و بر تو گشاد

هدف ز جود تو خواهد یکی مصحف کیش

شمارهٔ ۲۰ - رمضان آمد

رمضان آمد و هر روزه گشائی بر بام

بیکی دست نواله و دگر دست فقاع

آتشی را که کند روزه همه روزه بلند

شامگاهان بیکی لحظه کند پست فقاع

خوشتر است از لب آن روزه گر روزه گشای

لب آن کوزه باد لب آن مست فقاع

ماهی از دریا آید بسوی شست بطوع

گر طللی کرده بوی بر سر آن شست فقاع

روزه دارانرا آن منج که در کوزه چکید

زار زوی خود دریده و دل جست فقاع

ای ولینعمت من خوان ترا احمد سرج

بگلاب و شکر و مشک تبت بست فقاع

روز تا شامگه از بهر سر خوان ترا

بر سر خوان تو هر شامی بشکست فقاع

لشکر آرزوی سینه مهمان ترا

در یخ کوفته متواری بنشست فقاع

سال سرتاسر مست می احسان تو ام

ساز وار آید با مردم سر مست فقاع

من خود از خوان عنایت نخوهم برد ولیک

سی شبانگاه مرا راتبه کن شست فقاع

بفقاع تو من از گرمی روزه بر هم

نرهم گر زدم من نفسی رست فقاع

گر بفرمائی بر کوزه دهم بوسه شکر

چون لب من بلب کوزه بپیوست فقاع

دیده حاسد و بدخواه تو بادا جسته

هم بر آنگونه که از کوزه برون جست فقاع

شمارهٔ ۲۱ - خطیب بباع

خطیب بباع ای منعمی که در عالم

کسی ندانم کز نعمت تو محرومست

خیال و سیرت و رسم و ره تو محمودست

منزهی تو ز هر خصلتی که مذمومست

چنانکه گشت نبوت بمصطفی مختوم

کنون مروت امروز بر تو مختومست

همه جهانرا معلوم شد که هر علمی

که در جهان بود، آن علم بر تو معلومست

رسید تیر مه و تیر روشن سرما

تو راست علم که پیکان چگونه مسمومست

میان جبه من حشو نیست گرچه بسی

بشعرم اندر حشو است و بر تو مفهومست

فرست جبه مرسوم من به دست کسی

بر من و، منم آنکو به ژنده مرسومست

بزی بکام دل خویش در جهان چندان

کزان زیادت نه ممکنست، موهومست

شمارهٔ ۲۲ - ای بنده

ای بنده طول عمر تو خواهنده از خدا

از بنده یک حدیثک موجز توان شنید

فصل زررز است، بدینگاه دست گیر

چندانکه نیمدانک بزر، رز توان خرید

رباعیات

شمارهٔ ۱ : یک شهر همه حدیث آنروی نکوست

شمارهٔ ۲ : هر روز دل مرا زبانی دگر است

شمارهٔ ۳ : صدرا باد آنمحشرت نامه سپید

شمارهٔ ۴ : جود کف تست هر که نانی دارد

شمارهٔ ۵ : از رأی سدید عالم آرای سدید

شمارهٔ ۶ : ای سیب زنخ کز توام آبی رخسار

شمارهٔ ۷ : باقی است در آن لب مزه شیر هنوز

شمارهٔ ۸ : تا عشق گل رخ تو در دل دارم

شمارهٔ ۹ : هرچند که هیچ برنخورد از تو دلم

شمارهٔ ۱۰ : دوش از تو دلی به درد و غم داشته‌ام

شمارهٔ ۱۱ : بر جان چو گشاده کرده ای دست ستم

شمارهٔ ۱۲ : گفم که غم عشق تو میمون کندم

شمارهٔ ۱۳ : در عشق تو خاک تیره شد مفرش من

شمارهٔ ۱۴ : ایشاهد شیرین شکرخا که توئی

شمارهٔ ۱۵ : ای شاه جهان جشن فریدون کردی

شمارهٔ ۱۶ : ای تهمت من کشیده از خلق بسی

شمارهٔ ۱

یک شهر همه حدیث آنروی نکوست

دلهای همه جهانیان بسته اوست

ما می کوشیم و دیگران میکوشند

تا دست کرا دهد کرا خواهد دوست

شمارهٔ ۲

هر روز دل مرا زبانی دگر است

با من بت من بهر زبانی دگر است

وان جان جهان هیچ نمی اندیشد

کاخر پس این جهان جهانی دگر است

شمارهٔ ۳

صدرا باد آنمحشرت نامه سپید

تا حشر مبادات سر خامه سپید

افتد که ز بهر من کنی خامه سیاه

تو خامه سیه کنی و من جامه سپید

شمارهٔ ۴

جود کف تست هر که نانی دارد

در خدمت تست هر که جانی دارد

گر اسب خطا کرد بر او عیب مگیر

یک اسب چه طاقت جهانی دارد

شمارهٔ ۵

از رأی سدید عالم آرای سدید

شد دور سپهر کارفرمای سدید

خورشید بشب نهان کند چهره خویش

تا روز حجل نگردد از رأی سدید

شمارهٔ ۶

ای سیب زنخ کز توام آبی رخسار

از عشق تو دل چو نار دارم پربار

ای چشم و سر میوه فروشان زنهار

جز روی و دل رهی مجو آبی و نار

شمارهٔ ۷

باقی است در آن لب مزه شیر هنوز

منسوخ نشد زان خط چون قیر هنوز

خط را یله کن که از کمان ابروی تو

چشم ز چپ و راست میزند تیر هنوز

شمارهٔ ۸

تا عشق گل رخ تو در دل دارم

چون گل ز غم تو پای در گل دارم

تا زیر خم زلف تو منزل دارم

چون زلف تو کار خویش مشکل دارم

شمارهٔ ۹

هرچند که هیچ برنخورد از تو دلم

هرگز نشود بمهر سرد از تو دلم

تو خود رفتی ولیک از فرقت تو

شد منزل صد هزار درد از تو دلم

شمارهٔ ۱۰

دوش از تو دلی به درد و غم داشته‌ام

وز هجر ستمگرت ستم داشته‌ام

درد تو از آنچه داشتم اول عهد

کم بادم اگر ذره‌ای کم داشته‌ام

شمارهٔ ۱۱

بر جان چو گشاده کرده ای دست ستم

تهدید مکن مهل مرا بیش به غم

آنجا که من و عشق تو باشیم بهم

من خود صنما ترا ندارم محرم

شمارهٔ ۱۲

گفم که غم عشق تو میمون کندم

کی دانستم که دیده پرخون کندم

ایجان جهان من از تو کی برگردم

دور از تو مگر اجل شبیخون کندم

شمارهٔ ۱۳

در عشق تو خاک تیره شد مفرش من

هجران تو تلخ کرد عیش خوش من

از بس ستم فراقت ای مهوش من

چشم من پر آب شد از آتش من

شمارهٔ ۱۴

ایشاهد شیرین شکرخا که توئی

وی خوگر جور و کین و یغما که توئی

جور و ستم تو هست آنجا که منم

جان و دل بنده هست آنجا که توئی

شمارهٔ ۱۵

ای شاه جهان جشن فریدون کردی

وانگه طرب از باده گلگون کردی

قارون بهزار گنج کو تا بیند

کز جود سرای گنج قارون کردی

شمارهٔ ۱۶

ای تهمت من کشیده از خلق بسی

نابوده مرا بوصل تو دسترسی

چون در سرم افتاد ز عشقت هوسی

تا سر ننهم ترا نمانم بکسی

قصاید

شمارهٔ ۱ - در هجاء خمخانه و مدح عمیدالدین : خط امان من است این قصیده غرا

شمارهٔ ۲ - در هجاء ملیح و مدح سیف الدین بن شمس الدین

شمارهٔ ۳ - پسر بوالعطا : آمد پسر دیو بوالعطا را

شمارهٔ ۴ - در مطایبه : در جستن وصل آن بت چینا

شمارهٔ ۵ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین : خر خمخانه را دو خم شراب

شمارهٔ ۶ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین : خر بدبخت بد بود در خواب

شمارهٔ ۷ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین : همچو خر سر کنم برای ثواب

شمارهٔ ۸ - در هجاء خمخانه و مدح میر نصر بن ابراهیم : خر سر خمخانه را لبیشه کنم لب

شمارهٔ ۹ - در هجاء پیر و مدح صاحب عادل : الغ عارض ز . . . ن گربه افتاد

شمارهٔ ۱۰ - در مدح رکن الدین محمود و مطایبه : امیر عالم سالار رکن دین محمود

شمارهٔ ۱۱ - در هجاء حکیم نوزده : حکیم نوزده چون بیست و هفتگان بیند

شمارهٔ ۱۲ - در هجاء یاقوتی جولاهه : یاقوتی جولاهه بمرد و دو پسر ماند

شمارهٔ ۱۳ - در هجا : کلاخ پاره غاره نمی ماند

شمارهٔ ۱۴ - مطایبه : این خواجه‌زادگان که درین شهر و برزنند

شمارهٔ ۱۵ - در وصف حال خویش : از قصه دوشینه من تا که خداوند

شمارهٔ ۱۶ - بدو گفتم : در راه مرادی صنمی در گذر آمد

شمارهٔ ۱۷ - در هجو ملیح : ملیح را ببخارا از این خبر نبود

شمارهٔ ۱۸ - مطایبه : ای تازه تر از ترب و سفاناج ببربر

شمارهٔ ۱۹ - در هجو ابوالحسن حاکم : استری کردی ای بوالحسن حاکم خر

شمارهٔ ۲۰ - در هجو بوبکر اعجمی و فرزند او : بوبکر اعجمی پسری ماند یادگار

شمارهٔ ۲۱ - در هجاء خمخانه : این چه دعوی شگرف است بگو ای خر پیر

شمارهٔ ۲۲ - در هجو خمخانه : خمخانه خر سرای خر پیر

شمارهٔ ۲۳ - در هجاء خر خمخانه : ای پرستنده زاده سم خر

شمارهٔ ۲۴ - مطایبه : ایکه با روی نکو . . . ن کلان داری یار

شمارهٔ ۲۵ - در هجو جوانی و مدح احمد سمسار : ای آخته بالای پری چهره عیار

شمارهٔ ۲۶ - مطایبه : قصه ملک سلیمان دی بخواندم در سیر

شمارهٔ ۲۷ - در هجو خواجگی ادیب : کیست آن ستوده برده برون از فسار سر

شمارهٔ ۲۸ - در هجو دلداری : ای ز جان عزیز بنده اعز

شمارهٔ ۲۹ - در هجو داماد ناصر بزاز : برگوی بداماد خود ای ناصر بزاز

شمارهٔ ۳۰ - در هجاء خمخانه گوید : خر سر خمخانه ای بریش ترا تیز

شمارهٔ ۳۱ - در وصف حال خود گوید : منم آن گشته غایب از تن خویش

شمارهٔ ۳۲ - در هجاء احمد شباک : بجان پاک تو ای خواجه احمد شباک

شمارهٔ ۳۳ - در هجاء خمخانه گوید : ز بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ

شمارهٔ ۳۴ - در هجاء نظامی : نظامی ارچه نمرد است مرده انگارم

شمارهٔ ۳۵ - در هجو خمخانه : . . . ری به . . . ن خر سر خمخانه در برم

شمارهٔ ۳۶ - در هجو خمخانه : خر خمخانه را آزار کردم

شمارهٔ ۳۷ - در هجو خمخانه و مدح قلج تمغاج خان مسعود

شمارهٔ ۳۸ - دلم چه خواهد : شاعرکی تاز باز یافه درآیم

شمارهٔ ۳۹ : حسین غاتفری رخت برد سوی جحیم

شمارهٔ ۴۰ - در وصف دلدار : ای پشت دل خسرو ای کام دل شیرین

شمارهٔ ۴۱ - در هجو عمید کاسنی : عمید کاسنی آن کاسه سرش پنگان

شمارهٔ ۴۲ - در هجو شاعری : لنگ لنگاک من ای بلمه پیوسته برو

شمارهٔ ۴۳ - در هجو دوستی : گر ز تنی که چگندر نمای شد سر او

شمارهٔ ۴۴ - در هجاء خمخانه : خری سبوی سرو روده گوش و خم پهلو

شمارهٔ ۴۵ - لکلک بچه : تا برون زد ناگهان از . . . یه سر لکلک بچه

شمارهٔ ۴۶ - در هجو شاعری : بس ریش گاوی ای خر زنار منطقه

شمارهٔ ۴۷ - در هجو مؤید : مؤید ای فلکت دایه وار پرورده

شمارهٔ ۴۸ - در هجو قوامی : قوامی بگو از دل سهل و ساده

شمارهٔ ۴۹ : عاشقم بر نجیبک منده

شمارهٔ ۵۰ - من کیستم : من یکی شاعرم نه سامانی

شمارهٔ ۵۱ - در هجو قوامی : تا ز طبیعی غر سیاه قوامی

شمارهٔ ۵۲ - در هجو دوستی : عطا گرفتی و شکر و ثنا نگستردی

شمارهٔ ۵۳ - در هجو ابوالمظفر : ای دیو بوالمظفر چون دزد بغنوی

شمارهٔ ۵۴ - در هجو شاهری : من آن کسم که چو کردم به هجو گفتن رای

شمارهٔ ۱ - در هجاء خمخانه و مدح عمیدالدین

خط امان من است این قصیده غرا

که بیش از این نکنم کار و باردم خر را

سوار رخشم و اسفندیار روئین خصم

چرا که با خر گرگین همی روم بچرا

مگر جوان شدم از سر که خوی خر . . . ئی

برون نمیرود از سر بچه بچون و چرا

بشاعری چو کنم بوق هجو بادانگیز

مرا چه ماده خر مغ چه نرخر ترسا

چو خر سوار شوم چه خر عزیز و مسیح

همه خران بهمین چوب رانم از سودا

باره بر خر دجال را میان ببرم

که خر سوار بیندازد از نهیب عصا

ز خر سواری من علک خای گردد خر

نه که خورد نه سبوس و نه جو نه آب و گیا

گر از زبان چو زوبین من بیازارد

روان تیره نااهل پیرمرد گیا

بپشت مازه گاو زمین رسد آسیب

چو در کشم خر خمخانه زیر بار هجا

خران کوره گریزان ز تیز هجو منند

بداس پی زده و در کمند مانده قفا

ز بیخ پی سخن انگیزم و بجز بر پشت

روان کنم سخن خر نباروا و روا

خرک ترانه تراش است و من خرانه تراش

خرانه هاست که در خر همی کنم انشا

نوای خر ز علف باشد این هجا علف است

در آخور خر خمخانه تا بود بنوا

گشاده شد جرس هجو من که بسته مباد

ز گرد آن خر خمخانه احمق الشعرا

بشاعری و گدائی خری بچنگ آرم

روان و بارکش و خوش نه شاعر و نه گدا

بکمترین صلت از مجلس عمید امیر

خری بآخور بندم چو دلدل شهبا

سوار مرکب اقبال سعد دین که سزد

سم سمند و را ماه نعل و میخ شهبا

عطارد از قلم او قلم بیاندازد

چو از سر قلمش روز و شب شود پیدا

بروز و شب شب و روزی که از سر قلمش

شود پدید همایون بود صباح و مسا

عمید ملک عم سعد دین که متصل است

بوی سعادت دین با سعادت دنیا

صدیق صفوت صدری عمر صلابت و عدل

بشرم و حلم چو عثمان علی بعلم و سخا

سخای او صفت آفتابی دارد راست

دهنده نور بجرم زمین و اوج سما

باولیا و باعدا رسد فتوت او

چو ز آفتاب ببرد بحار نور و ضیا

خبر ز خلق خوش او دهد بخلق جهان

بنوبهار چو بر گل وزد نسیم صبا

ایا هوا زنده چون هوای بهشت

کدام کس که ندارد سوی بهشت هوا

جهان چو روضه رضوان نماید از خوشی

بدان کسی که بدو بنگری بعین رضا

رضای تو طلبم تا رضای من طلبد

بجاه تو فلک پیر و دولت برنا

بفر بخت تو برنا شوم بپیران سر

جوان طبعت گردم بنظم مدح و ثنا

همیشه تا بجهان زنده نامی آمده است

حکیم را به ثنا و کریم را بعطا

ثنا نیوش و عطا بخش باش از پی آنک

ثنا نیوش و عطا بخش راست طول بقا

بنظم مدح و ثنای تو سفت گنج نهاد

سزد که گردد از آن پس کلید گنج دعا

بعید اضحی تا هر کسی بقربانی

کند تقرب و دارد طمع ثواب و جزا

حسود جاه تو بادا بتیغ غم قربان

کباب گشته دلش ز آتش بلا و عتا

دل تو جفت طرب باد و از تعب شده فرد

تو در نشاط و طرب تا بروز بی فردا

شمارهٔ ۲ - در هجاء ملیح و مدح سیف الدین بن شمس الدین

ملیح مغ بچه را در طعام خوان هجا

سزد که ملح زیارت کنم که هست سزا

ملیح تر شود آن زن فروش وگر نشود

همین که هست بس است آن گدا ابن گدا

دهد ملیح ز منکوحه ملیحه خویش

نشان ممحله خوان شهری و غربا

پی تبرک هر کس بدو زند انگشت

نداند این ز کجا آمد آن دگر ز کجا

ز زن بمزدی منکر شود ملیحک و هست

هزار حمدان با دو هزار خایه گدا

شراب پر خورد و مست خسبد و خیزد

گهی رباب کسی را و گه کسی او را

جمال مستندان سر پل است باصل

بیک پدر نه مسلمان بصد پدر ترسا

تبار خود را آتش پرستی آموزد

بدان رسوم کز اجداد دید و از آبا

بحرمت می چونان که موبدش فرمود

دهان بسته گشاید سر خم صهبا

جوخم گشاد ز می خاک را نصیب دهد

که ما بخاک دهیم آنچه خاک داد بما

مغی است برده سر از چنبر محرک و رند

ز بیم تیغ مسلمان شده بروی و ریا

کند بقبله تازی ز هر کدیه غاز

بدل بقبله دهقان کند نماز روا

چو پیر مغ را بیند کلاه کج بر سر

کند در آرزوی آن کله قمیص قبا

کلاه مغ را دستار خود غلاف کند

چگوید این همه دستار من کلاه شما

بدانکه گفت محمد حیا از ایمان است

ندارد ایمان آن . . . بی حیا و میا

به بی حیائی هنگام کدیه فخر کند

دلیل گوید مناع روزی است حیا

ملیحک سر پل ترکتاز و جلف زنی است

سر پلی است که یابد گناه کار جزا

بسیف محو شد از گناهکار گنه

گناهکار ملیح است و کار سیف محا

شه ائمه اسلام سیف شمس حسام

حسام قسمت و سیف احترام و شمس لقا

لقای فرخ او بر زمین چو نور افکند

ز شمس تیره شود بر سپهر شمس ضحی

صواب رای وی از وی بعمر نگذارد

که بر بسیط زمین خطوه زند بخطا

خطی کشید بر اهل خطا بعهد ملک

که پادشاه ختا نگذرد ز خط وفا

غریق منت خود کرد اهل دین را کل

چنین کند بزرگان دین درین دنیا

شوند اهل سمرقند شاد ز آمدنش

چو این خبر ببخارا برد نسیم صبا

بخاریان هواخواه بصدر و بدر جهان

روند مرده ورافزون ز ذره های هوا

چو ذره های بیش او باستقبال

رسند ناشده کم ذره ز مهر و هوا

دررفشانم در مدح شاه سیف الدین

که طبع و خاطر دارم چو پر درر دریا

چو سوزنی لقبم درکشم برشته نظم

بنوک سوزن نظام طبع در ثنا

رضای صدر جهان باد و سیف دین پسرش

به نیک نامی کاندر وی است طول بقا

شمارهٔ ۳ - پسر بوالعطا

آمد پسر دیو بوالعطا را

قیمت شد ازو در پربها را

آری شبه آرد بها گهر را

عزت درم ناروا روا را

چون ابرو شب است آن پلید زاده

از ظلمت و نور این دو پادشا را

زان داد که تا دیو را بینند

لاحول بکار دارند و دعا را

شویش بسر خوان مامکش برد

نه از پی راحت بل از بلا را

تا صورت نان را کند فراموش

از خوردن چلیو لوبیا را

تا شور بیفتدت همی در سر

یکسر بخورد یک شوربا را

گویند که در کوهسارها هست

از بیخ گیا خوردن اولیا را

ماننده اولیا نخواهد شدن

از یاوه خوردن خر گیا را

یکروزه درین سور و میزبانی

کامد بسر آن دیو بیوفا را

آمد بسر ما دوان و پویان

گفتا که بسی جسته ام شما را

تا دعوت و سور مرا بیند

یکسر همه رسم و نهاد ما را

خواجه بدرم را مدیح گوئید

زو چشم بدارید مر عطارا

گفتیم هلا و سپاس داریم

گوئیم در او مدحت و ثنا را

نی از پی آن تا بریم صلت

لیکن ز پی باز پس هجا را

رفتیم در آن باغ تا ببینم

آن دعوت بی نان و با را

اندر رد و اندر محلت او

نسپرده بر راه رو چرا را

پاسخ تراشان و پای کوبان

زانو زده همساج اولیا را

دیدیم یکی خوان مایه جسته

از بهر خدا و از پی عشا را

آویخته زو نان ریشه ریشه

مانند درخت دعار وارا

مطرب ز بر خوان بایستاده

ایجان من ای نان زدی دعا را

ما جمله بر آن گرد خوان نشسته

جویان شده نان پاره جدا را

بر خوان بسی نان نشد شکسته

یکتن نشکستیم ناشتا را

گیرم بند آن خود نبیره او

بایست کردی او ز روی ریا را

پس گفت که بر خوانم آفرین گوی

گفتم بگویم ولی کجا را

جای بره و مرغ را ستایم

یا جای خلیلی و مربا را

بر خوان تهی آفرین بگویم

بر من بنویسد ایزد خطا را

در جنگ بنده رنج بیش بری

گر خر کره دازی آشنا را

بر خوانش سزای ثنا ندیدم

جز سید اولاد مصطفی را

شمارهٔ ۴ - در مطایبه

در جستن وصل آن بت چینا

بر اسب امید برنهم زینا

وندر ره عشق او بپویانم

باشد که رسم بکام دل زینا

یکچند بوصل او شدم شادان

دشمن ز وصال ما دوغمگینا

جان و دل من بوصل آن دلبر

چون باغ ارم پر از ریاحینا

ناگاه بما رسید چشم بد

بربود مرا ز من شیاطینا

گویم که سبب چه بود هجران را

پنهان نکنم ز خلق چندینا

من بودم و من یقولکی با من

در هجر گلی برسم و آئینا

در پیش نهاده رطل جام می

رنگین چون ریحان آن نگارینا

اندر رخ آن صنم نگه کردم

آن خوبتر از بتان تکسینا

گفتم صنما چو روی خوب تو

نی هست به کافری نه در دینا

لیکن بتو مرمرا بد این حاجت

گفتا که صدت رواست درحینا

گفتم که از ارگ تو بگشایم

گفتا که گشاده کن هلاهینا

بگشادم تا بدیدمش آن . . .

چون سوسن و یاسمین و نسرینا

. . . بمثل چو گنبد سیمین

چون سفره خائنی پر از چینا

من نیز برون کشیدم از . . .

این لنگ روان و کور ره بینا

چوبش کردم . . . بدین روغن

بی کنجد و بی جو ازو کوبینا

ز آهستگی که اندر او . . .

