معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ سلطان ولد

بهاءالدین محمد بن جلال‌الدین محمد بن بهاءالدین محمد معروف به سلطان وَلَد و متخلص به ولد (۲۵ ربیع‌الثانی ۶۲۳ ق. حدود ۶۰۵ ش. لارنده - ۷۱۲ ق. ۶۹۱ ش. قونیه) فرزند بزرگ جلال‌الدین مولوی - شاعر و عارف نامدار ایرانی پارسی گوی - و جانشین و خلیفهٔ او در طریقه مولویه است. از آثار او مثنوی «ولدی» یا «ولدنامه» از روی نسخهٔ آماده شده به کوشش خانمها نجما جبرئیل موسوی و نیلوفر غلامی قابل دریافت از وبگاه تصوف ایرانی به گنجور اضافه شده است.

ولدنامه

بخش ۱ - بنام خداوند بخشایشگر مهربان : سبب انشای مثنوی ولدی در بیان اسرار احدی آن بود که ...

بخش ۲ - بسمه تعالی شأنه : در بیان آنکه حق تعالی از همه مخلوقات و موجودات ظاه ...

بخش ۳ - بسم الله الرحمن الرحیم : ابتدا میکنم بنام خدا

بخش ۴ - در بیان آنکه ظاهر آدم محسوس است و مجسم، مقامش هم لایق او باشد محسوس و مجسم و روح را که معنوی است و بیچون مقامش هم معنوی و بیچون باشد. آسمان و زمین خانۀ اجسام است و عالم بیچون که اصل هستیهاست مقام ارواح است پس این عالم آخر باشد و عالم آخرت سرا از آن جهت پیغامبر علیه السلام جسم را مرکب خواند که نفسک مطیتک فارفق بها پس عیسی علیه السلام بر این صورت نرفته باشد بر آسمانی رفته باشد که آن بر این حاکم است و آن آسمان انوار و صفات خداست. و در تقریر آنکه شرط است دوبار زائیدن آدمی را یکی از مادر و بار دیگر از تن و هستی خود. تن مثال بیضه است گوهر آدمی باید که در این بیضه مرغی شود از گرمی عشق و از تن بیرون آید و در جهان جاویدان جان که عالم لامکان است پران شود که اگر مرغ ایمان او از هستی او نزاید حکم سقط گرفته باشد از او کاری نیاید و ابداً محجوب ماند که و من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخرة اعمی.

بخش ۵ - در بیان آنکه حق تعالی خلق را از ظلمت آفرید و مراد از ظلمت آب و گل است که حیوانیست و بخواب وخور میزید نور خود را بر آن ظلمت نثار کرد که ان اللّه تعالی خلق الخلق فی ظلمة ثم رش علیهم من نوره و در تقریر آنکه حق تعالی چون آدمی را آفرید قابلیت آنش دادکه او را بشناسد پس از هر صفت بی پایان خود اندک اندک در او تعبیه کرد تا از این اندک آن بسیار و بینهایت را تواند فهم کردن چنانکه از مشتی گندم انباری را و از کوزۀ آب جوئی را اندکی بینائی داد شود که همه بینائی چه چیز است و همچنین شنوائی و دانائی و قدرت الی ما نهایه همچون عطاری که از انبارهای بسیار اندک در طبله‌ها کند و بدکان آورد همچون حنا و عود و شکر و غیر آن تا آن طبله‌ها انموذج انبارها باشد از این روی میفرماید که و مااوتیتم من العلم الا قلیلا مقصودش علم تنها نیست یعنی آنچنانکه از علم اندکی دادم از هر صفتی نیز اندک دادم تا ازاین اندک آن بی نهایت معلوم شود پس طبله‌های عطار صورت انبارهاش باشد که خلق آدم علی صورته

بخش ۶ - در بیان آنکه حق تعالی در نهاد هر کس خاصیتی نهاده است که به جز به جنس خود نیارامَد و اگر بیارامَد بنابر علتی باشد و آن خاصیت همچو موکلی است که شخص را به جنس خود می‌برد که ان الله تعالی ملکا یسوق الجنس الی الجنس و در تقریر آنکه جنس جنس آفریدن را سبب آن بود که چیزها به ضد ظاهر می‌شود که و بضدها تتبیّن الاشیاء دیگر آنکه کمال صنعت آنست که بر بد و نیک قادر باشد زیرا که اگر بر نیک توانا باشد و نتواند بد ساختن قادر تمام نباشد پس نسبت به خدا نیک و بد یکسان‌اند از آن ره که هر دو معرف کمال صنعت حق‌اند لیکن اگر از این نسبت قطع نظر کنی نیک و بد کی یکسان باشد. تقریری دیگر که بی‌این نسبت و تعلیل کشف شود که نیک و بد همه نیک است چون این تقریر را به صدق شنیده باشی و قبول کرده باشی به برکت این، حق تعالی بدانت نیز راه دهد