خندید . . . و کرد هین هینا

گفتا که زهی نجیب سلمانی

خوش میدانی کشید سرگینا

صد ره اگرم کنی بروزی در

هر بار به آید از نخستینا

چون نوبت مایقول پیش آمد

از خرده بلا در بلا گینا

بگرفت بدست . . . و میگفتی

این طرفه نوا یک نو آیینا

ای . . . من ای عیار جنگ آور

چون تو نه بچین و نه بما چینا

بالای دراز تو بچه ماند

ماند بمناره قستتینا

گر با تو ز خانه سوی کو آیم

بندند چو اژدها و آدینا

گویند که میربوالعمید آمد

آن صاحب طبل و گرز و میتینا

کز اسب پیاده خانه اندازد

صد مرد سوار شهره بزمینا

این گفت و بکرد روی زی کودک

هین بر سر . . . من تو بنشینا

تا . . . کنم بدین عمود خود

چون چنبر موکب سلاطینا

با . . . تو آن کنم کجا نکند

بر سینه کبک ماده شاهینا

کودک چو شنید از وی این دعوی

گفت آه من غریب مسکینا

ایدون که درست گردد این دعوی

شد نامه عمر من هبابینا

بر قصد هلاک جان من بودی

کس با کس نکرد چو نینا

ز امین من و دعای آن کودک

در حال شد آن عمود پستینا

باز از پس آن ستودن بیحد

بگشاد زبان خود بنفرینا

آژنگ میان ابروان افکند

رخ کرد ترش بسان رخبینا

کی . . . دروغ میکنی لافم

مانند کنی مرا بعینا

آنست که از برای او هر شب

می . . . زدی نه خمسه بل خمسینا

امروز که دست یافتی بروی

نامرد شدی و خر و ننگینا

برخیز و . . . مرد را اکنون

یا سرت بدون برم بسکینا

گفتا نکنم بامر تو کاری

بگذار بفضل خود بمن اینا

بیمارم و زار و . . . بالینم

بگذار که سر نهم ببالینا

ور من بمرم ز تو طمع دارم

در گور کنی مرا تو تلقینا

نرسید و رمید از من آن کودک

کاین کند بجای من کند کینا

خیر است همیشه دشمن مردان

کافر همه ساله دشمن دینا

هجران مرا سبب همین بود است

زین دورم از آن لبان شیرینا

شمارهٔ ۵ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین

خر خمخانه را دو خم شراب

تا بسر بر نهنین است و سراب

میخورد دم دم و نیاساید

خر نه هشیار از آن نه مست و خراب

گاه از اشهب فراخ عنان

گاه از ادهم دراز رکاب

بر سر از سم نعل بسته ز لعن

میخورد خفته خطا بصواب

هست از جامه خانه فلکی

جامکی ز آفتاب و از مهتاب

روز باشد بخیمه قاقم

شب درآید بخیمه سنجاب

مطبخی دارد از هوی و هوس

پر ز نفرین صرف و لعنت ناب

ناگرفته در او کند بریان

خوک بچگان نابرآمده ناب

تا مراهل کتاب را مهمان

کند آن خرترین اهل کتاب

کند از دوغ میسره باسهل

شش خوش اولیا بفتح الباب

ملح کبریت احمر و بره چون

خضر و چشمه خضر نایاب

پزد اندر تنور چوبین نان

بال سیمرغ در تنوره کباب

دو کفه میکفد نواله لاف

ندهد ریزه بکلب و ذئاب

میرساند ز شکر سکران

بدل از کاسه دماغ شراب

میدهد از ایاز خانه سرد

به تغان خان بسته پرده جلاب

همه سوداش آنکه نقش کند

بجلا بی جریده القاب

اعذب الشعرا کذبه گویند

شعر او عذب بی واو کذاب

شعر من عذب و من صدوق القول

بمدیح وزیر دولت باب

ملک نسل گوهر میران

میر نیک اعتقاد پاک انساب

صدر میرانیان نظام الدین

عامر عالم خراب و بیاب

آنکه از کوکنار سمین اش

سیم خواه ستم شد اندر خواب

نوک باز سپید او چو شود

بچه پرورد در آشیان غراب

ظلم سیمرغ وار درکه قاف

متواری شود ورای حجاب

قاف تا قاف صیت عدل وی است

گذران بر لب اولوالالباب

سائل و زایر از مواهب او

سال و ماهند با نصیب و نصاب

هیچ سائل بر او سلام نکرد

که بلی و نعم نیافت جواب

گوئی هست کف واهب او

قهرمان خزانه وهاب

راوی او آفتاب رخشان است

بر سپهر فضائل و آداب

گر منجم برأی او نگرد

نگرد ارتفاع اصطرلاب

ور براه قدم سپرده او

سرنهد بر فلک رسد زتراب

از فلک بر تراب تا تابد

بشب و روز آفتاب و شهاب

پیش باد از شهاب روی فلک

سالهای بقای او بحساب

تاب در آفتاب جاهش باد

چون فرومانده آفتاب از تاب

شمارهٔ ۶ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین

خر بدبخت بد بود در خواب

از معبر چنین رسید جواب

خوابم از بیم بخت بد برمید

تا نبینم خر بد اندر خواب

خر بد کیست خر سر شاعر

خر بآن جامه میبود نایاب

خر خمخانه کز سر خم عقل

مست برخیزد و فتد بخلاب

خر خمخانه کز خم می و خل

لای خل است و دردی است و خلاب

خر خم شوی و دوده کم پیمای

می نابش ترش چو سرکه ناب

خر کیمخت گاه گرد سبیل

پرخور و کم دو وفتیده در آب

خر مرکوب لوطیان قدیم

بی جو و حصر چومه سلماب

خر اهل کتاب و ابله تر

از خری برگرفته حمل کتاب

باویست از کلانسری همسر

خر دجالک دراز رکاب

خر دجال ده جزیره گیا

بخورد با دویست چشمه آب

با چنین خر ز بهر پشما کند

نبرد گاو لوت نقل و شراب

خر گدائی است کدیه خو کرده

از بلبل الملوک تا محراب

خر گدایان بکل برون بردند

نام خویش از جریده القاب

خر گدائی بدو مسلم شد

راست شد این لقب بدان کذاب

هر چه گشت از خری برون نشود

خر سوارش منم بسوط عذاب

یک جهان بار هجو بر فتراک

نبدم و میدوانمش بشتاب

چون بدرگاه سیدالوزرا

برسد جست و رسته شد ز عذاب

میر میران نسب نظام الدین

سند و سید اولوالباب

صاحب عادل کریم کبیر

که کرامند ازو کرامت یاب

آن وزیری که چون دگر وزرا

وزر وزری نکرد در یک باب

کلک او بابزن نگشت و نکرد

بمثل پشه ای بظلم کباب

آنکه از عدل او بریده شود

بسر وی حمل گلوی ذئاب

برکند از دهان یوز بقهر

کلبتین دو شاخ آهو ناب

هم بانصاف او نهد بیضه

جفت یعقوب بر دو چشم عقاب

از کف زرفشان او خجلند

چشمه آفتاب و چشم سحاب

قطره این و ذره آن را

در حساب آورد بعقد صواب

غیر ممنون شناس بخشش او

گرچه بخشش کند بغیر حساب

فلکی همتی و از قدمش

بفلک در رسد نسیم گلاب

سوزنی مدح گوی مجلس او

کو سری داشت بر سر اصحاب

با سنائی بدی مطایبتش

خوشتر از داستان دعد و رباب

پیریش چنگ پشت کرد و ضعیف

چون بریشم ز گوشمال رباب

خر خمخانه شد منازع او

از جفای زمانه قلاب

پیش ازین رخش رستمش بالست

بنبرد آزمائی سهراب

پیریش خر سوار کرد بجبر

بر خری لنگ جای او سنجاب

چرخ سنجاب گون دگر باره

پیریش را بدل کند بشباب

بر براق سخن سوار شود

یابد از مدح صدر قوت شاب

تا مزین بود فلک شب و روز

زانجم و آفتاب و از مهتاب

آفتاب و مه منور ملک

صدر بادا و انجمش احباب

جمله ارباب فضل بنده او

دست فضلش مربی ارباب

چشم بد از خجسته مجلس او

دور داراد ایزد وهاب

شمارهٔ ۷ - در هجاء خمخانه و مدح نظام الدین

همچو خر سر کنم برای ثواب

از پس آنکه گشت بصره خراب

صد هجای خرانه گفته شده است

صد ریگ گیر رانده خر بخلاب

یک هجا را جواب باز نگفت

تا گرفتی ز من که و جو و آب

هجو او راست گویم و نشود

سخن راست مندفع بجواب

خر سر و خرس روی و سگ سیرت

خر گرفته بکول خیک شراب

نسبتش گر بامت عیسی است

خوانده است آیت فلا انصاب

خر سواران لوطیش کردند

پای بی پنجه در دهان رکاب

مالکی مذهبان خرخواره

کرده اند آزمون بسیخ کباب

لبش از هجو در لویشه کنم

تا بخندند زان اولوالالباب

وز دمه چوب میره باسهل

حله ها بافته شتاب شتاب

شد خر پیر و میکشد خس کس

سیم بستانده تا دهد بذناب

وای از آن سر که هست بر سر خر

آدمی را بروز حشر حساب

اگر او آدمیتی زان سر

نکند هندی عذاب و عقاب

گوید این سر مرا عقوبت نیست

گوید ار نیست کیف کان عذاب

نیست این سر کدوی پارین است

نه چنان سر کدوست در پاراب

بجوی مغز نیست در سر وی

خشک مغزیست صرف و جاهل ناب

نیستش فهم و فکر تا گویند

که سخن را معانئی دریاب

خود لبیبی گرفتم او را خر

سخنش بی مزه است قشر و لباب

هجو خر سر چو گفته شد شاید

گه بشویم دهان بمشک و گلاب

تا که مخدوم را ثنا گویم

در رسم زان نسیم خوش بصواب

شاه میرانیان نظام الدین

آن سرشته شده برحمت ناب

صاحب محترم کزو نازند

دین و دولت چو از بنی اصحاب

ملک آرای مشرق و مغرب

برره و رسم خوب ورای صواب

هست صاحبقران اهل هنر

در همه فضل با نصیب و نصاب

رای رخشنده اش آفتاب مثال

کف بخشنده اش از قیاس سحاب

فرو بخت جوانش از بمثل

پیر فرتوت بیند اندر خواب

بشب از خواب ناشده بیدار

پیری او بدل شود بشباب

هست اندر دوات تیره دلش

روشنائی ملک را اسباب

شبه گون قطره ای که از قلمش

بچکد دانه ایست در خوشاب

بخت او جاودان جوان ما را

که بر اینست همت احباب

عمر اعدای او مبادا بیش

زانکه بر آبگیر عمر حباب

تا مآب و مصیر و ملجاء خلق

نبود جز بخالق وهاب

باد ارکان دین و دولت را

سوی او مرجع و مصیر و مآب

خالق از وی بدو جهان خشنود

دعوی خلق را درو ایجاب

شمارهٔ ۸ - در هجاء خمخانه و مدح میر نصر بن ابراهیم

خر سر خمخانه را لبیشه کنم لب

تا کنم از روی تیشه چون لب ارنب

وانگهش آرم برون بشعبده بازی

ارنبکی ارنب رنود ملقب

باز سرش بشکنم بسنگ هجا خرد

تا نه بعانه هجا رسد نه بعنغب

. . . و هجا سخت کرده دارم و عغعغ

می کشمش هر دمی سبوزم غبغب

ماده خرش را چو اسب عاری درویش

نام کنم گه عیال و گاهی مرکب

آن خر مرده که کرکسان و کلاغان

طعمه بمنقار ازو کنند و بمخلب

گند چنان خر بجای گند دماغش

دارد بوی عبیر و عنبر اشهب

گوید من شاعرم بسی سخن خوب

از نفس من منظم است و مرتب

بانگ خوش آرد جلاجل سخن من

نزد اجلا جلالتم بملقب

گویم نی کز خران اوش و قنوشی

که کش آخر چیان میر مقرب

وارث میر عمید نصر براهیم

ناقد الفاظ پارسی و معرب

میر مهذب سخن که باکس و ناکس

هرگز لفظی نراند کان نه مهذب

نیست عجب گر سرای اهل سخن را

از صلتش گردد آستانه مذهب

کوکبه فاضلان روی زمین راست

رایت اقبال ازو رسیده بکوکب

ذات ورا ایزد از مکارم اخلاق

هیئت و ترکیب داد و کرد مرکب

سیری آز و نیاز خلق جهانرا

در کف دادش نهاده مطعم و مشرب

باب فصولات لطف اوست مقسم

دفتر تصنیف جود اوست مبوب

باب فتوت بخلق کردی مفتوح

فاتحه آموختی هنوز بمکتب

تجربة الجود اگر نویسد کلکش

گنج گهر بخشد این خطی است مجرب

ای سخن آرای را بفکرت مدحت

روز بسر بردن و گذاشتن شب

تا بزید سوزنی ثنای تو گوید

عمر گذارد برین فضیلت موجب

محمل صدق است و کذب شعر که گفتند

اعذب شعر آن بود که باشد اکذب

اعذب اگر هست و نیست مدح تو صدقست

هست مرا این قصیده اصدق و اعذب

مدح سرای توام بغیب و بحضرت

نیست دمی یادت از ضمیر مغیب

مدح جز از تو زبان بنادر گوید

یاد تو در پیش سینه باشد اغلب

مدح و ثنای تو شد ز جمله اوراد

ورد من و مجد دین مؤید نخشب

طول بقای تو خواستیم ز یزدان

عمر تو عیش توهنی و مطیب

کف بدعا برگشاده ایم بحاجت

دعوت ما مستجاب گردان یارب

ماه بعقرب از آنکه نیک نباشد

ماه بقای عدوت باد بعقرب

عقرب زلفان و ماهرویان بادند

بسته و بگشاده پیش تو کمر و لب

شمارهٔ ۹ - در هجاء پیر و مدح صاحب عادل

الغ عارض ز . . . ن گربه افتاد

جهانرا گنده گردانید از باد

چرا خاکش نپوشیدند بر روی

که باگه این کند گربه چو افتاد

گه گربه بعهد ارسلان خان

بسی ورزید و زر و سیم بنهاد

چه گه گربه سگی هندو نژاد است

پلید و بدرگ است روسبی زاد

هزار آزاد مرد شهره گفتند

که آن سگ خواجه را کردست آزاد

رمید از خواجه سالی پنجه و شصت

پشیمان شد چو شد هفتاد و هشتاد

شداست این پیر هندو نرم گردن

چو از نان خود اندر ماند تن داد

کنونش طوق باید برنهادن

بسوی خانه خواجه فرستاد

ز چاکا چاک کاج حاجب بوم

قفا گه سرخ کرد و راست بنهاد

گه گربه شود چون گربه عوسه

کند از آرزوی کاج فریاد

گه گربه که باشد تا من او را

به پیش صاحب عادل کنم یاد

که پیش صاحب ار یاد خلیفه

کنم در چین زمین بوسد ببغداد

گزیده صاحب عادل که ایزد

جهانرا دارد از داد وی آباد

خداوندی که با فرزند خطاب

ز بخت نیک شد همنام و همزاد

فلک از بهر او کرد است گوئی

سرای دولت و اقبال بنیاد

عروس دولت و ملک شرف را

مساعد بخت او شاه است و داماد

خداوندان گیتی را رهی کرد

باحسان و دل نیک و کف داد

همه عالم بدو شادند و خوش طبع

همیشه طبع او بادا خوش و شاد

شراب خسروی شیرین بکامش

بود تا قصه از شیرین و فرهاد

شمارهٔ ۱۰ - در مدح رکن الدین محمود و مطایبه

امیر عالم سالار رکن دین محمود

که از سعادت چرخ است بخت تو مسعود

چو من زنام و زبخت تو یاد گیرم و فال

چو بخت و نام تو مسعود گردم و محمود

سخا وجود همه عالم ار شود معدوم

مرا چه باک بود چون سخای تو موجود

تو آن عطا ده بی منتی که سائل را

بعمر تو نبد از تو خلاف یک موعود

سخای حاتم طائی و معن شد بعدم

کف جواد تو تا آمد از عدم بوجود

ز شرم شمه خلق تو بوی خوش ندهد

اگر بر آتش سوزان نهند عنبر و عود

بسان عنبر و عودم بر آتش از خجلت

بدانکه دیرتر آیم بخدمت معهود

چرا نیایم و تقصیر را نخواهم و عذر

نه از در تو مرا کرد هیچکس مطرود

ترا بحق من آن همتست و آن شفقت

که هیچ والد را نیست در حق مولود

چرا بهزل و بجد از تو چیز درنخوهم

دهم بشاهد و شمع و شراب و نغمه عود

بدینطریق که من از تو چیز درخواهم

ترا خوش آید و نبود سئوال من مردود

عطای تست و سئوال من اندرین گیتی

که چون شمار کنی هردواند نامعدود

بدانکه پیش بده سال من درین حضرت

چو شاه بودم و از شاهدان شهر جنود

عمود بازیکان داشتم معاجر کان

لقب شده همه را شاهد و مرا مشهود

هر آنگهی که عمود من آمدی بقیام

عمود بازیکانرا بدی رکوع و سجود

مهی دو بار هزاران عمود بازیکان

همی بسیم تو حاصل شدی همه مقصود

کنون دو سال برآمد که سیم تو نرسید

عمود بازیکان رفته اند و مانده عمود

عمود بازی بی سیم هیچکس نکند

تو نیک دانی و نبود ز رأی تو مفقود

فرست سیم و پراکندگان من جمع آر

و یا عمود مرا جای کن به . . . ن حسود

در عبادت معبود تا نه بربندند

بقای عمر تو خواهم زخالق معبود

بقا دهاد ترا کردگار چندانی

که در خواطر و اوهام ناید این محدود

شمارهٔ ۱۱ - در هجاء حکیم نوزده

حکیم نوزده چون بیست و هفتگان بیند

همان زمان دو سی اندر نود زمان بیند

بدان زمان نشود دلشکسته از پی آن

که سود خویش سراسر در آن زیان بیند

حکیم نوزده در آب و آینه نگرد

که تا ز صورت خویش اندر او نشان بیند

به آینه نگرد خر فراخ . . . ن بیند

به آب ور نگرد زشت قلتبان بیند

تو دیو بینی و ابلیس نقش بر دیوار

در آب و آینه او خویشتن چنان بیند

حکیم نوزده دارد یکی کلان . . . ری

ولی چو پس نگرد در میان ران بیند

حکیم نوزده پیرانه‌سر بپست شود

گهی که از پس خود گنده جوان بیند

حکیم نوزده را علتی پدید آمد

که راحت از سر کالفته کلان بیند

به هوشیاری شرم آیدش بخسبد مست

ز تاب خیز مر او را چو ناتوان بیند

گرز بد به او در نهد چنان که سزد

به رایگانان کردن چو رایگان بیند

ز خواب مستی ناگه جهان جهان گردد

میان ران در . . . ن جوید و جهان بیند

دریغ مرد حکیمی که تان را پس پشت

هماره چون در دروازه پشتبان بیند

پدید باشد چون آفتاب و مر خود را

به زیر سایه تار اندرون نهان بیند

هلد به شهر خجند اندرون به تنهایی

وز آن به گرد سمرقند داستان بیند

چو شعر گوید آن خورده خرزه حکما

فزون ز نوزده من گوه در دهان بیند

به حلقه شعرا بربرید باید چون

حکیم نوزده خود را در آن میان بیند

رباط . . . ر غریبان و شهریان سازد

فراخ . . . ن را کز دور کاروان بیند

من ار غریب خوهم بود از پس یک ماه

بدان رباط مرا نیز میهمان بیند

به سرگرانی برخیزد از کلانی . . . ن

سبک بخسبد چون سرخ سرگران بیند

هجای من چو بخواند فزون ز دیوانی است

گران ندارد و بر من دگر ضمان بیند

شمارهٔ ۱۲ - در هجاء یاقوتی جولاهه

یاقوتی جولاهه بمرد و دو پسر ماند

یک مامجه برماند و دگر مامجه برماند

با . . . ن چو مغاک پدران مامجه پذرفت

تا مامجه بر ریش چو غرواش پدر ماند

زان پیرک جولاهه بت خاره بدباب

نی نی که دو خر ماند نگویم دو پسر ماند

زان هر دو خر لاشه یکی گم شد ناگاه

آمد خبر مرگش خر مرد و خبر ماند

این خر که بمانده است بتر زان خر مرده است

این غبن از آنست که بد رفت و بتر ماند

مسعودک غر مرد بغاپیشه که در اصل

کودک بدو غر بود چو پیرک شد غر ماند

آن ماده و نر دوک که اندر دو ولایت

نا . . . ده مر او را نه همانا که ذکر ماند

از عشق کلاه و کمر و کیسه همیشه

چشمش سوی ترکان بکلاه و بکمر ماند

حجاج و عمر هر دو چو بردند مراو را

. . . نش بدریدند و از آنحال سمر ماند

. . . ری چو تبر دسته سخت اک همی خورد

تا . . . ن چو تبر دسته چو سوراخ بتر ماند

سوراخ بتر تنگ بود حلقه در گوی

هم حلقه در تنگ بود حفره در ماند

در سلم مسجد بسر کفش گران بر

از دست حنا بسته اورنگ و اثر ماند

مردان هنر سینه زدندش بزمین بر

در سینه اش از آن کینه مردان هنر ماند

تا کرد ورا قاضی احمد ادب الکند

از حفظ کتاب ادب القاضی درماند

از قاضی احمد بادب کردن این دول

نوبت بدگر ماند و دگر ماند و دگر ماند

اندر دلش از بغض ائمه شجری رست

چه شوم ثمر خواهد از آن شوم شجر ماند

از دین شجر هجو وی اندر دل من رست

زان نیک شجر بین که چنین نیک ثمر ماند

در سینه هر کس که بود بغض ائمه

جاوید چنان دانش که در قعر سقر ماند

ای دفتر شعر پدرت آنکه بهر بیت

راوی ز فرو خواندن آن چون دف تر ماند

از تیغ هجای پدر من پدر تو

صدره بهزیمت شد و سر بر دو سپر ماند

هر چند ندارد پسر من خبر از شعر

از خنجر هجوش پسرت خواهد سرماند

گوئی پسره گوی هنر برد زاقران

بر سبلت اقرانش ری ار مرد و اگر ماند

تو هیچکسی در ره شعر و پسرت هم

من وصف شما گفتم و بر راهگذار ماند

از نیشکر است این قلم شعر نویسم

کز سیروی این شعر چو خروار شکر ماند

شیرین تر از این شعر نویسد قلم کس

یاقوتی جولاهه بمرد و دو پسر ماند

شمارهٔ ۱۳ - در هجا

کلاخ پاره غاره نمی ماند

نان درست و پاره نمی یابد

با پاره می خوهد که عمل گیرد

جز . . . ن پاره پاره نمی یابد

از پاره پارگی بعری آمد

کوکبک پیر باره نمی یابد

در آب یافت لخلخه عنبر

اکنون کلوخ پاره نمی یابد

شغل چغانیان را بی باره

یکبار دود و باره نمی یابد

در چرخ همچو چرخ بچنگالان

می کاود و حباره نمی یابد

با هیچ سلف و روشنئی خانه اش

انگشترین باره نمی یابد

دی اطلس و قصبت بتنیدندی

امروز بر دو شاره نمی یابد

بارش طعان بدی و لعان اکنون

پیروزک و بشاره نمی یابد

بی خانمان مرحول کلک شد

حالی سر مناره نمی یابد

هم طالع ستاره نحس خود

در آسمان ستاره نمی یابد

گر بره ای ز مشگ فرود آرد

خر دره در غراره نمی یابد

قادر بود بدرنه و سیرانه

وان سرو درنه داره نمی یابد

راضی بود بخس کشی گلخن

خس مانده و گواره نمی یابد

خود را همی خوهد که برآویزد

انبوهی نظاره نمی یابد

خواهد که خویشتن بکشد لیکن

با دوستی کناره نمی یابد

کرد اختیار بر زدن گردن

گردن زن خباره نمی یابد

یارب بدست مرگ از این غمها

چاره اش دهی که چاره نمی یابد

شمارهٔ ۱۴ - مطایبه

این خواجه‌زادگان که درین شهر و برزنند

مردند مر زنان را لیکن مرا زنند

زین گونه مولعند برآورد و برد من

کزشان زبر فرو نزنم زیر و برزنند

خورشید چرخ شیفته بر رویشان ولیک

از پشت شیفته بر سایه منند

من مرد مرد گایم و کین اندر افکنم

ایشان همند مرد ولیکن برافکنند

نیمور من چو عامل شغل لواطه است

این کودکان چو مال گذاران برزنند

بر . . . نشان جبایت روغنگران نهاد

کنجاره داده‌اند و به تدبیر روغنند

تا . . . ر من بساط پلاسین بگسترید

این کودکان پلاس به . . . ن بر همی تنند

زین تهمتنی که هست از ایشان به نزد من

همچون مخنثند اگر چه تهمتنند

از خط نودمیده چرا این به خط شدن

گر کودکان زیرک با حیله و فنند

انگشت نرم و ناخن تیز است جمله را

دستور داده من که برآرند و برکنند

خرمن به باد دادن رسم است و می‌دهند

. . . ن‌ها به باد زان که به . . . ن‌ها چو خرمنند

مردانه من کزین سکوینجه ریخته

خرمن کنم به باد که ار جاش که کنند

ای بس کسا که از پی این زیردامنی

نیفه فرو کشیده و برچیده دامنند

چون مرزشان به گردن گرز اندر افکنم

کول افکنم اگر چه گلو گرد و گردنند

چون من بفاجری پسران در مفاجری

همچون چراغ در شب تاریک روشنند

. . . نشان شدست چون لگن شمع کوکبی

واندر جواب این همه لالند و الکنند

همچون چراغ پله نگردند سرفراز

زیرا که زخم یافته چون . . . ن هاونند

زان دیگ سیمگون که میان ران هر یکی است

خالیگران دزد سبکدست ریمنند

هر چندشان فرو کنم آلات دوغ پای

ایشان برون دهنده درستی و ارزنند

هستم بر آنکه . . . ر نهم پیش لوطیان

تا جمله جمله را بخورند و براکنند

وانگه بر آنکه رشک برد زو ستون . . . ر

خودشان ادب کنم که بدزدند و بشکنند

دور از شما و ما که به . . . ری چو . . . ر من

خر را به زیر دم نخلند و نیارنند

هست این جواب آنکه سنایی به نظم کرد

این ابلهان که بی‌سببی دشمن منند

شمارهٔ ۱۵ - در وصف حال خویش

از قصه دوشینه من تا که خداوند

آگاه شود می‌بسرایم سخنی چند

دوشینه مرا انده آن نامده فرزند

بربست به صد بند و فرو داشت به صد بند

تا صبح به من خیل خیالات فرستاد

ناآمده محمود من آن جان و جگر بند

می‌رفت و می‌آمد دل من تا به گه صبح

چون بانگ سگ از سیر به گرمای سمرقند

می‌برد و می‌آورد جوانی و پیامی

من زو به پیامی و جوابی شده خورسند

آورد پیامی که بقای پدرم باد

چندان که شمارنده نداند عددش چند

دادمش بدان جان و جگربند جوابی

صد جان پدر باد ابا جان تو پیوند

آورد پیامی که همی‌گوید مادر

تاب تو ز دل بیخ وفاداری برکند

دادمش جوابی که بگو باب من ای مام

در سینه همه تخم وفای تو پراکند

آورد پیامی و چنین گفت دگر بار

ترسم که غلام بازه شوی ای پدر ورند

دادمش جوابی که مترس از قبل آنک

شد بسته به من بر در آن کار به سوگند

آورد پیامی که نباید که خوری می

مستک شوی و عربده آغازی و ترفند

دادمش جوابی که ز بی سیکی اینجا

یک مست نباید به دو هشیار و خردمند

آورد پیامی که ز ما تا تو برفتی

بی تو شبکی مادر من بستر نفکند

دادمش جوابی که چه منت که مرا نیز

بی مادر تو هیچ نخسبید فراکند

آورد پیامی که شکر تنگی آورد

تا باز گرفتی ز . . . س مادر من لند

دادمش جوابی که به یک شب که بیایم

چندانش به . . . یم که نماند در و دربند

آورد پیامی که ز ما تا تو برفتی

در خانه ما هیچ نه دود است و نه جرغند

دادمش جوابی که مکن سرزنشم بیش

کز نعمت الوان خوهم آن خانه درآکند

آورد پیامی که به ما برگ زمستان

نفرست و زان پس به همه عالم برخند

دادمش جوابی که بیارم چو بیابم

ده ساله نوای تو به یک جود خداوند

تاج سر سادات حسین عمر آنکو

پیغمبر حق راست گرامی‌تر فرزند

شمارهٔ ۱۶ - بدو گفتم

در راه مرادی صنمی در گذر آمد

رفتار چنان ماه مرا در نظر آمد

شوخی شکری سروقدی قحبککی چست

کز حسن ز خورشید بسی خوبتر آمد

در پیش وی استادم و راهش بگرفتم

زانسان که چنان دلبرم اندر گذر آمد

گستاخ سخن گفتم و پرسیدم و انصاف

با من بسخن گفتن گستاخ درآمد

گفتم که بمهمان برم آئی تو مرا گفت

از خانه مرا رای بجای دگر آمد

گفتم که بتقدیر کجا ماند تدبیر

هر رای که اندر قضا و قدر آمد

گر بر سر ما هست قصائی که بباشد

آن مرد قضا جوید کو بی خبر آمد

رورو که سوی حجره خرامیم و بباشیم

کز سیم برت کارک ما همچو زر آمد

نرد است و شرابست و کبابست و ربابست

دانی تو که هر چار نشاط بشر آمد

شیرین سخنم دید و بدین چرب زبانی

زان سنگدلی پاره ککی نرمتر آمد

قصه چکنم بردم تا خانه چنان ماه

آنماه که پیرایه شمس و قمر آمد

زان پیش که در پیش طعام آرم گفتا

کو باده که او در دو جهان تاجور آمد

رطلی دو منی بود بیکدم بکشیدش

آن ماه چنان باده کش و باده خور آمد

پس عرصه بیفکند و فرو چیدش مهره

هر زخم که او میزد بس کارگر آمد

از نرد سه تا پای فراتر ننهادیم

هم حضل بهفده شد و هم داوسر آمد

برداشت رباب از سر شنگی و پس آنگه

بنواخت وزو جمله نواها هدر آمد

در پرده نوروز بدین وزن غزل گفت

وزنی که همه مطلع فتح و ظفر آمد

اشک و رخ من در غم تو سیم و زر آمد

چشم و دل من در هوست خشک و تر آمد

از دیده و دل کرده شرابی و کبابی

هر چند که در نزد تو این ماحضر آمد

بخرام شبی از سر خوشخوئی و بپذیر

این هدیه که در نزد تو بس مختصر آمد

شیرین بکن این تلخ دل سوخته من

زان قند که سرمایه شهد و شکر آمد

بنهاد رباب و سخن شعر درافکند

یک نکته او مایه عقد گهر آمد

از وزن و قوافی وز ایهام سخن گفت

الفاظ نکت بودش و معنی غرر آمد

من واله و حیران شده از گفتن آنماه

زان لفظ که آرایش اهل هنر آمد

از باده و از چرب زبانی چنان ماه

اندر سرما هر دو ز مستی اثر آمد

فارغ ز بد و نیک گشادم ره شلوار

وندر کفلش دست و هی چون کمر آمد

برجستم و چابک بمیان رانش نشستم

مولع شدم از حرص و مرا صد نفر آمد

لیکن چکنم آه که خرگوش فروخفت

ماننده مستی که سرش پر خمر آمد

جنبیدم و افتادم و برخاستم از جای

او خفت و نجنبید و نه کاریم برآمد

چون ابر مرا در حرکت سست پئی دید

از زیر برون جست و مرا بر زبر آمد

آمد شد بسیار همی کرد بر آن سر

یک چشم مرا کور شد او هر دو کر آمد

جنبید مرا بر زبر و خفت در آن زیر

بر جانم از آن غصه هزاران بتر آمد

از شرم بدو گفتم ای ماه گرامی

حمدان مرا میل بسوی پسر آمد

در گرد . . . س و گرد زنان هیچ نگردد

. . . ن جوید و از . . . س همه سالش حذر آمد

خندید و مرا گفت که آری سره . . . ریست

کش راه و روش جمله بکوه و کمر آمد

برگشت و درآورد یکی طاق بقیوق

کز دیدن او نور بسی در بصر آمد

گل بود که با یاسمن آمیخته بودند

یا لاله که بر گرد شکوفه ببر آمد

من باز دگر باره بر آن دنبه بخفتم

چندان حرکت رفت که خون جگر آمد

یک رگ نه بجنبید از آن جمله رگها

در سیر چگویم که عجب بدسیر آمد

چون دید که حمدان مرا نیست حیاتی

یک تیز فرو داد و یکی گند برآمد

تر گشت زهارم ز گهش تا سر زانو

بر جانم ازین واقعه صد شور و شر آمد

گفتم که چه کردی و چه خوانند چنین حال

ای قحبه که از فعل تو جانرا خطر آمد

گفتا برو ای شاعر مأبون که بدیدم

خود لایق تو بی سخنی . . . ر خر آمد

در خوردن ریش تو چنین کار سزا شد

کاین . . . ر نخوانند که نقش صور آمد

بر بسته بناموس دوالی بمیان ران

حقا که دوالی است که نامش ذکر آمد

چادر بسر آورد و فرو بست سراویل

بیرون شد و این قصه بنظم و سمر آمد

اینست جواب سخن میر معزی

مه بین که ز نو در خط آن خوش پسر آمد

شمارهٔ ۱۷ - در هجو ملیح

ملیح را ببخارا از این خبر نبود

که در سر پل نی زو ملیحتر نبود

غنیمت است دم آنرا که روی او بیند

که طعن و ضرب و ده و گیر و کر و فر نبود

حلاوتست بلفظ ملیح در شکر

که بی حلاوت نفس شکر شکر نبود

اگر هزار هنر دارد اندر او عیب است

که عیب عیب بود آن هنر هنر نبود

ز جمله ثنوی زادگانش میشمرند

اگر بود نه عجب هم عجب اگر نبود

درین اگر مگری میرود حقیقت نیست

کجا حقیقت باشد اگر مگر نبود

موحد است گذشته ز ملت ثنوی

ولکن از ثنوی زادگی گذر نبود

خوهر فشارد و مادر کشد سپس نگرد

پسر سپوزد و زین جمله بر حذر نبود

بخاریانرا مغ مزدکی بود نامی

که مزدکی را بی مادر و خوهر نبود

ملیح را نپسندند خویش خود گفتن

که خال و عم ورا مادر و پدر نبود

زبان بی سخن اندر دهان بی دندان

نهفته دارد و باز از دولی بدر نبود

بغرچگان رباط چهار سو سوگند

همیخورند که جفت ملیج خر نبود

بیاو پردگیانرا بغرچگان بگذار

که پرده دار نباشد که پرده در نبود

هزار زخمه بدانگی است نرخ کردن نو

بنسیه میدهی آنرا که نقد خر نبود

بموم و روغن و گل سرخ زخمگه کن نرم

که تا بدست بزرگان دین ضرر نبود

چو خاضع و متواضع شدی بزرگانرا

یکان یکانک شرطست اگر حشر نبود

چو آستانه صدر جهان کنی بالین

کسی که قصد قفای تو کرد سر نبود

چو سیف دین را خدمت کنی شوی مخدوم

جزای خدمت وی جز بدینقدر نبود

چو طوق منت جور حسام دین داری

سم ستور ترا کم ز نعل زر نبود

بملک دین خلف است از حسام دین شهید

چو شاهزاده شهادت بمرگ بر نبود

بود محال جگرگوشه را خلف خواندن

خلف چراست چرا گوشه جگر نبود

زهی خلیقه درس پدر حسام حسام

که کس نظیر تو اندر صف نظر نبود

ترا بنام پدر خواند و مراد وی این

که تا بنام پدر جز تو نامور نبود

بجاه صدر زبردستی است و اسم ترا

چنانکه دست کس از دست تو زبر نبود

توئی که بر فلک شرع سید القرشی

بنور و ذهن و ذکای تو ماه و حور نبود

بشرع شرع محمد که سید البشر است

همال تو کس از ابنای بوالبشر نبود

ترا بنظم و بنثر آفرین چنان گویم

که نثر من عبث و نظم من هدر نبود

در آل برهان ابیات من ز خوشی و لطف

اگر نه بیش کم از رشته درر نبود

طویله کردم و در گردن ملیح افکند

ملیح را به ازین حسن زیب و فر نبود

بقای صدر جهان با دو آل برهان کل

که هیچ سلسله زین آل خوبتر نبود

ملیح شاید بر سوزنی نیاز آرد

که در مطایبت سوزنی بتر نبود

وگر بتر بود اندر هجای او بمثل

جز از برای سر سهمناک خر نبود

شمارهٔ ۱۸ - مطایبه

ای تازه تر از ترب و سفاناج ببربر

پرورده ترا غوری و غرچه بذکر بر

بر نیم بروت تو هر آنکه که بخندم

یک شهر بخندند بر آن نیم دگر بر

در خرزه چون سنگ دو پاره زده ای چنگ

در زیر فرو خفتی و خلقی بزبر بر

بنشسته که تا بند گزر در تو سپوزند

چون کرد فرو بنهد دو . . . یه بدر بر

چونانکه به ابلیس همی لعنت و نفرین

تو میروی و لعنت و نفرین با نر بر

گاوی چو برون آئی بنشسته بر اسب

چونانکه برون آید دجال بخر بر

گر بر تو پدر شوم بسی بود چو بوجهل

تو نیز چو ابلیس لعینی بسیر بر

هرگه که سپوزم سر حمد است بنمدان

گر دست رسد برنهمش تاج بسر بر

ای . . . ده زنت را عمر عامله بسیار

تو . . . ه از آن کینه بحمدان عمر بر

قواد ترا سیم درین شهر بدامن

آنکس دهدش کاب ندارد بجگر بر

ای فتنه شده . . . ن تو بر . . . ر چو آهن

تا گنبد چون سیم تو فتنه است بزر بر

با هجو تومن مدح نیامیزم ازیرا

بقال نیامیزد صابون به شکر بر

از هجو تو زی مدح شهنشاه گرایم

کو را چو پیمبر شرف آمد بگهر بر

دی در ره زرقان بسر راه گذر بر

افتاد دو چشمم بیکی طرفه پسر بر

بر ماهرخی حوروشی غرچه نژادی

عاشق دو صدش بیش بروی دو قمر بر

استاده و افکنده برخسار دو گیسو

وز مشک یکی خال بلعل چو شکر بر

پیچیده یکی لامک میرانه بسر بر

بربسته یکی کز لک ترکی بکمر بر

حیران شدم و پیش وی استاده بماندم

گه دست بسر برزدم و گاه ببر بر

دزدیده بعمداسوی ما یکدو نظر کرد

یعنی دل ما برد بدان یکدونظر بر

گفتم که مرا تلخ شد ایجان سحر و شام

ای طعن رخ و زلف تو بر شام و سحر بر

با من ز سر خشم بدشنام درآمد

گفتا برو ای . . . ن خر گنده غر بر

رو هان پدرم مینگرد دور شو از من

آخر نه پدر راست حمیت بپسر بر

گفتم که خدایا سببی ساز بزودی

کاین ماه شکرخند بگرید بپدر بر

گفتم چو منی را چه دهی دیده بخیره

لعنت بچو تو طیره گر خیره نگر بر

بسیار سخن شد بسر از وعده و عشوه

تا نرم شد آنگاه بآری و مگر بر

در پیش من افتاد ور روان گشت بزودی

بردم بدر او را زبر آن سرخر بر

زلفین درازش بسوی خویش کشیدم

یکچند زدم بوسه بر آن درج درر بر

از کیسه درستیش برون کردم و دادم

تا نرم شد آن توسن بدمهر بزر بر

بستد زر و بگشاد سبک عقده شلوار

بنهاد رخ همچو قمر را بحجر بر

بنمود سرینی چوبکی چادر پنبه

یا چون گل بادام شکفته بسحر بر

بر هر طرفی غالیه دانها و خسکها

همچون تتق اطلس روی گل تر بر

چون چاک گریبان عروسانش شکنها

وز نرگس تر تافته برگ گل تر بر

. . . نی چو گهر پاک تو گوئی که بعمدا

از آب بقم کس نقطی زد بگهر بر

. . . ر کردم و بنهادم و بفشرد و . . . و رفت

برجست و جدا گشت و برآمد کر و فر بر

رخ کرد ترش گفت که ای خواهر و زن غر

بر تن جهه زر که نهد خوف و خطر بر

زین سان بفشردی تو مراین سرخ لعین را

کاسیب زد اینک سر گردش بجگر بر

چون شمع دراز است ولی هست گرز شکل

آونگ دو شلغم بیکی گنده گزر بر

گفتم که مکن جان پدر تندی و تیزی

رحم آر برین خسته دل کوفته سر بر

دل بد چه کنی با من و بد عهد چه داری

قاصد چه شوی بی سبی فتنه و شر بر

یک دانگ دگر بر سر دو دانگ نهادم

کودک چون نظر کرد بزرهای دگر بر

بستد ز من آن سیم و دگر باره فرو خفت

. . . رفت بدست خود و بنهاد . . . ر بر

تا . . . یه فرو رفت به آهستگی آن بار

گفتا که ز کار تو بماندم بعبر بر

من بر زبرش خفته و او . . . یر تو گفتی

حوریست . . . یر اندر و دیوی . . . بر بر

برخوردم از آن دنبه پرورده بتدریج

زان . . . دن و . . . ردن چون زخم تبر بر

گشت تمام آنچه مراد دل ما بود

خوش خوش نظری کرد باشکال . . . ر بر

دیدش شده سرمست و باشکال و سرش پیش

طوقیش بگردن در و تاجیش بسر بر

گفتا که مرا عیب نگیری تو ازینحال

گفتم که کسی عیب نگیرد بهتر بر

گفتا که بتو راست شد این کسوت پیرم

چون مدح و ثنای تو بمخدوم بشر بر

اینست جواب سخن میر معزی

ای تازه تر از برگ گل تازه ببر بر

شمارهٔ ۱۹ - در هجو ابوالحسن حاکم

استری کردی ای بوالحسن حاکم خر

استری از خر نشگفت و خری از استر

هم خری کردی و هم استری از خود پیدا

زانکه اصلی چون استر و بد فعل چو خر

استری کردی و خوردی نمک و نان کسی

کز خری کردی حق نمکش زیر و زبر

ای بنسبت بتر از استر و استر ز تو به

وی بدانش بفرود خر و خر از تو زبر

بر دهان تو سزد چون استر حلقه

تا دگر ژاژ نخائی پس ازین ای استر

فربهی مایه حق است و ترا فربه کرد

تا شدی فربه و کردی حق او جمله هدر

ای خر فربه و ای استر توسن روزی

بارکش گردی و هم رام شوی هم لاغر

هر کریمی را آزردی از استر فعلی

که کرم داشت بحق تو بخرواری زر

شرف الدین چو خران برد ترا پالان پیش

کینه از وی بدل تو چو خر از پالان گر

لعب کاری که یکی را شرف الدین ید

برد از . . . دن او کافی کالف کیفر

غمز کردی و بتزویر گرفتی عیبش

وز پی منفعت خویش ورا کرد ضرر

بحظیره شدی و جای ورا کردی غصب

سرد کردی عمل و گرم فروزیدی تر

بر خطیر شده ای میر که تا درخور تست

عملی دادی کان هست ترا اندر خور

با چنان . . . ن که تو داری رمه بانی باید

رمه بانی بخلاف رمه بانان دگر

رمه بانان بدهان جست کنند و تو به . . . ن

تو به . . . ن کار گشائی کنی از راه ذکر

بحظیره بنشین زانکه اگر جست کنی

رمه آمده را باز رمانی از در

مردکی حیزی و غماز و شجاعم گوئی

در غمازی چه شجاعت بود آخر بنگر

. . . ن چون خر من داری و دو سه ریش تنگ

نکنند از پی ریش تو ز . . . ن تو حذر

دخل . . . ن تو به از دخل حظیره صدره

تا کنی پیدا ز آن . . . ن بصد عیب هنر

هر که یکروز بانجیر فروشی پیوست

نه بانجیر فروشی رسدش کار بسر

تا باکنون چو تو انجیر فروشی کردی

بجز انجیر فروشی ز تو ناید دیگر

ای مواجر ز کسی شرم نداری آخر

که تو از نعمت او بوده بوی تن پرور

رحم و شرم از دل و از دیده خود کردی دور

ای همه خلق تو را رانده چو سگ دور از در

رحم و شرم از دل و از دیده تو بیرون تاخت

آنکه بر . . . ن تو از تاختن آورد حشر

از حظیره چو ترا حاصل ناید چیزی

بجز از نام بدو منت قصاب و تبر

عمل خربزه را باز بخواه از حاکم

زانکه بسیار خر خربزه راندی بیمر

عمل ماهی در خواه دگرباره که هست

در میان ران همه خلق ترا ماهی گر

این دو سه شغل بخود گیر و بزی خرم و شاد

شادی و خرمی آرد بتو این شغل اندر

ز بخارا بخریدی ز پی شهرت رو

که نیفروختی اینجا گرو هر مادر

ز آرزوی تو بشهر تو فراوان لعنت

گوشها سوی ره و چشم نهاده بر در

لعنت خلق بخرواران کردی تو بپشت

چون بخانه بروی راست کنی بار سفر

شمارهٔ ۲۰ - در هجو بوبکر اعجمی و فرزند او

بوبکر اعجمی پسری ماند یادگار

دیوانه زن بمردی ممتو بادسار

ماخولیا گرفته و مصروع و کنده مغز

زرداب خورد چون عسلی پیش چون زمار

ریشش زداء ثعلب ریزیده جای جای

چون یوز گشته از ره پیسی بآشکار

شد جای جای ریخته از رشک روی او

ریشی که ننگ دارد از ورومه زهار

بر جای موی ریخته پیسی شده پدید

وز آب غازه کرد چو گلبرگ کامکار

بر روی او زغازه و از موی بر شده

یکجای گل گل است و دگر جای خار خار

چون بوم بام چشم برد ز خشم

وز کینه گشته پره بینیش پیل وار

گوید منم امین سرطاق وصانیه

آن در چه درخور است سرطاق پایدار

از بهر چشم زخم سرطاق شانده اند

آنرا چنان کجا سرخر در خنار زار

بر سیرت کبار کند طنز و مسخره

آن از کبار خورده بسی خورده کبار

گوید بمهتری و بزرگی و سروری

از اعجمی دگر منم امروز یادگار

آغاج اعجمی به . . . س مادرت درون

کان لاف بیهده است و سراسر همه عوار

آن سیم سعد دولت بوبکر بلخی است

نزد پدرش بود در آنوقت زینهار

خوردند زینهار بر اموال خویش و برد

اموال خویش را بر آن زینهار خوار

ناقد بود که سیم بدل برنهد بمهر

زو بر چند عوض سره در حال اضطرار

تا اندکی موافق ناید ز ناقدی

بوبکر اعجمی ز چنان خرده داشت عار

چون از سره بدل نتوانست فرق کرد

انگاشت زان اوست بیک وزن و یک عیار

پس کیسه کیسه رانده ز راه و خره خره

آن ناقد خیاره کزو ده بیک خیار

سر در کفن کشید و بدین سرزده بماند

تا میکفد نهان پدر را بآشکار

امروز از آن مرام که دمی ماندش از پدر

با برگ اگر چه هست چو گل درگه بهار

فردا چه حق خویش بخواهند این و آن

بی برگ ماند از همه چون در خزان بهار

زین پایه برتر آید و گوید بما برند

خویشی همی کنم ز پی غارت حصار

گوید بمستی اندر صد ژاژ و آنگهی

باشد بدان سیر چو شود باز هوشیار

در روز گوید ار که وزیری مرابدی

من بودمی ز خواسته قارون روزگار

با آنکه من وزیر نیم باشدم بسی

از فضل و مال بیحد و اندازه و کنار

چندانکه مال سلطان دارد وزیر هم

من مال خویش دارم میراث از کبار

از پاچه ازار من افزون خلق را

بوی وزارت آید و هستم بزرگوار

سیم وزیر مرده بوبکر چون خورد

بوی وزارتش زند از پاچه ازار

بیچاره آنکه میر منم زد بگرد شهر

بی شهریار من زند آن روسبی تبار

روزی و روزها بسر کوی او گذر

کردم برسم و سیرت بر مرده رهگذار

او مست بود و دست بریشم دراز کرد

برکند تاه تاه پراکند تار تار

چون روی او ز ریش شد از روی ریش من

او گشته خشم خواه و مرا کرده خشم خوار

گویند خورده بود می آن عیب او نبود

بر من چه جرم باشد اگر خورد زهرمار

مهمان گرفته ریش مرا برد خان خویش

آن میزبان نغز بآئین برد بار

جنگش ز جای دیگر و بر من بهانه جوی

خمرش ز جای دیگر و با من همه خمار

بنشست گرد پای و حریفان و فرو نشاند

پیشش کنیزکان و غلامان بر قطار

تو . . . ن بنام ترکی آورد ماه روی

. . . نی چو برج باره همی مانده پاره پار

مویش گرفت و برد که تو بنده منی

یکره بجای حق خداوندیم بیار

زانو بزن به پیش و زمین بوس کن مرا

چونانکه سجده آری در پیش کردگار

از غایت تنعم آن گنده مغز را

چو اعجمی برآمد اندر درین هزار

صد گونه ژاژ و بیخردی گفت و راست کرد

با هر کسی بآرورو بند و گیرودار

آن قاضی فغندره دستار برگرفت

از سر مراو افکند آنگه میان نار

گفتم که ای زن تو جلب نیک یافتی

ما را بمذهب پل کوثر چو تیر و تار

وی آن مهتر است و من آن صفی دین

خاص خدایگان و جهانگیر و شهریار

ما راد و مهتراست که از کاح درخوهم

بیرنج دست تو برسانند بی شمار

از من صفی دین را صلت دریغ نیست

سیلی دریغ هم نبود تو نئی بکار

. . . نی بدم نوازد و کرنا بدم زند

تو قلبتان بکار نئی . . . ن خویش خوار

شمارهٔ ۲۱ - در هجاء خمخانه

این چه دعوی شگرف است بگو ای خر پیر

که منم شاعر لشکر شکن کشور گیر

گر تو لشکر شکنی دانی و کشورگیری

پادشا از چه دهد گنج بلشکر برخیر

چون ترا ندهد از آن تا تو بلشکر شکنی

سر بشمشیر دهی تن بتیر دیده به تیر

کار لشگر شکنی دارد و کشور گیری

در چنین کار پسندیده چرا این تأخیر

زیر پاتیز نگه کن چو خوهی گشت سوار

تا نیفتی چو شوی حمله ور و حمله پذیر

در نگردی ز سر اسب چو در یازی سم

خارش علت ناسور بگیردت اسیر

کشوری گیر بیک حمله که آن کشور را

پادشاهست عزازیل و مهاکیل وزیر

نام آن کشور خمخانه و خم باده و شهر

سنگدل باشد و در شهر ببندای بقبر

علم اندر کش و باریش مگس ران کردار

حمله کن بر مگسان سر خمهای عصیر

چون گرفته شود آن کشور سنگین ده و شهر

راه هر شهر و دهی یا بسقر یا بسعیر

گر شکسته شود آن کشور انبوه از تو

نام لشگر شکنی بر تو پذیرد تقدیر

شاه را مصطبکی کردی تا شعر ترا

بزند مطربکی مسطبکی بر بم و زیر

زنده نام پدر از مصطبکی کردی تا

دیده دیو شو و باز بروی تو قریر

کیست میر شعرا گوئی و هم گوئی من

نام خودخواهی ای خیره سر تیره ضمیر

سهل کاریست امیر شعرا بودن تو

لیگ از میره باسهل بسر کین کش میر

سیر داندان و چکندر سرو بادنجان لب

شاعری نیست چو تو از حد کش تا کشمیر

من بمستی چو چکندر رسی ورود ندانست

در نشانم بدو لب چون بدو بادنجان سیر

شاعری خر سری و درسرت از شعر هوس

همچو اندر سر هر خر هوس کاه و شعیر

که کشد گوئی در شعر کمان چو منی

من که با قوت بهرامم و با خاطر تیر

من کمانرا و خداوند کمان را بکشم

گر خداوند کمان زال و کماندار حجیر

شعر من هست چو انجیر همه مغز و لطیف

وان تو کشک غلیظ است و نه از کشک انجیر

تو سگی شعر تو زنجیر تو در گردن تو

نه تو نه شعر تو چونانکه نه سگ نه زنجیر

در هجا گوئی دشنام مده پس چه دهم

مرغان بریان دهم و بره و حلوا و حریر

هیچ خصمی را این شغل نیاموزد خصم

هیچ صوفی را این کار نفرماید پیر

هجو را مایه ز دشنام دهد مرد حکیم

تا مخمر شود از هجو و بخیزد چو ضمیر

مثل نان فطیر است هجا بی دشنام

مرد را درد شکم گیرد از نان فطیر

هر چه دشنام دهم بر تو همه راست بود

شرح او باز نمایم بنقیر و قطمیر

باد کردی که گرو کردی . . . ن را بقمار

تا گرو گیر ترا لای برآورد از پیر

دو گرو گیر گرانمایه گروگان بر تو

یک بیک قادر و تو داده رضا بر تقدیر

عامی و عارف بودند گرو گیر از تو

تو ازان هر دو گرو گیر بفریاد و نفیر

ریختند از سر حمدان بتو در چندان ماست

که بسرفه ز گلوی تو زند بوی پنیر

نزد آنکس که خبر دارد از عزت شعر

شاعر . . . ن بگرو کرده بود خوار و حقیر

در پذیرفتن اسلام بسی سال زدند

غازیان بر در دیر پدرانت تکبیر

غارئی هست که تکبیر بگوید هرگز

بدر دیر و بتصحیف تو آید شبگیر

. . . ر چون دسته ناقوس گرفته بدو چنگ

تا تو بیدار شوی چنگ برآرد بنفیر

مرگرا بینی در خواب چو بیدار شوی

هجو من باشد از آنخواب که بینی تعبیر

من ترا ای همه ساله بغم روزی و مرگ

هجو من روزی و مرگ است کزو نیست گزیر

نه بمانم که بمیری نه بمانم که زئی

تیز در سبلت تو خواه بزی خواه بمیر

شمارهٔ ۲۲ - در هجو خمخانه

خمخانه خر سرای خر پیر

نه راه بری نه بار برگیر

زین لاشه لنگ و لوک پیری

از دم تا گوش مکر و تزویر

تا خر کره بودی آن میره

بودی و من از غم تو میمیر

در پیر خری بمن رسیدی

وانگه گوئی که من خر میر

هر چند غم آیدت بگویم

بس پیر خری تو ای خر پیر

زنجیرت چون بخارش آید

بستن نتوان ترا بزنجیر

گرگینی و . . . ن مرغ داری

بر بسته لبان بسان انجیر

فردات برم بخر فروشان

گویم خر کیست ماده و پیر

وانگه ده بچوب و ده بگردن

با تو که کند بچوب تقصیر

از سوزش . . . ن روانه گردی

زانگونه که در نیایدت بیر

باشد که زنک بسر درآئی

خیری نکنی بخیر تأخیر

گردن چو خیار بشکنی خورد

میزی چو خران گزاف بر . . . ر

جان از ره . . . ن کنی و سازی

در کندن جان کجول و کشمیر

بر تو چو بخر بدیهه مردان

بر من چو بخر درود و تکبیر

چون سیصد و سی دویدنی ماند

کیمخت تو ماند از تو توفیر

بخت است بخواب دیدن خر

شاهونه چنین نهاد تعبیر

از بخت بد آنکسی که بیند

در خواب خیال تو بتصویر

یک خر چو تو نیست شاعر از حکم

یک شاعر چون تو نی بتقدیر

خر شاعر خوانمت که در تو

از شاعری و خریست تأثیر

خر غم لقبت نهم ازیرا

از هر دو نصیب داری و تیر

گر من بشکستن خر آیم

فریاد مکن بگاه تکبیر

ور تیز بگادن خرانی

دندان بفشر بگاه نفشیر

گر مردی باز دستی از من

کردم یله خوبزی و خوه میر

شمارهٔ ۲۳ - در هجاء خر خمخانه

ای پرستنده زاده سم خر

خر مردم نئی که مردم خر

سر خر برتر از گریبانی

در زنخدان فرو فرودم خر

هست بر من ترا تقدم و نیست

خوی خر بنده بر تقدم خر

تو چو خر پیش من دوان گشته

من چو خر بندگان با دم خر

همه خر بندگان خر شده گم

یافته خر خوهندو من گم خر

که وجو میکنی بمن بر حکم

کز که وجو بود تنعم خر

ندهمت کاه و جو از آنکه روا

نیست بر آدمی تحکم خر

شاخ گاوی که که کشد بجوی

در سپوزم بکاف گندم خر

این ترا نیست خر کسان تراست

دور از اندیشه و توهم خر

ای خر ار خرنئی جوابی گوی

هم خر خم مباش و هم خم خر

شعر علم است و تو خر عامی

علم مستغنی از تعلم خر

بار بل هم اضل کشی برخیر

تا ترا نام گشت بل هم خر

شعر ژاژیدن لهاشم تو

علک خائیدن لهاشم خر

بترنم هجای من خوانی

سرد و ناخوش بود ترنم خر

چو بعان عان رسی فرو مانی

ای نه عان عان خرند عم عم خر

لبت از هجو در لبیشه کنم

که بدینسان بود تبسم خر

خم خر می کنی و میگذری

مینمائی بمن تجشم خر

شاخ گاوی که در شود بشکاف

به برون آمدن شود سم خر

چو مرا خر سوار خود دیدی

نبود در دلم ترحم خر

با تو خم خم کنی شکسته بوم

بسر سنگ همچو خم خم خر

مقطع شعر تو هم از تو نهم

در . . . زنت باد پنجم خر

شمارهٔ ۲۴ - مطایبه

ایکه با روی نکو . . . ن کلان داری یار

رو بهل خوش خوش بر روی زمین ننگ مدار

خرمن . . . ن را بر باد گروگان کسان

باد کن جان پدر تا نکنندت گه بار

دامن از ساق بلورین بگریبان بر چین

نیفه از گنبد سیمین بسوی مانچه برآر

همه آسانی در زیر فرو خفتن تست

زیر خوابیدن تو هست نه کاری دشوار

خانه هر که روی پیشگه خانه تراست

لیکن آن خانه کجا دست تهی بر دیوار

آفرین باد بران زیر فرو خفتن تو

زه بران برزدی و در زدن . . . ن نزار

گلرخا تیزی بازار تو امروز بود

وای فردا که شود رسته بگلزار تو خار

تیز بازار تو امروز بود جان پدر

ستد و داد کن امروز بتیزی بازار

هر که گوید بر من می نروی گوی روم

چکنی گر بروی ور نکنی داد و بیار

سر من داری برخیز و بنزدیک من آی

تا که با یک دو درم . . . ایه کنم بر تو چهار

پیچ پیچی مکن و سیم بکس باز مده

نرخ ارزان کن و در میخ درآویز ازار

اندک اندک بستان در بر یکدیگرند

کاندک اندک زبر دیگر گردد بسیار

ور کسی را نبود سیم شبی صبح ستان

کار پیدا کن و میدار بانگشت شمار

وام داران تو دارند همه شهر درست

نیست گیتی تهی از وام ده و وام گذار

گر سر صحبت من داری چونان گردی

که ز خر بار نداری چو پدید آید بار

بدو سه روز چنان کردی کاسان رودت

. . . ر دهقان اجل عین دهاقین مسمار

زانکه گر چاشنی از . . . ر وی آغاز کنی

بدو نیمه شوی از در سپوزد یکبار

دیر و دور از تو اگر در تو کند بار نخست

چه بلا بینی از آن دور کش دیر افشار

نایب خواجه اثیر است و پدیدست در او

هم از آن باد که در بوق اثیرست آثار

باد بوقش بکمالی است که گفتن نتوان

هم آنست که از بوق عصیر آرد عار

بنده بوق ویست از بن دندان خر نر

آن خداوند چو بر پای کند دست افزار

گند نازاده از آن . . . ر چو یکبار بخورد

گشت مالیده چو اندر شب مهتاب خیار

دوستداران را زان . . . ر ادب نتوان کرد

از ادب کردن آن . . . ر خدایا زنهار

دشمن او چو فتد در فزع . . . را . . . ر

بانگ بر خیزد از دره او دارا دار

دوستانش بدم اندر شده کانست عمود

بر به . . . ن زن آنکس که در او دشمن وار

تا . . . س و . . . ن زن دشمن او کرده شود

سوده و ساده و هموار بدان ناهموار

ایزد آن بوق ورا چون دل من را دارم

سخت پر خم و بهر کار که باشد ستوار

تا سر و کار جهان راست کند از سر . . . ر

چو سر . . . ر سر و کار شود بارا بار

ایزد او را و سر کار ورا عمر دهاد

پیش از اندازه و از غایت و حد و مقدار

شمارهٔ ۲۵ - در هجو جوانی و مدح احمد سمسار

ای آخته بالای پری چهره عیار

دیوانه کافی پسر دختر سالار

ای گشته پری پیش رخ خوب تو چون دیو

ای دست بدیوار و بدانکار چو دیوار

تا زلف نگونسار سیاه تو بدیدیم

برخاست بکار این کل سر سرخ نگونسار

ما را نبد از زلف تو یک بند گشادن

ما را و ترا باز گره بستن شلوار

بس کس که ز مهر تو چو خر بود بیخ بر

از کینه به . . . ن تو فرو کرد خر افشار

ای روی تو چون مهر و بدو بر همه رامهر

بر . . . نت نگوئی که چرا دارند آزار

از خوبی بسیار تو آمد بهمه حال

بر مرز میان ران تو آنزشتی بسیار

تا بر سپر سیم تو تا پر بزند عرق

آن تیر که سیماب جهدش از سر سوفار

چندانکه ببالین تو گریبان و غریوان

شبها بدرت آمدم ای خفته بیدار

تو از سر نغزی و لطیفی و ظریفی

میدان همه افعال من و هیچ میامار

بودی تو مرا یار و ولینعمت و معشوق

بودی تو مرا تا زبر آن شده چون تار

از من برمیدی ره کاشان بگرفتی

کو خر تو کسی قعله کاشان به بکس مار

کاشانی و خکت گرومی ز ظریفی

داده بکف خلق عنان باده رهوار

آمد خبر تو که بکاشانی و آنجا

لولی بچه ای دوست گرفتی و شدی زار

یک بوسه ندادی ز سر مهتری و شرم

وان شوی هوا جرمش ترا گاو بخروار

گر حرمت دهقان اجل عین نبودی

آنجا چه خرانبار بری و چه خرانبار

از عار بدان تری و تیزی ز پی تو

افتاده بکف . . . ر که النار و لاالعار

دهقان اجل گر نبدی یار تو میشد

از این کل سر سرخ ره . . . ن تو هموار

گر می نشدی هیبت او بر تو نگهبان

سوراخ سرینت ز فراخی شده بد غار

دهقان اجل احمد سمسار که بی او

بودست در مردمی وجود بمسمار

شمارهٔ ۲۶ - مطایبه

قصه ملک سلیمان دی بخواندم در سیر

راست همچون قصه دوش من آمد سربسر

کامدندم دو پری پیکر پسر مهمان چنانک

خاتمی بودی دهان هر یک از لعل و شکر

تا بدو پیکر برآمد روشنی در تیره شب

از جمال و چهره آن دو پری پیکر پسر

همچو مرغان در هوا بر روی گردون اختران

از برای سایه داری در فکنده پربپر

چند ازین ریش آوران با چند دیوان گرد بام

خفته بی بالین یکایک سربزیر و . . . ن زبر

غلت غولی میزدندی همچو غولان هر سوی

جامگی حلاج و درزی موزه دورو کفشگر

جنگ مار و خارپشت آغاز کرده یک گروه

مار آنرا خارپشت این همی خائید سر

یک گره نظار گشته جنگ را در زیر دلق

چون کشف از زیر کاسه خیره بیرون می نگر

همچو آصف بود اندر صف ایشان زیرکی

رأی ما افتادش از تدبیر و فرهنگ و هنر

با پری و دیو و مرغان و اصف و خاتم همی

دیده سلمانی بچه خود را سلیمان دگر

نخوت ملک سلیمان رسته شد در شعر من

هر زمان مالج من پخته تر و من خامتر

آرزوی تخت و باد آمد که بردند مرا

در غدا و در عشا هر روز یکماهه سفر

کاندر آمد باد و چون تخت سلیمان برگرفت

جای خواب ما همی یک نیزه تا بالای سر

گرنه باد بوق من کم گشته بودی بیم بود

باد بردی مرمرا با کودکان وقت سحر

مرمرا با جمله همخوابان من زان جایگاه

خواست تا برتر برد با خویشتن گفتم اگر

باد بشناسد که من دیوم سلیمان نیستم

رنج من گردد هبا امید من گردد هدر

گر همه یکساله رهمان برده باشد بفکند

نه زمن یابد نشان کس نه زیارانم خبر

باد را گفتم که بادا اینچنین تندی مکن

گر مرا فرمانبری یکساعت این فرمان مبر

باد سردی کردن آغاز بد با تندی چنانک

گفتم از دوزخ نشان ز مهریر آمد مگر

تا بدو گفتم که مسخرگی همی کردم بلی

من سلیمان نیستم سلمانم از من درگذر

چاکر عین دهاقینم که هست از قدر و جاه

نایب صدر اجل والاصفی دین عمر

چاکر عین دهاقین را زبر پوشیدنی

گر قبائی بودی از صرصر نیفکندی پسر

وان قبائی را کجا دهقان سپهسالار داد

غرق شد با بخیه و با مردورزی و استر

شمارهٔ ۲۷ - در هجو خواجگی ادیب

کیست آن ستوده برده برون از فسار سر

وان آدمی که کرد بر او افتخار خر

این یک همی منم دگر آن خواجگی ادیب

آن تازباز مرد گل افزوش خار خر

من طبع شعر دارم و او تازی ادیب

پر کرده از هوا و هوس باد سار سر

من شعرهای بیمزه گویم گران بوزن

او تازی غریب بیان کالخدار ذر

آواز شعر کرکر من هر که بشنود

گوشش شود ز بانگ من زشت کارگر

در آینه ببایدمان هر دو بنگرید

چونانکه درنگاشته خود نگارگر

من شعر بد سرایم و کس خواستار نی

ور هست نیست کس ز منش خواستارتر

او اندر آب تیره رید و من در آینه

بی پیرهن رید نکند پود و تار تر

بی نفع و بی ضرر دو کلوکیم خر فشار

زو کرده نفع نافع و برده زضار ضر

جائی که بگذریم ز دیدار ما شود

صد کار خیر از من وزان خر فشار شر

ای خواجگی ادیب گرانمایه اصیل

بود آنگهی که بود بحال صغار غر

اکنون شد از کبار و همی بر گرد بطبع

از مازنه خوید وز گند کبار بر

من چون لحام کورم و او چون کلنگ لنگ

آورده من بدین و بدو کنده باربر

او هست تازباز و خوهد نر و ماده نی

چون گاو و خر شده زپی تاز باربر

آن تازباز را که نباشد بکیسه سیم

با آن دگر که نیست به بند ازار زر

هر جا که بگذرد بسوی تاز بنگرد

آید ز تاز تیز بدان تازباز بر

چاریم هردو آن بیکی هجو مضمر است

تا هجو از که کرد خوهد زین دوچار چر

شمارهٔ ۲۸ - در هجو دلداری

ای ز جان عزیز بنده اعز

در فکنده است بند تازی بز

از یکی ناگذشته موی سرش

موش . . . نش گذشته از یک گز

ره نیابد ز سوی با صد جهد

گر به . . . ن بر زنیش میخی گز

به تکسکی نیرزد و خواهد

بوسه ای را زمن بهای دوسز

با چنان ناز اگر نشاط کنی

خیز و در حجره نشاطی خز

حجره ای کاندروست ریع نمد

قالی رومی و نهالی خز

فرش با موی . . . ن او باشد

همچو موی سمور و قاقم و خز

حجره زانسان و تاز از این کردار

شغل ازین طرز و حرفتی زین تز

با چنان ترکتاز مغ به ازو

عیش چون قیصرم کن و معتز

ورنه بفرست هر چه دربایست

سیم تاز است ازینهمه مفرز

سخن از زر پخته گوی چو سیم

ور نمانده است زر پخته بپز

تا بود نازو و کامرانی خوش

باده ناب کامرانی مز

تا اعز و اذل بود بر لفظ

باد بدخواه تو اذل تو اعز

باد عمرت هزار ساله دو ته

بیش ازین باد کو بود موجز

شمارهٔ ۲۹ - در هجو داماد ناصر بزاز

برگوی بداماد خود ای ناصر بزاز

تا مست شد از . . . ن نکند عربده آغاز

از وجه غزی و تتری سست رکونی

بر مردم کسبه نشود طاعن و غماز

تا کو بیان جمع نگردند دگر بار

در حمیت . . . ن سرش نگیرند دگر باز

با . . . ن در اینده و شلوار بریده

اینجا بفرستند مرا ورا بتک و تاز

بر مردم کسبه ننهند تهمت دزدی

تا خشک به . . . نش نسپوزند همه باز

بر سرش درآیند دگر ره بسر گرز

شلوارش ببرند دگر ره بسر گاز

اینجا بدرستی خبر آمد که بکسبه

داماد ترا مهمان بردند باعزاز

بسیار لطف کرد همه کس بحق وی

تا گنده شد و باز برآورد سر از ناز

کردند سزای در مرزش بسر بوق

وانگه چو دهل داد بهر روئی آواز

گویند که راز وی از خلق نگهدار

بانگ دهل و بوق توان داشت کجا راز

کردند منادی که بیائید و به . . . ائید

همسایه بهمسایه و انباز به انباز

چندانش به . . . ادند که اندر همه کسبه

یک . . . ر نمانده است از . . . ن بسر غاز

من ناصح اویم بتو غماز نمانم

تو ناصح او باش مباش از من غماز

شمارهٔ ۳۰ - در هجاء خمخانه گوید

خر سر خمخانه ای بریش ترا تیز

کل را کوز است و ترکمانرا مونیز

ریش تو روزی هزار گوز کند کسب

. . . ن ترا وجه نی بسالی یک تیز

آنچه به . . . ن تو کرده میره با سهل

کرته بدرید تا بدامن و تیریز

کند زمیتین گوشتین بمیان رانت

میره با سهل کارزاری کاریز

برد در کاریز . . . ن مناره ببالا

تا بشب انداز سر چو مهره زر ریز

شاعر دهلیزئی نه شاعر صدوی

بگذر و دهلیزبان فرو برو که بیز

هر که ترا دید صدرخانه گرفته

پای کشان آردت ز صدر بدهلیز

ای سر خر شاعری که خایه بطان را

خرج شوی از برای خوشه پالیز

چون کدوی اریجی سرت بکلانی

مغز درونی بقدر نیمه گشنیز

دعوی دانش کنی و هیچ ندانی

وآنچه بدانی بنزد دانا ناچیز

هجو و مدیح و دوبیتی و غزل تو

با تو کم ارزد بیک جو و بدو پشیز

پنبه بگوش اندر آکند زتو ممدوح

پنبه چگویم که از ره ریزد و از ریز

شعر تو باید بآبریز درانداخت

گر بود از مشک بر نوشته باریز

غول بجای تو هست میرک سینا

دیو بجای تو هست لعبت خر خیز

کاغذ ساز از هزار دسته کاغذ

کاغذ هجو تو می برآرد ترویز

گنده دماغی بنفشه بوی نه کالوج

گنده دهانی کرفس خای نه کنگیز

ریزه خو خوان شعرائی و آئی

چون ز لب طبع خویش بختی کف ریز

مردم منم در مصاف شعر و تو حیزی

حیز به از تو چنانکه مرد به از حیز

از من و هجو تو بوی شونیز آید

دانا داند چه بوی دارد شونیز

یعنی شونیز گو خر سر را هجو

در سرت از هیچ عقل داری و تمیز

در دل تو کین سید رسل استی

راست بدانسان کجا سنائی ترشیز

نه چو تو یک خارجی است در همه راوند

نه چو تو یک ملحدیست در همه ترشیز

تیز درفش است در عبارت ترکی

سوزن هجوم ترا خلیده تر از تیز

تازه بود خوب دست و من بدرستی

تازه هجو و دو دسته بر سر تو نیز

گیز نمد باشد و مصحف او . . . ر

. . . ر به . . . ن تو باد و خفته تو برگیز

پیر شدی زیر بار هجو من ای عز

کردمت آزاد چو خر کره بشبکیز

شمارهٔ ۳۱ - در وصف حال خود گوید

منم آن گشته غایب از تن خویش

بی‌خبر از ستیز و از من خویش

از رهی اوفتاده سوی رهی

که ندانم شدن به معدن خویش

کودکان داشتم چو حور و پری

کرده بر من گشاده روزن خویش

هر یکی مر مرا نشاندندی

گرد بر گرد آن نهنبن خویش

برده هر یک به زعفران کوبی

دسته هاونم به هاون خویش

محتسب‌وار کردمی همه را

ادب از دره متمن خویش

مر مرا بود از همه شعرا

پادشاوار حکم بر تن خویش

داشتم در میانه حکما

سرخ روی و سپیچ گردن خویش

بودم اندر ره مرا دو هوی

هم بت خویش و هم برهمن خویش

هیچکس دبه‌ای نداد به من

که درین دبه ریز روغن خویش

نام زن بر زبان من نگذشت

که لبان نازدم به سوزن خویش

زن به مزدی ز راه برد مرا

عاشن شلف ریز برزن خویش

گفت زن کن چنانکه من کردم

تا بدانی مکان و مسکن خویش

خان و مان سازیی و با مردم

ورچه مرغی کنی نشیمن خویش

زن و فرزند ساز چون مردان

از پی ساز و سوز سوزن خویش

گفت او کرد مر مرا مغرور

کور کردم ره معین خویش

نتوانستم آنچه داشت نگاه

. . . ر خود را به زیر دامن خویش

ریش خود سست کردم و گفتم

آنچه چون موم کرد آهن خویش

خود ریم ریش خویش را اکنون

که شدم بر هوای ریمن خویش

مرد مردان بدم چو زن کردم

گشتم از بهر زن زن زن خویش

هر زمان زین خطا که من کردم

سیلی‌ای درکشم به گردن خویش

چون گریزان شوم رزن گیرم

در قطب الامان و مأمن خویش

تن برهنه گریزم از برزن

تا دهد جبه ملون خویش

سر برهنه که تا نهد بر سر

شرب در بسته چوب خرمن خویش

گرسنه نیز تا بفرماید

گندم و جو کرنج ارزن خویش

میوه ناخورده نیز تا دهدم

نعمت باغ کوه حمین خویش

زشت گدای زن به مزدم من

وز همه زو کشم بلیفن خویش

در ره شعر و در عطا بخشی

من فن خویش دانم او فن خویش

پسر پادشاه شرع است او

دارد از علم و حلم گرزن خویش

چون به بستان شرع بخرامد

گل معنی چند ز گلشن خویش

برتر از پادشاه چین دارد

کمترین مایقول گردن خویش

باد چندان هزار سال بقاش

که ندانم به وهم کردن خویش

شمارهٔ ۳۲ - در هجاء احمد شباک

بجان پاک تو ای خواجه احمد شباک

که همچو جان توام بانو پاک از دل پاک

سر من آنجا باشد که خاک پای تو است

وگرچه سر ز شرف برگذارم از افلاک

بچشم من تو چنانی که توتیا شمرند

دو چشم من تو بهر جا قدم نهی بر خاک

وگر جزین که بگفتم ز من شود ظاهر

بوند پیرهن باطن مرا زده چاک

من آنکسم که چو بنهم بر اسب شوخی زین

زدن نیارد ابلیس چنگ در فتراک

بجستجوی و تکاپوی کار من ابلیس

هزار نعلین را پیش برد ریده شراک