بخش ۷ - در بیان آنکه معانی چنانکه هست حق آنست که در زبان و عبارت نگنجد زیرا که سخن را سه مرتبه است یکی نثر و یکی نظم و یکی اندیشه که در اندرون روی می‌نماید آنچه در اندرون است عرصه‌اش عظیم با گشاد و واسع و بسیط است و چون در عبارت نثر می‌آید تنگ می‌گردد و چون در نظم می‌آید هم تنگ‌تر میشود و بالای این هر سه مرتبه عالم غیب است که فیض از آنجا در سینه می‌آید سعت و بسط آن بی‌حد و بی‌پایان است

بخش ۸ - در بیان آنکه حق تعالی دو دریا آفریده است یکی از نور و یکی از ظلمت و برزخ معنوی میان آن دو دریا کشیده است که آمیختن‌شان به همدیگر ممکن نیست همچون آب و روغن که در یک قندیل باشند و به هم نیامیزند مدد اهل تقوی و انبیاء و اولیاء و ملائکه از آن دریای نور است و مدد مشرکان و شیاطین و نفوسِ بدان از دریای ظلمت است که به هم چفسیده‌اند و نمی‌آمیزند که مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبغیان.

بخش ۹ - در بیان آنکه چنانکه آفتاب چراغ عالم است که خلق همدیگر را به واسطه‌ی آن می‌بینند و فرق می‌کنند میان بیگانه و خویش و زشت و خوب و سیاه و سفید حق تعالی آفتاب عقول و علوم و حقایق و دقایق است زیرا که بی‌نور حق هیچ اندیشه راست روی ننماید و میان دو سخن فرق نتوان کردن پس فرق کردن تو میان دو سخن شاهد است که حق را می‌بینی جهت اینکه بی‌دیدن حق تمیز ممکن نیست چنانکه بی‌دیدنِ آفتاب تمیز میان دو شخص ممکن نباشد

بخش ۱۰ - رجوع به تمامی آنکه سخن سه مرتبه دارد و خموشی بالای نطق است ولیکن نه هر خموشیی زیرا که جماد و حیوان و مردم جاهل سخن نمی‌گویند دلیل نکند که خموشی ایشان بهتر از نطق است

بخش ۱۱ - در بیان آنکه انبیاء و اولیاء یک نفس و یک نورند همه از یک خدای می‌گویند و بخشایش از او دارند از هستی خود رهیده‌اند جز ذکر و تعظیم خلق در ایشان چیزی نمانده است از ماسوی اللّه نیست شده‌اند و قایم به حق‌اند «فانی ز خود و به دوست باقی ----- این طرفه که نیستند و هستند»

بخش ۱۲ - شکر کردن موسی خدا را که دعاش قبول گشت و خضر را علیه السلام دریافت

بخش ۱۳ - جواب خضر موسی را علیه السلام که چون ملاقات من مقدور تو شد اکنون باز گرد و پیش امت خود رو که خیرا لزیارة لحظة

بخش ۱۴ - باز استغفار کردن موسی علیه السلام و قبول کردن توبۀ او را خضر علیه السلام

بخش ۱۵ - در بیان امر فرمودن حقتعالی فرشتگان را که آدم را سجود کنند که و اذقلنا للملائکة اسجدوا لادم فسجدوا الا ابلیس ابی و استکبر و کان من الکافرین و سجده کردن فرشتگان و اعراض ابلیس که من جز تو خدا را نمی‌پرستم و سجود نمیکنم و جواب حق تعالی ابلیس را که خداوندگار تو آنگاه باشم که امر مرا بشنوی و بجا کرده آری چنانکه عقل را آفریدم و امر کردم امر را بجا آورد و از آن ابا نکرد که ان الله لما خلق العقل قال له اقعد فقعد ثم قال له قم فقام ثم قال له اقبل فاقبل ثم قال له ادبر قادبر ثم قال له تکلم فتکلم ثم قال انصت فانصت ثم قال له انظر فنظر ثم قال له انصرف فانصرف ثم قال له افهم ففهم ثم قال له بعزتی و جلالی(و عظمتی) و کبریائی و استوائی علی عرشی ماخلقت خلقاً اکرم علی منک و لا احب الی منک بک اعرف و بک اعبد و بک اطاع و بک اعطی و ایاک اعتب لک الثواب و علیک العقاب.