حرام زاده سرو شوخ چشم و قلاشم

فساد پیشه و محراب کوبم و دکاک

چو . . . نبطی خانه گرفته در کامک

چو مار سقفی ره یافته بهر کاواک

هزار تن را خر پیش برده ام بفراز

هزار تن را گوساله رانده ام بحباک

بکوی شوخی و بیشرمی و بداندیشی

اگر بدانی من نیک چستم و چالاک

ستور بدرامانم که می نیندیشم

نه از زیان خداوند و نی ز بیم هلاک

که را که در دهن از ریش آکله افتد

کنم هر آینه ز انگشت زیر خود مسواک

مرا بخواب نمودست بونواس چنین

نک المنیک باذنی وان یکون اباک

مکن تو فرق ز پیر و جوان که نکند فرق

شکال گرسنه انگور طایفی ز حکاک

چو گرگ باش که چون در فتد میان رمه

چه میش چه بره دندانش را چه بخته چه شاک

همه حدیث بلیط و بلاط خواهم گفت

همه حکایت من باشد از ملنگ و نیاک

هر آینه که یقین باشد آنچه گفت مرا

یقین شناسیم و در گفت او نیارم شاک

رفیق و مونس من هزلهای طیان است

حکایت خوش من خرزه نامه حکاک

هزار فتنه و بیداری و بدی بکنیم

کسی ندانم کو را پلنگ من در خاک

بسان بوالعجب مهره باز استادم

نگه کنی بمن اینخانه پاک و دیگر پاک

بدین صفت که منم هر کجا فتم خیزم

که آک ناید و من آک را خود آرم آک

همه بخارا را لوت خوردنی دارم

چه گاو سرزده لوک و چه مردک سقاک

وگر ز شهر بخارا ببایدم رفتن

برون جهم که نه اموال دارم و املاک

درست شهر بخارا ز من بفتنه درند

تو دور ازین چشم و پاکی از نژاد و سباک

اگرچه با همه خارم ترا شدم خرما

وگرچه با همه زهرم ترا شدم تریاک

بجنگ بزمجه اکنون چنین چو میدانی

گل نجات تو بودم نهفته در خاشاک

اگر نه کار تو جز بر مراد من بودی

بساطها نبدی روز فتنه را ادراک

مرا بعشق تو می متهم کنند و رواست

وزین سخن نه شکی هست مرمرا و نه باک

مرا مقابل خصمان خویشتن بینند

چو پای سنگ بر سنگ و ویل پیش مغاک

مرا بخدمت خود درپذیر و از همگان

بذره ای بدل خویش بر میار تراک

بدان نگارا من عاشقم بروی تو بر

ولیس احوج منی من الوری بلقاک

وگر ز صحبت پیوست مات نهی کنند

من السلام فقل یا منای من ینهاک

ترا شدم ز دل پاک بنده و مولی

فکن رحیما یا سیدی علی مولاک

شمارهٔ ۳۳ - در هجاء خمخانه گوید

ز بار هجو من خر خمخانه گشت لنگ

آن همچو شیر گنده دهان پیس چون پلنگ

سوزنگری بمانم و کیمخت گر شوم

خرلنگ شد بمیرد خر مرده چو لنگ

ابیات خر سر است شتر گربه خوشترک

نام و لقب گرفت لقب قلب و نام ننگ

خر بنگ خورد گوئی و دیوانه شد بشعر

خر زهره خورده بودی باری بجای بنگ

گوید که شعر خایم خاید بلی چنانک

خایند علک ماده خران از خران غنگ

در باب شاعری که مبادا نه وی نه شعر

بی سنگ خر سریست بکوبم سرش بسنگ

خر شاعریست پرسم یا شاعریست خر

کس را چگونه گیرم بی جرم پالهنگ

آن خربغا که از شره منکیاگری

کو را بدو مجاهد کردی گرو بمنگ

زین خواهد و زیاری و از حلقه لگام

تا گوشه زیاری زنار پالهنگ

که جیش با کلاله بسر درکشد فسار

وز گور دی کند جل و . . . ن پوش هفت رنگ

بس . . . ن گشادگی که به . . . ن پوش او درست

آنگاه . . . ن گشاد که بستد بآزرنگ

در زیر بار زنگ همانا بکودکی

کردند . . . نش را ادب از باده زرنگ

گوید خرامیره با سهل دیلمم

او کرد بند پاردم من فراخ و تنگ

بر یاد بوق میره با سهل هر شبی

سازد ز چین سفره . . . ن چنبر پلنگ

با دیلمان پلاس گری اشتلم کند

گرداند و نداند آن شوخ روی شنگ

گفتم رسید میره بتو گفت بار بار

گفتم که زر و سیم چسان گفت تنگ تنگ

تا اسب تنگ بسته بگیر و بمدح میر

بگشایم از خرک جرس هجو چنگ چنگ

میر عمید معطی اهل هنر عمر

کز یک عطای اوست توانگر هزار رنگ

هم بیدریغ بخشد و هم بی مضایقه

دینار بدره بدره و دیهای تنگ تنگ

فرهنگ دان دبیری در ملک شاه شرق

بیمثل و بی نظیر بتدبیر و هوش و هنگ

مستغرق نعیم ویند اهل هنگ و هوش

از غم نجات یافته چون یونس از نهنگ

ای کلک مشکبار تو از سیر و از صریر

بر روی روم سلسله پیوند زلف زنگ

آئین کلک شدن از زنگ سوی روم

تا بسترد ز آینه علم و عقل زنگ

بی باده چو زنگ بدی مدتی مدید

آمد بهانه قدح باده چو زنگ

از دست چنگ زلفان بستان و نوش کن

چون وعد با رباب ببانگ رباب و چنگ

نبود عجب ز دولت شاه ار بنام تو

گردد رحیق محتوم انگور برد بنگ

ناظر بتست دیده افراسیاب وقت

دارای ملک توران از پور و از پشنگ

انصاف و عدل شاه بتدبیر ورای تو

برداشت از جهان ستم و جور آذرنگ

در دشت و کوه و بیشه بهم شیرگی برند

شیر و پلنگ و سرحان گور و گوزن و زنگ

در استنگ هیئت مردم نهاد حق

مردم گیاه اسم علم یافت استرنگ

گر لطف و مردمیت بمردم گیا رسد

مردم گیاه مردم گردد همان درنگ

بدخواه تست مردم و جز مردم از قیاس

از پیل تا بیشه و از صعوه تا کلنگ

پیکان غم بسینه بدخواه تو رسد

گر کرکس آشیانه کند از پر خدنگ

جود تو شد خزانه ارزاق اهل فضل

کردی در خزانه ارزاق بیدرنگ

در بحر مدحت تو چو زورق روان کنم

در نظم شعر من نبود زرق و ریو و رنگ

ملاح خاطرم نکند مرمرا رها

تا برکشم سفینه مدح ترا ز کنگ

تضمین کنم بقافیت کنگ بیتکی

از شعر خویش کان بخوشی چون بهشت کنگ

در مدحت تو لؤلؤ شهوار با شبه

همرشته کردم و شکر آمیخت با شرنگ

شکر بکام حاسد جاهت شرنگ باد

تو در نشاط و شادی و او در غم و غرنگ

هست این جواب شعر من و شعر من کدام

ای سرخ بادسار چو سر کفته بادرنگ

شمارهٔ ۳۴ - در هجاء نظامی

نظامی ارچه نمرد است مرده انگارم

به نظم مرثیتش حق طبع بگذارم

چه گر نمیرد و آنگاه مرثیت گویم

چو نشنود که چه گویم چه سود گفتارم

لطیف مرثیتی پیش او فرو گویم

چنانکه در دل او آرزوی مرگ آرم

ز شعر مرثیت من به آرزو برسد

طمع به مجلس آن گنده سبلت این دارم

بمیرد آن سگ زن روسبی به مرگ سگان

اگرچه گوید با شیر نر به پیکارم

از آنکه دیدن رویش به خواب و بیداری

همی بداند کاید گران و دشوارم

شب نخستین بنمایدم به خواب که من

بچه صفت به عذاب و عنا گرفتارم

چنان فشارش گور آمد است بر من سخت

که در لحد نتوانم که تیز بفشارم

سؤال منکر را پاسخ آنچنان دارم

که خرد شد بدبوسش ز پای تاتارم

دروغ‌های مرا دعوی قوی کردند

به کار خویش نمودند راه و هنجارم

سبک بگردن قواد من درافکندند

نهاده موی بر آن اوستاد بازارم

ز گور تا لب دوزخ ببافتم رسنی

ز بهر بستن بار گناه بسیارم

سپس نهادم گامی از آنکه زور نبود

سپوختند به دوزخ فرو نگونسارم

از آن دروغ که گفتم که خویش بردارم

زیادتست غم و رنج و کرم و تیمارم

بسان سگ زه در پوزگان زدند مرا

ولیک سگ نخورد زانکه بس گرانخوارم

وز آن دروغ که گفتم کز آل سامانم

از آل سامان کس نیست اندکی یارم

چو بارنامه سامانیان همی نخرند

غلط شده سر و سامان و راه و رفتارم

وز آنکه گفتم کوه خسک مرا ملکست

به خشک چوبی مالک کشید بردارم

هرآنچه کوه خسک سنگ داشت بر سر من

زدند و هیچ فذلک نمی‌شود کارم

هزار دامنه هیزم همی ز کوه خسک

نهاده‌اند چو انبار و من در انبارم

چنانکه دانه بُوَد در میان نار به بند

به بند و سلسله من در میانهٔ نارم

کس از محلت مردیکت از زر و یخ دان

نه میوه آرد و نه یخ نمانده پندارم

مگر که از یخ و از میوه سگزیان خوردند

که همچو ایشان من شیر مرد و عیارم

به جای میوه و یخ می‌خورم ز قوم و حمیم

به جای تره و گل خار باشد و نارم

طعام نارم و از خار مرمراست طعام

چو خار زیر کنندم چو مار در غارم

یکی خیار همی خواهم از همه نعمت

که تا به همت خس‌های . . . ن بدان خارم

به پیش کوهه زن برنهاده . . . ر چو یوغ

سوار گشته بر آن مرکبان رهوارم

بریده شد به سیادت ستم چو از ملکت

بدین دو درد همی رینم و همی زارم

دریغ سی و سه باره زر و دوازده ده

دریغ حایط و قصرم زمین و ابکارم

دریغ کوه خسک باز می‌نیارم گفت

که سنگسار کند مالک و سزاوارم

دریغ شهر نشابور و باغ و بستانم

دریغ شهر بخارا و کوی ابکارم

دریغ نیم عروس و دریغ نیم ملک

که این و آن سقط جبه بود و دستارم

دریغ چرغ و بنکجکت و طووس و خرچنگ

که بوده رهگذر حمل زر و دینارم

دریغ شهر سمرقند و کوی خولیکان

که خواب ترکش باید به چشم بیدارم

دریغ خویشی سیدتکین همی آید

وگرچه گوید کز خویشی تو بیزارم

دریغ خربچگانی که چون غلام شدند

مزین از کله تیز پود شلوارم

دریغ دفتر اشعار ناخوش سردم

که بد نتیجه طبع فرخج مروارم

تو ای حکیم کزین خواب خوش شوی بیدار

مدار لعن دریغ از من و ز اشعارم

هزار لعنت بر شعر و بر نظامی باد

اگرچه باشم در خواب وگرچه بیدارم

یکی ز جمله کردارهای نیک منست

که آن سگ بد بدفعل را بیازارم

ز بهر آنکه خداوند مهتر است و بزرگ

مجیر دین برساند سزای کردارم

شمارهٔ ۳۵ - در هجو خمخانه

. . . ری به . . . ن خر سر خمخانه در برم

تا عاقبت کجا رسد اینکار بنگرم

آن خر سری که شعر سراید بلحن خر

پالیز شاعری را گوید . . . ر خرم

یعنی ز من بجوشد هر شاعری که هست

این ظن برد بمن که بدو این گمان برم

هم خر سراست و هم سر خر هم خر دو سر

یعنی از این دو سر دو جهانست در سرم

زین سر خراست در سه وزان خر همین بود

جز خر سرش نخوانم و جز خرش نشمرم

آن خر سر ار بجای نماند سر خری

پرمغز خر شود همه دیوان و دفترم

یعنی دبوس هجو زنم بر سرش درست

تا کله بشکنم ز خر و مغز گسترم

افسار هجو بر سر خر سر کنم بجبر

تا از مدیح بخت بود بر سر افسرم

عار است خرسواری من بر چنان خری

لیکن عنان همی بکشد سرخ اعورم

تا بر فرود عالم پر شاعر است و من

از چند کس فرودم و از چند کس سرم

با هیچکس نرفت مرا اینسخن که گفت

با سوزنی بشاعری اندر برابرم

گوید مرا که شعر تو در ریش تو بلی

کاندر خور عبیر خوش و مشک اذفرم

گوید که هیچ شعر تو بی . . . ن و . . . ر نیست

از صد هزار گفت وی اینست باورم

بی . . . ن و . . . ر اگر نبود شعر من رواست

زیرا که شعر من نر و من شاعر نرم

. . . نی و باز . . . نی و . . . ری و باز . . . ر

این گفت و این نوشت و درانداخت از درم

زان . . . ن و باز . . . ن همه بر ریش اوریم

زان . . . ر و باز . . . ر همه . . . ن او درم

تا . . . س لب و سلندز زبانست و رومه ریش

جز راه . . . ن او بسم پای نسپرم

ای خر پرست خر نسب خر سر این نگر

تا از چه گوهری تو و من از چه گوهرم

اندر پلید زادگی و پاکزادگی

تو چغر حوض گلخن و من شیم کوثرم

تو از نژاد و تخمه سگبان قیصری

من از نژاد سلمان یار پیمبرم

بیرون ز یک پدر تو نغوشاک زاده ای

من تا بسی پدر همه دیندار و دینورم

بر من کنی تکبر و گوئی ز ابلهی

من حامل کتاب خداوند اکبرم

خر حامل کتاب بود همچنین که تو

من از خران کتاب تکبر چرا خرم

تو زیر خسب میره باسهل دیلمی

من گرچه دیلمی نیم او را برادرم

ترکانه بیلکی بتو در دیلمی سپوخت

گوئی مگر که میره باسهل دیگرم

در شاعری هزار یک آن نه ای که گفت

زلف نگار گفت من از قیر چنبرم

وندر نسب کم از سگ آنی هزار بار

کو گفت میوه دل زهرا و حیدرم

هم زیر دست آنی در هر فنی که گفت

تا زیر دست نه فلک و هفت اخترم

از هر خری تو خرتری و من اگر ترا

چون خر ببار درنکشم از تو خر ترم

از لعن برسم تو زنم نعل جعفری

گر ظن بری بمن که من از دست جعفرم

. . . ری به . . . ن آنکه نگوید چو این شنید

. . . ری به . . . ن خر سر خمخانه در برم

شمارهٔ ۳۶ - در هجو خمخانه

خر خمخانه را آزار کردم

دل خر کرگان را شاد کردم

ز ظلم و داد خر را آگهی نه

که با وی ظلم کردم داد کردم

همان کردم ز ظلم و داد با وی

که با مردان مردم زاد کردم

ز رخش رستم و شبدیز خسرو

نکردم یاد و از وی یاد کردم

بعان و عان ز من فریادها کرد

کزان فریادها فریاد کردم

خری خر نر سرو بزلنج نس را

بزی بازی گرو استاد کردم

براه کهکشان پالیز ویرا

برآوردم فرود آزاد کردم

چه کردم از پس آزاد کردن

بنامش آخری بنیاد کردم

ز بهر خرمن او خرمن ماه

بپنج انگشت حکمت یاد کردم

کهش از زعفران و جو زکافور

علف از عنبر و شمشاد کردم

بماندم اندکی تا خوش بغلطد

که بسپارش خر استاد کردم

بکه در سوزنش میخواستم داد

از آن تدبیر باز استاد کردم

بدو دیوان شعرم شد خر آباد

چو صلح افتاد خیر آباد کردم

بدان کاین صلح ما را جنگ خواند

زبان چون خنجر پولاد کردم

روان میره را خشنود کردم

خرابه هاش را آباد کردم

بنای دوستی نو کردم امروز

عداوت کرد و شب خوش یاد کردم

ازین پس طیبتی باشد که گویم

فلان خر را فلانجا گاو کردم

شمارهٔ ۳۷ - در هجو خمخانه و مدح قلج تمغاج خان مسعود

خر خمخانه را ناسور پیدا گشت و بیطارم

بنیش از سقبه آن ناسور در یکهفته بردارم

چو خر شاعر بود بیشک که بیطاری کند شاعر

چه داند آن خر شاعر که من شاعر نه بیطارم

ز تسعیر خر شاعر بسازم خمره مرهم

بریزم اندرو سیماب و زرچوبه برون آرم

بمستی و بهشیاری بجای خواب و بیداری

همی تا آرمش نالان می افشارم می افشارم

خر خمخانه را آزاد کردم گفت نپذیرم

دل خر کرگان را شاد کردم گفت نگذارم

مگر خواهد خر شاعر که از خر کرگان وی

بوهم خر فروشان پر شود دیوان اشعارم

خر خمخانه را سهل است آزادی و آزردن

روان میره باسهل را باید که بگذارم

عصائی چون دبه چوبی بکف کرده برآمد خر

ز بیماری همی لنگید و می پنداشت رهوارم

بخر گفتم تو بیماری و من با مارا گر خواهی

که بیماریت به گردد بخور زییین سرخ سرمارم

بگفت ای کور سوزنگر مرا آزاد کن آخر

که از جور تو افتادست با کیمخت گر کارم

بگفتم کای خر شاعر چو من هجوت خوهم کردن

زمین خر زهره رویاند چو از بهر تو جو کارم

نوار نیز بر گرد میان بسته است و می لافد

که از انطاکیه قیصر فرستادست زنارم

بترساند مرا امروز و گوید باش تا فردا

سر و کار مرا بینی چه باشد روز بازارم

بزیر بار هجو من خرک ژاژی همی خاید

بتیز آورده ام خر را و خارشگاه میخارم

بگرد پاردم گشتم بپیری خر حکیمی را

که در خر کرگی روزی نجست از پیچ شلوارم

حکیمان سر غزل گویند و من بس سر غزل گویم

نیم گوئی من از نخشب که از آلار و خربارم

بمداحان و مزاحان سعدالملک برخوانم

چو اندر چنگ گرگان درفتاد از بره بیزارم

وزیر شاه سعدالملک مسعود بن اسعد را

ثنا و محمدت گوید زبان عذب گفتارم

خداوندی که صد برهان نماید گر کند دعوی

که مرارکان دولت را برتبه صدر و سردارم

ز دوران سپهر خوبی و نیکی نماینده

بهر خوبی سزامندم بهر خوبی سزاوارم

قلج تمغاج خان مسعود شاهنشاه مشرق را

وزیر ملکت آرائی کم آزار و کم آوارم

بسبق خدمت و فرمان پذیری بی چرا و چون

فلک را در وزارت چون نبی را صاحب غارم

بنوک کلک مشک افشان ز عدل و سیرت احسان

سمرقند چو جنت را بعون شاه معمارم

چو باب خویش سعدالدوله اسعد مسند افروزم

جمال و سید و عبدند اندر عون و تیمارم

چو جد خو بعدل و فضل و عبد و سید اکنون

جمال و سید اشراف و عون صدر احرارم

چو خورشید زرافشانم ز نور و نار با بهره

موالی را همه نورم معادی را همه نارم

بباغ ملکت و دولت بپاد افراه و پاداشن

عدو را خار بی وردم ولی را ورد بی خارم

دلم دریای بخشنده است و دستم ابر بارنده

ازین ابر و ازین دریا بر اهل فضل دربارم

جهانرا فخر باشد خدمت من عارفی زانرو

که من از گوهر و اصل و نژاد فخر بی عارم

ندانم یار کس خود را و بی کس یار خود دانم

بنفس خود همی گویم که بی یارم پی یارم

خداوندا تو زینها شرم داری گفت و من بنده

زبان تو شدم تا از تو هم پیش تو نگذارم

گذارم وام طبع خود باندک مدح صدر تو

که از انعام اسلاف تو اندر وام بسیارم

درین مقطع بسعدالملک برنتوان دعا گفتن

که اندر کار خود دانا و زیرک سار و هشیارم

شمارهٔ ۳۸ - دلم چه خواهد

شاعرکی تاز باز یافه درآیم

هر نفسی تاز را بزخم درآیم

تا ز چو دیدم زمانش ندهم یکدم

تا بنمایم وثاق و حجره و جایم

گرد پلاس خر دریده نگردم

گنبد سیمین همی خوهد دل و رایم

گر بودم سیم کار گردد چون زر

ور نبود سیم لوس و لابه فزایم

یا بخریدار سیمناک فریبم

یا بتضرع که مرد دنگ گدایم

نرم کنم تار را گهی بدرشتی

گاه غلام باره را چو میره سپایم

تازی گرگم بوقت بره ربودن

پیش شبانان شکوه نوحه سرایم

خوه بدرشتی و خوه بنرمی با تاز

آخر خیری کنم که دیر نپایم

دعوت تازان کنم همی بشب عید

زانکه ندانم بروز عید کجایم

در شب شوال کودکانرا تا روز

گاه ببندم شوال و گاه گشایم

برفکنمشان بیکدگر که ب . . . ایند

بر لب . . . نشان بکینه دندان خایم

چون بتفاریق گای گای بیارند

من ز میان دو اسوزکی بربایم

تازان پرسند کیستی تو بگویم

من ز در بنده زادگان خدایم

سعد دول اینسخن ندارد باور

تا بشب عید خدمتی بنمایم

اسعد سعد آنکه سعد اکبر گوید

تاج سرت نی که خاک پای تو شایم

زو بکف آرم نوای دعوت تازان

زانکه ز ایام عید تا بتوانم

گرچه بشعر اندرون ز کدیه گرانی است

من بچنین شعر بر درش نه گدایم

هزل روا دارد از فرخجی این شعر

گر بچنین شعر مرو را بستایم

شمارهٔ ۳۹

حسین غاتفری رخت برد سوی جحیم

امید منقطع از رحمت خدای رحیم

پذیره آمدش ابلیس و گفت ای فرزند

چگونه آمدی اینجا بگفت گوی چو سیم

زروزه و زنماز و زکوة و حج و غزا

ز دین و ملت پاک حبیب و ابراهیم

بدانره آمدم اینجا که کردیم تعیین

بدانره آمدم اینجا که داریم تعلیم

خدایرا و همه خلق را بیازردم

که نز خلایق شرم آمدم نه زایزد بیم

بکوفتم بقدم فرق مهتران اصیل

بسوختم بقلم نقش خاندانهای قدیم

فراختم علم فتنه را بهفت فلک

نگستریدم فرش ستم بهفت اقلیم

بخون و خواسته مهتران شدم قاصد

ربا و رشوت پذرفتم از وصی و یتیم

بدینطریق بحیلت ستاندم از عامه

ز خانه و زرودکان و باغ و ضیعت و تیم

سرای خود را کردم ستانه زرین

بسقف خان پدر برندیده کهگل و ریم

بقوت تو من از جمله بنی آدم

تراش کردم چیزی که کفشگر زادیم

بنام ظلم شدم در جهان عدیم المثل

شدم عدیم و نشد ظلم من زدهر عدیم

ز باد جور و ستمکاری و بلیت من

جراحت دل مظلوم را رسید ستیم

شدند جمله دعاگوی من بوقت سحر

بآه سینه پردرد از کریم و لئیم

چو آه سینه ایشان و یارب سحری

تن صحیح مرا کرد ناله مند و سقیم

بیوفتادم از پای و رفت کار از دست

ز کامرانی ماندم جدا و ناز و نعیم

چو کار تنگ رسیدم شهادت آوردم

نگفتم از پی آزارم اوستاد رحیم

بلیس کرد ورا دست بوسه و شاباش

نشست پیش وی اندر بحرمت و تعظیم

بگفت از همه اتباع من کسی چو تو نیست

شگرف کاری پرداختی عظیم عظیم

پی مفاخرت ابلیس گفت با فرعون

چه مرد پنهان میداشتم بزیر گلیم

سبک خدوی خود انداخت در دهانش و گفت

بکردم این پسر و گفت تو همه تسلیم

بزن همیشه بدریای لعنت و خذلان

شناه و غوطه چو بط سفید و ماهی شیم

گرفت دستش و بنشاند همبر فرعون

که ای پسر تو ملک و گفت تو همه تسلیم

جواب دادش فرعون و گفت هر چه مرا

بدوزخ اندر باشد فتوح با تو دو نیم

چو دید هامانش اندر حمایت فرعون

بحکم یاری دادش در او ز قوم و حمیم

هزار کاسه طعام اثیر دادندش

هزار کاسه حمیم از پس اثیر و اثیم

بمیزبانی او مالک اهل دوزخ را

فرود را تبه شدت عذاب الیم

کنون قرارگهش در دهان مارانی است

که کرم پیله نمایند در عصای کلیم

شدست گورش وسواس خانه ابلیس

درو شدند بسی دیو و دیو بچه مقیم

هزار بچه ابلیس را مجیب کند

معزم ار بسر گور او کند تعزیم

عذاب اهل جهنم کزان قویتر نیست

بجای سهلترین رنج اوست سهل و سلیم

بدار دنیا چون برفروخت آتش ظلم

سکار آن بجهنم همی خورد چو ظلیم

چو خون و ریم بپالود خیره از مردم

بدوزخ اندر لابد که خون دهندش و ریم

بمرگ او برهانید اهل عالم را

خدای عالم فتاح ذوالجلال علیم

بمرگ یکتن چندین هزار تن مردم

چگونه شکر کنند از تو ای خدای کریم

حکیم گوید در گور سگ شود ظالم

مگر ز گور وی آواز سگ شنید حکیم

وی از حجیم همی بانگ سگ کند لیکن

صدای بانگ سگ آید بگور او وز جحیم

بحق سوره حمیم و سوره طه

که هست ظالم را جای جیم وحی با میم

ستمگرانرا چون جایگه چنین باشد

ستمگری نکند مردم لبیب و فهیم

پس ای کریمان پیشه ستمگری نکنید

که نه کریم پسندد ستمگری نه لئیم

اگر خدای حلیم است خشم اوست قوی

حذر کنند همه بخردان ز خشم حلیم

هر آنکه توبه کند از ستمگری یارب

بجرم او برسان از صبای عفو نسیم

شمارهٔ ۴۰ - در وصف دلدار

ای پشت دل خسرو ای کام دل شیرین

ای سرخ سرخسی رو ای شوخ خوش شیرین

بسته کمری داری همچون کمر خسرو

بر سر کلهی داری چون تاج سر شیرین

فرهاد بگه گاهی شیرین بکف آوردی

گر در کف او بودی هم شدت تو میتین

بودی کلهت پنهان نابسته کمر بمیان

هم شد چو کمر بستی پیدا کلهت در حین

در وقت کمر جستن پیدا شدن تاجت

بستند بشهر اندر عام از پی تو آذین

شاهنشه اعضائی تاج و کمرت زیبد

آری همه شاهانرا تاج و کمرست آیین

چشمت نی و چشمت نی پایت نی و پایت نی

بی پای بوی رهرویی چشم بوی ره بین

بر بالش شاهانه ای پردل مردانه

پیش کس و بیگانه خوه خسب و خوهی بنشین

هرگاه که بنشینی بر پای بود مسند

هر گه که فرو خسبی بر پای بود بالین

کین است ترا مانا با جان و دل اندر تن

ورچند بنزد تو مهر است از آن و این

محبوب دل و جانرا افکنده نگون خواهی

تا از سر بدمهری بیرون کشی از . . . ن کین

آسانش ببر آری وانگاه بدشواری

تا . . . ایه در افشاری وای آنکه کند تمکین

چون باد برانگیزی آتش شوی از تیزی

آب ارنه سبک ریزی در خاک شود مسکین

دور از در . . . ن من در هر که خوهی میزن

آشفته چو اهریمن پیچان شده چون تنین

هر کس که بخواب اندر دیدست خیال تو

تعبیر چنین آرد او را پسر سیرین

گر هیچ به بیداری یک نیمه تن داری

یاقوت و گهر باری از طرف لگام و زین

هست این صفت تسعین چون باره و چون سندان

از هر چه خوری آن دان مار و پدر تسعین

ای آنکه شدی خران . . . نرا و بر این و آن

زنهار مبر غلان تا منت کنم تعیین

آن میر کز او گردد شادان دل با انده

وان . . . ر کز او گردد محنت زده دولت گین

آن . . . ر که و صافی کردم ز دل صافی

نبود به به اوصافی چون . . . ر صفی الدین

فرزانه اثیرالملک آن مهتر با احسان

کز چرخ برین آمد احسان ورا تحسین

آن قبله اقبالی کز فره جاه او

خرم شد و آبادان ملک شه شرق و چین

چندانکه درم بارد بر فرق سر سائل

بر گل نزند باران اندر مه فروردین

حتم است که روز جود از کف زرافشانش

رو تیره شود حاتم شرمنده شود افشین

زایر که بر او شد درویش چو واو و ها

با مال برون آمد در حال چو سین و شین

شطرنج کفایت را با بسته تر است از رخ

مرشاه سخاوترا فرزانه تر از فرزین

آیم سوی هزل از جد کز هزل بجد رفتم

کاین دانم و آن دانم روشن چو مه و پروین

ای صدر بصدر تو جد من و هزل من

این مایه صد چندان و آن پایه صد چندین

در دولت تو هر کس کو طعنه زند دولت

بایدش ادب کردن زان دره دوغ آگین

کین تو چو یک گنجد هر کس که بدل دارد

زان تیر که خود داری کنجاله کش از کونین

زد حاسد تو از غم چنگال بریش اندر

نهمار برویش زین در دیمه و در تشرین

مجلس زبتان چین خرم چو بهاری کن

پر لاله و پر نرگس پر سوسن و پر نسرین

در زلف بتان چین چین افکن و تاب افکن

. . . ن زن دشمن کن مانند . . . س بی چین

تا هر . . . س دولت را اقبال ختن باشد

اقبال تو . . . ر . . . س دولت بکنار آمین

داماد . . . س دولت اقبال تو زیبد بس

اقبال حسود تو باد اخصی و عنین

دولت بطلاق و وی از کار فرو ماند

در . . . ایه کشیده سر در گردن او کابین

شمارهٔ ۴۱ - در هجو عمید کاسنی

عمید کاسنی آن کاسه سرش پنگان

که عاشق کله . . . ن بدی چو پابنگان

بمرد و کاسنی او مرده ریگ وار بماند

چنانکه ماند از جغد گوشه ویران

چنانکه مغ بستوران برند بردندش

بگندگی ستوران بجای آن غمدان

نهاده پای چپ اندر ستانه دوزخ

عمید کولته در زیر خانه هامان

گهی بهامان آرد رموده از فرعون

گهی سکاچه بافراسیاب زی هومان

گهی بمسخرگی لعنت از در ابلیس

همی برد سوابلیسک لعین علان

بحکم مسخرگی پیش زانوی فرعون

نشست و خاست که جا سازد از کنار مهان

از آن تکبر فرعون وزان تهور او

به پیش مجلس نمرود شد چوبه غلطان

نوای باربدی زد بمجلس نمرود

ببر بط کدوین بر بجوش خوش الحان

بگوش قارون آمد نوای بربط او

بدو سپرد کلید خزانه خذلان

بحرص خواسته ورزی قرین قارون شد

جز این خسیس نزیبد قرین آن کشخان

ز پشت مار شکنج شکنجه قارون

همی پشیزه برندش بناخن و دندان

بشاعری و ببربط زنی و مسخرگی

ملوک بادیه را شاد کردنی پژمان

بقعر نار فرو میرود درک بدرک

چنانکه اینجا صرافگان دکان بدکان

نظامی ار که نمرده است مرده انگارم

همی بقعر درک برگشاده است زبان

بنظم مرثیتش حق طبع بگذارم

زمن بخود نبرد جز چنین قصیده گمان

بزندگی نه بدانگونه بود گرسنه چشم

که شرح کردن آن تا بروز حشر توان

ببویه . . . ن سگ آسیا بلیسیدی

ببوی آرد که در آرد است شبهت نان

بوقت نزع همی گفت بر جنازه من

جنازه پوش مپوشید جز که سفره نان

بنان گدای بدار چه بنام دهقان بود

هزار تیز گدا بر بروت آن دهقان

گدا زنست و گدا مرد و هم گدا خیزد

بمحشر آید وام کفن بر او تاوان

بدستخط اجل فخر دین چنان دیدم

که کاسبی ز جهان رفت جایع و عطشان

اگر بمرد نکو کرد ور نمرد بمن

ز زندگیش چه سود و زمردنش چه زیان

بقای عمر اجل فخر دین خوهم جاوید

که در بقاش بود مدت بقای جهان

اگر برون کند از هر فصول فصلی امید

همین که بشنود این مرثیت برآرد جان

شمارهٔ ۴۲ - در هجو شاعری

لنگ لنگاک من ای بلمه پیوسته برو

مغ مفلوج زده بر به رخت اف تفو

لنگ مغ زاده گر زاصل و چو مازو بی مغز

روی شسته بحشاشات و تراک و مازو

از ره ایمان در کفر مزیدی که چنین

آمنوا برزنخت شد بنوشتن کفروا

زنخت تازه تر از . . . ن کدو بود و کنون

دم غژغا و بجای زنخت . . . ن کدو

بز گرفتی تو مرا چند گهی تا که بزان

دیدمت غرق بیشم از سر سم تا بررو

. . . ن پر موی ندارد و گرش بودی موی

. . . ن بز بودی و نر بودی و بز بودی تو

تا چو خر در تو سپوزم خر نر . . . ای شوم

چون شوی گاده خر از یکسو و بز از یکسو

موی . . . ن برکن چون بر بلب چشمه آب

از پی خرزه من خر بزمین زن زانو

کدخدایانه عتابی است که با تو کردم

نیستم با تو چو با خر سر خمخانه عدو

بوده ای پیش بده سال تناسخ زن من

کدخدای جلب خویش و مرا کدبانو

نفقات تو اگر چند نه در حکم منی

نکنم زانکه بر اینست مرا عادت و خو

دو گلوی داری و از بهر غذای تو مرا

یک نواله است رسنده ز گلو تا بگلو

. . . ایه آویخته و انگیخته میری از وی

در گلوی تو خوش آیند تبنگو و خدو

بچنین لقمه ترا شاعر نیکو کردم

کارها زاید از لقمه نیکو نیکو

شاعر از من شده ای به شدی از من شاعر

ای به از شعر تو شعر شتران عللو

. . . ن مردم بفنا رفت و تو باقی ماندی

بنکو شعری باو می نبدی هم پهلو

همت عالی من شعر ترا عالی کرد

زانکه در دادن تعلیم بمن داشت علو

ریختم در تو بیکبار همه مایه شعر

که همه شعر برآید چو بسرفی یاخو

یاد داری و چرا یاد نداری داری

آنکه در پیش خیارم بنهادی پیزو

رگ شرم تو بدریدم و پیزو کردم

زد به پیزوی من از پای تو پران پازو

آنچه من با تو بیک چوب میان ران کردم

بدو صد چوب سر سینه نیابی زخسو

هست چونین که بگفتم مشو اینرا منکر

که بمنکر شدن ایندرد نیابد دارو

بحق گیسوی مشکین شه آل علی

راست خواهم که بگوئی و نخواهی آلو

سند و سید سادات جلال الساده

پسر حیدر حیدر دل حیدر بازو

شاه سادات علاء الدین عالی نسبی

که سپهر از نسب عالی او یافت علو

صاحب ملک شرف کز نسب صاحب شرع

یک جهان خیل و حشم دارد صاحب گیسو

هنر و آهوی ارباب هنر بر دل او

شد پدیدار از آنگونه که شیر از آهو

از ره دانش تا ز اهل سخن بشناسد

که کدامست هنرمند و که دارد آهو

سوزنی راهوری کرد و بیکبار بگفت

آهوی فاضلی سست رگ سست رکو

چو شود عیش خداوند باین طینت خوش

شود آن پرده دریهابیکی رشته رفو

جنگ من کور بران لنگ نباشد اصلی

که زدستیم بیکجای بقریق بقو

روز و شب عیش خداوند مطیب بادا

تا فلک را شب و روز است و عشی است و غدو

شمارهٔ ۴۳ - در هجو دوستی

گر ز تنی که چگندر نمای شد سر او

ز . . . ن گنده بود گنده چگندر او

بصد مغاک بر کتانی و معیده سری

چگندر و گزری نیست کان برابر او

چو گردن شتر مست کفک نفج بود

درایکی دو در آویخته ز حنجر او

و یا چو گردن ارجی در ازو خم در خم

نمانده جز رگ و پی ریخته همه پر او

برهنه گشته چو بازیگران چنبرجه

ز . . . ن کودک وارونه خفته چنبر او

ز بسکه چنبر جسته است و می جهد مانده است

نشان چنبر بازیگری بچنبر او

بسان طفلک کاوراگی عسل پرورد

ز چهره عسل کودکان بود خور او

سپید کونی خواهد بروشنائی خور

وگر نباشد نبود سزا و درخور او

چنانکه گر شب تاری بکار برخیزد

همی خورد خور خود را بروشنی خور او

غلام . . . ن غلامی بود که از سیلی

بدست چوب کند برتر و فروتر او

گریز جوید از آن . . . ن که از فراخی آن

بگاه کار نداند ز خشک اوتر او

رگ آوری را عین الکمال بیمراوست

معصفری را قاضی جمال بیمر او

گسستن رگ . . . ن از تن رگ آور اوست

مزعفری رخ ما از سر معصفر او

ز دست آنکه بود دوستدار مهتر ما

به . . . ن او که نباشد رهی و چاکر او

اثیر ملک رضی دولت صفی الدین

یگانه ای که ندارد زمانه دیگر او

جواب شعر معزیست آن کجا گوید

سمن بری که فسونگر شدست عبهر او

شمارهٔ ۴۴ - در هجاء خمخانه

خری سبوی سرو روده گوش و خم پهلو

کماسه پشت و کدو گردن و تکاو گلو

چو آمد آید با او سبوی و روده و خم

چو شد کماسه رود با وی و تگا و کدو

خری سرش ز خری چون کدوی بیدانه

ولی شکم چه کدو دانه چون کدو مملو

خری که آب خورش زیر ناودان عصیر

علف عصاره ثکبی و بخشم و شوشو

جواب گویم اگر پرسیم که او خر کیست

خر کری کش ابلیس و قوم قد لعنوا

خریست مخلص خر نامه خران بزرگ

که هست مطلع و مقطع ز . . . ایه وز خدو

خریست چون خر بوالاشعب طمع پیشه

بشعر کاو برنده بهر کس از هر سو

چو کاو ریختن آلوده طبع او از شعر

همی تراشد آلایش از سرین بسرو

بخر گدائی چون استر سپید بدن

مهار حرص به بینی زنان زنان زانو

خریست شاعر و تقطیع شعر او اینست

معالفن علفا تن معالفن علفو

سیه گلیم خری ژنده جل و پشما کند

که ژندگیش نه در پی پذیرد و نه رفو

بخر گدائی چون خم شوخش آب گرفت

نه هر بگوش درآرد از آن سپس نه چشو

چو سوزنی پس او گوش عرزدن گیرد

بخواب خرگوش اندر شود بعادت و خو

سنائیا به کجائی که تا بنالی زار

که سوزنی چه خری بست بر طویله تو

سنای مکی یا آلوی بخارائی

چو سوزنی بخود بر جغد قلاقلوز

بدان صفت که خر پشت ریش را بر ریش

تفو زنیده بر او با دو صد هزار تفو

شمارهٔ ۴۵ - لکلک بچه

تا برون زد ناگهان از . . . یه سر لکلک بچه

دید سر چون . . . ایه بر بال پدر لکلک بچه

با سری چون . . . یه از . . . یه برون آورده سر

طرفه مرغی لکلک وزان طرفه تر لکلک بچه

بود همچون گوشتی کز وی گرفتی مورخوار

گشت زینسان چون کلان شد مار خور لکلک بچه

همچو گنجشک از تن او برگرفتی مور کور

گیرد ار منقار کودک مار بر لکلک بچه

هست بر لکلک زجیلان و بقم منقار وروی

پس چرا شد آبنوس و زرد بر لکلک بچه

از چه بر منقار و پای خویشتن وا کرده اند

رنگ دیگر لکلک و رنگ دگر لکلک بچه

رنگ رز رنگ سیه را معصف هرگز نکرد

کرد منقار سیه را معصفر لکلک بچه

دید لکلک را پری چون کاغذ مهره زده

زد تحیر تازه در سرهای پر لکلک بچه

از پر نورسته و از پوست پیدا آمده

کرده بازوها چو میخ نیشکر لکلک بچه

همچو لکلک هندوئی گفتن نیاموزد تمام

تا که در هندوستان فکند مقر لکلک بچه

هست لکلک بچه سلطان زاده گنجشککان

لایقست این نام بر گنجشک و بر لکلک بچه

بین که همچون ریدگان باشد ز دیبا پوستشان

هم ز بخت خوبشان دارد خبر لکلک بچه

بر فراز تخت بنشسته است و می خندد چو بخت

بر بداندیش رضا این عمر لکلک بچه

آن خداوندی که بر ریش بداندیشان او

کار . . . ن کردن نداند کس مگر لکلک بچه

تا نکوخواهان او در خانه دولت شوند

می‌گشاید لکلک از منقار در لکلک بچه

تا به جستن راه او باشد به سوی هندوی

پر همی آراید از بهر سفر لکلک بچه

شمارهٔ ۴۶ - در هجو شاعری

بس ریش گاوی ای خر زنار منطقه

ای قلیه و کباب تو خوک محنقه

خر . . . ل و خربفائی نه عقل و نه خرد

اندر سرت بخر دله ای و بخر بقه

یک خر مخوانمت که یکی کاروان خری

کرد آخرت پر از علف کفر و زندقه

سالار بار مطران مهمرد جاثلیق

قِسّیس بار بر نه و ابلیس بدرقه

قوت و غذای باب تو و عم و خال تو

زاجال و از تکسک و جرایات و معسقه

آن احمقی که میرک سینا و جا حظ اند

اندر مقابل تو حجی و هنبقه

با عارف کواره و قاضی ز احمقی

اندر قمارخانه به تفضیل و تفرقه

کردی گرو دو بالش . . . ن را بر حقه سیم

با ریش همچو به سر نهالین و مرفقه

کر گشت گوش یا بر زان گاه کودکی‌ست

ز آورد و برد میره دیلم به شقشقه

آوردت از رزان و به حمام برد و باز

وندر کفت نهاد حمام مُطَوَّقه

با آنچنان حماقت گویی که شاعرم

سوگند خور که نیست مرا قول تو نقه

سوگند چون خوری به طلاق سه‌گانه خور

تا من شوم حلال‌گرِ آن مُطَلَّقه

کان قحبه را ز غبغبهٔ بوق کام کس

اندر فتد چو حلق کبوتر به بقبقه

این هجو را جواب گو ار مرد شاعری

ای تو و شعرت از در محراق و محرقه

ورنه برو به . . . ن زن خویش پای پای

ای خر مادرت به سر خر مخرقه

تا بود هست نزد حکیمان روزگار

احکام شاعری و قوافی مغلقه

در هیچ وزن و قافیه بر طبع سوزنی

ابواب هجو تو نخوهد شد مغلقه

تا شرط شغل سوزن و سوزنگری بود

آخر همی به مثقبه اول به مطرقه

بادا ترا به مطرقه هجو سوزنی

تا جایگاه فرق به مثقب مشقشقه

خر را چو بت گرفت بمیرد به اتفاق

ای هجو من ترا چو تب تیره محرقه

هرگز نطاق هجو تو نگشایم از قلم

تا زنده باشی ای خر زنار منطقه

شمارهٔ ۴۷ - در هجو مؤید

مؤید ای فلکت دایه وار پرورده

به زیر سایه دیوار نابرآورده

ز آفتاب و ز مهتاب کرد جامه تو

بروز سرخ و سپید و شب سیه چرده

رمه رمه بز و بزغاله کبود و سیاه

بمرغزار فرو دین بر تو پرورده

بشاهنامه ناگفته برز خامه تو

دو صد هزار سوار است نقش ناکرده

بمطبخ هوس و فکرت تو بی ورزش

هزار بره ناپخته هست ناخورده

گمان برم که بزراقی و بجلدگری

ز کلک سنگ و گهر را تراش و بشکرده

تراش کرده بود آرزوی زر دو هزار

درست و نیمه برون از قراضه و خرده

شبی بخفتی از غایت تنعم و ناز

بهفت بستر بر پشت گاو گسترده

بدرد خاست کمرگاه و پشتت از پیری

که بستر زبرین بوی بود آغرده

بخواب درهم از آنروی بر خیال و امید

زری خریدی بر جای باش ده مرده

بموری زر تو مرغکی برون آمد

سرش بلعلی همچون عروس در پرده

دو . . . ایه کرد و بلغده شد و هم اندر حال

شکست و ریخت همانجا سپیده و زرده

ز خواب جستی و گفتی زهی مبارک زر

که خمره خمره ازو می کشند بر غرده

هجات گفتم کز کاهلی و دون کاری

سیه گلیمی چون هندوان نو برده

غلام کنجد کاکی و قبسهای تنگ

رهی بچهره جانانی و لب کرده

چو چیزکی بکف آری بپوش و بستر کن

کفن سپید کن ای زشت زنده و مرده

ز روی طیبت گفتم بزرگواری کن

جواب گوی بطیبت مشو دل آزرده

شمارهٔ ۴۸ - در هجو قوامی

قوامی بگو از دل سهل و ساده

که با ماده نری و با نر ماده

بداد و به . . . اد است میل تو لیکن

به دادن سواری به گادن پیاده

چو بز . . . ن بصحرا نهی وقت دادن

چو خر . . . ر بینی ز پس ایستاده

کند . . . ر خر . . . نت را بر بدانسان

که آسان شود خر بز اندر فتاده

پی . . . ر ساده زنخ . . . ن خود را

ز نوره کنی چون زنخدانش ساده

بساده زنخ میل داری و داری

گزی در گزی ریش و سبلت نهاده

روانی پی نوره جستن چو حیزان

از این خانواده بدان خانواده

گروگان خوهی سرخ مرغوله رومه

بسختی چو خاره بتیزی چو خاده

ز بهر جماع خران خر کلوکان

خرامان بخانه بری پاده پاده

جماعت کنند و تو جامع نویسی

زهی . . . ن و دین هر دو بر باد داده

بده دانگ آن حق قرآن نداری

که مغ زند و پا زند را در نواده

نخواهی که خالی بود . . . ن و دستت

ز حمدان پر با دو از جام باده

کسی باید آنگه که تو باده خوردی

که آرد سوی مرز تو گرد باده

نخواهی که بر بستر مرگ خسبی

که هشیار خسبی تو با نیم گاده

در دخل هر شحنه و محتسب را

گشاده است تا هست ازارت گشاده

ز احداث . . . ن تو این را و آنرا

زهی نان پخته خهی گاوزاده

شمارهٔ ۴۹

عاشقم بر نجیبک منده

آن اجل غمزه امل خنده

آنکه عاشق کشد بغمزه و ناز

کند از خنده مرده را زنده

آن بت شوخدیده کز رخ اوست

طیره خورشید و ماه شرمنده

آن بدندان من ز جمله خلق

چو بدندان گرسنه منده

منده من نگار صوفی طبع

آن بصد جان صافی ارزنده

زو دلم چون مرقع صوفی است

پاره بر پاره ژنده بر ژنده

سرو آزاده ای که کرد بعشق

تن آزاده مرا بنده

چهره اش آینه است و صیقل حسن

رانده بروی ز آفرین رنده

تا بدان چهره چشم بد نرسد

چشم بدکور باد و بر کنده

لؤلؤ افشان کند دو جزع مرا

عشق آن لعل لؤلؤ آکنده

بخم زلفک بنفشه سرش

چون بنفشه شدم سرافکنده

بر چده زلفک فراهم او

کرد صبر از دلم پراکنده

کردم اندر جهان چو پنبه سرخ

هجر آن سینه چو یاغنده

گره هجر اوست پیش دلم

گنده و شوخناک و برعنده

تبر از زر و سیم باید ساخت

تا شود کارگر بران کنده

راه باید برید و رنج کشید

کیسه باید گشاد و بلغنده

تا بوصل نجیب منده رسم

ای قلاوزایت یلم قنده

گر به صورت نگه کنم هستم

من ز نخشب وی از سمرکنده

باز چون بنگرم بمعنی هست

هو عندی و اننی عنده

یاد از آن حجره حکیم شریف

وان حریفان گرم خوش خنده

کز دم سرد قاضی سراج

وان قوامی سیاه چون عنده

واندگر گندگان در آنحجره

بشب تیره خورد را کنده

همه با یکدیگر همی بازند

بازی کودکان نوکنده

هر یکی را زسیکی و که تاز

سبلت و ریش . . . ایگان کنده

در میانشان نجیب منده من

همچو دربند خار گلغنده

چه رساند مرا بدان قومک

طالع سعد و بخت فرخنده

تا بدان گندگان رسم یکره

خر بیار ای غلام خر بنده

که چو من در نشاط این سفرند

منده در سفره نانی از بنده

شمارهٔ ۵۰ - من کیستم

من یکی شاعرم نه سامانی

نز نژاد ملوک ساسانی

نه مرا باد حشمت میری

نه مرا اسب و طوق سلطانی

نه غلامان رومی و خزری

نه کنیزان بزمی و خانی

نه کلوکان پیشی و پشتی

متهم نی به مائی و نانی

نه بگاید مرا همی داماد

نه من او را به هیچ ویرانی

از خسک تا هزار میخ کری

آنکه باشد ز ملک دهقانی

نیست سی آسیا به من بر وقف

نه ز بی‌آبی و نه بی‌نانی

نه به مردی کت اندرم یخدان

نه سخن چون فقاع یخدانی

جامه‌شویی نکرده مادر من

نه پدر هم ز آبگه بانی

نه مرا چنبر رسن تابی

کرده بی‌پیرهن گریبانی

این همه باد و بارنامه و لاف

داشتم من بر آن کل ارزانی

تیز در ریش و سبیلت آن کل

خوه کلی باش خواه سامانی

کس نداند از او چه بر بخورند

ماورالنهری و خراسانی

ندهد از رنج آن کل کافر

هیچکس خلق را تن آسانی

جز مظفر مجیر دین بوبکر

آن چو بوبکر در مسلمانی

شمارهٔ ۵۱ - در هجو قوامی

تا ز طبیعی غر سیاه قوامی

چند کنی زین سپید کاری و خامی

د . . . ل غلامی بمانده ای و گرفته

پیر نعامی بجای د . . . ل غلامی

همچو نظامی هلاک و فتنه تازی

لیکن شغل تو بر خلاف نظامی

سیل ترقی ترا ورا به تنزل

رأی بپستی ترا ورا بتمامی

او بلطیفی کند نگاه ظریفی

تو بکلوکی نگه کنی و لگامی

کنک لگامی خوهی و بوس کلوکان

کز پس تو آرد بر کند بدو گامی

وز پس تو آرد برد راز کشد بوق

چون بحنا بر ببسته دست ختامی

. . . ر خوری چون خر و چو گاو بخسبی

گوئی بسپوز یکره ای خر عامی

گرد هلی نیستی چرا نهی ای د . . . ل

دهل حلالی به پیش بوق حرامی

دنبه گروگان چو یافتی دبه . . . ایه

تندی یکسو نهی و سازی رامی

دعوی داری بشاعری و ندیمی

رو که تو نه شاعر و ندیمی دامی

ماهی گرمابه گیری از بس آخر

سر تو معلوم نی مجلس سامی

صدر معالی علی عالی همت

ناصر دین نبی رسول تهامی

آن چو محمد سمر به نیکو خلقی

وان چو علی مشتهر بنیکو نامی

آنکه بآزاده خوئی و بظریفی است

بر دل آزادگان عزیز و گرامی

آن بگه جود نام سایل و زایر

دست تو برداشته کئی و کدامی

هر چه که داری بهر که خواهی بخشی

زانکه در آزادگی تمام تمامی

گاه سؤال و جواب اهل هنر را

عذب عباراتی و فصیح کلامی

از شکر عسکری حدیث تو خوشتر

چون شکر عسکری ز سبزه خامی

چشمه خورشید نور گستری از رای

وز کف بخشند سیل بار غمامی

خاک درت توتیای چشم کرام است

پس تو بدینروی نور چشم گرامی

هر که ببیند ترا سوار چه گوید

شمس فلک مرکب ستاره ستامی

شیر فلک را برد برو به بازی

آنکه تو باشی ورا مربی و حامی

هیبت و سهم تو بشکند دل اعدات

چونان کز آهن آبگینه شامی

روز فروزنده ای چو صبح بر احباب

تیرگی آرنده بر حسود چو شامی

دادی همنام تو طعام بمسکین

گرسنه آز از تو یافت سیر طعامی

سائل وزایر رحام پیش تو آرند

شکر فریضه است بر تو کاهل رخامی

زحمت رحمت شمار زانکه کریمی

رحمت بر تو که نز شمار لئامی

شمارهٔ ۵۲ - در هجو دوستی

عطا گرفتی و شکر و ثنا نگستردی

کسی چنین کند ای قلتبان که تو کردی

بجای شکر شکایت نمودی از همه خلق

نماند کسی که نیازردی و خود آزردی

ولی نعم بشناسد سگ از تو بهتر سگ

بدین سبب که نئی سگ بحسرت و دردی

بشرط اینکه اگر سگ شوی مرا نگری

لعاب در نچکانی بکاسه خوردی

وگر سرائی پیدا کنی مرا چو سگان

بپاسبانی گرد سرای من گردی

دعای من بتو بر تو که مستجاب شود

دعا کنم بتو بر تو بود که سگ گردی

چو سگ شوی بشناسی حق ولی نعمت

بمردمی در ازین حق شناختن فردی

ترا بنامه بخود خواند افتخار الدین

چرا بخدمت او دین و دل نپروردی

تو آنکسی که به سی سال خدمت خاقان

ز زر و سیم بریدی سپیدی و زردی

بجز خریطه شطرنج و گنج شعر و برنج

ز بزم خاقان چیزی برون نیاوردی

ترا طبیبک ترسا مربی آمد و بس

طریق دین محمد سزد که بنوردی

بنزد من نه جوانمرد باشد آنکه ترا

بحق بداند و با تو کند جوانمردی

اگر نداری باور کنون حدیث مرا

به . . . نت اندر . . . ر خران نآوردی

شمارهٔ ۵۳ - در هجو ابوالمظفر

ای دیو بوالمظفر چون دزد بغنوی

یکشب بنخشب اندر پی فتنه نغنوی

از فعل زشت و سیرت ناخوب همبری

با دیو بوالمظفر خر کنگ کسنوی

تو گنده مغز شرعی و او گنده مغز شعر

با وی بگنده مغزی همچون ترازوی

با دیو بوالمظفر گشته بحق و داد

سیب دو نیمه کرده و گوز دو پهلوی

او راست بر تو فخر که او مؤمن نواست

عار از تو بروی است که تو کافر نوی

معزول گشته ز پی اعتزال را

از مذهب حنیفی و از راه شفعوی

منکر شده عذاب نکیر و سوآل گور

خوش کرده در دل آنکه نبینی و نشنوی

منکر شو ار توانی نار سعیر را

تا اندرو بحشر نسوزی و بر نوی

هستی بزندگانی اندر عذاب گور

وانگه بوی تباری ایمان و نگروی

بر تو عقیل و عدنان چون منکر و نکیر

بر سر زنی دبوس که نان آری شوی

گوئی که مرد معنویم در همه سخن

مرد سخنت خواند تصحیف معنوی

بر موسی پیمبر و بریو شع بن نون

بهتان زوربندی ای طاعن غوی

گوئی که از نبوت موسی بیوفتاد

گنجید در دهان تو کفری چنین قوی

از تو اگر جهودان این قول بشنوند

بربایدت کسی ز جهودان به جادوی

تا آنگهی که جمله در انبار تو نهند

هر یک فراز خویش جو ثعبان موسوی

مربوالیقین امام همه شرق و غرب را

گوئی که ز اهل دین نبود او ز بدخوی

باب ورا گرامی خوان و بد گرای

تا زین سخن که گفتی باشد برون شوی

برهان امام دین را خواندی خر سیاه

زین زیر بار کفر و ضلالت چو خر بوی

با مرسلان نسازی با عالمان همی

ای مادرت جلب بچه ره برهمی روی

ماخولیای کفر تبه کرد مغر تو

چشم علاج تو ز طبیبان عیسوی

گفتند قطب دولت داند نمود و بس

داروی مغز او بسر تیغ هندوی

عثمان بن سلیمان کز تیغ او قویست

هم دین مصطفائی هم ملک خسروی

شمارهٔ ۵۴ - در هجو شاهری

من آن کسم که چو کردم به هجو گفتن رای

هزار مُنجیک از پیش من کم آرد پای

خجسته خواجه نجیبی خطیری و طیان

قربع و عمعق و حکاک قرد یافه‌درای

اگر به عهد منندی و در زمانه من

مراستی ز میانشان همه برای و درای

مرا به شاعری اندر بگو چه باک بود

زرومه سوز کل کور پای خانه گدای

فرخج کوری بدطلعتی چنانکه به است

کلخج . . . ر خر مغ ازو برای و درای

دو دیدگانش چون ماکیان برآمده تن

دویده . . . ایه در او خاه زای و خاه مزای

ز جغد و بوم به دیدار شوم‌تر صد ره

ولی به طعمه و هیچال حجر . . . ن همای

خبر ندارد از کار شاعری چیزی

جز آنکه مرده‌ستایی کند ز جای به جای

نهاده گوش بر آواز تعزیت شب و روز

که تا که میرد و تا از کجا برآید وای

کسی نهاده به بالین مرگ سر تا وی

ز جای شستن خود زود گردد اندر وای

پس آن مصیبت و ماتم به خویشتن گیرد

میان ببندد و گردان شود به گرد سرای

گهی معرف سازد ز ناکسی خود را

گهی کجا نهم این کاسه گاه نوحه‌سرای

بسی بنالد بر مردهِ کسان او زار

به آوخ آوخ و درد و دریغ و هایاهای

لبی زنان خبازه به گورکن ندهد

وگرش باید با مرده خفت پایاپای

عذاب خلد و نهیب و قیامت و دوزخ

به جای مرثیتش مرده راست خلد نمای

به شعر مرثیت او عذاب کرده شود

کسی که نبود مستوجب عذاب خدای

خران دیزه به آواز پیش او نایند

چو او به خواندن شعر آید و به درد نای

بدو که گوید از من چنانکه فرمایم

که ای پلید بد بدسگال بدفرمای

به هجو من چو رسیدی و از چه فارغ شد

ز گور باب خود ای قلتبان مرده‌ستای

مرا به هجو مترسان چنین ز دورادور

که گر برابر من شاعری و بزم‌آرای

بیا و گوی به میدان شاعری افکن

که تا که آید از ما به شعر گوی‌ربای

اگر من آیم دم را ز هجو من درکش

وگر تو آیی می‌گوی و هیچ‌گون ناسای

مسای با من پهلو به ابلهی چندین

که نیک ناید با پیل پشه پهلوسای

به آتش اندری از آبروی رفته خویش

مپاش بیش به سر خاک و باد کم پیمای

به پیش هجو من ای کور پایدار نه‌ای

مرا به خیره به یک دست گونه برمگرای

چو . . . ر هجو به باد اندر افکنم دانی

تو نونی و من نای و تو . . . نی و من گای

نصیحت است مرا بر تو گرچه خصم منی

به خصم خویش نمودن خطاست بندگشای

اگر طریق تو اینست و نظم شعر تو این

ز کار خویش به بیهوده خود برآری لای

به ریش خویش چرا . . . همی فرو بیزی

اگر نه ریش تو پرویزنی است . . . پالای

ترا بخواهم سوگند داد و دست به دست

گرفت خواهم آن خواه شای و خواه مشای

گل نصیحت من خواه بوی و خواه مبوی

ترا طریقت من خواه پای و خواه مپای

به حق ریشت در . . . ن من که یافه مگوی

به حق . . . رم در . . . ن تو که ژاژ مخای

بخش دوم قصاید

شمارهٔ ۱ - در مطایبه و مدح علاء الدین : یا ایهااللوند مرا پای خواست بند

شمارهٔ ۲ - در هجو دلداری : نرخ جماع ار شبی رسید بدینار

شمارهٔ ۳ - در هزل و مدح علاء الدین : ای سرخ بادسار چو سر کفته بادرنگ

شمارهٔ ۱ - در مطایبه و مدح علاء الدین

یا ایهااللوند مرا پای خواست بند

تدبیر من بساز بیک تیز باد گند

معشوق من توئی علف بوق من توئی

من بوق میزنم تو دهل دند دند دند

افسوکی بدار و دو سه تیزکی بلحن

اندر بروت گنده من بندو خوش بخند

یکبار یا دو بار مراعاتکی بکن

زانپس پدید کن که بهاچه و نرخ چند

تا بیشتر بکان و بکاریز تو رسد

آن سرخ زرد گاو زبان کار سودمند

سیم برهنه و سره میگیرو میفروش

تو ز نو و کتانه بدست آرو می نوند

بر ژنده بند سیم درست از بهای مرز

هل تا کنند مرز درست تو ژند ژند

تا کار بستنی است یکی چند پند من

پندم بکار شو و مشو کار بند بند

خواهی که نعل . . . ن و ستون شکم شود

بی صنعت درو کروبی سعی قفل بند

از کرسی و کنند مکن هیچگونه فرق

بنشین بجای کرسی بر دسته کنند

. . . ن آزمای باش و خریدار . . . ر سرخ

ور هزل در تو کرد نظر خیرگی برند

رند و ملک یکی شمر و بهره جوی باش

از بدره زر ملک و از پشیز رند

اررند خواهی اینک من ور ملک خواهی

اینک علاء دین ملک عنبرین کمند

عالی علاء دین که بری و منزه است

از گفت ناستوده و از کرد ناپسند

شاه شرف محمدبن حیدر آنکه هست

از نظم مدح او سخن پست من بلند

ملکی است مرورا که در آنجا شریک نیست

شاه ختا و بنکت و اکتور دار کند

شاهی است شیرزاده که خون حسود اوست

در ریختن حلالتر از خون گوسفند

مالک نهد در انجمن روز رستخیز

بر مجمر جهنم از اعدای او سپند

در حمله از تکاور دشمن جدا کند

کیمخت را بناخج شش مهره از لفند

در زیر سایه علم جد او قرار

گیرند زانبیا و رسل صد هزار و اند

برکند باب او در خبیر بزور دست

در را ز قلعه و ربض او باره ار فکند

با زور دست دولت او سبلت عدوش

زانسان که باب او در خیبر بکند کند

از هیبت ار کند بدر خارجی نظر

افتد ز آستان در جارجی بلند

زو خارجی گریز پذیرد که کیش داشت

ورنی بجان خارجی آید ازو گزند

هنگام بذل مال دهد کف راد او

ده گنج شایگان بیکی لولی لوند

پیش کف ویست سراب و کم از سراب

دریای نیل و قلزم و رود خجند و جند

مدح ورا بهزل نبردم بسر از آنک

نوشیدن رحیق نیابد خوش از زرند

تا شاد کامی است و نژندی درین جهان

او شادکام باد و بداندیش او نژند

بادا عدوی او بنظرها همیشه خوار

بادا محب او ببر خلق ارجمند

شمارهٔ ۲ - در هجو دلداری

نرخ جماع ار شبی رسید بدینار

کار فروشنده راست وای خریدار

خوش بهل ای جان و کاهلی مکن ای دوست

پشت به دیوار بامشان مکن ای یار

به ز تو بسیار هشته است و هلد نیز

تو نه تو آری همی خیار ببازار

دست بدیوار نه که روی نکو را

گنج روانست زیر هر که دیوار

سیم بدست آر زانکسی که نهادت

بهر جماع تو سیم بر سر دستار

دست بدستار دار و سیم چو دادت

پشت بدو دار تا گشاید شلوار

گوئی عار است هشتن آری عار است

هیچ کسی کو که سر بر آرد ازین عار

یک سروده شاخ چون گوزن برآرند

هر چه درین شهر شهره بینی و عیار

آسان کار است هشتن ار تو ندانی

منت بیاموزم ار بداری شلوار

. . . ر به . . . ن چون نفس رود بگلوبر

همچو نفس میکند بشرط برو آر

هیچ برون در نمیرسی بطبیعت

تو رو و بیرون شو اندرون کن برآر

نزد خرد پیشگان اهل صناعت

دار بود سودمند و . . . اد زیان کار

من نه بر آنم که تو زیان زده باشی

جمله زیان بر منست و سود تو بسیار

ایکه ز یک تیز تو به نیم شب اندر

چشم گروگان خفته گردد بیدار

خفته چه باشی بخواب غفلت برخیز

پیش که ریش آوری درم نه و دینار

پند مرا کار بند و برره . . . ادن

راست تر از تیر باش و نرمتر از تار

قلب مپندار مرمرا که نه قلبم

آنچه بگویم ترا زاندک و بسیار

من خر پیرم بکاروان لواطه

گر نبرم بار ره برم بعلفزار

. . . ن یکی کودک ار درست بمانم

از مشرف خاک بو نو اسم بیزار

گر بگروگان خود نیابم توفیق

راه نمونی کنم به کیسه سرکار

خسرو سادات میر شرق و خراسان

صدر و سر اهل بیت حیدر کرار

آنکه ز حمدان خوشگوار لطیفش

گنده و شلف آرزو کند خر انبار

کنج دهان معای شیب کند آب

از صفت . . . ر او چو سازم گفتار

هست چو آن گرد گژم و بر سر آن گرد

عرصه نیرم شکن تبر زده یکبار

سرش چو ناریست کفته در پی خفتن

دانککی چند نارسیده در آن نار

هر که از آن نار دانه خورد خنک دل

گشت و چو گلنار کرد گونه و رخسار

کیسه زر چون زنار دانه بیاکند

کسوت دیبا گرفت و مرکب رهوار

. . . ر مخوان نعمت زمین و زمانرا

رأفت بی مال خوان و صحت بیمار

. . . ن عدو را دریغ باشد از آن . . . ر

باد بنیمور من عدوش گرفتار

دست بدارم ز هزل و مدح سرایم

زانکه خداوند من بمدح سزاوار

ای شه اولاد مصطفی که زایزد

تاج شرف داری و کرامت بر تار

در برت از حضرت رسول دو منشور

وز دل امت ولایتی خوش و هموار

ملک سیادت ترا و پیش و پس تو

غیرت کرار رزم و لشکر جرار

از پس نهمار تا چه گفت معزی

هر که کند قصد تخت و بخت تو نهمار

جد تو مختار ایزد است و تو در فضل

از همه اولاد جد خویشی مختار

منکر فضل تو نیست هیچکس الا

آنکه ندارد بدین جد تو اقرار

امت جد تو از سخای تو بی بهر

نیست بعالم و راز عبید و زاحرار

گردن کس زیر بار منت تو نیست

زانکه نه منت نهی بکس نه نهی بار

ابر سخائی و آفتاب فتوت

بر سر عالم همی نباب و همی بار

رایت اقبال تو چو گشت سرافراز

گشت نگون بخت حاسد تو زاد بار

آنکه نگونسار شد مباد سرافراز

وانکه سرافراز شد مباد نگونسار

باز در هزل برگشایم از آن تا

هجو کنم بر عدوی جاه تو ایثار

باد دل حاسد تو تنگ و . . . س زنش

همچو فراخی ره فراخی عمار

این بدو صد بار از آن بهست که گفتم

گنبد سیمینش را چو نیمه دینار

شمارهٔ ۳ - در هزل و مدح علاء الدین

ای سرخ بادسار چو سر کفته بادرنگ

با سرخیِ طبرخون با سختیِ زرنگ

صوفی شدی و صوف سیه شد لباس تو

چون صوفیان کلوته به سر بر عقیق رنگ

از زیر پنج پرده به شاهد نظر کنی

چون صوفیان به رقص درآئی هم از درنگ

شاهد ز صحبت تو بود تنگ سیم اگر

در خدمت تو آید با تیزگاه تنگ

گردی بسان سرخ بت بامیان ستیخ

باشی بر آنکه خیک بتی را کشی به چنگ

سنگی و بر سر تو شکافی چو چشمه‌ای

وآب حیات قطره چکان از شکاف سنگ

با زور پیل مستی و با سهم شیر نر

با شکل اژدهائی و با هیبت پلنگ

با یک نفس عوض نشود زور تو به ضعف

تا یکزمان بدل نشود نام تو به ننگ

از بهر هوت تو خورد مرد کیسه‌دار

جوشیده و کباب سقنقور و استرنگ

ماند به تو گهی که کنی . . . ادنی طلب

دیوانه‌ای که خورده بود کوکنار و بنگ

چون چشمت آب گیرد پیشت یکی بود

هندی و زنگباری و آلانی و فرنگ

از روم و زنگ بر تو نشانست روز و شب

از سهم تو به روم نخسبند و نه به زنگ

همچون پشنگ کوژی رگناک و شوخناک

گوئی که گرز توری در قبضه پشنگ

آنرا که از تو خورد و به ناجایگه فتاد

برداشت از زمین نتواند به صد پشنگ

فغفور چین هزیمت گردد به روز حرب

گر سید اجل ز تو سازد سلاح جنگ

والا علاء دین ملک آل مرتضی

کایزد زدود آینه ملک او ز زنگ

نادیده تخت ملک سعادت چنو ملک

فرهنگ دان و زیرک و بازیب و فرّ و هنگ

آن سید اجل که ز سهم مها بتش

بگسست نسل خارجی از ترمد و زرنگ

نام ورا به سینه اطفال شیعه بر

تا نقش برکنند ببندد به آذرنگ

آن نر نر سپور کز آورد بردِ او

غیرت برند فصل بهاران خران غنگ

آنمرد مرد . . . ای که او کنگ کنگ را

در حین فرو برد به کلندان چون مدنگ

کوکنک پیش او چو نهد سینه بر زمین

فریاد و نعره دارد چون بر هوا کلنگ

زان . . . ر خر که سر به شکم برنهد چو بوق

. . . رش قویتر آید نوخیز نیم لنگ

چون نقش ده به . . . ن کلان منکیاگران

زان . . . ر نقش چارده خواهند گاه منگ

تا کی دهم شراب مدیحش به جام هزل

نیشکر است هزل من و جد من شرنگ

از بحر هزل گوهر مدح ورا به جد

رانم به سوی ساحل برکشم به کنگ

مدح ورا به خامه جد نقش برکشم

دیوان کنم منقش از آن چون بهشت کنگ

کنگ اندر افکنم به در . . . ن شاعران

تا مویهای . . . ن بکنم از نهیب کنگ

زین شعر شاعران را گردد یقین که من

از هزل و جد توانگرم از زر و سیم دنگ

در جد قرینشانم لیکن به باب هزل

من کوس خسروانم و ایشان دف تبنگ

با عیب گیر شعر من اندر قرین شود

بازی همی دهد خلخی را به شالهنگ

دارم امید ازو که ادبشان کند به هم

زان سرخ بادسار چو سر کفته بادرنگ

ای خسرو سیادت بر ملکت شرف

ملک تو بی مخافت تاراج رند و شنگ

بی یار در سیاست و در مردی و هنر

بی مثل در کیاست و فرهنگ هوش و هنگ

گر رستم است خصم چو حمله به وی بری

بندی گره به پاردم رخش و پالهنگ

از حربگه غریو برآید چو خصم را

از حلقه کمند به حلق افکنی کمنگ

زیر زبر شود دل خصم تو در نبرد

زینت چو بسته شد به زیر تنگ و زیر تنگ

پیکان تیر تو سزد از تیر آسمان

روز شکار چون به کمان درکشی خدنگ

تا خام خویش غاشیه زین تو کند

از پوست ماروار برون افکند پلنگ

تا شاخهای خود به کمانت کنند وصل

تیر ترا به دیده پذیرند غرم و رنگ

هر مردمی که هست جز آن تو در جهان

مکر است وزرق و لوس و لباسات ریو و رنگ

تا از دینگ دانه انگور برکنند

وز وی شراب‌وار کند باده چو زنگ

بادی تو باده بر کف و دل پر نشاط و لهو

گوش تو پر ز نغمت و الحان نای و چنگ

جنگ غنا فشارده نای حسود تو

وانگور وار کرده نگونسارش از دبنگ

غزلیات

شمارهٔ ۱ - باز باد اندر فتاد : از باد اندر فتاد این سرخ سر چیغوز را

شمارهٔ ۲ - ایام چو تو دلبر طناز نیابد : رخ تازه چو تو هیچ دگر تاز نیابد

شمارهٔ ۳ - نور رخ تو قمر ندارد : . . . ری دارم که خر ندارد

شمارهٔ ۴ - عاشقان پیش تو گر تحفه همه جان آرند : تاز زبازان که ترا پیش گروگان آرند

شمارهٔ ۵ - عالم سعد، احمد مسعود : شیدگانی سهمگین کولنگ و بی هنجار شد

شمارهٔ ۶ - ای کودکان : . . . ر من ای کودکان ز کار فرو ماند

شمارهٔ ۷ - چه باید کرد : مرا کر بدر . . . ن یار باید کرد

شمارهٔ ۸ - پسر عبد : ای مرز تو اندر خور . . . ر پسر عبد

شمارهٔ ۹ - آن شب که مرا بود می وصل به کف بر : امروز منم . . . ر و خدو کرده به کف بر

شمارهٔ ۱۰ - سوزنیم : سوزنیم، مرد باندازه . . . ر

شمارهٔ ۱۱ - سوزنیم : سوزنیم، موم دل و خاره . . . ر

شمارهٔ ۱۲ : سوزنیم مرد باندام . . . ر

شمارهٔ ۱۳ - رای بر آنست که بیرون زنم : سوزنیم، مرد گرانمایه . . . ر

شمارهٔ ۱۴ : یاقوتی کبیر فروش کباده خر

شمارهٔ ۱۵ - جواب شعر شرف : منم کلوخ خر افشار کنگ خشک سپوز

شمارهٔ ۱۶ - ابوالعباس ترشروی : بخواهم گفت وصف سرخ کناس

شمارهٔ ۱۷ - ریش دلبر : تاختن آورد بر بتان ختن ریش

شمارهٔ ۱۸ - تاختن آورد بر بتان ختن ریش : ای بهمه تن گناه کرده، مکن ریش

شمارهٔ ۱۹ - ای شادی روزی که برآری پسرا ریش : زنهار به هش باش که ناری پسرا ریش

شمارهٔ ۲۰ - شنیدست از کسی کز سنگ سیم آید همی بیرون : به چشم عاشقان آید سرین گرد گلرنگش

شمارهٔ ۲۱ - ای بلبل خیل تو طربناک : ای سرخ سطبر سخت رگناک

شمارهٔ ۲۲ - این غم عشق به پیرانه زیاری جستم : ای پسر تا بمیان پای تو در نگریستم

شمارهٔ ۲۳ - منم که روح علوم زمانه را بدنم : منم که از سر حمدان عقیق در یمنم

شمارهٔ ۲۴ - هرچند که از عشق تو در کوی ملامیم : هرچند که گنگیم و کلوکیم و لکامیم

شمارهٔ ۲۵ - صنما تا به کف عشوه عشق تو دریم : ای سنایی تو کجایی که به خون تو دریم

شمارهٔ ۲۶ - جلال الدین کیست؟ : ز سیم ساده یکی کوه دیده ام بدو نیم

شمارهٔ ۲۷ : ما فرش بزرگی به جهان باز کشیدیم

شمارهٔ ۲۸ - ای سنائی بیا : ای سنائی بیا و قد خم کن

شمارهٔ ۲۹ - آخر چه هست این؟ : ای خصلت تو هشتن، آخر چه خصالست این

شمارهٔ ۳۰ - ای سنائی دم در این عالم قلندروار زن : ای پسر ریش آوریدی گل کش و دیوار زن

شمارهٔ ۳۱ - مرا عشقت بنامیزد بدان سان پرورید ای جان

شمارهٔ ۳۲ - کودکان تنگ قبا : این کودکان تنگ قبای فراخ . . . ن

شمارهٔ ۳۳ : ای رسیده شبی بگازه من

شمارهٔ ۳۴ - تا سر من همی بود بر دوش : . . . ن ترک من، آن بت سیمین

شمارهٔ ۳۵ - ای گشته ز تابش و صفای تو : سهل است سنائیا سنای تو

شمارهٔ ۳۶ - روز از ما بگریخت : شمس برگشت ز چرخ، همچو زرین طبقو

شمارهٔ ۳۷ - گره زده سر زلفین دلگشای که چه : خوره شده بمیان پای من بپای که چه

شمارهٔ ۳۸ - دوش در خواب ترا دیدم : ریش با دوش رسید از بن گوش ای گنده

شمارهٔ ۳۹ - عقل و جانم برد شوخی آفتی بتیاره ای : تاز بازم ایر من در . . . ن هر زن باره‌ای

شمارهٔ ۴۰ - ای راه ترا دلیل مردی : ای مرز ترا دریده مردی

شمارهٔ ۴۱ - پرسند از او که چند هجا گفتی : ای سید کتب خانه برآشفتی

شمارهٔ ۴۲ - چرا ز روی لطافت بدین غریب نسازی : چرا ز راه لطافت بدین قضیب نیازی

شمارهٔ ۴۳ : گاه آن آمد که شب برخوری شلغم زنی

شمارهٔ ۴۴ - گاه آن آمد بتا کاندر خرابی دم زنی : میخکی سازی کزین در دیگ شلغم میکنی