بخش ۱۶ - استشهاد آوردن حکایت سلطان محمود که امیرانش از حسد می‌گفتند که چرا پیش سلطان، ایاز از ما مقرب‌تر باشد و دریافتن سلطان ضمیر ایشان و بشکستنِ گوهر شب‌افروزشان امتحان کردن و ناشکستن ایشان گوهر را و تحسین کردن پادشاه و عاقبت به دست ایاز رسیدن و شکستن ایاز آن گوهر شب‌افروز را

بخش ۱۷ - در بیان آنکه مراد از سلطان محمود خداست و از امیران عقلاء و علماء و حکماء و از ایاز انبیاء و اولیاء و از گوهر هستی ایشان

بخش ۱۸ - در بیان آنکه ملک‌الموت آیینه صافی است که هر کس روی خود در او می‌بیند اگر دیو است دیوش می‌بیند و اگر فرشته است فرشته الی مالانهایه

بخش ۱۹ - در بیان آنکه آدمی چنانکه زید چنان میرد؛ باز همچنان حشر شود. ذات او از آنچه هست نگردد و چیز دیگر نشود آنچنانکه دانه‌های گندم و جو و برنج و گاورس و غیرها من الحبوب را چون در زمین بیندازند و بکارند از زمین همان رویند و سر برآرند اگر گندم است گندم و اگر جو است جو. آدمیان نیز اگرچه به صورت یک رنگ‌اند و یک نقش لیکن در معنی متفاوت‌اند و مخالف؛ یکی امین است و یکی خائن یکی صالح است یکی طالح یکی مؤمن است و یکی کافر الی مالانهایه. چون بمیرند و در گور روند هر یکی چنانکه بود باز همچنان بر‌خیزد و حشر شود که یوم تبیض وجوه و تسود وجوه از این سبب می‌فرماید پیغامبر علیه السلام « کما تعیشون تموتون و کما تموتون تحشرون »

بخش ۲۰ - باز رجوع کردن به قصه حضرت موسی علیه السلام

بخش ۲۱ - در بیان آنکه چنانکه موسی علیه السلام با قوت نبوت و عظمت رسالت جویای خضر علیه السلام گشته بود مولانا قدسنا الله بسره العزیز با وجود چندین فضایل و خصال و مقامات و کرامات و انوار و اسرار که در دور و طور خود بی‌نظیر بود و مثل نداشت طالب شمس‌الدین تبریزی قدس اللّه سره العزیز گشته بود

بخش ۲۲ - رسیدن شمس الدین و مولانا به یکدیگر : نزد یزدان چو بود مولانا

بخش ۲۳ - حسد بردن مریدان مولانا بر شمس الدین : در شناعت درآمدند همه

بخش ۲۴ - در بیان آنکه انبیا و اولیا را اهل نفس و جسمانیان خصم اند زیرا غیر جنس اند که الضدان لایجتمعان

بخش ۲۵ - در بیان آنکه چون خدا خواهد که قومی را هلاک کند خصمان را در نظر ایشان خوار و بی‌مقدار و اندک نماید اگرچه بسیار و بی‌شمار باشند و یقللکم فی اعینهم لیقضی الله امراً کان مفعولا

بخش ۲۶ - رجوع کردن بقصه شمس الدین عظم الله ذکره : باز گردیم از این حدیث دراز

بخش ۲۷ - در بیان فرستادن مولانا قدسنا، الله بسره العزیز ولد را به رسالت سوی دمشق به طلب شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره

بخش ۲۸ - رجوع ولد به قونیه در رکاب شمس‌الدین : بازگشت از دمشق جانب روم

بخش ۲۹ - استغفار حسودان از کرده های خویش : وان جماعت که منکران بودند

بخش ۳۰ - باز گستاخی و حسد کردن مریدان بعد از آنکه توبه و استغفار کرده بودند

بخش ۳۱ - ناپدید شدن شمس الدین : ناگهان گ م شد از میان همه

بخش ۳۲ - دربیان آنکه شعر اولیاء همه تفسیر است و سرّ قرآن زیرا که ایشان از خود نیست گشته‌اند و به خدا قائم‌اند. حرکت و سکون ایشان از حق است که «قلب‌المؤمن بین اصبعین من اصابع الرّحمن تقلبه کیف یشاء». آلت محض‌اند در دست قدرت حق؛ جنبش آلت را عاقل به آلت اضافت نکند بخلاف شعر شعراء که از فکرت و خیالات خود گفته‌اند و از مبالغه‌های دروغ تراشیده و غرضشان از آن اظهار فضیلت و خودنمایی بوده است همچون آن بت‌پرست که بتی را که خود می‌تراشد معبود خود می‌کند که «اتعبدون ما تنحتون» شعرا شعر اولیا را که از ترک حرص و فنای نفس آمده است همچو شعر خود می‌پندارند؛ نمی‌دانند که در حقیقت فعل و قول ایشان از خالق است، مخلوق را در آن مدخل نیست. زیرا شعر ایشان خودنمایی نیست خدانمایی است مثال این دو شعر چنان باشد که باد چون از طرف گلشن آید بوی گل رساند و چون از گلخن آید بوی ناخوش آورد اگرچه باد یکی است اما به سبب گذرگاه مختلف بویش مختلف شود هر که‌را مشامی باشد فرق هر دو را داند که «المؤمن کیس ممیز» یکی که سیر خاید اگرچه مشک گوید به مشامها بوی سیر رسد و برعکس هرکه مشک خاید و لفظ سیر گوید بوی مشک آید

بخش ۳۳ - در بیان آنکه نظر عارف به خداست و نظر زاهد به عمل خود. زاهد گوید «من چه کنم؟» عارف گوید «تا حق چه کند؟» خود را فراموش کرده‌است بلکه خودی او نمانده‌است و مستهلک حق گشته که «هم العارف ربه و هم الزاهد نفسه»

بخش ۳۴ - استغراق مولانا قدسنا الله بسره العزیز در عشق شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره و بی‌قراری و شور و جوش نمودن بیش از آنچه اوّل داشت

بخش ۳۵ - رفتن مولانا بجانب شام در جستجوی شمس الدین : کرد آهنگ و رفت جانب شام

بخش ۳۶ - در بیان آنکه اگر چه مولانا قدسنا الله بسره العزیز شمس الدین تبریزی را عظم الله ذکره بصورت در دمشق نیافت بمعنی در خود یافت زیرا آن حال که شمس الدین را بود حضرتش را همان حاصل شد

بخش ۳۷ - برگشتن مولانا از دمشق بروم : کرد رجعت بروم باز آمد

بخش ۳۸ - رفتن مولانا باز بدمشق : چند سالی نشست و باز ز عشق

بخش ۳۹ - بازآمدن مولانا قدسنا الله بسره العزیز دویم بار بقونیه از طلب شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره

بخش ۴۰ - در تفسیر این آیت که انا عرضنا الامانة علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهولا

بخش ۴۱ - برگزیدن مولانا قدسناالله بسره العزیز بعد از شمس الدین تبریزی شیخ صلاح الدّین زرکوب قونوی را عظم الله ذکره

بخش ۴۲ - در بیان آنکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز چون بولد عنایت داشت پیوسته بتعظیم اولیاء ترغیبش دادی

بخش ۴۳ - در بیان آنکه چون اولیا را دیده باز شود نشانش آن باشد که صورت غیبی ببینند به چشم سر و آوازها شنوند به گوش سر چنانکه اهل جسم در خواب شهرها و باغ‌ها و مردم گوناگون می‌بینند، اولیاء نیز در بیداری خواب بینند همچو مریم که جبرئیل را بیدار به صورت جوانی دید و لوط علیه‌السلام فرشتگان را به صورت امردان و همچنان جمله به صور مختلفه مشاهده کردند

بخش ۴۴ - در بیان آنکه مرد خدا چون پیش از مرگ بمیرد که موتوا قبل ان تموتوا و او را هستی نماند قائم به حق باشد هرچه او گوید گفتهٔ حق باشد که اذا احببت عبداً کنت له سمعاً و بصراً و لساناً بی یسمع و بی یبصر و بی ینطق و بی یمشی الی آخره و در تفسیر این آیت که ما رمیت اذ رمیت ولکن الله رمی

بخش ۴۵ - در بیان آنکه آرام گرفتن مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز با شیخ صلاح الدّین زرکوب قدس اللّه روحه العزیز و از طلب شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره باز آمدن و فواید پر موائد بردن مریدان از صحبت هر دو و حسودی بعضی چنانکه در حق مولانا شمس الدین تبریزی داشتند و دشمنی آغاز کردن

بخش ۴۶ - در بیان آنکه حق تعالی عبادت و خدمت را بر بندگان جهت آن نهاد تا اندک اندک خداپرست شوند و از خودپرستی وارهند همچنانکه اطفال رضیع را مادران از هر طعامی به انگشت می‌چشانند تا بدان خو گیرند و عاقبت از شیر بریده شوند و قوتشان عوض شیر نان و گوشت و طعام‌های دیگر گردد دنیا و خوشی‌های آن همچون شیر است و طاعت حق و معرفت و حکمت همچون طعام. پس این پنج نماز را جهت آن نهادند که آهسته آهسته آدمی بدان خو کند و مستعد نماز دایم گردد که وَ فی صَلاتِهِمْ دائِمونَ. آنها که قیام و زندگی و قوتشان از این قوت است قایم باللّه اند هرگز نمیرند و آنها که در این پنج نماز ماندند و ذوق نماز دایم نیافتند و مستعد آن نشدند که آن طعام قوت ایشان شود زنده و قایم بشیر دنیا اند لاجرم بمیرند و فانی شوند