شمارهٔ ۱ - باز باد اندر فتاد

از باد اندر فتاد این سرخ سر چیغوز را

باز بتوان معز کردن بر سر او . . . وز را

چون ستان من باز گردم سرش بر گنبد رسد

چون سقونی لعل سازد گنبد پیروز را

بامدادان در شود بیرون نیاید شام را

ور شبانگه در شود بیرون نیاید روز را

مچو ماری کو بهر سوراخ موری در شود

نشنود آهسته باش برمک و مسپوز را

چنگ در نیمور من زن خوش بمشت اندر بگیر

تا بچنگ آورده باشی مار دست آموز را

گر سر او را بزر و سیم درگیری رواست

این سراپا سیم انداز زر اندوز را

این جواب آن کجا گوید سنائی غزنوی

باز تابی در ده این زلفین عالم‌سوز را

شمارهٔ ۲ - ایام چو تو دلبر طناز نیابد

رخ تازه چو تو هیچ دگر تاز نیابد

تا گم نشوی زانکه کست ساز نیابد

آغاز مکن ناز و بهر جا که خرانند

در شو، که کس انجام چو آغاز نیابد

آواز درافکن بخریداران، وین گوی

که چون تو، کسی سیم برانداز نیابد

بر روی خریدار مزن سیم و مینداز

هر کت نخرید از پس آواز نیابد

کالای بهائی چو ببازار درآرند

بی پای خریدار باعزاز نیابد

بس تاز گه ای تاز که تو یافتی از ما

از مادر خویش و پدر آن تاز نیابد

تو شهد نیستانی و در کام ناری

او کامه بیاورد و شتر غاز نیابد

ده مرغ مسمن تو بتنهائی نوردی

کر ککوه بره کاوی انباز نیابد

از دو لب نوشین تو تا بوسه ربایم

با نوش لبت تلخی بگماز نیابد

ای تازه غلامباره چنان یافته تو

گوئی که غلامباره چنین تاز نیابد

اینست محابات یکی شعر سنائی

ایام چو تو دلبر طناز نیابد

شمارهٔ ۳ - نور رخ تو قمر ندارد

. . . ری دارم که خر ندارد

خر تا بکلاه بر ندارد

مانند یکی درخت جیلان

سرکنده که برگ و بر ندارد

. . . نی داری که صد چنین . . . ر

تا . . . یه خورد، خبر ندارد

دارد کلهی ز اطلس سرخ

لیکن کمر بزر ندارد

آنکس نکند بدو دلیری

که قوت شیر نر ندارد

اینست جواب آنکه گوید

نور رخ تو قمر ندارد

شمارهٔ ۴ - عاشقان پیش تو گر تحفه همه جان آرند

تاز زبازان که ترا پیش گروگان آرند

تا یکی پس نگری . . . ن به گریبان آرند

بسر حمدان . . . نت چو گریبان گردد

آن گریبان که در او گردن حمدان آرند

چند ازین لاغر . . . ران پس ایشان بطفیل

مرگریبان ترا سوزن پنکان آرند

بکلانی و بخردی منگر، شاد بزی

خرد خواهی و کلان، هرچه خوهی آن آرند

کار وانگاه میان پای ترا . . . ایه و . . . ر

نوک خر بنده بانبوهی شریان آرند

از در مرز تو ای خوش پسر اوقات جماع

تیز خوش زمزمه یابی که بانبان آرند

ای بسا باد که در نایژه بوق نهند

تا ز انبان تو یک تیز بالحان آرند

تندی و توسنی آغازی و خران نشوی

تند و توسن ببرند آخر و خران آرند

رطبی زیر و بسی گوئی سامانم نیست

تو خوهی ور نخوهی، کار بسامان آرند

از پی صره زری که میان پای تراست

بمیان پای تو شب دزد میان ران آرند

هر زمان بینی کان دزد میان ران ترا

غل بگردن برو پا کنده بزندان آرند

هرکه او پاچه خورد از ره . . . ن وقت سحر

بامدادان بگاهش سره بریان آرند

تاز بازان چو نه در زیر زبونشان باشی

بدل سیم سره مشت چو سندان آرند

بدو سه پشم که آری بزنخدان چو پشم

تو چنان دانی کز کرده پشیمان آرند

. . . ن چون خرمن گلبرگ تو جائی نبرند

که زنخدان ترا خار مغیلان آرند

رو، که گر ریش چو فرعون کسی موسی وار

بدر . . . نت عصاهای چو ثعبان آرند

این جوابست مرآنرا که سنائی گوید

عاشقان پیش تو گر تحفه همه جان آرند

شمارهٔ ۵ - عالم سعد، احمد مسعود

شیدگانی سهمگین کولنگ و بی هنجار شد

بر ره هموار او خس رست و ناهموار شد

وان دهان کز کوچکی نقطه پرگار بود

از فراخی باز همچون دایره پرگار شد

زلف مشک افشان او بر ماه چون زنجیر بود

ریش شلعک کرد و زلفش پیشه چون زنار شد

بر بناگوشی که رنگ او بچشم عاشقان

دسته دسته گل نمودی پشته پشته خار شد

وز لبی کز وی برشک آید عقیق آبدار

چون سفال بیهده بی آب و بیمقدار شد

زر مشت افشار بودی بوسه او را بها

سبلت آورد و سزای تیز مشت افشار شد

صد هزاران جبه و دستار گشت از وی گرو

تا شبی با تاز بازی خفت و بی شلوار شد

زلف او تا دست بازی بود، چنبر وار بود

مرز او تا گند بازی گشت چنبر وار شد

خال او صفار سالار است و او از رشک خال

بوق روشن کرد و بی سالار و بی صفار شد

دست بر دیوار بود آنگه ز بس نغزی که بود

رفت نغزی مسخ گشت و روی در دیوار شد

با جهانی خر فشار از خانه بیرون می نرفت

وز بلای سوزنی از خانمان آوار شد

دولتی روئی بنا میزد که با چندین گنه

صاحب خاص شجاع الدین سپهسالار شد

عالم سعد، احمد مسعود، کز سعد فلک

هرکه با وی یار شد، با وی سعادت یار شد

شمارهٔ ۶ - ای کودکان

. . . ر من ای کودکان ز کار فرو ماند

زار بگریم بر او که زار فرو ماند

. . . ر نگویم ز کار ماند، چه گویم

رستم دستان ز کار زار فرو ماند

. . . ر نبد، شیر بد که از فزع او

شیر شکاری به مرغزار فرو ماند

سال برآمد مرا به پنجه و او را

پنجه فرو ریخت، وز شکار فرو ماند

بود مرا خر زه ای چنانکه نیارست

خر بمری پیش او ز هار فرو ماند

ماده خری تنگ بسته را بنهادم

چنبر بگسست و در نوار فرو ماند

باز بر آنگونه سست گشت که گویی

ماده خری زیر تنگ بار فرو ماند

کره سوی ماده خر برد به بیابان

مژده که آن کنگ خر فشار فرو ماند

آنکه سر از نیفه برفروخت چو برخاست

خفت و سر از پاچهٔ ازار فرو ماند

آنکه ز بیگانگان نفیر برآورد

اکنون از خفت و خیز یار فرو ماند

رنج میان پای کف و . . . ن و . . . س از وی

خاست که از کار هر چهار فرو ماند

دل نکنم تنگ از آن سبب که در این کار

بهتر ازین کس دو صد هزار فرو ماند

شمارهٔ ۷ - چه باید کرد

مرا کر بدر . . . ن یار باید کرد

بزخم خرزه، در . . . ن فکار باید کرد

اگر بدانم کو را دو . . . یه باشد و بس

ز روی شفقت، . . . یه چار باید کرد

وگر درم دهم و بی درم جمع ندهد

درم بدست بود گیر و دار باید کرد

همه، حدیث جماع و رباب باید گفت

همه، حکایت کش و فشار باید کرد

ورا دو دست بدر برنهاده باد و مرا

ز راه در، بکلیدان نظار باید کرد

ز راه در، بکلیدان نظر توان کردن

ز پیش آن، در کوی استوار باید کرد

همه سراست، ولیکن چو یار نبود تن

نخست باری تدبیر یار باید کرد

اگر بعمری یاری چنین بدست آرم

بدانم آنگه با وی چکار باید کرد

جواب شعر معزیست آن کجا گوید

مرا گذر به سوی کوی یار باید کرد

شمارهٔ ۸ - پسر عبد

ای مرز تو اندر خور . . . ر پسر عبد

در مرز تو بینم خور . . . ر پسر عبد

علاک در مرز تو چون دید، همانگاه

دانست که از در . . . ر پسر عبد

یک ره ز در صدق نگویی که چه گویی

آن روی تو با منظر . . . ر پسر عبد

دیدی به گه اندر شده با پشم همه غرق

آن قامت چون عرعر . . . ر پسر عبد

صد . . . ر دگر دیدی استاده مهیا

بر . . . دن تو، همبر . . . ر پسر عبد

. . . ر پسر عبد چو شه بود، تو گفتی

. . . ر دگران لشکر . . . ر پسر عبد

ای گنده جمالی به هجای تو درین شعر

بودم همه مدحتگر . . . ر پسر عبد

شمارهٔ ۹ - آن شب که مرا بود می وصل به کف بر

امروز منم . . . ر و خدو کرده به کف بر

چونان زده‌ام جلق، چو چخماق نجف بر

تا آب منی از سر نیمور برون جست

چونانکه جهد گربه به موش از پس رف بر

چون اشتر لوکست گروگانم ولیکن

از گه علف او و سر او به علف بر

پیر خر فرتوت که ما را جمعی داد

صد بار به از حور بهشتی به غرف بر

حیران زده بودند صف از بهر خراره

استاده یکی حیز ازیشان به طرف بر

بگرفتم و در بردم از آنگونه که آن حیز

از زیر برون جست و بر افکند به صف بر

حیزان چو بدیدند چنان زخم گروگان

دل زار زوی تیر هدف رفت به تف بر

از طاق میان پای هدف گشت به صحرا

مر تیر زنان راست به سوراخ هدف بر

طبع پسر مسعود از گفته ترفند

چون طبع پدر گشت به اشعار طرف بر

مسعود اگر زنده بدی از پی این شعر

کردی زه و احسنت به من شهره خلف بر

این خاطر و این طبع که من دارم در شعر

فخرم به بخارا و سمرقند و نسف بر

این است محابات یکی شعر معزی

آن شب که مرا بود می وصل به کف بر

شمارهٔ ۱۰ - سوزنیم

سوزنیم، مرد باندازه . . . ر

تازه دل و غاز رخ و یازه . . . ر

راست باندازه . . . ر منست

هر که بود خورده بی اندازه . . . ر

بهر سپداری هر گنده ای

دارم یک تیر چو اندازه . . . ر

تازه مسافر چو درآید ز راه

راست کنم تا در دروازه . . . ر

بر سر هر کوی جوانمرد وار

نفل برون آرم و پر وازه . . . ر

چون ز سر کوی نگارم رسد

پیش برون آرمش از گازه . . . ر

آش نهم حلق فرودینش را

بر عوض قلیه دو پیسازه . . . ر

پیش کشم جلت سرینش همی

نعل زره بندم و شیرازه . . . ر

وز پی آرایش رخهای . . . نش

آب سپیده زنم از غازه . . . ر

تا بر من باشد هر ساعتی

میدهمش تازه بر تازه . . . ر

در زدم آوازه دعوت بشهر

بر اثر دعوت و آوازه . . . ر

شمارهٔ ۱۱ - سوزنیم

سوزنیم، موم دل و خاره . . . ر

پیرترین روی شکر پاره . . . ر

قاضی دعوی مرا نشنود

تا نبرم سوی زنش پاره . . . ر

هر که به بیاعی من . . . ن فروخت

سود کند هر شب صد باره . . . ر

زیر کتان آنگه چون دانگ سنگ

خایه همیدارم چون یاره . . . ر

هرکه عمل کرد بدیوان من

خایه برو جامگی و واره . . . ر

طفل بدم خفته بگهواره در

خاسته چون دسته گهواره . . . ر

برزمی اکنون چو بغلطم، ستان

ساید بر کوکب سیاره . . . ر

از در نظاره نیم من ولیک

هست مرا از در نظاره . . . ر

از پی تازان غریب آزمای

کرده مرا از وطن آواره . . . ر

عاجز و بیچاره من گشته یار

کرده مرا عاجز و بیچاره . . . ر

تاز نماندست که نسپوختم

در گذر تیزش صد باره . . . ر

بوی دهان نوش کند مغز پاک

هین که حکیم آمد و سرباره . . . ر

شمارهٔ ۱۲

سوزنیم مرد باندام . . . ر

شاعر پخته سخن خام . . . ر

مرهمه را شاه شش اندام، سر

هست مرا شاه شش اندام . . . ر

روز و شب اندر طلب کاف . . . ن

آخته دارم چو سر لام . . . ر

مردی مصلح بدم و نیکنام

کرد مرا مفسد و بدنام . . . ر

بودم در خورد هزار آفرین

کرد مرا از در دشنام . . . ر

کرد بکابین زن و فرزند و باز

گردن من در گرو وام . . . ر

از همه پیران زمانه منم

خار صفت رومه گلفام . . . ر

با همه بیمایگی، افراختم

چون علم غیبت، بر بام . . . ر

پنجه و شش سال ز شلوار من

برد بهر کوی بپیغام . . . ر

هر که بیاید بر من میهمان

شام خورد . . . ر و پس از شام . . . ر

بزم مرا یابد مهمان من

اول جام می و انجام . . . ر

چون سگ دیوانه، گزیده در آب

صورت سگ بیند در جام . . . ر

خشت بود بالین، بستر، حصیر

خادمک ترک دلارام . . . ر

آئی مهمان که منم میزبان

دیو می آشام گه آشام . . . ر

خانه بابرام برم تاز را

تا بخورانمش بابرام . . . ر

شمارهٔ ۱۳ - رای بر آنست که بیرون زنم

سوزنیم، مرد گرانمایه . . . ر

پیر سبکروح گرانسایه . . . ر

با همه خلق از ره خوش صحبتی

خوش خوی و سازنده و با خایه . . . ر

باشد پیرایه پیران خرد

باز منم پیری پیرایه . . . ر

طفل بدم، دایه ببر در کشید

پر شد هر دو بغل دایه . . . ر

ماده نهادند بگهواره در

زانکه نگنجید در او مایه . . . ر

شش بچه گریان در هفت سال

سود همیدادم و سر مایه . . . ر

راست خوهی هیچ خر دیزه را

نیست بدین منزات و پایه . . . ر

دی ز در بام برای مزاح

عرضه زدم بر زن همسایه . . . ر

مانچه اندودن . . . س را بدوغ

خواست ز من عاریه ایرایه . . . ر

قلعه گورنگ بگیرم چو آک

دارم چون گر زبرین قایه . . . ر

رأی بر آنست که بیرون زنم

گردن این بدرگ خود رایه . . . ر

شمارهٔ ۱۴

یاقوتی کبیر فروش کباده خر

در جمله، با چهار پسر هست پنج خر

دو خر شهاب و منتخب است و عمر سیم

محمود گشت خر کره و پیر خر پدر

مرپنج لنگ لاشه در اتمه پوش را

خر بنده ام زمان بزمان خر سوارتر

در . . . ن خر شدن بستیزه مثل زنند

ایشان خر ستیزه کش و من ستیزه بر

دربار هجوشان کشم از گوش تا بدم

خواهم بچوب رانم و خواهم بهیر و هر

خر کره و خری را کردم ز بار هجو

آزاد بار، یعنی محمودک و عمر

بجای آندو بدین سر نهم بجبر

خر بنده را تصوف باشد بدینقدر

خر مردمند هرسه، نه مردم نه خر تمام

از هردو نام همچو شتر مرغ بهره ور

ای تیز صد هزار خر خر سپوز باد

در ریش آن پدر که تو هستی ورا پسر

وی صد هزار . . . ر به . . . ن برادری

کورا توئی برادر و این بود ماحضر

شمارهٔ ۱۵ - جواب شعر شرف

منم کلوخ خر افشار کنگ خشک سپوز

حرامزاده و قلاش و رند و عالمسوز

چو گاو گمشده ام تا بشاخ برنخورم

بهرکجا که رسم در برم یکی بتیوز

بتاز بازی در شهر گشته ام شهره

بگونه گونه لباسات و حیله و درو روز

نه شعر تازی دانم نه علم و فضل و ادب

درست یاب بدیشان نبوده ام یکروز

ازین سپس من و مرد مواجران حرون

مح و فلاخن و گنجشک و کبک و . . . یه و گوز

من و دو پارک من تاز را بحجره بریم

همی کشیم و سپوز و همی کشیم و سپوز

چنان کشیم و چنان در بریم تا گه روز

که خواب ناید همسایه راز قوزا قوز

چو سر برآرد گنده، سرش فرو گیریم

بزخم سیلی و مور روند بر کافوز

دریغ از آن شرف وحشی و فضائل او

که عاشقست بر آن لاله روی لالک دوز

بنای مذهب تازان بفضل بربودی

بجز شرف نبود کس بناز بر، فیروز

جواب شعر شرف نیست این معاذالله

من آنکسم که مه دی کنم بدم نوروز

شمارهٔ ۱۶ - ابوالعباس ترشروی

بخواهم گفت وصف سرخ کناس

چو کرد اندر دلم ابلیس وسواس

ترشروئی، ابوالعباس نامی

نشسته بر بساط آل عباس

بتن ماننده روباه مسلوخ

بسر ماننده بیغور نسناس

بسان پاچه گاوی که از موی

برون آرد ورا شاگرد دواس

نشان طوق بر گردن چنان چون

غلام ارمنی جسته زنحاس

کلاهی بر سرش، رسته کلاهی

برون در دست برد هیچ فلاس

چو مس از روی سرخی و ز سختی

چو روی و آهن و پولاد و الماس

همیشه سارق سرقین مهلع

کلید حجره فرماق و قیماس

صفات خواجه نیمور منست این

که گفتم پیش این یکمشت نسناس

چه نیمور و چه اشنان کوب بقال

چه نیمور و چه گندم کوب هراس

من این نیمور خود را وقف کردم

علی صبیانکم، یا ایها الناس

اگر نیمور من روزی بمیرد

کفن باید و راسی جامه کرباس

رفیقا کاف . . . ن بر . . . ر من نه

پس آنگه خوه بکف، خواهی بیاماس

چرا دزد سنائی از خطیری

نخواهم خورد زرق و هزل و وسواس

شمارهٔ ۱۷ - ریش دلبر

تاختن آورد بر بتان ختن ریش

باز نگردد بمکر و حیلت و فن ریش

بر دل خوبان اینزمانه بیکبار

کرد گشاده در بلا و محن ریش

وای و دریغا که خیر خیر سپه کرد

عارض آن ماهروی سیم ذقن ریش

آوخ و درد او حسرتا که برآورد

گرد ز فرق بتان چین و شکن ریش

دلبر من ریش را برابر من کرد

آوخ ازین دلبر و برابر من ریش

بوسه گهی کاندر او حلاوت جان بود

راست بزد چون خلیده نی، بسمن ریش

چه نخ دوست را ز زلف رسن بود

چاه شد انباشته، چو گشت رسن ریش

دار حسن گشت یار من بدرازی

چون رسن آویخته ز دار حسن ریش

تنگدلم، کان نگار تنگ دهن را

تنگ در آمد بگرد تنگ دهن، ریش

کشن پر از نیشکر برآمد و بگرفت

جای بر آن شکرین عقیق، یمن ریش

گرد بناگوش آن نگارین بگرفت

جای شکن گیر زلفق توبه شکن ریش

پیش شمن شانه آن صنم زدی از زلف

زد بدل زلف شانه پیش شمن ریش

بتکده عشق را و تن رخ او بود

بت نپرسند شمن چو گشت و تن ریش

ای پدر از درد ریش کندن فرزند

جامه درو خاک پاش بر سرو کن ریش

جان پدر رحم کن بجان پدر بر

سست بیکبارگی فرو مفکن ریش

من صفت ریش تو چه دانم کردن

ای همه تن ریش و باز ای همه تن ریش

ای چو خران . . . ر خورده، ریش فرومان

تا چو دم گاو درکشی بدهن ریش

شمارهٔ ۱۸ - تاختن آورد بر بتان ختن ریش

ای بهمه تن گناه کرده، مکن ریش

هست سزای عقوبت همه تن، ریش

دل بسک اندر شکن چو کشن برآمد

بیش زناخن بردی در مشکن ریش

ریش فرومان و پیر کودک خود باش

رخنه مکن ناخنان خویش و مکن ریش

ریش بمان تا کلان شود بتمامی

. . . ر خوری پیش سینه باز فکن ریش

شرم نکردی که مرد برنا گشتی

راز روی . . . ر، میکنی ز ذقن ریش

ریش برآورده، . . . ر نتوان خورد

با تو ازینگونه هیچ گفت سخن ریش؟

از تو کلانتر، هزار کس را گادم

تیر سر . . . ر انگشت مجن ریش

. . . ن کلان ترا نگردد کاسد

رونق بازار، با دوازده من ریش

ریش مکن تیر ماه، تا بهاران

همچو گیاورد بد روی بمسن ریش

فصل بهاران بوقت داری زنهار

باز نداری ز جای ریدن من ریش

. . . ن من آن ریش ریش کرده زنخدان

برمکن ای . . . ر خواره مادر وزن ریش

بر زنخت باد کفچه، کفچه . . . رم

سرد لقائی بمان و کفچه مزن ریش

این به همان وزن و قافیه است که گفتم

تاختن آورد بر بتان ختن، ریش

شمارهٔ ۱۹ - ای شادی روزی که برآری پسرا ریش

زنهار به هش باش که ناری پسرا ریش

تا نفکندت در غم و زاری پسرا ریش

کار کبش موی یگانه کن از آن پیش

کانبوه فرود آید و کاری پسرا ریش

بر گرد زنخدان تو، ناکشته بروید

هرچند که بدروی و نگاری پسرا ریش

برکن بسر ناخن تیز از دل بیرحم

از بیخ دو تاری و سه تاری پسرا ریش

با حیش بگرمابه رو و روی بدان خار

تا چون علم ناصری آری پسرا ریش

آخر گرمابه چه خاری زنخ از حیش

از شانه بدهلیز بخاری پسرا ریش

این هست بر آن قافیه شعر جمالی

ای شادی روزی که برآری پسرا ریش

شمارهٔ ۲۰ - شنیدست از کسی کز سنگ سیم آید همی بیرون

به چشم عاشقان آید سرین گرد گلرنگش

زهی خفتنگه نرمش زهی خارشگه تنگش

صفات . . . ن آن کودک چه گویم خود، که آن کودک

همه . . . نست و . . . ن و . . . ن ز پایش تا شتا لنگش

ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر ده

نگوید آخ، اگر تا . . . یه بفشارد خر غنگش

شنیداست از کسی، کز سنگ سیم آید همی بیرون

ز بهر سیم ورزیدن خوش آمد بوق چون سنگش

شمارهٔ ۲۱ - ای بلبل خیل تو طربناک

ای سرخ سطبر سخت رگناک

ای . . . ن مواجران ز تو چاک

در پیش در تو از پی سیم

پیشانی و سینه هاست بر خاک

آکی نرسیده از تو بر من

صد بار ترا ز تو رسد آک

در کار و برون کار هستی

گه دامن و گه دوان و گه ماک

پاکی و پلید گردی آنگه

بر . . . ن کسی که بر گرد پاک

فلاشی پاک برگرفتت

وز حال تو آگه است علاک

تا بیش سنائی این نگوید

ای بلبل خیل تو طربناک

شمارهٔ ۲۲ - این غم عشق به پیرانه زیاری جستم

ای پسر تا بمیان پای تو در نگریستم

جز بیک چشم گروگان بر تو نگریستم

زار بگریستنی بود مرا از ره . . . ر

زان گریستن بتو بر درد تو من بگریستم

ببست دانی تو بمعنی و بصورت یکروز

من غلامباره بصورت یک و معنی بیستم

عجب از گفته طیان باشد پس خر

من نه استم پس خر زانکه نه آخر حیستم

تاز بازی را بگزیده ام از اول کار

هم برین باشم و بینم که بآخر چیستم

تا بدین . . . ر مرا عرضه بگیری پسرا

که بدین . . . ر پسر خوانده آغا جیستم

آنکه خر گوید مر . . . ر ورا کای مهتر

من بجای تو یکی سوزنک در زبستم

بر من ای تاز یکی تیز تو بهتر ز جهان

نیز ده بر سر بوقم که جهانی زیستم

این جوابست مرآنرا که بگوید طیان

این غم عشق بپیرانه ز یاری جستم

شمارهٔ ۲۳ - منم که روح علوم زمانه را بدنم

منم که از سر حمدان عقیق در یمنم

به سرخ ری کس نیست همچنان که منم

مرا سزد که کنم در جهان به . . . ر منی

که هر منی است گروگان هفده هژده منم

من آن کسم که ز بس تیز شهوتی . . . رم

ز بیم . . . ن همه شب پاسبان خویشتنم

سرش به خاک زنم هرگه آب ریزم از او

به رنگ آتش سازم چو باد در فکنم

چو کرم پیله، من از بیم مار گَرزهٔ خویش

به جای خواب همه جامه گرد خویشتنم

به زیر پی سپرم سرش را چو سیر بود

به گاه گُرسَنِگی زان که بشکنم ذقنم

زبان بی‌دهن است اینکه من همی دارم

به گرد شهر طلبکار بی‌زبان دهنم

هر آن دهن است که به عمدا زبان در او کردم

چه گفت، گفت که بستی دهان پر سخنم

زبان دو باید اندر دهان چو بستودم

هرآنکه بی‌خرد آگه کجا بود ز فنم

دهان هر خر و هر بی‌خرد زبان مرا

نشاید، از پی آن را که افضل ز منم

کسی خوهم که به شعر تفاخر این گوید

منم که روح علوم زمانه را بدنم

جمال و مفتخر بلخ بامی آنکه ز شام

به یاد او همه شب تا به صبح جلق زنم

چو بامداد به بینم جمال و صورت او

دو دست و گردن حمدان خود فرو شکنم

ایا جمالی ازین امتحان که کردستی

نه عاجزم نه فرومانده‌ام نه ممتحنم

کم از تو شاعر باشم که بر لبم دایه

نخست شعر چشانید وانگهی لبنم

مرا مفاخرت این بس بشاعری، که چو تو

نه دزد شعر نوم، نه رفوگر کهنم

هر آنچه خواهند از من، همان زمان گویم

زمان نخواهم و از هر دری سخن نکنم

جواب شعر جمالی‌ست، آن کجا گوید

منم که روح علوم زمانه را بدنم

شمارهٔ ۲۴ - هرچند که از عشق تو در کوی ملامیم

هرچند که گنگیم و کلوکیم و لکامیم

تن داده و دل بسته آن دول غلامیم

دو درم بدهان کرده خریدار سه بوسیم

شمشیر بکف کرده طلبکار نیامیم

اندر طلب تاز ازین کوی بدان کوی

نیمور کشان کرده بگرد در بامیم

در حجره تاریک من و تاز معطل

از بام بشام آمده و زشام ببامیم

چون روده خوشیده . . . س گنده نخواهیم

تا در پی آن سرود و من دنبه خامیم

بابامچه . . . س نزد وام بگردن

کز گردن نیمور قوی توخته وامیم

دانند همه کس که ره . . . س ره عامیست

. . . ن راه خواص است، نه ما مردم عامیم

با اینهمه، در علم فرو کفتن تازان

گه عامی صرفیم و گهی خواجه امامیم

تا تاز سجود آرد، بروی برکوعیم

چون تاز رکوع آرد، بروی بقیامیم

زانروی که یار دل هر تاز مدامست

مولای مدامیم و مدامیم و مدامیم

گوینده تازیم نه چون خواه جمالی

بر هر سر نیمور قوی کرده مقامیم

این شعر بر آن شعر جمالی است که گفته است

هرچند که از عشق تو در کوی ملامیم

شمارهٔ ۲۵ - صنما تا به کف عشوه عشق تو دریم

ای سنایی تو کجایی که به خون تو دریم

تا به نیمور هجا نفحه شعرت بدریم

هرکجا شعر تو یابیم نقیصه بکنیم

ور ترا نیز بیابیم، به . . . ن در ببریم

اندبار از تو و دیوانه عطیه کل و کور

کلتر و کورتر و غرتر و دیوانه‌تریم

تحفه تست و عطای تو عطیه کل و کور

ما همه ساله و را کاج بیاد تو خوریم

گردن دول تو از سیلی چون دیم کنیم

تو مپندار ازین کار که که ما کفشگریم

تو مپندار که تا او بر ما باشد، ما

روی زی هجو تو آریم و ازو در گذریم

هر زمان شعر تو آرد بر ما این کل کور

نعره بردارد و گوئیم نه گنگیم و کریم

سرما خورد یکی گنده سر از بهر خدای

تو چه دانی که چه در گند سر و درد سریم

شعرهای تو بخوانیم و بر او سخره کنیم

ور کند سخره ما، سخره او را نخریم

چند گوئی که سخنهای سنائی نخرند

نخریم و نخریم و نخریم و نخریم

ای سنائی ز من و کور عطیه خیری

جستجو می نکنی، دانی تا بر چه دریم

چند گوئی که سنائی و سنائی و ثنا

نه سنائی زر سر خست و نه ما از گز ریم

ای سنائی بجز این هست که تو با هنری

ای سنائی بجز این هست که ما بی هنریم

هنر اینست که تو می بهلی، ما نهلیم

بپس پشت، که تو می بغری، ما بغریم

دوست و یار تو اینکور عطیه است درست

بشکند آرزوی تو چو بدو در نگریم

این جوابست مر آن را که سنایی گوید

صنما تا به کف عشوه عشق تو دریم

شمارهٔ ۲۶ - جلال الدین کیست؟

ز سیم ساده یکی کوه دیده ام بدو نیم

دو نیمه کوه که دید است کان بود از سیم

ز سیم ساده یکی کوه، لیک پنداری

که کرده اند بشمشیر کوه را بدو نیم

گهی بگونه کافور کان بود از گل

میان کاخگه اندر ز لعل حلقه میم

چهی است در که و از سیم کرده سیمایش

که دارد از گل و گلنار افسری بدو نیم

فراز او همه سیم و نشیب او همه زر

کران او همه خوف و میان او همه بیم

کهی که دیده نسرین ازو شود حیران

کهی که خرمن سوسن ورا کند تعظیم

بنرمی و بسفیدی مثال تل سمن

بپاکی و بنظیفی بسان در یتیم

بجهد شیشه سیماب گر در او ریزی

بشیشه تو کند شوشه های زر تسلیم

زهی کهی و خهی چشمه ای که اندروی

قرار گیرد مار شکنج و ماهی شیم

هرآنکه سایه آنکوه دید و آن چشمه

بدید سایه طوبی و چشمه تسلیم

ولیک راه مخوفست و کس بدو نرسد

مگر کسی که خدایش بداد کف کریم

جلال دین سبب افخار چار ارکان

کز او نظام گرفته است صحن هفت اقلیم

شمارهٔ ۲۷

ما فرش بزرگی به جهان باز کشیدیم

بس . . . ن غلامان نکو روی دریدیم

شلوار عروسان زره زلف گشادیم

بر گنبد ترکان پریچهره خزیدیم

بس گنده مغلوک کهن را یله کردیم

ور گنده پی فرمان، دشنام شنیدیم

بس کودک زرین کله سیم بناگوش

کو را بکله بر کله بوق کشیدیم

از بهر رضای دل این . . . ر نگون بخت

از گنده کسان . . . ادن . . . نی طلبیدیم

چون نیک نگه کردیم از روی حقیقت

راهی خوش و بهتر زره پشت ندیدیم

آنراه رهانید مرا از غم و غصه

تا ظن نبری کاین ره بی مرزه گزیدیم

اینست جواب غزل خواجه سنائی

ما فرش بزرگی به جهان باز کشیدیم

شمارهٔ ۲۸ - ای سنائی بیا

ای سنائی بیا و قد خم کن

باد بوق مرا به . . . ن کم کن

بسر بوق من فرودم تیز

بدهان دهل دمادم کن

خود بی تیز را دمادم دم

خود بی دبدبه دمادم کن

گرد . . . ی ز جزاجت خسته

تازه و گرم گرم مرهم کن

آدم خس کشی بود پدرت

روز و شب کار و شغل آدم کن

تا شبانگاه خس بگلخن کش

تا سپیده دم آتش دم کن

شعرهائی که گفته ای بسپاس

هرکرا مدح گفته ای، ذم کن

هرکرا هجو گفته ای بستا

وان پراگنده ها فراهم کن

هر گه آنجمله جمع شد بفرست

دل ز کار نقیصه بیغم کن

مدح گفتن مسلم است بتو

هجو گفتن بمن مسلم کن

گر مسلم کنی وگر نکنی

گفتنی گفته شد، لم ولم کن

هم بر آن وزن گفت سلمانی

ای سنائی بیا و قد خم کن

شمارهٔ ۲۹ - آخر چه هست این؟

ای خصلت تو هشتن، آخر چه خصالست این

وی فعل تو برگشتن، آخر چه فعالست این

در . . . ن هلی و هشتی، برگردی و برگشتی

ای مایه هر زشتی، آخر چه خصالست این

در . . . ن برو در . . . ن هل، مندیش حرام از حل

ای سوده به . . . ن بلبل آخر چه بلالست این

بسیار تو بر آنک، دادی بمیان را نک

ای دو نک خر آنک آخر چه وبالست این

در باغ کفت حمدان بنشاند نهال کان

ای پورزن دربان، آخر چه نهالست این

. . . نت چو شگال کورانگور خور نیمور

ای خر زه خور تیمور آخر چه شگالست این

هر روز مرا پرسی، دو پانزده باشد سی

ای کو بره طوسی آخر چه سئوالست این

مثل تو ندیدم کس، کو داده بود از پس

ای گنده دل بر خس، آخر چه خصالست این

ریشت بکنم بشنو، تا باز برآری نو

بر سبلت خود ری رو، آخر چه سبالست این

. . . ن تو چنان رنده، گالی است گه آگنده

ای مردک خربنده، آخر چه جوالست این

پیش دل تو بد دل، از . . . ادن بی مشکل

ای . . . ل مقامر دل آخر چه شکالست این

ای باخته خالک را، وی مانده دو الک را

ای برده سفالک را، آخر چه سفالست این

از بیم مرا ایدر، ریدی بشوال اندر

ای خواهر خالت غر، آخر چه شوالست این

چون شعر سنائی کم گویند درین عالم

ای چون تو ندیده جم، آخر چه جمالست این

شمارهٔ ۳۰ - ای سنائی دم در این عالم قلندروار زن

ای پسر ریش آوریدی گل کش و دیوار زن

باد سرد از درد ریش آورد کی دیوار زن

گاه بی ریشیت گنتم دست بر دیوار نه

ممرا گفتی رو ای غرزن سر دیوار زن

پار بر من لاف پریشی زدی و خوش زدی

گر بحسن امسال چون پاری، فزون از پار زن

سرکشی کردی و سرگشتی و پشت سر زدی

آن بسر شد ای پسر، هنجار دیگر کارزن

فاقه و ادبار بی ریشی خور و بسیار خور

باد سرد از یاد بیریشی زن و بسیار زن

بر گل خیریت خیره خار بر رست ای پسر

خیره منشین جان بابا، خر بگیر و خار زن

داو سر سنگی به بیریشی همی صد کان زدی

داو دودانگی به با ریشی بسیصد بارزن

نقش کعب از دو یک و شش پنج و سه و چار داد

هان دو و یک را همه شش پنج و سه و چارزن

ریش آوردی برو آسانتر ای دشوار خم

کار آسان گر نیابی، چنگ در دشوار زن

روی را از من ببر و زپیش من آواره شو

ورنه بر راه رهائی رو یکی آوار زن

. . . یر . . . ن تو ندارم، خیز و بالا راست کن

. . . یر . . . ن خویش جوئی، چنگ در پالارزن

هان و هان کم گوی که خود بی ثمر کشیم و پیر

بر دهان همچو . . . ن خرس . . . س کفتار زن

گر غلط پندار پنداری که هستم، نیسم

خاک در چشم غلط بین غلط پندار زن

تو همان یاری که بودی، لیک ریش آورده ای

تیز بر ریشت زن گر تیز نبود هار زن

این جواب آن، کجا گوید سنائی غزنوی

ای سنائی دم درین عالم قلندروار زن

شمارهٔ ۳۱ - مرا عشقت بنامیزد بدان سان پرورید ای جان

چو زآب روی تو ریش چو آتش بردمید ای جان

به خاک پای تو کان باد بوقم آرمید ای جان

ز رویم روی را درکش نهان کن ریش زیر کش

چو بتوان ریش خود خوش خوش بدو مشتی کشید ای جان

فروغ آتش ریشت چنان شعله زند گه گه

که پندارم به دوزخ بر نخواهی بر نوید ای جان

یخ پرورده شد عشقت به سردی زآتش ریشت

ترا آتش فروزان شد مرا یخ پرورید ای جان

همه روی چو ایمان را به ریش آتشکده کردی

سزای روی خود کردی چنان کز تو سزید ای جان

نه بینم روی تو زین پس نه مانند تو دیگر کس

کزان ریش چو بند خس به چشمم خس خلید ای جان

سواری در بیابانی ز تو پرسید ره کوره

ز بیم سرخ منجوقش ترا ریش بردمید ای جان

ز ریشت گرچه منجورم نگویم کان به . . . من

به . . . ن تو که بتوانیم خود را . . . ن درید ای جان

نه جان تست کمتر کن بر آرو سر بکن از تن

خدا انگشت با ناخن به حکمت آفرید ای جان

چو آیی خیره وانگه نیک‌تر و بهتر و کوته

اگر در دست کند ته ته توان جمله برید ای جان

به سان زردآلو خلیده سبلت آوردی

که یارد پیش آن لب‌هات شفتالو خرید ای جان

کلوخ آمرودئی کردم که شفتالوت زرد آبی

مگر با دانه آبی توانم کافنید ای جان

حسن آیی به نزد من که اندر کان شفتالوت

نیامد دانه آبی نه آبی تر پدید ای جان

نه خود گفتی که من روزی میان خانه از ده تن

به دندان در زدم دامن بر وزن برید ای جان

چو حال تو چنین یابم تو دانی کاین قدر دانم

نباید از فلان پرسید و بهمان در رسید ای جان

ندارم مهر تو یک جو ندانم کهنه‌ای یا نو

به ریش خویش ری و رو که درماندی برید ای جان

کرا شاهد جنین آید، سنایی‌وار کی گوید

مرا عشقت بنامیزد بدان سان پرورید ای جان

شمارهٔ ۳۲ - کودکان تنگ قبا

این کودکان تنگ قبای فراخ . . . ن

کردند . . . ایرو کیسه ما هر دو سرنگون

از بسکه . . . ایرو کیسه ما سیم و آب داد

نی سیم از آن برآیدنی آب ازین برون

آنجا که سیم بود، در او ماند باد پاک

وانجا که آب بود ازو رفت ناب خون

بسیار کودکان الف قد بپیش من

چون دال و نون شدند ز نادانی و جنون

ما نیز بر گزاف به . . . دیم تا شدیم

زینسان میان شکسته چو دال و نگون چو نون

تا سیم بود، بود میان پایشان چو سیم

دادیم سیم و کرد میان پای فی البطون

بردند جمله سیم بسیلی و چوبدست

از ما بدستمایه . . . نهای سیمگون

روز و شبان بگنبد سیمینشان زدیم

هر ساعتی ز دسته سیمین یکی ستون

چون دسته شد خمیده و گنبد فرو درید

کم شد مزه، مزه نتوان کرد ازین فزون

زین پس فسون و لابه ایشان چرا خریم

چون مار مرده مان به نمی‌جنبد از فسون

جستیم تا ز خران، تا ایر سخت بود

چون ایر سست گشت چو خران و چه حرون

دردا و حسرتا که از امروز تا به مرگ

ما سست ابر ماندیم، ایشان فراخ . . . ون

شمارهٔ ۳۳

ای رسیده شبی بگازه من

تازه بوده بروی تازه من

نرم گشته بلوس و لابه من

گرم گشته بآفر ازه من

لعل کرده رخ مزعفر خویش

بمی همچو آب غازه من

نیم مستک فتاده و خورده

بی خیو این خدنگ یازه من

از دبر کرده تا بجای درای

در تو این گردن جمازه من

شکمت همچو مشک گردان پر

گشت از دوغ پشت مازه من

چوتو، بسیار تا ز تیز فروش

دیده پرواره حوازه من

کس از آنجمله شادمانه نگشت

بتب گرم و خامبازه من

همگنان عمر من خوهند و تو . . . ل

گور من خواهی و جنازه من

بزیم کوری ترا چندان

که دگر ره رهی بگازه من

حلق زیرینت باز چرب کند

قلبه خشک دو پیازه من

شمارهٔ ۳۴ - تا سر من همی بود بر دوش

. . . ن ترک من، آن بت سیمین

هست سرخ و سپید و گرد و سمین

. . . ایر از آن . . . ن به عافیت هر شب

سیم بستر کند، سمن بالین

تنگ حلقه است . . . ن چو خاتم و ایر

در نشیند به خاتمش چو نگین

نه همه . . . ن چو یکدیگر باشد

نه همه میوه‌ای بود شیرین

فرق چندان بُوَد ز . . . ن تا . . . ن

کز زمین، تا به آسمان برین

طبع کش سرد باشد و ناخوش

رخ کند زرد و دل کند غمگین

نرود همچو من به جز ره . . . ن

هرکه با خویشتن ندارد کین

از سرین نیست در جهان خوش‌تر

سال‌ها من بیازمودم این

تا سر من همی بود بر دوش

در دل من بود امید سرین

شمارهٔ ۳۵ - ای گشته ز تابش و صفای تو

سهل است سنائیا سنای تو

وین قدر و فضیلت و بهای تو

نزدیک کسی که او خرد دارد

کمتر ز بهیمه (ای) بهای تو

اشعار ترا بجملگی دیدم

آورد عطیه مان عطای تو

بردیم عطیئه ترا بر . . . ن

خوه پور تو و خوهی بقای تو

مرشعر ترا نقصیه ای گفتم

این بود و جزین نبد سزای تو

در . . . ن مهل و بگوی شاهد

آئینه روی یا قفای تو

کاییته قفا چنان بود دلی

کاینجا بچه شاهد و عصای تو

مشک اکنون که موی مییابد

اسیل و ترا بود گیای تو

آگاه شدی ز ماجرای من

آگاه شدم ز ماجرای تو

بالا بنمای ای سنائی هان

تا چند کزی است بوریای تو

هرکس که ترا بدید، لعنت کرد

بر آدم پیر پارسای تو

اینست جواب آن کجا گوید

ای گشته ز تابش و صفای تو

شمارهٔ ۳۶ - روز از ما بگریخت

شمس برگشت ز چرخ، همچو زرین طبقو

چادر لعل کشید، گرد گردون شفقو

روز از ما بگریخت، شب چو در ما آویخت

لؤلؤ لالا ریخت زیر نیلی طبقو

می‌نمود از خرچنگ زهره را پیش آهنگ

چو به روی شه زنگ بر چکیده عرقو

من به کنجی دربست، خفته بودم سرمست

در گروگان زده دست از برای جلقو

بانک چنگ آمد و نای، جستم از شوق ز جای

بنگریدم ز سرای همچو یاری رفقو

گفتم ای جمع که آید، بر در و رسم چه آید

بس نکوتر چه زایید در جهان خلقو

گفت کاین قوم ظریف همه هستند حریف

باده بی این‌ها زیف کرده اندر حلقو

مه محمد ز عراق، مایه حسن وفاق

گنده برده به وثاق، برنهد بقر بقو

گر کسی از شعرا، گوید این را قوفا

گو بدین کن هجا تاش گیرد حلقو

قصه وزین سخن، گو بدین قاعده کن

فاعلاتن فعلن باق بق باق بقو

ترک من خورده نبید، دی برم مست رسید

وز سر خشم کشید آن مه بر من بخقو

شمارهٔ ۳۷ - گره زده سر زلفین دلگشای که چه

خوره شده بمیان پای من بپای که چه

فکنده زیر یکی گنده راوگای که چه

میان پای یکی . . . ل دوغ ریز که چون

به پیر دانشی و طفل گوه خوای که چه

چو گردن شتری کرده خویشتن بر خیر

دوایه بسته بخود همچنان درای که چه

تو هر زمانی گداتری و من کرده

توانگری همه در کار نو گدای که چه

یکی نگوئی هر تاز را که ای گنده

کنی بما ستم و جور غم فزای که چه

جواب آن غزلست این که گفت مختاری

گره زده سر زلفین دلگشای که چه

شمارهٔ ۳۸ - دوش در خواب ترا دیدم

ریش با دوش رسید از بن گوش ای گنده

از بن گوش کشان ناوه بدوش ای گنده

ریش تو آمد و برد از تو جمالی که بدان

تیز کردند خریداران روش ای گنده

بدو سه پشم چنان کار تو گشته است ترش

که بجای تو بود دیو سروش ای گنده

من خریدم بسلم جای دگر جور ترا

تو برو جای دگر نسیه فروش ای گنده

دوش در خواب ترا دیدم ماننده دیو

رفتم از دیدن تو دوش ز هوش ای گنده

لب چون خوشه خوشیده او بین و برو

عشق جوشان مار بین و بجوش ای گنده

یله کن چند گهی تا بزیم با او خوش

که ترا دیدم و برداشت دروش ای گنده

چو نئی خندان ریشی چندان خوش ولوشم کردی

نیک ریش تو برآمد خوش ریش ای گنده

شمارهٔ ۳۹ - عقل و جانم برد شوخی آفتی بتیاره ای

تاز بازم ایر من در . . . ن هر زن باره‌ای

زین مناره شبه ابری . . . یگان چون باره‌ای

بدرگی، سرخی، درازی، کفته‌ای، آشفته‌ای

کافری، . . . س دشمنی، . . . ن دوستی، . . . ن‌باره‌ای

فاخته طوقی، شتر لفجی، غضنفر گردنی

خر سری، غژغا و مویی، اعوری، عیاره‌ای

زین سرایوئی، یک اندامی، درشتی، یردلی

مغ کلاهی، مغ روی، بر آب رود افشاره‌ای

بد . . . سی، جغریق کاری، پای لغزی، سرزنی

بلغم اندازی، کلی، سرگبن کشی، گه خواره‌ای

پر خدویی، زشتخویی، خیره‌رویی، خربطی

چوب کوبی، آهن و پولاد و سنگ خاره‌ای

معده کوبی، ناف کاوی، دل دری، شش افکنی

گرده گون رود آکنی، تن سوزه‌ای، . . . ن خاره‌ای

دوغ ریزی، رب روی، لوطی نژادی، . . . ن دری

عاشق . . . نی که دارد درگه و در ساره‌ای

تیز خشمی، زود خشنودی، قناعت‌پیشه‌ای

داروی هر دردمندی، چارهٔ بیچاره‌ای

بینی اندر گبر کان تا ز تن چون بنگری

کوه تازی، تاز بینی در بن هر تازه‌ای

هرزمان در رومه گه بی‌زمن چون بنگری

هر نخی چون دانگ سنگی هر رگی چون باره‌ای

گاه . . . ن گردنش بینی برابر داشته

پیر پنجه ساله را با کودک گهواره‌ای

از سر نیمور من هرگز کجا بیرون شود

عشق هر سرگین‌فروشی، مهر هر . . . ن‌پاره‌ای

هر کرا زین . . . ر سرخ و سخت من درخور بود

رایگان . . . یان کنم بی‌رشوت و بی‌تاره‌ای

ایری سخت رایگا آواز در عالم زدم

تا بدین آواز باز آیند هر آواره‌ای

خوردن ایر مرا بر خیره گر منکر شدند

دیدنش اجرای . . . لان را کم از نظاره‌ای

چون سنایی شاعری برسازم از نیمور اگر

بر سر نیمور ترساوار بندم شاره‌ای

هم بر آن وزن سنایی گفت سلمانی بچه

عقل و جانم برد شوخی، آفتی، پتیاره‌ای

شمارهٔ ۴۰ - ای راه ترا دلیل مردی

ای مرز ترا دریده مردی

زان مرد بتو رسیده دردی

بر نیز گهت نهاده سرخی

وز نانگهت کشیده زردی

آن ایر که رایگان بخوری

باد من جو، خری نخوردی

اندر همه شهر خود نیابی

جز تو، که ترا نگاد مردی

و در دسترسی بدی، همانا

ایر تو، ترا جماع کردی

اینست جواب آنکه گوید

ای راه، ترا دلیل مردی

شمارهٔ ۴۱ - پرسند از او که چند هجا گفتی

ای سید کتب خانه برآشفتی

تا ابلهی و بیخودی و خفتی

گفتم هجای (تو) چو گل غنچه

آنرا بیاد سبلت و بشکفتی

گشت آن شکوفه دست بدست از تو

کز خلق رنگ و بویشین ننهفتی

شطرنجی از هجای من آگه شد

تا خاک ره بکوی برون رفتی

آرام کی پذیرد تا محشر

آن کتب خانه را که برآشفتی

سهل است کتب خانه برآشفتن

کتبی بخانه بردی و خوش خفتی

بپذیر زخم مور هجای من

چون زخم مار را تو پذیرفتی

من باوی ار بهجو فتم، خیزم

تو پایدار باش که تا نفتی

گرچه نوردد او بهجای من

من در هجای او نکنم زفتی

باشد که علم هجو بکه افتد

او ما بقول کردن و من مفتی

یک هجو را هزار عوض گویم

پرسند از او که چند هجا گفتی

شمارهٔ ۴۲ - چرا ز روی لطافت بدین غریب نسازی

چرا ز راه لطافت بدین قضیب نیازی

کزین قضیب عزیزی وزین قضیب بنازی

قضیب سخت عزیز است و با منست که او را

بصد زبان بنوازم، زهی غریب نوازی

بدست گیرم و آنگه بدو چگویم، گویم

رگ آوری و سطبری و پای لغز و درازی

تویی که لندی و سیکی به هندویی و به ترکی

تویی که ایری و ایری به پارسی و به تازی

چو گردان سگ تازی مطوقی و ز طوقت

رمیده تاز مطوق چو آهو از سگ تازی

چو سر بر آری با موی رومه گوئی رازی

چنانکه از تو بیابم نشان شاهد رازی

سه ایر باشم گر زانوان به ایر برآئی

سه پای گردم گر . . . اگان بزانو بازی

همه نقیصه شعر تو ای سنائی خران

بوصف حمدان گفتم ز روی طیبت و بازی

جواب این غزلست آن کجا سنائی گوید

چرا ز روی لطافت بدین غریب نسازی

شمارهٔ ۴۳

گاه آن آمد که شب برخوری شلغم زنی

وز کرم نانی گرت باشد مرآنرا هم زنی

روز در هیزم چدن باشی بصحرا تا بشب

آتش اندر دیگ شلغم گر زنی محکم زنی

خلق را از خوردن هر خوردنی بدخو مکن

چون تو شلغم خواره ای، آن به که بر شلغم زنی

شمارهٔ ۴۴ - گاه آن آمد بتا کاندر خرابی دم زنی

میخکی سازی کزین در دیگ شلغم میکنی

شلغم پخته بسیخی پنج و شش بر هم زنی

کور و سیر و لفت و شلغم برب و کاک و برگ کرم

گرم گرمک میخوری، تا چند گوئی غم زنی

برحذر باشی ز سوزانی و اف و پف کنی

تا دهان مرده ریگت را نسوزی خم زنی

چو خبر داری ز سوزانی و از دردی که هست

به علف باشی و گرنه لقمه در مرکم زنی

چون قراقر در شکنبه مرده ریگت اوفتاد

گر من از تو هم نخواهم زد، تو از من حم زنی

. . . ن سوی سرخس کنی وز باد شلغم مرد وار

تیزها در سبلت مجدودبن آدم زنی

این جواب آن، کجا گوید سنائی غزنوی

گاه آن آمد بتا کاندر خرابی دم زنی

مسمطات

شمارهٔ ۱ : عاشقم بر کل شبلی که سرش بی موی است

شمارهٔ ۲ - شاعر ساده سخنم : ای کمال النسب از بهر خداوند مگوی

شمارهٔ ۳ - احمد لاک لالکی : ای همه تاز بارگان سری و آشکارگان

شمارهٔ ۱

عاشقم بر کل شبلی که سرش بی موی است

چهره بی زحمت زلف خوش عنبر بوی است

وه نیکوست بر او گرچه کل بدروی است

گوی سیمین صفت جامی نشست اویست

کوه سیم است چرا بیهده گویم گویست

عشقش آورد بدین بیهوده گفتار مرا

شاهد شاعر اگر مسخره باشد شاید

زانکه از شاعر و از مسخره بزم آراید

؟لی و ژاژی این میخورد آن میخاید

چون شود طبع خوش این میهلد آن می . . . اید

پس بدینروی مرا بی کل شبلی باید

ور نباشد کل شبلی نرود کار مرا

آن کل شوم نیک تیر دل از من بربود

عشق بر عشق چو آروغ برافروز فروز

یاسمن گون رخ . . . ون را بزهارم بنمود

شب ز سودای ویم دیده حمدان نغنود

کرد بی جرمی آن کل کلان . . . ون جهود

بغم عشق بدینگونه گرفتار مرا

کل بودی چون نای بگوش . . . ایرم

بنوائی بربودی دل و هوش . . . ایرم

نوش بدی چشمه نوش . . . ایرم

زده در چشمه نوشش سر و گوش . . . ایرم

کل شد و برد به . . . ون داغ و و دروش ایرم

اثری ماند از آن داغ بشلوار مرا

کل شبلی بر ازینگونه که دل خواهد خواست

بدو رخ ماهی پذرفته خسوف و شده کاست

قامتش سروی کز نیمه بباید آراست

جفته گاهی بسفیدی و بلعلی می و ماست

تا بر آن چفته بخفتم نتوانم برخاست

تا بصد کاخ نکررندی بیدار مرا

کل شبلی شد ازینجا و مرا شد معلوم

ماندم از صحبت آن جفته سیمین محروم

سخت کردم بدیگر جای سر ایر چو موم

رخت دل بر دم هر سو ز هوای کل شوم

وانهمه مهر وی افکند بر حاجت بوم

تا وی آگاه شود ساخته کاچار مرا

حاجب بوم جوانمرد بسیم و زر و زن

گز ره حکم و تواضع بدهان و گردن

یکمنی خورد همی سیکی و سیلی ده من

ببد خلق همه عمر به پیوست سخن

از نکو خواهی هرگاه که بپوست بمن

خواست تا پیش خداوند بود یار مرا

عاشق و مست ویم زانکه بدین میمون دست

یال میشوم سیهلک را کاخ اندر بست

خواست آن یال چو جلان تنش از کاخ شکست

خواست بی فایده بد چون نشد از . . . دن پست

بشکند گردن آن غرزن و امیدی هست

که بتنها نتواند بود او یار مرا

حاجب بوم یکی از سپید است بفال

. . . ایگانش چو جلاجل شده دمش چو دوال

خاصه را صید گرفتار میان چنگال

عامه مردم را داده از آن صید حلال

در دعا گوید صدر همه عالم همه سال

یارب از صید حلالش تو نگه دار مرا

آنخداوند که خر را ادب الکند کند

آنچه باشد بدر . . . ون بگلو غند کند

نام . . . و ن و . . . س سنبوسه و بلکند کند

بخورد چندان کان سرخ سرش گند کند

ور بشهوت نظری بر فلک نند کند

رام گردد فلک و گوید بفشار مرا

سر آن دارم کاندر گذرم از سر هزل

مدحش از دفتر جد خوانم نز دفتر هزل

کعبه مدحت او را نگشایم در هزل

شجر مدحت او را نکنم پرور هزل

گرچه باغ سخنم با بر جد و بر هزل

جد و هزل آمده پیدا چو گل و خار مرا

خار در چشم کسی باد بفصل گلشن

که بدیدار خداوند ندارد روشن

ذوالمناقب که بیفزود خدای ذوالمن

شرف و منقبت او ز همه خلق ز من

سخن خوب چنین گوید با اهل سخن

من بوم مادح او نبود مقدار مرا

آن خداوندی که مردین هدی راست ضیا

کف بخشنده اش ابریست معلق ز هوا

که بباران سخاوت بودش میل و هوا

رأی رخشنده اش تابنده تر از شمس ضحی

ماه گوید که نه گر قبله کنم رأی ورا

راه گم گردد بر گنبد دوار مرا

قدم همت او فرق فلک را سوده است

نظر او خطر اهل هنر بفزوده است

رودکی وار یکی بیت ز من بشنوده است

بلعمی وار بدوده صلتم فرموده است

جز برادی و جوانمردی او کی بوده است

هرگز این رونق و این تیزی بازار مرا

پسر صدر کبیر است و ازو نیست بدیع

خلق نیکو و رخ چون گل تازه بربیع

همچو روزی ز خداوند بعاصی و مطیع

کرم اوست رسیده بشریف و بوضیع

صلت نیک فرستند بثناکر تشییع

بر اثر کاین صله بپذیر و میآزار مرا

تا که چشمه خورشید ضیا باشد و نور

چشم بد باد در ایام ضیاء الدین دور

دل او تا نشود خالی فردوس از هور

بیکی لحظه مبادا شده خالی ز سرور

تا جهان گویدش الصدر جهان تا دم صور

یکدم از لهو و لعب مگذر و مگذار مرا

شمارهٔ ۲ - شاعر ساده سخنم

ای کمال النسب از بهر خداوند مگوی

کان ندیمان گزیده ز کجا کردی روی

هریکی همچو سگ لاک دوان از پس بوی

ضرر نقل و هلاک قدح و مرگ سبوی

بدم مفت دوان دربدر کوی بکوی

دم ران خورده بوقتی که نبدشان دم روی

همه مردند ولیکن چو زنان قبه بسوی

سر این طایفه خر پسر بوالخطاب

قاضی آن بد نسب خر روش ترک نژاد

که چو دید او کله کیسه زرش آمد یاد

آنکه بی سیم کسی نبد از ارش نگشاد

سیم وی دادی و از مهتری این دارد یاد

جاودان بادا آن جای طهارت آباد

که سراج الدین بگرفت و به پشتش بنهاد

کویم از سفره او گرچه نگویم که نه . . . اد

نان خائیده برون کرد و درانداخت لعاب

چو ازو در گذری نوبت بهزاد آمد

آنکه با سیرت الفیه ناکار آمد

سربت او چو از آن کار بفریاد آمد

بخر انبار کنی دعوت چون باد آمد

ایر بهزاد صد و سی من آزاد آمد

رگ پشتش چو تبر دسته فرهاد آمد

. . . ن او مر . . . س سربت را استاد آمد

بگه خوردن حمدان چو دو سه خورد شراب

پسر کافی آن تا بت بستان افروز

جفت آذرگون با لاله رفیقی دلسوز

آفرازه زده بر سبلت و ریش از گز و گوز

پسر زین پی مسخرگی را شب و روز

عاریت داده بدو سبلت و ریش و بیغوز

بنجارا شده هنگام صبی علم آموز

تاج برهان اجل کرده ورا خشک سپوز

چو لحافی را گفتی که همی گاد غراب

باز قاضی حسن آن دم زنخ نو کرده

بدل اندر همه را نرخ بیکجو کرده

در پی خرزه سادات دوا دو کرده

وان بامید خر انبار روا رو کرده

بنفاق و به ریا لا و لم لو کرده

چون سگان نیم شبان بانگ عواعو کرده

بنجا را شده و حجره یکرو کرده

بدم نان بکشان رفته کشان . . . ن بشتاب

قاضی اسعد که عمید است او خزاعی نسب است

مرکز دانش و سرمایه و فضل و ادب است

به عجم زاده ولی فخر نژاد عرب است

دیدن طلعت میمونْش طرب را سبب است

سخت عالی نسب و خوش‌خط و نیکو لقب است

بابت مردم کولنگ لگام عرب است

با چنان روی نه . . . اد است کس او را عجب است

بسته گوید من ایر ندیدم در خواب

راست گوید همه دید است ببیداری در

خورده بسیار بمستی و بهشیاری در

. . . ونش خو کرده بخردی بکلان کاری در

بوده یکسان بستانی و نگونساری در

گشته درمانده ببیماری . . . ون خواری در

تا شکیباست بدو علت بیماری در

مرد خواهد که بگیرد بشب تاری در

تا کی و چند به . . . ون در زندش قاب قاب

دیگر اسکاف حکیمی که بخوی مگس است

دول حلواست چو حلوا ز همه باز پس است

بانگ بیهوده همیدارد گوئی جرس است

وز بسی گنده دکانش بمثال جرس است

گرچه با مایه کمی دون و دنی و دنس است

در سرش از شرف و جاه و بزرگی هوس است

شرف و جاه چو وی تیره دلی این نه بس است

که به نزد تو خداوند بود روشن است

ده برون کن که اگر دیرتر آنجا پاید

هر زمان بر هوس او هوسی بفزاید

وی چو در مجلس تو مرغ مسمن خاید

ماهی زنده به . . . ون جای دگر خوش باید

پیش ما آید و انگشت بگه آلاید

خود ورا آن سزد و آن خورد و آن شاید

خویشتن را ز پی دادن . . . ون آراید

از پی ایر دود در به در و باب بباب

کرم رویست ولیکن چو نُکَت آغازد

به یکی نکته بناجور برف اندازد

دوزخ آنرا که خرد از سخنش بگدازد

سیفک چنگی باید که رهی بنوازد

زآتش گرم سماعیش سری بفرازد

تا ز گرمی سر حمدانش بزانو بازد

خر کل گوزی پر سیفک چنگی تازد

تا بشهباز نگاهی نکند خر بصواب

من بیچاره مگر بر رخ آن مه نگرم

که چو در وی نگرم جامه بتن در بدرم

بزبان با سخن او سخن مه نبرم

بر لب او که همی گوید شهد و شکرم

تو دهی بوسه و من خامش بوسه شمرم

ور تو کاری دگر آغاز کنی خون بخورم

نه ویست از رحم مادر و پشت پدرم

که بدین کار مرا با تو رسد غیرت و ناب

ذوفنونست که او هست ازین برده برون

چون ندیمان دگر مرد ندیده پس . . . ون

گشته معروف بحلم و بوقار و بسکون

نی چو من اندککی دارد در مغز جنون

در سمرقند ز ننگ گهکی گوناگون

جامه چینی را سم ستاندست زبون

جامه چینی او را نه چگونه است و نه چون

همه را چام شرابست ورا جام سراب

در خانی ز پس اوست و بآنحلقه در است

نتوان گفت کز آنهاست کز آنها بتر است

سرخ مرد است ولی چاره چه دانم چو غر است

سرخ عر نبود در زیر برنگ دگر است

فلسفه داند و از فلسفه دانان خر است

کز دو تن زیر یکی باشد و دیگر زبر است

زبری را بفتادن ز بلندی خطر است

زیرکی ورزد وزیری کند آن حکمت باب

ای خداوند یکی شاعر ساده سخنم

بمزاح است گشاده همه ساله دهنم

با ندیمان تو عشرت زنم و ربح کنم

نه ندیمان تو . . . لند و بدیشان شکنم

بلکه خود را بندیمان تو می برفکنم

گر ندیمان تو . . . لند ندیم تو منم

باد در . . . ون ندیمان تو دم ذقنم

سر هر موئی بر ایر خری بسته طناب

شمارهٔ ۳ - احمد لاک لالکی

ای همه تاز بارگان سری و آشکارگان

یک یک و جمله کارگان رب درو مغ فشارگان

بر سر نان نظارگان پیشتر از ستارگان

آنکه بد از خیارگان گشت زایر خوارگان

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

چژن سگ لاک میدود بو که بجای در شود

بانگ سماع بشنود . . . ون بشراب مگرود

گردد مست و بغنود بو که کش ادب رود

باش که بینئی شود احمد لاک نارود

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

باز ز خوی کودکی رفت ز ناز و نازکی

داد زکات ده یکی کوه ز ماه کاکلی

کالی را بچابکی قاضی را بسالکی

پیش ملوک چندکی احمد لاک لالکی

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

احمد لاک قاب خفت وز ضرر شراب خفت

در خورکان باب جفت راست که همچو آب خفت

مست شد و شتاب خفت برگذرد باب خفت

الحق بس صواب خفت کرد پی ثواب خفت

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

احمد لاک دمبدم خانه نورد بی ستم

خورد شراب پیش و کم برزد بر زمین شکم

با همه کانش دمبدم کار کننده چون درم

برد بدست چپ علم دم لم و دم لم و لم

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

احمد لاک را برز گفت علی کاک پز

کای چو حریر و خز و بززین خودباوه نیم گز

سخت شده چو چوب گز دندان بر نه و مگز

وزه ره . . . ون یکی بمز جز تو که داند این لغز

طرفه غلام باره احمد لاک لالکی

قطعات

شمارهٔ ۱ - خر خمخانه : خر سر خمخانه ای زنت غر و ایضا

شمارهٔ ۲ - به کلاه تو سوگند : ای خداوند مرا از غم بی دستاری

شمارهٔ ۳ - خط من نیکوست : مدحتم را خط صلت دادی

شمارهٔ ۴ - هجو من : کی چون توئی خر از همه اهل گزیدگیست

شمارهٔ ۵ - خر دجال : ای خر دجال گرگ یوسف خوانی

شمارهٔ ۶ - نظامی گشنیز خورد : نظامی در خراسان خورد گشنیز

شمارهٔ ۷ - این چیست؟ : چه . . . یر است این ز . . . یر خر زبر دست

شمارهٔ ۸ - در راه : پیش آمدم براه یکی تا زنا گشاد

شمارهٔ ۹ - حکیم سوزنیم : حکیم سوزنیم چشم شاعران بهجا

شمارهٔ ۱۰ - ای پسر : ای پسر گر به . . . س شوی چو بزرگان

شمارهٔ ۱۱ - سوگند دروغ : عمر عاشق از املاک اجل فخرالدین

شمارهٔ ۱۲ - دو سال عشوه خریدم : آن گریزی که عشوه خریدم ازو دو سال

شمارهٔ ۱۳ - چیست آن : چیست آن جفت بهم ساخته همچون زن و مرد

شمارهٔ ۱۴ - خمخانه : تا ز خمخانه یکی دست بحمدانم برد

شمارهٔ ۱۵ - زن سعد : دو دسته کاغذ سعدی نواختم فرمود

شمارهٔ ۱۶ - مهتران : هرکه را تا به . . . ایه بفشردم

شمارهٔ ۱۷ - علی بن ناصر : خجسته تاج معالی علی بن ناصر

شمارهٔ ۱۸ - خواجه امام : خواجه امام خطیب نوحی بادا

شمارهٔ ۱۹ - مغز خر : مرا مغز خر داد خش دامنم

شمارهٔ ۲۰ - سوزنی از ابلهی چه کرد : سوزنی از ابلهی درید بسی مرز

شمارهٔ ۲۱ - خر خمخانه : خر خمخانه لگد میزند از دور مرا

شمارهٔ ۲۲ - حنائی : دید حنائی به . . . یلر میل زن خویش

شمارهٔ ۲۳ - چیستان : چو هاروت مرغی نگونسار چیست

شمارهٔ ۲۴ - شاعر مبارک هجو : من یکی شاعرم مبارک هجو

شمارهٔ ۲۵ - نی نی . . . لا . . . لا : هست از سفال جامه سیکی برآمده

شمارهٔ ۲۶ - چرا زن گرفتم : زن کردم ای ولی نعم از برای آن

شمارهٔ ۲۷ - نجم دین : ای نجم دین به خط تو عثمان نداد سیم

شمارهٔ ۲۸ - من رمه بانم : از خرتر تا جرس گشاده زبانم

شمارهٔ ۲۹ - میزبانی : به میزبانی نزدیک آن جگر بندم

شمارهٔ ۳۰ - نجم کلاهدوز : غلام طلعت نجم کلاهدوز منم

شمارهٔ ۳۱ - روی نیاز : سیر اولاد بوالفرج مسعود

شمارهٔ ۳۲ : اگر آبی رحم در چشم دشمن

شمارهٔ ۳۳ - بمحشر از شهیدان خنیسم : مرا تلخی نباید دادن جان

شمارهٔ ۳۴ - اینست خشم : بورک هندی بشد پشمینه پوش

شمارهٔ ۳۵ - خر مغ : تاج خرقان ببخارا بلب جوی بشیر

شمارهٔ ۳۶ - خاک خراسان : خاک خراسان و خاک مملکت چین

شمارهٔ ۳۷ - خاطر سوداپز : راحتی دارم بر منتخب الدین بثنا

شمارهٔ ۳۸ - بیماری یار : دمل درآمد آن سره یار مرا به . . . ون

شمارهٔ ۳۹ : ممدوح نمایند بسی بار خدایان

شمارهٔ ۴۰ - خرنامه : خر مطران که آخرت عمر است

شمارهٔ ۴۱ - مغز تو : شو رنگها بنزد تو نی نزد مردمان

شمارهٔ ۴۲ - خواجه محمد بن مؤید : خواجه محمد مؤید که کمتر است

شمارهٔ ۴۳ - سالار بک : سالار بک ای از در احسنت و زه زه

شمارهٔ ۴۴ - سعد ملک : سعد ملک ای وزیر دریا دل

شمارهٔ ۴۵ - شمس دین : ای شمس دین بنام و بنواز تو ابر به

شمارهٔ ۴۶ - پرکارتر از سوزنی امروز کجاست : از امت مسیح نبی راهب از تو به

شمارهٔ ۴۷ - در سبلت و ریش خویش بنگر : هان ای کل تا زدم مزن لاف

شمارهٔ ۴۸ - ولوله در ولوله در ولوله : مار بسی گرد حنائی خبه

شمارهٔ ۴۹ - کرمک پیله : اشرف ابریشمی چو کرمک پیله

شمارهٔ ۵۰ - همه آلت درودگری : شاد باش ای مؤید سکنه

شمارهٔ ۵۱ - سوزنی گفت مدح تو ز خری : ای نجیب مؤید سکنه

شمارهٔ ۵۲ - المومن نئی : شمس نامی و نور می ندهی

شمارهٔ ۵۳ - تار و نزنگ : به می خواران فتادم از قضا دوش

شمارهٔ ۵۴ - پسر سلمانی : رومه سوزک مژه میکنی از نادانی

شمارهٔ ۵۵ - ای نظامی : ای نظامی کلکی بی سر و بی سامانی

شمارهٔ ۵۶ - کل و سامان : نظامیا کل و سامان به بلخ هست دودیه

شمارهٔ ۵۷ - نه مستی و پستی : خائی گنده ترسا پرستی

شمارهٔ ۵۸ - حنائی شاعر : حنائیا خبه شد خلق شاعریت مگر

شمارهٔ ۵۹ - قوامی : قوامی همچنین بد ساز ماندی

شمارهٔ ۶۰ - امامزاده صابونی : فرزند من نبیره میمونی

شمارهٔ ۶۱ - داماد خر خواجه : ای سوز نیک چون پسر خواجه کلاخی

شمارهٔ ۶۲ - چون دزدان : کیست آن گرد شکم مردک رو به مانست

شمارهٔ ۱ - خر خمخانه

خر سر خمخانه ای زنت غر و ایضا

هست مرا در هجای تو ید بیضا

هستی از شاعران مبعض کلی

جز تو همی شاعرند بعضی بعضا

مایه فکند است در دل همه از تو

طلعت میشوم تو عداوت و بغضا

خود را کردی بگرگ یوسف مانند

قال زدی، گرگ خورده بادت غضا

ایضا در شعر اگر نبود درآمد

خر سر خمخانه ای زنت غر و ایضا

شمارهٔ ۲ - به کلاه تو سوگند

ای خداوند مرا از غم بی دستاری

به کلاه تو که دوشینه تب گرم گرفت

به کلاه تو چرا خوردم سوگند گران

بسر من که مرا از سر من شرم گرفت

شمارهٔ ۳ - خط من نیکوست

مدحتم را خط صلت دادی

تا نمودی که خط من نیکوست

بنده هم نیز بنده وار زدم

کوس مدح تو پیش دشمن و دوست

از تقاضای آرز و فرسود

کفش من چرو پای من پی و پوست

آن خط از بهر را بحی دادم

نزدم سیم آن به ناخن کوست

شمارهٔ ۴ - هجو من

کی چون توئی خر از همه اهل گزیدگیست

کاین هجو من ترا بتاز خر کریدگیست

جز آنکه دیدمت بپس پیر میره در

دیگر مرا بگوی که با تو چه دیدگیست

من خر سپوزم و تو خر، اینست جرم من

اینجا نه خر فروشی و نه خر خریدگیست

هر روز ختری تو و من خر سپوزتر

خری و خر سپوزی تا آفریدگیست

از یک هجا، زبان تو خر را بریده ام

باقی هر آنچه هست، نمک بر پزیدگیست

شمارهٔ ۵ - خر دجال

ای خر دجال گرگ یوسف خوانی

خود را این بذله لطیف کپک مخت

گرگ و خری هم بر آهن مثال که خنثی

دخت و پسر هم پسر نفایه و هم دخت

گر خریا گرگ پوست از تو کنم باز

از جهت پوستین، نه از پی کیمخت

آنکه مرا پوستین وصوف وصلت داد

آن تو کی داد گر قطار کنی بخت

خام طمع شاعری و شعر تو هم خام

نه طمع تو نه شعر تو، نخوهم پخت

کعبه نظم سخن خراب شد از تو

همچو ز بخت النصر حظیره در تخت

اشتر بختی دوان دوان به . . .

بخت نصر بر تو باد لعنت بر بخت

شمارهٔ ۶ - نظامی گشنیز خورد

نظامی در خراسان خورد گشنیز

که تا گشتش رسن تابی فرامشت

به شهر خویش گوئی خویشتن را

نماید کان چه . . . ونست آن به انگشت

به . . . ون در برد باید سو کمان را

فرامشتش کند و افکند بر پشت

شمارهٔ ۷ - این چیست؟

چه . . . یر است این ز . . . یر خر زبر دست

که خر چون دید زو، آنگونه بشکست

خر نر را . . . ون در کردم این . . . یر

به سان ماده خر خوابید در غست

چو . . . ادم ماده خر ار، کره بفکند

چه این . . . یر و چه آن کره کز او جست

بنامیزد زهی . . . یر و زهی . . . یر

سطبر و سخت و کفک انداز و بدمست

چنان دیوانه گردد گه گه این . . . یر

که نتوانش به ده زنجیر بربست

سرش همچون سر ماهی است لغزان

به تن بر رومه مرغوله چون شست

به حوض گوه باشد آشنا ور

بر این بود و بر این بوداست پیوست

نداند جز کلایه کردن گوه

کسی را که کلایه کردنی هست

شمارهٔ ۸ - در راه

پیش آمدم براه یکی تا زنا گشاد

نیمور من بدیدن او باد در فتاد

بر من سلام کرد و کنارم گرفت تنگ

ایراز کرن سر بمیان پای او نهاد

پنداشت آن پلید که حیران شدست تاز

و اکنون همی بخانه خوهم برد و سیر . . . اد

برمی طپید گرد میان پای من بخشم

چون کودکی که بر طپد از زخم اوستاد

کودک چو این بدید بگفتا که چیست این

گفتم که ایر چاکر تو ای پری نژاد

بر سر کله نهاده، کمر بسته بر میان

چون روی تو بدید بخدمت بایستاد

گفتا دروغ گوئی و لافی همی زنی

ایراینچنین نباشد وایر اینچنین مباد

پوشیده زاهدیست بمو بسته از کجا

میر جلیل سید اسحاق کف راد

تا چاکرانش از تو ستانند ناگهان

از زیر دامنش نتوانی برون نهاد

گفتم که بارک الله شادی بروی تو

ایزد بفضل فال ترا گوشها دهاد

شمارهٔ ۹ - حکیم سوزنیم

حکیم سوزنیم چشم شاعران بهجا

چو چشم باز بدوزم بسوزن پولاد

بسان سوزن بی رشته خاطری دارم

بهر کجا که درآید، فرو رود آزاد

چو رشته درکشم از هجو یکجهان شاعر

بیکدگر بردوزم که درنگنجد باد

کسی که گفت مرا هجو و نام خویش نگفت

کند چو سوزن هجوم در او خلد فریاد

بگیرم آنگه ریشش یکان یکان بکنم

چو پر جوزه اندر ربوده گرسنه خاد

بگویم ای زن تو گشته قلتبان شوهر

سیاهه حشر زن شده ترا داماد

مرا هجا چه کنی چون هجا بمن ندهی

هجای من ببدیع الزمان کجا افتاد

کنم مراو را تا هجو من بدو برسد

وی از هجای من اندوهگین شود یا شاد

نه من مراو را شاگرد شایم و نه رهی

نه آنکسی که مراو ترا بداست استاد

بیا و هجو مرا پیش روی من برخوان

اگر توانی در پیش روی من استاد

لفیظ کردی فرزند خویش و میدانم

که شعر باشد فرزند شاعر و زو زاد

لفیظ بود که فرزند خویش کرد لفیظ

که داند این ز که ماند و که داند آن ز که زاد

شمارهٔ ۱۰ - ای پسر

ای پسر گر به . . . س شوی چو بزرگان

از پی تو خوان نهند و شمع فروزند

پس مشو از بهر آنکه از پی یک . . . س

کینه ز گربه بده طریق بتوزند

پره بینی کنند و کوس ببرند

سبلتها برکنند و پنجه بسوزند

خاره بکوبند و دست و پای ببندند

سیر به . . . ون در خلندو درز بدوزند

باز روانش درافکنند نگونسار

تا که کلید درش به . . . ون بسپوزند

گربه چو خصم بزرگواران باشد

کایشان بر سبیلت مکنکگان چوزند

گربه . . . س روز کور نیکو نبرد

کوری کاین مهتران ستاره روزند

شمارهٔ ۱۱ - سوگند دروغ

عمر عاشق از املاک اجل فخرالدین

پنبه دزدید و ندانست که آن بگزاید

خورد سوگند و از آن شومی سوگند دروغ

پنبه شد رشته و از . . . ونش برون می‌آید

شمارهٔ ۱۲ - دو سال عشوه خریدم

آن گریزی که عشوه خریدم ازو دو سال

دو شش نخست عشوه که بفروختم خرید

. . . ونش اگر درست و گر نادرست بود

چون . . . ر تا به . . . ایه در او دوختم دوید

آگاه شد که سیم بدل دادمش مگر

او نیز فکر کرد و چو بسپوختم درید

شمارهٔ ۱۳ - چیست آن

چیست آن جفت بهم ساخته همچون زن و مرد

چو فلک گرد بدورش فلک گرداگرد

از برین برف همی بارد و زیرین باران

برف گرم آید هر چند بود باران سرد

سرد و گرمش را چون نیک بیندیشی تو

گرم و سردی نبود آنکه طبیعت آرد

شمارهٔ ۱۴ - خمخانه

تا ز خمخانه یکی دست بحمدانم برد

دید چیزی بگرانسنگی چون ماهوی گرد

هر رگی از وی برخاسته چون نیزه گیو

سر او همچو سر گرزکی و رستم گرد

آنچنان . . . ایر که در . . . ون خری بفشردم

نتوانست خر از درد همی تیز فشرد

مزد کردم پسری موی ستر را یکروز

نتوانست بدو هفته ازو موی سترد

با همین پیش من، آن گنده دشوار پسند

گفت کاین . . . ایر تو بسیار حقیر آمد و خرد

وای بر . . . ایر تو ای میره که از بهر تو را

آب من بردی و وی آب تو هم خواهد برد

ماندم از شرم چو خر بر یخ و گفت از خجلی

کای خر آنکس که ترا . . . اد بیفتاد و بمرد

شمارهٔ ۱۵ - زن سعد

دو دسته کاغذ سعدی نواختم فرمود

به حسب خواجه مؤید شهاب دین احمد

اگر به مدح محمد همه سیه نکنم

هزار . . .یر خر اندر . . . س زن اسعد

شمارهٔ ۱۶ - مهتران

هرکه را تا به . . . ایه بفشردم

آسمان مهتری بدو بسپرد

همه تازان من بزرگ شدند

من نمایم بچشم ایشان خرد

ای دریغا که می نه بتوانم

خویشتن را یکی به . . . ون دربرد

شمارهٔ ۱۷ - علی بن ناصر

خجسته تاج معالی علی بن ناصر

بدهر صابر بودم در اشتیاق تو دیر

کنون چو دیر بدست آمدی بدین زودی

مرو که نیست دلم از جمال روی تو سیر

تو شاهزاده نظمی و در مصاف سخن

جهان ندید و نبیند چو تو سوار دلیر

مرا تو شاه سخن خوانده ای و شاه سخن

توئی نه من، که توئی چون و منم چون شیر

مرا زبان چو شمشیر شد تو تا گفتی

حکیم سوزنی ای با زبان چون شمشیر

برند شیر علم را به پیش صف لیکن

طمع ندارد ازو هیچکس شجاعت شیر

درست گفتی، لیکن نگفتی آن خطیب

نبرد و نخلد بر کسی نباشد چیر

تراست چیره زبانی چو ذوالفقار علی

مرا چو تیغ پیاز و چگندر و آجیر

اگر بتیغ زبان دشمن ترا نکشم

سرش ببخشم و . . . ونش بدرم از سر . . . ایر

بدولت تو به . . . ایری چو تیر روغنگر

برون کشم ز در . . . ونش ایر را در غیر

بقات خواهم از امروز تا بفردائی

که گشته باشد دریای حشر دیر یزیر

شمارهٔ ۱۸ - خواجه امام

خواجه امام خطیب نوحی بادا

عمر تو از عمر نوح نیز فزونتر

نخشب گشته ز مصر خرم و خوشتر

عزت تو در وی از عزیز فزونتر

هرکه ترا دوستدار نیست بنخشب

گوه بریشش درون و تیز فزونتر

خواجه حسین ترا بروی تو فردا

دعوت سازم ز ببست حیز فزونتر

مطرب و ره گوی خوانم از برده صف

باده ز پنجاه قطر میر فزونتر

تا زان آرم به پیش او بنشانم

از عدد کوز و از مویز فزونتر

رخ بسفیدی و زلفشان بسیاهی

از شب و روز دی و تمیز فزونتر

هریک مانند میر احمد از دول

. . . ون بود باز از فقیر فزونتر

نزد غلامبارگان شهر نماید

قیمت . . . ونشان ز یک پشیز فزونتر

وز پی تو تازگی گریز گریزان

در حیل از ما گه گریز فزونتر

نازی آرم چنانکه حلقه . . . ونش

ناید از چشم کفجلیز فزونتر

چیزی بفرست تا بسازم دعوت

زانکه ندارد درست چیز فزونتر

شمارهٔ ۱۹ - مغز خر

مرا مغز خر داد خش دامنم

که تا همچو خر گردن آرم بزیر

چر خر نرم گردن نگشتم ازان

ولیکن چو خر گشته ام سخت ایر

خسورا خسوزادگان ورا

بگادم نشد . . . یرم از . . . اد سیر

سقنقور بوداست نه مغز خر

بده من زر ارزد ازو یک شعیر

شمارهٔ ۲۰ - سوزنی از ابلهی چه کرد

سوزنی از ابلهی درید بسی مرز

کفت بسی مغز . . . ون بخرزه چون گرز

ای ملک او را چو رفتنی شد ازین دهر

با این مشتی دریده مرز، بیامرز

شمارهٔ ۲۱ - خر خمخانه

خر خمخانه لگد میزند از دور مرا

تا بنزد یکی تا . . . ایه به . . . ون در برمش

من بحمدان هجا هستم خر . . . ای همی

تا لگد میزند او بر من، ون میدرمش

بهجا گفتن سرد از دهنی چون . . . س خر

علک میخاید تا بو که که و جو خرمش

شمارهٔ ۲۲ - حنائی

دید حنائی به . . . یلر میل زن خویش

وانچه کلان . . . ایر شهر خیل زن خویش

برد زنش را به . . . ایر خوردن مهمان

رفت بهر خانه ای طفیل زن خویش

داد به . . . ادن بزن سبیل و ز کنجی

گرم فرو . . . ید بر سبیل زن خویش

غله امسال اگر گروگان گردد

جمله بپیماید او بکیل زن خویش

مفت زن و زن بمزد گشت و فرو جست

از نفقات نهار و لیل زن خویش

ویل نیاید اگر بقلب حنائی

بر شده بیند بچرخ ویل زن خویش

کرد زن خویش را سهیل خر انبار

گشت حنائی همان سهیل زن خویش

بر سر او سیل غم براند زن و رفت

تا کندی ناودان بسیل زن خویش

. . . ایر به . . . ون کسی بود که نگوید

دید حنائی به . . . ایر میل زن خویش

شمارهٔ ۲۳ - چیستان

چو هاروت مرغی نگونسار چیست

دماوند گردن بزیر اندرش

وی اندر میان تشنه و گرسنه

همه آب و نان از فرو دو برش

ز فربهی بکمالی که گر فریش کنی

درود و نایره و روغن و دبیع و فریش

بدین قوافی زین بیشتر نخایم ژاژ

که ژاژ خائی زشت است از من تجریش

شمارهٔ ۲۴ - شاعر مبارک هجو

من یکی شاعرم مبارک هجو

نیست حاجت مرا بدین تعریف

هرکه را من هجا کنم گردد

گر بود دون دون، شریف شریف

گر کلاخ را هجا کردم

یافت اسلام و خلعت و تشریف

شمارهٔ ۲۵ - نی نی . . . لا . . . لا

هست از سفال جامه سیکی برآمده

اندر سفال جامه سیکی بود حلال

نی نی نه نه نه نی نه نی نی به هیچ وقت

لا لا لا لا لل لا لا لا لا به هیچ حال

شمارهٔ ۲۶ - چرا زن گرفتم

زن کردم ای ولی نعم از برای آن

تا کدخدای گردم و مردی نکو شوم

آگه شدم که گر بمثل روی و انهم

در دست زن چو کاغذ تزویر گو شوم

لیکن نه باز گردم از شرم مردمان

کاندر خور تماخره و تیز تو شوم

از دعوت دو گونه و سه دست و چارپای

آن شب که قصد کردم تا جان او شوم

امروز برگ دعوت من بنده را بساز

تا امشبک یکی به . . . زن فرو شوم

شمارهٔ ۲۷ - نجم دین

ای نجم دین به خط تو عثمان نداد سیم

نه جمله بی میخم باوی چه فن زنم

دل برکنم ز سیم تو تا از برای سیم

آلات روی عثمان چون سیم برکنم

تو بشکنی برای آنچه دهی خط نجم را

من نیز اگر نباشم سیم تو بشکنم

تو نجمی و بنجم توان یافت راه راست

آن کن که خویشتن بتو از راه نفکنم

شمارهٔ ۲۸ - من رمه بانم

از خرتر تا جرس گشاده زبانم

ناصر مغ را بتاج خرقان بانم

تاج و مرا با دو خر مباشرت افتاد

وی بغم این و من بحسرت آنم

تاج بمن گفت من مفلسف عصرم

بر رمه گوسفند عقل شبانم

گرگ گیاخوار و گوسفند دریده

در رمه من بوند و من رمه بانم

عاجز کار منند لاله و زیرک

هیچ ندانند از اینکه هیچ ندانم

با همه فرزانگی و عقل مغ اندیش

بر خر مغ عاجزم که پیر و جوانم

شمارهٔ ۲۹ - میزبانی

به میزبانی نزدیک آن جگر بندم

نوید دادم و آوازه ای درافکندم

حرام خواهد بودن کنون نوید مرا

هنوز ساختنی مانده کارکی چندم

خدو . . . وایه و . . . ایر چو سنگ و جامه خواب

شداست ساخته باقی بر او چه پیوندم

بتنگدستی به زین کجا توانم ساخت

مگر بسازد تدبیر این خداوندم

چه مایه ابله و دیوانه غرزنم که چنین

بتنگدستی دل در فضول می بندم

چو من بدیوی و دیوانگی یگانه بوم

خرد بنزد من آید ازو نه بپسندم

ز حال من چو خداوندگار میداند

که نیک مفلس و قلاش پیشه و رندم

ز میزبانی من ساخته کند پنجی

وگر نه چاره خود را زخود فرو بندم

بپنج چیز بر او صلح کردم و نخوهم

تکلف ششمین گر دهد بسوگندم

ز نان و گوشت و سیکی و هم ز مطرب و ثقل

زیادتی نخوهم ور خوهم خردمندم

شمارهٔ ۳۰ - نجم کلاهدوز

غلام طلعت نجم کلاهدوز منم

حکیمِ ابله و پیرِ جوان‌سپوز منم

جهان جدم و هستم جهان‌فروز به هزل

مرا ببین که جهان جان‌فروز منم

بلند و روشن چو نان به نور خاطر خویش

ز عشق نجم چو خورشید نیمروز منم

به یاد نجم کلهدوز هر شبی تا روز

زننده جلق به صابون نیمکوه منم

عشق ابروی چون قوس و مشکبو مویش

چو زه بخف و خراشید رو چو نور منم

بدین صفت که منم کور رومه سوز همی

گمان برم که مگر کور رومه سوز منم

تو با حیل ز بخارا جوال و ژنده خویش

به من فرست که آن را جوالدوز منم

ز من محمد بافنده را سلام رسان

که دوستیش به فام است و فام دوز منم

کشید قامت و مکروی و مشکبوی وی است

خمیده قامت و جماح و گنده یوز منم

شمارهٔ ۳۱ - روی نیاز

سیر اولاد بوالفرج مسعود

در مدح تو باز میدارم

بهر تازی که کار پای کند

بتو روی نیاز میدارم

بهر اندازه ای که هست فرست

که بهر پای تاز میدارم

شمارهٔ ۳۲

اگر آبی رحم در چشم دشمن

بچشم دوست گلنار ملیسم

سپیدی روی من نور الهی

که در دین مرد یکرنگم نه پیسم

وگر پیرم چو شهوتراند باید

جوان نوخط مقبول و کیسم

شمارهٔ ۳۳ - بمحشر از شهیدان خنیسم

مرا تلخی نباید دادن جان

چو انگشت شهادت شهد لیسم

بزیر تخته خواهد بود جایم

اگر سلطان ملک طاقدیسم

ز خشت و خاک را هم غیسه روید

اگر از خاک ره یا از نعیسم

سموم مرگ چون غیسه کند خشک

اگر بیشک همان باد انیسم

وگر از دوک نال و پنبه ریش

کفن ریسی حدیس بی مکیسم

خو که مرمرا گوید کفن ریس

بگو رش بر تنم هرچ آن بریسم

ز تن جانش ببرد چون کبوتر

من از بام کبوتر می خنیسم

چو بی وسواس آن خناس میرم

بمحشر از شهیدان خنیسم

شمارهٔ ۳۴ - اینست خشم

بورک هندی بشد پشمینه پوش

پشم او را سگ نبوید اینست پشم

بر رییس شهر شادان شد به خشم

وی رضای او بخوید اینست خشم

شمارهٔ ۳۵ - خر مغ

تاج خرقان ببخارا بلب جوی بشیر

خر مغ . . . اد و بترسید ز تاوان دادن

بسمرقند کنونهم خر مغ می طلبد

تا به . . . اید که ز حرفت نتوان استادن

خر خمخانه ز من چون خر بر یخ مانده است

عاجز از رفتن و استادن و از افتادن

گفتم ای خواجه بدین حال مغ اندیش مباش

خر مغ نیست توانی خر ترسا . . . ادن

شمارهٔ ۳۶ - خاک خراسان

خاک خراسان و خاک مملکت چین

همچو دو پله است آب جیحون شاهین

تا زخراسان نظامی آمد اینجا

این بثری رفت و آن رسید بپروین

هیچ گرانتر ز سنگ سنگ نظامی

گو بخراسان که گیردی سبکی چین

شاه به شاهین در افکنا و مر او را

تا که چو طیار گردد آن پله با این

شمارهٔ ۳۷ - خاطر سوداپز

راحتی دارم بر منتخب الدین بثنا

صلت فاخر چونانکه بود از بر من

زانکه از نظم ثنای وی و امثال ویست

نان و آب و زر و سیم و خز و برد و بز من

هرکه در من کند از دیده اعزار نظر

اوست مامون من و معتصم و معتز من

دارد آن صدر هنرپیشه که در بیشه نظم

هست هر شاعر چون شیر شکاری بز من

قصب سی گری آنکسس برد از من که بشعر

همبری باشد بر سی گز او سی گز من

شعر من اطلس و خزاست و تو آری در بزم

زند پیچی عوض اطلس و جای خز من

مدت شش مه از آن شعر مطول که گذشت

بایدش خواندن این قطعکک موجز من

صلتی در خور آن شعر فرستند و رنی

شعر من باز فرستند نه ازو نه ز من

پس از این قطعه شیرین ترش انشاء الله

خامئی ناید از این خاطر سوداپز من

شمارهٔ ۳۸ - بیماری یار

دمل درآمد آن سره یار مرا به . . . ون

من بودمش بداروی آندرد رهنمون

جائی گرفت با خطر آن بی خطر سکن

سکنی فکند و کرد در آن جایگه سکون

بیمار گشت یار نگارین من ز درد

چون زعفرانش گشت رخ لاله گون

نیزم قرار و طاقت آن درد دل نماند

پیراهن صبوری کردم ز تن برون

گفتم چه چاره سازم ای دلربای من

کز درد و رنج تو دل من گشت پر زخون

گفتا ز من برو تو بسوی طبیب شهر

وز وی بیار مرهم شنگرف و داخلون

رفتم سوی طبیب و بیاوردم آنچه گفت

بر . . . ون او نهادم و او خفت سرنگون

بد ساعتی که ناله و فریاد برکشید

آه از بلای دارد و شد درد من فزون

گفتم که داروئیست مراو هلاهلی است

دیدنش بس گران و نهادنش بس زبون

معجون کاف و نونی گویند مرو را

آمیخته علاجش از بهر کاف و نون

گفت ار گران بود چو هلاهل بود رواست

با من هر آنچه خواهی کردن بکن کنون

شادان شدم چو از وی دستور یافتم

وندر فتاد باد ببوق من اندرون

. . . ونی بگونه چون گل سوری و یاسمن

چون برف قطره قطره بر او برچکید خون

در نیمشی بپیش من آن . . . ون گشاده کرد

تا سقف خانه نور برآمد ستون ستون

بسپوختم و را بحکمت و گفتم که پایدار

تا من ز باد بوق رهم تو ز درد . . . ون

این بد علاج داروی دمل که گفتمت

گر بخردی مدار تو قول مرا زبون

شمارهٔ ۳۹

ممدوح نمایند بسی بار خدایان

زین تنگ دلان؟ اینک درایان

همچون رده مور نگرشان از حرص

وز تنگی دست این گره شعر سرایان

خورد را ز ره مدحت منحول مغرور

مداح نماینده بممدوح نمایان

دامن گره افکنده بدامن همه هم پشت

هر روز روان گیر بدوشان چو گدایان

تا صبح دمد آمده با خدمتگاران

تا شام شود در شده با روزه گشایان

با خویشتن آورده بهر قاعده ای بر

کاسه شکنان راه کشان لقمه ربایان

از لکنش معده است نه از طلعت فرخ

هر یک بستم ساخته خود را چو همایان

شاگرد کل جوهریند این همه در حرص

ز استاد فزونتر شده این لقمه بیابان

از غایت بی بنگی و از حرص گدائی

استاده براه اینهمه یافه در ایان

پر کارتر از سوزنی امروز کسی نیست

لیکن چو وئی نیست کس از عالی رایان

او را در دستور خداوند جهان بس

بی حشمت و بی منت این بار خدایان

فرزانه امیر اجل صاجب عالم

کافراخته شد زو علم صاحب رایان

شمارهٔ ۴۰ - خرنامه

خر مطران که آخرت عمر است

سوگوارانه جل و جامه تو

نغمه کرد است کام سیخ زنم

خوه بناکام و خوه بکامه تو

آن خر شاعری که آخر و میخ

نبود جز دوات و خامه تو

کار خر نامه تو میسازم

گوشمال ایاز نامه تو

ماهی و دانه می نهی در راه

تا که افتد بپای دامه تو

کار چادر همی کنی بگزاف

تا چو معجر شود عمامه تو

گر حلالت حرام شد اینک

من حلالی گر حرامه تو

با کسان کسی کنی ز جبین

که همی کاودآب کامه تو

ریشت ار شد شمامه کافور

گه سگ باد بر شمامه تو

بنوای شمامه ناو کیم؟

آب در ناوه امامه تو

آن نوید تو را حرام این است

تا بیکسو شود عمامه تو

نیک آئی بپیش اسب دوی

بتو نزدیک شد قیامه تو

شمارهٔ ۴۱ - مغز تو

شو رنگها بنزد تو نی نزد مردمان

از ابلهی خزینه علمست مغز تو

شو رنگ تو بدنگوران خزینه شد

تا دزد کم رسد بسخنهای نغز تو

شمارهٔ ۴۲ - خواجه محمد بن مؤید

خواجه محمد مؤید که کمتر است

دریا برابر دل تو زاب داشه ای

باز بست همت تو که در زیر بال اوست

بر چرخ نسر طایر و واقع چو باشه ای

بگذشته ای ز معن بمیدان مردمی

کور ابدی براق و ترا لنگ لاشه ای

در دوستداری تو چنانم که گوئیا

تو چون محمدی و منم چون عکاشه ای

بنگر بدوستی که مرا طرفه اوفتاد

با دوستی بروی چو پشت رکاشه ای

آنگه که بود ساده زنخ توختم بسیش

واکنون که کرد ریشی چون عور واشه ای

با وی کز نخ سوز خوهم کرد گرم گرم

آتش فروزم از تو فرستی تراشه ای

من نیز خدمتی کنم از بهر موی ریش

عمزاده تو را بوفای دواشه ای

تا در زمانه باشد سوزنگری که او

بر تشنه دو سوزن ساز در ماشه ای

بر تخت باد جای بداندیش تو ولیک

تخت کباب و رانش گرفته بماشه ای

شمارهٔ ۴۳ - سالار بک

سالار بک ای از در احسنت و زه زه

ای خسرو احسان ترا لشکر انبه

زوار شده خسرو احسان ترا خیل

دست تو وزیر است قوی همت و بشکه

اجرائی کز دست سخای تو رهی راست

از بهر که وله نرسید است زده نه

در سر هوس فسق و فجور است و ندارم

یک جو که بر آن فسق توان کرد توجه

بی سیم که وله نتوان یافت بهر حال

در پای سوی که بردم و دست سوی مه

آنگاه برون آیم سرمست و بن و آیز

چون سبلت اعدای تو بار و مه پر گه

صله بده و شعر مخوان از قبل آنک

تا بر تو و شعرم نکند خلق فهاقه

تا باد نه چون خاک بود آب نه چون نار

نامور نه چون مار بود کاه نه چون که

چندانت بقا بادا در دولت و اقبال

کز دور و سکون چرخ و زمین آید بسته

شمارهٔ ۴۴ - سعد ملک

سعد ملک ای وزیر دریا دل

کف راد تو ابر پر ژاله

روید از ژاله کف رادت

پر رخ سائلان تو لاله

بهر گاوی خجندی رواق

بضعیفی شد است بزغاله

مار بر گاو ناله بر گردون

گاو را نیست طاقت ناله

شبکی ده بحاله وام شد است

پنج ازو حوله پنج ازو ماله

من و گوساله ویم با وی

شده ایم بیست و سی و چل ساله

بدو شاخ قلم چمید آرام

بهر وی مال و نعمت و کاله

خمره خمره همی برم هر روز

بهر وی شیر عمه و خاله

نکند شاخ بند و عیدی وی

عاجزم و آن خود درین حاله

بی جل و شاخ بند هر دو بویم

باده عید را بدنباله

سعد دین برد کاه آخور ما

نیمه کاه و نیمه کنجاله

بزبان خرد زن لب و بینی

اگرت نیست ریش و پنجاله

جل خود و شاخ بند و عید افروز

از برای وجیه گوساله

وز ملک خواه عمر سعد الملک

صد و ده عید و مثله ایضا له

شمارهٔ ۴۵ - شمس دین

ای شمس دین بنام و بنواز تو ابر به

جامه ات کفن نکوتر و جانت به قبر به

از صوت و صورت تو هزاران هزار بار

غرنده ابر بهتر و درنده ببر به

هرچند مؤمنی چو نداری سخاوتی

از تو هزار بار جوانمرد گبر به

شمارهٔ ۴۶ - پرکارتر از سوزنی امروز کجاست

از امت مسیح نبی راهب از تو به

وز امت کلیم نبی از تو جبر به

گردن سطبر کردی از سیم این و آن

با سیلی و مصادره گردن ستبر به

گوئی که صبر کن صلت من بتو رسد

از صلت تو طمع بریدن ز صبر به

صبر است مدحت تو و شکر هجای من

هجوت همی کنیم که شکر ز صبر به

شمارهٔ ۴۷ - در سبلت و ریش خویش بنگر

هان ای کل تا زدم مزن لاف

ای تو بره ریش . . . غراره

در سبلت و ریش خویش بنگر

هست از در عبرت و نظاره

جولاهه کار مانده گوئی

غرداش نهاده بر تغاره

گوئی که غلامباره ام لیک

گوی و غری غلام باره

انداخته باد یا نگونسار

در فقر چه از سر مناره

شمارهٔ ۴۸ - ولوله در ولوله در ولوله

مار بسی گرد حنائی خبه

راه بسی داد گزر در دبه

سوخت در . . . ون حنائی بدان

کز ره . . . ون خورد بسی ناربه

ولوله در ولوله در ولوله

دبدبه در دبدبه در دبدبه

بر در . . . ونش چو بود خفته مست

. . . ایه او گنده تر از مصطبه

. . . یری تا . . . ایه ندانم که چند

از کلهش یک گز تا غبغبه

روزی صد . . . یر چنیق راتبت

کم نکند هیچ ازین راتبه

شمارهٔ ۴۹ - کرمک پیله

اشرف ابریشمی چو کرمک پیله

عمر بتزویر میگذارد و حیله

از پی دانگی چهار و سه زند از سر

بر تن پنگان ز کعبتین هلیله

شمارهٔ ۵۰ - همه آلت درودگری

شاد باش ای مؤید سکنه

ای جوانمرد مهتر هنری

نشود از تو صنعتی پیدا

تا که بر مغز کرمه ای نخوری

تا جوازه بدو تنه بکشند

دره چوب بوده راهبری

وستره شو بدست یکتن بر

ورنه از هر دو بر میانه دری

با یکایک چو خوبرش جو کش

بروی تو دور روره و سه سری

همچو بالا زبر گرفته دو تن

رنج اری بباران دگری

با دو دستت چو نیم خار شوی

گر به بندند راستی نگری

همچو پرگار برکشیدی خط

گرد این چند عامی حشری

مال ایشان چو رنده میرندی

مال ایشان بزیر و تو زبری

بر سمی گشته ای عوانی را

که ز الماس تیز نوک تری

بی برنداق گرد گردن تو

نه بگردی و نه فرو گذری

چو سنه راست گشت بر تو عمل

جز به آب سیه فرو نبری

همچو بقران بزیر بار شوی

چون تراسه ز پیش و پس نبری

دسته تیشه در . . . س زن تو

با همه آلت درودگری

شمارهٔ ۵۱ - سوزنی گفت مدح تو ز خری

ای نجیب مؤید سکنه

میخ کوب کفایت پدری

تا تو نبوی پدر شود بیکار

گر بروی بلا و درد سری

هیچ گوئی براستی تو بدانک

همه را میزنی و چون نخوری

پیرنند نجیل تنها خوار

مانده بی کار و تو بکار دری

بربودی ازو ز سایه تیغ

موی ریش و سبیل و . . . ن ز خری

چون تبر تیشه با همه عملی

میزنی زیر و می بری زبری

در تراش معاملت به قلم

پیش روی آبدار و با گهری

احمد تیشه را چو دسته نهی

ناله بردارد و گری و گری

هست معشوقه ایش همچون میش

راست بر چوب شهری و سفری

مانجه اش گوی را همی ماند

سه سو و نفر و دلفریب و فری

چون شکاف قفیزه ایر است

آن شکاف . . . سش چو درنگری

خود شکاف سیش نیاید تنگ

گر که میره بمانجه اش ببری

تا دو ساقش چو نیم چارسوی

برنگیری ز کار بی خبری

برکشی چون رسن ز مصر بچین

خط خط اندازه . . . سش شمری

گرد بر گرد . . . وش چون پرگار

بر همان راه رفته می گذری

ور چو برمه کمانچه بر تو کشید

لوک آنجای را بسر نبری

پسر عمت از تو بار آرد

گر تو آن چوب خانه را نخری

به همه آلت درود گران

سوزنی گفت مدح تو ز خری

پیش ازین کان خراج برگیرند

تو فرومانی از درودگری

بسوی سوزنی تراشه فرست

این عمارت سبک شود سپری

تا هنر شهره تر ز بیهنریست

تا خطر خوبتر ز بی خطری

باد بر مسند هنر جایت

که سزاوار مسند هنری

شمارهٔ ۵۲ - المومن نئی

شمس نامی و نور می ندهی

ابری ای ایر خواره زن ابری

مؤمنم گوئی و نئی مؤمن

گبری ای ایر خواره زن گبری

صبر تو تلخ و بر گوار و غلیظ

صبری ای ایر خواره زن صبری

شمارهٔ ۵۳ - تار و نزنگ

به می خواران فتادم از قضا دوش

نبود اندر میان تار و ترنگی

بناگه تا ترنگان از درآمد

یکی کنگی فرو ژولیده دنگی

ربابی در برش چون کشتی نوح

برویش برکشیده خام چنگی

بریشمها بر او همچون کبستها

بدستش زخمه ای مانند کنگی

نشست و زود ما را ساخت چنگی

ولیک از سیم ناشد باز چنگی

ترنگ او بگوش ما چنان بود

چو بر دندان مفازخم سنگی

ترنگ او به جان آوردمان کار

بجان آورد ترنگ تا ترنگی

شکسته بر سر و دست و زبانش

به خایسکی و سنگی و کدنگی

شمارهٔ ۵۴ - پسر سلمانی

رومه سوزک مژه میکنی از نادانی

ای بهر کندن و هر سوختنی ارزانی

جان کن ای کور جگر سوز و سخن نیکو گوی

مژه وارونه چه کردند ترا میدانی

مژه بر هم نزنی شب ز غم هجران را

چو مژه نبود اگر زود رهی نتوانی

موی بینی نکنی لیکن موی مژه را

از برون می بکنی تاز درون بنشانی

پوستین سازی مردیده خود را با ما

بایدی نفسرد ار هیچ به صحرا مانی

خبرت هست که در شهر بخارا سی سال

خرزه خوردی سبکی خرزه با سوهانی

به سمرقند اگر چند کنون جهد کنی

به سلامت نجهی از پسر سلمانی

شمارهٔ ۵۵ - ای نظامی

ای نظامی کلکی بی سر و بی سامانی

بنعوشاک و جهود و مغ و ترسامانی

خر سامانی با تو بنسب کوس نزد

بچه معنی لقب خویش کنی سامانی

پدر تو بره‌ای یافت به ترکی بفروخت

ترک سامان چو درو . . . رد شدی سامانی

شمارهٔ ۵۶ - کل و سامان

نظامیا کل و سامان به بلخ هست دودیه

تو آن کلی و ترا بلخ بار سامانی

به مردمی که اگر از کلی خجسته کلی

وگر ز سامانی سخت نابسامانی

شمارهٔ ۵۷ - نه مستی و پستی

خائی گنده ترسا پرستی

در اسلام را بر خود ببستی

چه دست آویز داری اندر اسلام

زناری در میان آویز دستی

بمستی بر سر حمدان نشستی

بر آسانی بهشیاری و مستی

فرودی بر سرش تا پشت . . . ایه

دلیل آری که نه مستی و پستی

همی گوئی زیر دست شماام

غلط کردی که ما را زیردستی

بدست محنت و ادبار و غم در

بسی عاجزتر از ماهی بشستی

شمارهٔ ۵۸ - حنائی شاعر

حنائیا خبه شد خلق شاعریت مگر

که یک قصیده بگفتی و دم فرو خوردی

بهژده نوزده ممدوح بر همان خواندی

خجل خجل بدر بیستم همی گردی

قصیده تو بتو گفت من که مامه شدم

بوی بگوی اگر مردی و جوانمردی

مرا بخدمت ممدوح بیستم یله کن

روان نوزدهم بس که از من آزردی

شمارهٔ ۵۹ - قوامی

قوامی همچنین بد ساز ماندی

اسیر خرزه یک تاز ماندی

در این یکماهه چندان ایر خوردی

که از دیگر غذاها باز ماندی

در حجره به روی دوستان بر

ببستی و در . . . ون باز ماندی

به هنگام جوانی دزد بودی

به پیری در غر و غماز ماندی

شمارهٔ ۶۰ - امامزاده صابونی

فرزند من نبیره میمونی

ابلیس دیگر است نملعونی

اصرار کرده بر پدر آزاری

همچون امامزاده صابونی

آن را نصیبه از پدر آزردن

گر عمری آمد ویره افزونی

این دیو بدنژاد مرا یارب

چو نان کنی بحرمت بی چونی

گور ازمین گرفتن چون قارون

به تا مرا خزانه قارونی

شمارهٔ ۶۱ - داماد خر خواجه

ای سوز نیک چون پسر خواجه کلاخی

با زرق و لباسات و فسون و در ودوزی

سال تو بپنجاه و یک آمد که یکی روز

مرایر ترا تنگ نیامد در روزی

داماد خر خواجه بدی پیش بسی سال

و امسال خر و خواجه و داماد سپوزی

شمارهٔ ۶۲ - چون دزدان

کیست آن گرد شکم مردک رو به مانست

دره در روی کشیده بشکم در دره نی

بی خبر باشد و بی آگهی از صلح و ز جنگ

هیچ جنگی بجهان بی وی و صلحی سره نی

همچو دزدان بکتف بسته و یکسر دارد

در دلی چون خور و کاخ خوره و مسخره نی

بخش دوم قطعات

شمارهٔ ۱ - فریاد من : فریاد من همیشه از این ایر کافر است

شمارهٔ ۲ - نازنین یار من : نازنین یار من بمستی دوش

شمارهٔ ۳ - بشنو حکایتی ز من : کور و کر و دراز و سطبر است و سرنگون

شمارهٔ ۴ - چون دزدان : کیست آن گرد شکم مردک رو به مانست

شمارهٔ ۵ - حجام زاده : حجام زاده کودک پیروز شد چنانک

شمارهٔ ۶ - قویدست در شکار : با دو شکار بست نظامی دل و هوس

شمارهٔ ۷ - حلالزادگی : چنان دو دست ببوسید مانی از تبویق

شمارهٔ ۸ - دست تقدیر : چو در انبان عمر وزید نهاد

شمارهٔ ۹ - خر خمخانه : خر خمخانه را جودان بماندست

شمارهٔ ۱۰ - داند که نهاد شاعران چیست : گویند مرا که از نظامی

شمارهٔ ۱۱ - گدای گداپیشه : گدای گداپیشه زاق و گنگ

شمارهٔ ۱۲ - بق بق بققو : دوش آن بت من بر فرستی ابلیقی

شمارهٔ ۱۳ - نان و جامه : عمری بخدمت تو بدادم بطبع دل

شمارهٔ ۱۴ - گیتی چو باغ کرد : صمصامک از هجایم در شهر کاغ کرد

شمارهٔ ۱۵ - اشرف ابریشمی : اشرف ابریشمی طریق منی کرد

شمارهٔ ۱۶ - دوش تدبیر کردم : دوش من یا ایر خود تدبیر کردم تا بروز

شمارهٔ ۱۷ - دیوان رشیدالدین : هرکه دیوان رشیدالدین را از پس آن

شمارهٔ ۱۸ - سالار لولیان : سالار لولیان را گفتم برای خرد

شمارهٔ ۱۹ - بد دل و بد طلعت و بد روی و بد دیدار : ای کل رواسک کند و سرسر خار

شمارهٔ ۲۰ - عمر عاشق : عمر عاشق از آن . . . ون نور دین پرداز

شمارهٔ ۲۱ - یاد داری : یاد داری آنچه با . . . ون تو کردستم

شمارهٔ ۲۲ - جامه نیلی : خمخانه را حلال بگفتن بود محال

شمارهٔ ۲۳ - خر خمخانه : بر درگه شاهنشه صد صاحب بارند

شمارهٔ ۲۴ - شعر دلفروزین : به آزمایش اگر کوزه ای پر آب کنم

شمارهٔ ۱ - فریاد من

فریاد من همیشه از این ایر کافر است

ایر است و با عذاب است و سنگر است

وصفش ترا بگویم اگر خورده نیستی

ور خورده ای صفات وی از منت باور است

شمارهٔ ۲ - نازنین یار من

نازنین یار من بمستی دوش

ایر بسیار خورده نوشش باد

خوش شبی بود و دوش یار مرا

همه شبها چنانکه دوشش باد

شمارهٔ ۳ - بشنو حکایتی ز من

کور و کر و دراز و سطبر است و سرنگون

سرگرد و بن قوی و سیه پوش و احمر است

 طناز و پر هراس و چو پستانست در لباس

کناس و دیر آس و میانش رگ آور است

نامش قضیب و خوره و کالم بدان و ایر

 نیمور و بوالعمیر است کنده چو کندر است

اندر شود به . . . ونها این ایر دزد وار

. . . ایه چو دیده بانی استاده بر درست

چون . . . ایه طاق طاق کند . . . ایه چاک چاک

در بسترم تو گوئی میدان نو درست

من دوش خفته بودم در بستر از قضا

گفتم بلای در کشاده در اندرست

در اوفتاد بدین بوالعمیر من

گوئی که سختیش چو یکی پای استرست

گفتا غلام خواهم چون ماه کنده ای

ورنه بدرم آنچه لحافست و چادرست

چو طاقتم نماند برون آمدم بدر

دیدم یکی غلام که گوئی صنوبرست

مست از نبید منکر و گم کرده راه خویش

موی زنخ درشت تو گوئی که کنگر است

برتافتم ازو رخ و گفتا که ای حکیم

خواهی تو میهمانی کو مست چون خرست

گفتم چرا نخواهم برخیز و اندر آی

کامشب ترا کتاب زمانست و شاعرست

من چون یکی دو . . . ادم ووار خود بخواب بود

آنجا ببوفتاد که گوئی نه جانور است

من دست پیش بردم و بگشاده بند او

تا . . . دلش سخت فربه یا سخت لاغر است

دیدم برهنه . . . ونی سرخ و سفید و گرد

. . . ونی نبود . . . ون که یکی باغ بی درست

بسیار بوسه دادم و پس برنهادمش

گفتم به . . . ون فراخی خلقیت چاکر است

آ . . . دو . . . رد کردم و آگاهیش نبود

گوئی که مست خفته بنزدیک مادر است

بگرفتم و فشردم اندر میان پاش

گفتمش آرزوی . . . ون تو امشب مزور است

خوش خسب و دیر خیز و مترس از بلای ایر

کت باک نیست گر همه گر ز سکندر است

بشنو حکایتی ز من از وصف ایر من

کز ایرهای سخت همین عنبرتر است

شمارهٔ ۴ - چون دزدان

کیست آن گرد شکم مردک رو به مانست

دره در روی کشیده بشکم در دره نی

بی خبر باشد و بی آگهی از صلح و ز جنگ

هیچ جنگی بجهان بی وی و صلحی سره نی

همچو دزدان بکتف بسته و یکسر دارد

در دلی چون خور و کاخ خوره و مسخره نی

شمارهٔ ۵ - حجام زاده

حجام زاده کودک پیروز شد چنانک

این را کریم بندیم آن را رها کنیم

بیرون شد از دو گوش وی آواز مادرش

با طبل و میش که هان کارها کنیم

شمارهٔ ۶ - قویدست در شکار

با دو شکار بست نظامی دل و هوس

فتراک او نه بیند بی صید هیچ کس

گشته است بر شکار چنان دست او قوی

کز کوه خود همی برباید همی مگس

شمارهٔ ۷ - حلالزادگی

چنان دو دست ببوسید مانی از تبویق

که پیش بند تو ابلیس بند سست کند

حرامزادگی و نادرستی پدرت

حلال زادگی تو همی درست کند

شمارهٔ ۸ - دست تقدیر

چو در انبان عمر وزید نهاد

دست تقدیر گندم و جو من

تو ملامت مکن کزین سبب است

گرد این خاکدان دوادو من

شمارهٔ ۹ - خر خمخانه

خر خمخانه را جودان بماندست

وگر ماندست جو کو تا بخاید

بسنگ هجو من دندان شکستست

که بی بیطار بیخش برنیاید

سرش از سهمناکی شد بانسان

که جز پالیزبانان را نشاید

بجز آکنده و آخر نباشد

در آن محفل که او شعری سراید

همان نشخوار چندین ساله باشد

کسی را کز نکوهد با ستاید

بهجو و مدح پیوندی ندارم

ز فیری و شهیقی میداراید

گهی خر کره میرش همی . . . او

چو میر مرد و پیرک شد که . . . اید

خریدم خانه آخر برآورد

به دربان تا به دروازه نیاید

شمارهٔ ۱۰ - داند که نهاد شاعران چیست

گویند مرا که از نظامی

چون صله نداد باز خوه شعر

گفتم نخوهم که گفت خواهم

اندر ره او هزار ده شعر

شاه سخنست و مقبل دین

شاهی که ورا بود سپه شعر

یک بیت ز یک قصیده وی

معنی دارد فزون ز ده شعر

هر بیت ز شعر آن شه بیت

هر شعر ز شعر اوست شه شعر

داند که نهاد شاعران چیست

گر نیکو شعر و گه تبه شعر

بی هیچ طمع کسی نگوید

در هیچکس از پس سفه شعر

چون رسم چنین بود بهرحال

دندان بکند ز من تبه شعر

فرش صله باز گستراند

چون کرده بوم بدو تبه شعر

یکرو صله یافتستی از من

دیگر بستان و باز خوه شعر

منشی ستد و هجا سرائی

آه ار گوئی هزار ده شعر

ای خسرو نظم را چو دستور

گوئی که تو شاهی و سپه شعر

پس چون بهجا زبان گشادی

ناگفته مرا هنوز ده شعر

دانگیم نداده ای اگر چه

نیکو شعرم نیم تبه شعر

مغز است خرد بجای میدار

دیگر برم از سر سفه شعر

گر همت خود سفید کاری

دانم که ترا کند سیه شعر

دانی که به حضرت سمرقند

بردم بر شه وزیر شه شعر

در اثمد تو چو باز کردم

شاید که کند مرا تبه شعر

یکشعر بس آن کتانه دق را

کاشراف بود در آن دو نه شعر

وز منت آن بدیهه رستم

با دار مکن دگر شه شعر

بر تو صلت از خرد بمانم

گر در تو نخواهم از سفه شعر

گیرم که تو مرد نیک شعری

من در حق تو شدم تبه شعر

منت چو نهی بمن برار چه

بردی بر شه وزیر شه شعر

نزدیک وزیر شه چه از تو

آرند یکی و دو و ده شعر

یحذانک نیابی ار توانی

گر خوانی بر همه سپه شعر

آن شعر که گفتمت بمن ده

کانداختنی نیم ره شعر

وآنرا که تو شعر گفته ای پر

گر صله نداد باز خوه شعر

شمارهٔ ۱۱ - گدای گداپیشه

گدای گداپیشه زاق و گنگ

که دست تو شل باد و پای تو لنگ

تو گر باز گشتی نه شادان بغم

دژم چهره بارکش گشت تنگ

بسا تنگدستا که بردند ازو

صلتهای فاخر بخروار و تنگ

ز بخت بد تست بر بخت او

چو با بخت خود سر نه با او بجنگ

کف مهتران چون ترازو بود

بیکتا پلاسیم و یک پله سنگ

نصیب تو سنگ آمد از بهر آن

که با فضل بودی و بی صبر و سنگ

شدت راست از پیش او چار چیز

کزان چار چیزت بود عار و ننگ

بزر بر خراج و به خانه حق

بسر برد یوس و به . . . ون در پشنگ

شمارهٔ ۱۲ - بق بق بققو

دوش آن بت من بر فرستی ابلیقی

آمد بر من با دهنی فندقیقی

شوخ شغبی شیوه گری شهره نگاری

کز نور رخش برده فلک رونقیقی

گفتم که کجا بودی ای یار دلارام

کردی ت فراموش مرا مطلقیقی

اکنون چو رسیدی کله از سر نه پیش آی

تا با تو خورم چند می مروقیقی

بنشست و نخوردیم بسی باده دمادم

چون خسرو و شیرین چو یکی زورقیقی

مستک شد و افتاد و سر آورد سویخواب

پیدا شد ازو گنبد سیمین بحقیقی

من نیز برون کردم چیزیکه نیارد

خفتن ز نهیبش ملک دور ققیقی

در خیمه او بردم زینگونه علم را

او نیز امان خواست همی صبح حقیقی

کز بس بجنباندم از بس زدنم شد

حوضی که درو مرغ زند وق وققیقی

این شعر بدان وزن وقوافیست که گفتم

وقا و ققا وق و ققا و ق و ققیقی

اینست جواب غزل خواجه سنائی

بق بق بققو بق بققو بق بققیقی

شمارهٔ ۱۳ - نان و جامه

عمری بخدمت تو بدادم بطبع دل

از خدمتت نگشتم چون زن زایر سیر

چون ایر گشته ای ای بحق بنده سست رای

ایر سحاب اگر چه شود می بپای دیر

بی نان و جامه ایر کند خدمت ای پسر

فرمان و نان و جامه اگر هست نیست ایر

شمارهٔ ۱۴ - گیتی چو باغ کرد

صمصامک از هجایم در شهر کاغ کرد

گوئی که ارسکوره . . . هی خورده راغ کرد

مالیخ کاس پخته به اندر دماغ خورد

زان کاج بار خود را گنده دماغ کرد

اندر پلاس گوشه صیاد ساده گیر

روئی چو مرغ مرده و گردن چو زاغ کرد

از کاخ خوردن آنیگ بیحمیت جهود

بی دوک پنبه کردن خود را بداغ کرد

از چشم ساده گوشه پالیزبان شبی

صمصام را به . . . ار و دگر روز لاغ کرد

چون ساره ای نیافت میجنبید آتشین

آمد پنیره بار و همه ساره کاغ کرد

صدر بزرگوار چو آن ظلم او بدید

زن را بگوشه . . . اد و دلش با فراغ کرد

صدر جهانیان که جهان را زشعر غم

ران عدوش را چو سر کره داغ کرد

با او چراغ دولت خصمش نداد نور

کان خام پوستین بلب اندر چراغ کرد

بادا با کله خر کله عدوش

اندر میان باغ که گیتی چو باغ کرد

شمارهٔ ۱۵ - اشرف ابریشمی

اشرف ابریشمی طریق منی کرد

بر خود باریک تر ز تار بریشم

او کمر بخل بست و سخت براندود

باب مروت بقیر و شلم و سریشم

شمارهٔ ۱۶ - دوش تدبیر کردم

دوش من یا ایر خود تدبیر کردم تا بروز

کاینهمه بدریده های خلقرا چندین بدوز

گفت خاموش ای خر و بندیش ای ناهل پیش

مرد خواهی تابگاه حشر جون خرمی سپوز

گفتم آمد ماه روزه چون کنم تدبیر چیست

ای بسا شلغم گزر قد بر نشسته بر دو کوز

گفت لابد روزه را حرمت بباید داشتن

خویشتن را یکرهه در آتش دوزخ مسوز

روز باشد تیز میکن . . . لق میزن تا بشب

چون شب آمد . . . ادن . . . ونی همی کن تا به روز

شمارهٔ ۱۷ - دیوان رشیدالدین

هرکه دیوان رشیدالدین را از پس آن

وصف منهاج نظر میکند از آن طیر است

اوست در خیمه این پیر کبیری کبود

هنری شاهی کز هر هنری صد ایر است

هر چه در گیتی مرد سخنست الاوی

زن باریش کله گویم دانم غیر است

اهل خوارزم شناسند ز دور و نزدیک

که منم لیکن او برد قسکیر است

شمارهٔ ۱۸ - سالار لولیان

سالار لولیان را گفتم برای خرد

از میخ هجو من خر خمخانه را بدرد

گفتا که میخ هجو تو . . . ون خوار آنخرست

. . . ون ما چی خاردان بره کش حرب فشرد

خر فرد بود میره با سهل دیلمی

ورنه به . . . ون خر که باندازه داشت فرد

شمارهٔ ۱۹ - بد دل و بد طلعت و بد روی و بد دیدار

ای کل رواسک کند و سرسر خار

دیو با دیدار تو چو لعبت فرخار

کنگی گنده دهان و گنده ریش و کور

بد دل و بد طلعت و بد روی و بد دیدار

دیگهای مایه تو پر غدد و کرم

وقیهای روغن تو پر گهین و هار

بر کران ریش تو و اندر میان . . . ون

یله یله هار بینی سله سله مار

شمارهٔ ۲۰ - عمر عاشق

عمر عاشق از آن . . . ون نور دین پرداز

کرد غر آخته بیرون که منم جولاهه

هم کنون بینی کش میر حواله . . . اید

گوید ای غرزن برکش غله نه ماهه

ورنه در . . . ون زنت از نی تا ایر حمار

بسر حمدان صد باره کنم ده راهه

شمارهٔ ۲۱ - یاد داری

یاد داری آنچه با . . . ون تو کردستم

خانه دهقان سید عبد سید بار

وآنچه بر دکان دادیم از او ستاند

وآنچه در پیشت فرو خواند از هجا اشعار

سر بزی کن سربزی کن گنگ کل کور

وین نجاست از میان شاعران بردار

بیش با ما در میامیز ای طریق شعر

ای شعار شاعران را از تو شین و عار

امتحانی را که کردی ما توانستیم

گفتن از ذوق درست یا غلط پندار

امتحان ما ز طبع شعر تو شعریست

کو ردیف لعل دارد عذب و خوش گفتار

شمارهٔ ۲۲ - جامه نیلی

خمخانه را حلال بگفتن بود محال

کان بست ریش لاشه خر بی جل و جوال

هست از سفال جامه نیلی برآمده

اندر سفال جامه نیلی بود حلال

شمارهٔ ۲۳ - خر خمخانه

بر درگه شاهنشه صد صاحب بارند

با ثروت قارون همه و قوت قارن

از سر خر خمخانه کسی چونکه نگفست

خوب از چه قبل گوید دهقان مکارن

سردست بسی گر که بنوبت گه خاقان

نظارگئی گوید قارن گه قارن

شمارهٔ ۲۴ - شعر دلفروزین

به آزمایش اگر کوزه ای پر آب کنم

صدا ثنای تو آید ز جوف کوزه من

اگر خلافی رفته است ازین سخن ما را

بباد رفته ثواب نماز و روزه من

بشعر عذب دلفروز من نگر منگر

بریش و سبیلت پتفوز و رنگ موزه من

بهانه جستم در شعر موزه قافیه کرد

بدین بهانه فرست آن بهای موزه من

بخر سپوزی از این قاضیت فرو جستم

نه . . . ون دشمن تو بوق خر سپوزه من

رباعیات

شمارهٔ ۱ : ای دزد هجا و مدح دیوان پدر

شمارهٔ ۲ : ای خم شکسته بر سر چاه کمیز

شمارهٔ ۳ : آنگه که بدی نبود رخ مه را خویش

شمارهٔ ۴ : تر ساز هجای تو تبرا نکنم

شمارهٔ ۵ : خمخانه سریست کوزه دار سرخم

شمارهٔ ۶ : ای رشته حکمت تو سر گم گشته

شمارهٔ ۷ : یارب گل دینم از پژمردن

شمارهٔ ۸ : شد کاخ شهنشاه مکان عیسی

شمارهٔ ۹ : ایشاه محمد سیر یوسف وش

شمارهٔ ۱۰ : ایشاه دل خصم تو دارد سوزن

شمارهٔ ۱۱ : تا گشت پدید نصر جانرا دشمن

شمارهٔ ۱۲ : طوطی بپرید از قفس بلخ به مرو

شمارهٔ ۱۳ : برداشت سپهر پرده شرم از روی

شمارهٔ ۱۴ : ایشاه نظر بشاه گردون کردی

شمارهٔ ۱۵ : ایشاه بیک نظر که اکنون کردی

شمارهٔ ۱۶ : ای صدر جوانبخت ز بس غم خوردن

شمارهٔ ۱۷ : ای از گل مکرمت سرشت تن تو

شمارهٔ ۱۸ : دیگ سیه انداخته از گوشه بام

شمارهٔ ۱۹ : ای یافته دین ذوالجلال از تو ضیا

شمارهٔ ۲۰ : صاحب که ضیای عدل از ما نوزید

شمارهٔ ۲۱ : ای مامک توئی چاره بی چارگیم

شمارهٔ ۲۲ : با دشمنت از بهر صلاح تن تو

شمارهٔ ۲۳ : یکدسته گلی دارم و عشقی در تاخت

شمارهٔ ۲۴ : گردون چو طپانچه کاه رخسار منست

شمارهٔ ۲۵ : بر درج عقیق سیم خندید لبم

شمارهٔ ۲۶ : باید ببرم دوست چو خون در رگ و پوست

شمارهٔ ۲۷ : گر دشمنی ای نگار و گر با من دوست

شمارهٔ ۲۸ : از خنده مغاله چون فتد در رخ یار

شمارهٔ ۲۹ : غازی بکمند زلف شهریرا بست

شمارهٔ ۳۰ : اندر پیت ای دو دیده مستی رندند

شمارهٔ ۳۱ : چون فاختگان طوق برآوردی زود

شمارهٔ ۳۲ : عشق رخ سو کمانک نیم پلاس

شمارهٔ ۳۳ : ای قد من از عشق تو چون قدرین داس

شمارهٔ ۳۴ : با مردم رند ایدل و جان لوند

شمارهٔ ۳۵ : دل بستدم از کفشگری روی چو ماه

شمارهٔ ۳۶ : خَلُّخی به غمِ خَلُّخ و اندیشهٔ غُز

شمارهٔ ۳۷ : بز دنبه ندارد اندرین نیست شکی

شمارهٔ ۳۸ : خر سر سر تو سزای زخم تبر است

شمارهٔ ۳۹ : ای یار تبیره زن بایسته چو جان

شمارهٔ ۴۰ : گازُر بچه‌ای به روی رَخشان خورشید

شمارهٔ ۴۱ : درزی بچه در رنگ رزی آویزد

شمارهٔ ۴۲ : ای نیم حلالزاده نیم خشوک

شمارهٔ ۴۳ : ای هجو مهی بار بداد برد خسوک

شمارهٔ ۴۴ : بو نصر طبیب اگر دهی خمرا زود

شمارهٔ ۴۵ : هم خانه سرست و سوزنی خر بنده

شمارهٔ ۴۶ : در هجو من ای قوامی فرزانه

شمارهٔ ۴۷ : محمود جمال دین که با دوشمن و دوست

شمارهٔ ۴۸ : ایشاه جهاندار، جهاندار نژاد

شمارهٔ ۴۹ : ای حضرت تو شده پر از آب از تو

شمارهٔ ۵۰ : ای همچو محمد و حسن با تمیز

شمارهٔ ۵۱ : همت مکن ای نظامی پست بلند

شمارهٔ ۵۲ : ای واعجبی سدیدک فلسفه گوی

شمارهٔ ۵۳ : بر شاعر تاز زیر خسب حین روب

شمارهٔ ۵۴ : چون ماده خران شلف موبدبگری

شمارهٔ ۵۵ : ای از خر دجال بسی یافته بهر

شمارهٔ ۵۶ : روحی بجز مرثیه گوی من شد

شمارهٔ ۱

ای دزد هجا و مدح دیوان پدر

گوئی که شدم سوار میدان پدر

من رستم شعرم و تو سهراب منی

از خنجر من جان نبری جان پدر

شمارهٔ ۲

ای خم شکسته بر سر چاه کمیز

با سوزن سوفار درشت سر تیز

مستیز که با او نه برآید بستیز

نی تو نه چو تو هزار زنار آویز

شمارهٔ ۳

آنگه که بدی نبود رخ مه را خویش

جستن ز تو من نیافتم بهره خویش

اکنون آئی که گشت . . . ونت درویش

چون گردن پیر گاو گردنکش ریش

شمارهٔ ۴

تر ساز هجای تو تبرا نکنم

تا روز ترا چون شب یلدا نکنم

سر چون سم خر مباد حمدان مرا

گر پای زنت را چو چلیپا نکنم

شمارهٔ ۵

خمخانه سریست کوزه دار سرخم

بسته است جلاجل جلالی بردم

هرچند خر منست از سر تا سم

صد شکر کنم گر کنمش روزی گم

شمارهٔ ۶

ای رشته حکمت تو سر گم گشته

در خانه جهل آمده در گم گشته

از خانه بدر میای تا درناید

آواز منادیان خر گم گشته

شمارهٔ ۷

یارب گل دینم از پژمردن

در عصمت خود دار گه جان بردن

در دل دارم میوه دل پروردن

ایمن کنم از خزان کافر مردن

شمارهٔ ۸

شد کاخ شهنشاه مکان عیسی

شد غرق عدوی شه چو خصم موسی

شد مملکت شاه سلیمان معنی

از خصم چو نامه گناه یحیی

شمارهٔ ۹

ایشاه محمد سیر یوسف وش

داود شجاعت سلیمان مفرش

موسی و خلیل اندر آب و آتش

الیاس و خضروار بزی خرم و خوش

شمارهٔ ۱۰

ایشاه دل خصم تو دارد سوزن

خیاط غمست و میگذارد سوزن

از خون سرشته رشته کردست و تعب

از سینه بدیده می برآرد سوزن

شمارهٔ ۱۱

تا گشت پدید نصر جانرا دشمن

ناآمده بر سپاهش از خصم شکن

بردند و بدست مرگ دادند نفس

احسنت زهی سپه نه مردند و نه زن

شمارهٔ ۱۲

طوطی بپرید از قفس بلخ به مرو

چون دید به جای نیشکر نیزهٔ غرو

چون بلبل بر گل به گل و سرو به سرو

واکنون به خس اندر آورد سر چو تذرو

شمارهٔ ۱۳

برداشت سپهر پرده شرم از روی

بازیچه خود فکند یکباره بکوی

افعال سپهر بیوفای کین جوی

میدان و مگوی باز میدان مگوی

شمارهٔ ۱۴

ایشاه نظر بشاه گردون کردی

کافاق بتیغ صبح گلگون کردی

شمس الملکی مسلم اکنون کردی

کز ملک بتیغ سایه بیرون کردی

شمارهٔ ۱۵

ایشاه بیک نظر که اکنون کردی

اقبال سپاه خلخ افزون کردی

تاج سر کیقباد و کیخسرو را

نعل سم اسب آل ساعون کردی

شمارهٔ ۱۶

ای صدر جوانبخت ز بس غم خوردن

بی برگ شدم بار گران بر گردن

نه توشه زیستن نه برگ مردن

بی برگم و بی مرگ چه دانم کردن

شمارهٔ ۱۷

ای از گل مکرمت سرشت تن تو

شد خربره اهل تیغ چون دشمن تو

خون ریختن خربره در گردن تو

لیکن دیت خربره در گردن تو

شمارهٔ ۱۸

دیگ سیه انداخته از گوشه بام

رسمیست بسورها ز چشم بدعام

انداخت بسور صاحب از نام امام

چون دیگ سیاه لعبتی سیم اندام

شمارهٔ ۱۹

ای یافته دین ذوالجلال از تو ضیا

وز تو کرم طبیعی و صدق و صفا

غایب مکن ایدوست که از نظم ثنا

غایب نشدست هیچ حرفی بخطا

شمارهٔ ۲۰

صاحب که ضیای عدل از ما نوزید

آهو بره شیر ژیان شیر مزید

روباه غرور دهر نزدیک رسید

چون گربه بلیسیدش و چون سگ بگزید

شمارهٔ ۲۱

ای مامک توئی چاره بی چارگیم

از تو صله خواستن بود یارگیم

گیرم ندهی جامگی و بارگیم

آخر ندهی سیم غلامبارگیم

شمارهٔ ۲۲

با دشمنت از بهر صلاح تن تو

سازم بمجاز خویشتن دشمن تو

دانی صنما که خار در دیده خویش

به زان دارم که خاک در دامن تو

شمارهٔ ۲۳

یکدسته گلی دارم و عشقی در تاخت

یک بوسه بدان زود بمن باز انداخت

گوئی بت من درد دل من بشناخت

از بهر دلم گل آبگینی برساخت

شمارهٔ ۲۴

گردون چو طپانچه کاه رخسار منست

سیاره سرشک چشم خونبار منست

از روی سرشک تا غمت یار منست

گردون و ستاره ساختن کار منست

شمارهٔ ۲۵

بر درج عقیق سیم خندید لبم

چون دست و دل ترا پسندید لبم

بر دست و لب تو سودها دید لبم

یکبوسه بصد طپانچه بخرید لبم

شمارهٔ ۲۶

باید ببرم دوست چو خون در رگ و پوست

دوری ز بر دوست گزیدن نه نکوست

از دوست مرا مراد نزدیکی اوست

چه دشمن اگر دور خوهد بود چه دوست

شمارهٔ ۲۷

گر دشمنی ای نگار و گر با من دوست

پیوسته نه ای چو با تو من در یک پوست

گر بوسه دهی و گر طپانچه زنیم

چون دست و لب تو در میانه است نکوست

شمارهٔ ۲۸

از خنده مغاله چون فتد در رخ یار

از گریه کنم سرشک چون کور قطار

از خنده یار و گریه من ناچار

لوری بمغاله افتد آخر یکبار

شمارهٔ ۲۹

غازی بکمند زلف شهریرا بست

آنگه بسنان غمزه خلقی را خست

دیوانه دلی دارم شوریده و مست

کان خسته و بسته دید و در غاری جست

شمارهٔ ۳۰

اندر پیت ای دو دیده مستی رندند

هر پاکی را بتهمتی بربندند

جانا مکن از حرمت این ریش سفید

کاری که بران خط سیاهت بندند

شمارهٔ ۳۱

چون فاختگان طوق برآوردی زود

طوقی که هزار بار ز اول بربود

رویت علم حسن بعالم بنمود

خوش بوده ای و خوشی و خوش خواهی بود

شمارهٔ ۳۲

عشق رخ سو کمانک نیم پلاس

برکرد دل پلاس پوشان وسواس

دارد ز پی نیم پلاسش نسناس

ابدال کلیسیای ترسایان پاس

شمارهٔ ۳۳

ای قد من از عشق تو چون قدرین داس

وز خون جگر دو دیده چون پر خون طاس

یاقوت زر ارم بدرینم پلاس

از بهر تو و تو خود مدان و مشناس

شمارهٔ ۳۴

با مردم رند ایدل و جان لوند

خوردی ببرادری فراوان سوگند

کمتر گر ازین برادران ای فرزند

گر یوسف یعقوب نیم آخر چند

شمارهٔ ۳۵

دل بستدم از کفشگری روی چو ماه

چون نجم کله دوز ز من شد دلخواه

آن نجم ازین ماه به آمد صد بار

چونانکه سر از پای و چو از کفش کلاه

شمارهٔ ۳۶

خَلُّخی به غمِ خَلُّخ و اندیشهٔ غُز

با رغم سو کمان و اندیشهٔ بز

داریم بزی و سوکمانی که به جز

این را نتوان خواند شکر آن را تُز

شمارهٔ ۳۷

بز دنبه ندارد اندرین نیست شکی

دارد بز من دو دنبه و شاخ یکی

ما دنبه اش را قباله بستیم و جکی

شاخ بز من به . . . ون هر بی نمکی

شمارهٔ ۳۸

خر سر سر تو سزای زخم تبر است

وز روی قیاس کرد گوئی دگر است

لیکن بمیان هر دو فرق اینقدر است

کاینجا ملحد بزیر و آنجا زبر است

شمارهٔ ۳۹

ای یار تبیره زن بایسته چو جان

وی همچو تبیره چست و باریک میان

دو رخ چو تبیره دارم ایجان جهان

یکچند بر اینم زن و یکچند بر آن

شمارهٔ ۴۰

گازُر بچه‌ای به روی رَخشان خورشید

دو چشم من آب گیر دارد جاوید

زیرا که به آب است و به خورشید امید

مر گازر را تا بشود جامه سپید

شمارهٔ ۴۱

درزی بچه در رنگ رزی آویزد

تا نام سپید کاریش برخیزد

آوخ چه بلا و رستخیز انگیزد

کان یار سپید کار رنگ آمیزد

شمارهٔ ۴۲

ای نیم حلالزاده نیم خشوک

چون کعب کژی اسب تو حک هر لولوک

با تو بقمار بر نیایم بحدوک

بر تو بر من سر بسر توک بتوک

شمارهٔ ۴۳

ای هجو مهی بار بداد برد خسوک

بر چو ماری و چو ماهی همه سوک

شست طلب ترا شکستم حم و لوک

جای تو در آب تیره باد و گل سوک

شمارهٔ ۴۴

بو نصر طبیب اگر دهی خمرا زود

گردد ز تو مریم و مسیحا خشنود

بفرست شراب تلخ بل تلخی از آنک

تا سال دگر رنج نخواهمت نمود

شمارهٔ ۴۵

هم خانه سرست و سوزنی خر بنده

هست از خر و خر بنده جهان پرخنده

امشب یکتا کردم و فردا من و خر

کاه و جو هجو و آخر آگنده

شمارهٔ ۴۶

در هجو من ای قوامی فرزانه

گر ماز شدی تا بسر خمخانه

من سوزنیم گنگ و نر و دیوانه

بندم و تیر هر دو از یکنانه

شمارهٔ ۴۷

محمود جمال دین که با دوشمن و دوست

بر وعده تو خلاف را ناید پوست

آن وعده گندم تو امروز ایدوست

احسان کن و چون وعده برون آی زپوست

شمارهٔ ۴۸

ایشاه جهاندار، جهاندار نژاد

مرملک ترا ز خاک نصرت بنیاد

عالم چو ز آب دولتت شد آباد

شد دولت ملک ملک ناصر برباد

شمارهٔ ۴۹

ای حضرت تو شده پر از آب از تو

جامع شده تا نبرد محراب از تو

چیزی که پدید شد درین باب از تو

پذرفته کناد ایزد وهاب از تو

شمارهٔ ۵۰

ای همچو محمد و حسن با تمیز

فرزند حسن را چو پدر دار عزیز

تا او پسر خویش بنام تو کند

او را چو محمد و حسن دارد نیز

شمارهٔ ۵۱

همت مکن ای نظامی پست بلند

بر طاق زراندود خود از خیره مخند

گل چنبر موسی مامیست ای کل رند

کز کردن تو رهاند و بر اسب افکند

شمارهٔ ۵۲

ای واعجبی سدیدک فلسفه گوی

چون گربه صندل آمد از خانه بکوی

بر تیزگه تاز نهادم دم و روی

یعنی که بتیز فرق کن مو از موی

شمارهٔ ۵۳

بر شاعر تاز زیر خسب حین روب

لت کوب خوهم کرد برآرم آشوب

خیزد بمیانجی از میان پایم چوب

کاین کوفته مرا بمن بخش و مکوب

شمارهٔ ۵۴

چون ماده خران شلف موبدبگری

میرفت و پسر داشت خبر زان معنی

دست پدرش بریده و طاقت نه

تا باز کشیدی آن حلب را رز پی

شمارهٔ ۵۵

ای از خر دجال بسی یافته بهر

یک گوش بر دست او و یک گوش بنهر

خر زهره و هم بحنه تا از تو بقهر

خرمهره جدا کنم چو خر زهره ز زهر

شمارهٔ ۵۶

روحی بجز مرثیه گوی من شد

بگریست بر آنکه جان من از تن شد

...

... ن شد

هزلیات

قصاید

بخش دوم قصاید

غزلیات

مسمطات

قطعات

بخش دوم قطعات

رباعیات

دیوان اشعار

قصاید

غزلیات

مسمطات

قطعات

رباعیات

هزلیات

سوزنی سمرقندی

دیوان اشعار