بخش ۴۷ - در بیان این حدیث که اشدالبلاء علی الانبیاء ثم علی الاولیاء الاقرب فالاقرب

بخش ۴۸ - در بیان آنکه هر که خدا را دانست از مرگ نترسد چون دید که بعد از مرگ حیاتی باقی دارد خوشتر و لذیذتر از حیات دنیا و در تفسیر این آیه لاقطعن ایدیکم و ارجلکم من خلاف و لاصلبنکم اجمعین

بخش ۴۹ - در تفسیر این آیه که الا ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لاهم یحزنون

بخش ۵۰ - در بیان آنکه اگر سرمعنی را چنانکه هست ولی خدابیان کند و بنماید آسمان و زمین نماند زیرا که جماداند حکم برف و یخ را دارند سر ولی که آفتاب قیامت است چون ظاهر گردد جمادات بگدازند و آب شوند و محو گردند همچون چراغی که در خانۀ تاریک درآید ظلمت خانه را چون لقمه‌ای بخورد و نیست گرداند و محو کند

بخش ۵۱ - باز رجوع کردن به قصهٔ شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره و شنیدن او عداوت منکران را و فرمودن که ایشان ابلهند و جاهل، من در خیر ایشان می کوشم و در حق ایشان سعادت ابدی می‌خواهم، بایستی که جان فدا کردن، به شکرانهٔ آن خود عوض عداوت می‌نمایند

بخش ۵۲ - در بیان آنکه چون مولانا و شیخ صلاح الدین قدسنا اللّه بسرهما العزیز از مریدان منکر روی گردانیدند و ایشان زیان های آن را در خود مشاهده کردند و دیدند که کلی محروم خواهند شدن بردر ایشان بفغان آمدند و توبه و استغفار پیش آوردند

بخش ۵۳ - در بیان این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و اللّه و سلم موتوا قبل ان تموتوا

بخش ۵۴ - در بیان آنکه دین و نماز و طاعت معنئی است بیچون و چگونه و تعلقی است که آدمی را از ازل با خدا بود که الست بربکم قالوا بلی نماز حقیقی آن بود که از آن نور است و از آن نور میخورد و زان نور می‌بالد چون انبیا علیهم السلام ظاهر شدند آن نماز را بصور مختلفه آوردند هر یکی بصورتی، هر کرا تمیزی است بظاهر نماز فریفته نشود. اگر در او جانی باشد قبول کند زیرا که تشنه کوزه را جهت آب طلبد اگر در کوزه آب نباشد بچه کارش آید، همچنانکه انبیاء علیهم السلام آن نماز را در هر صورتی بخلق رسانیدند اولیاء نیز برهمان نسق آن نماز حقیقی را در صورت سماع و معارف از نظم و نثر بعالمیان رسانیدند هرکه طعام شناس باشد و طعام قوت او باشد از کاسه ها و ظروف بغلط نیفتد، داند که اگر کاسه دیگر باشد طعام همان است

بخش ۵۵ - در بیان آنکه حق تعالی را دانستن و شناخت سهل‌تر است از شناختن اولیاء زیرا که حق تعالی از آفتاب ظاهر‌تر است چنانکه بیان کردیم که هر شخص را به هنر و صنعتش فهم کنند و بدانند همه عالم صنع حق است‌؛ چون پنهان باشد‌؟ بلکه هفتاد و دو ملت مُقرّند به خدایی او اما شناخت اولیاء مشکل است زیرا که صنعت و هنر ایشان همچو ایشان پنهان است که اولیاء الله تحت قبابی لایعرفهم غیری

بخش ۵۶ - مناجات : ای خدا دستگیر خلقان شو

بخش ۵۷ - در بیان آنکه بی جهدی و عملی در حضور شیخ کار مرید گزارده میشود و بمقصود میرسد چنانکه یکی در کشتی فارغ خفته باشد ناگهان سر بولایتی میزند که اگر بخشگی رفتی ماهها بآنجا نرسیدی و دربیان آنکه شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره ولد را فرمود که بجز از من شیخی را نظر مکن که شیخ راستین منم که صحبت شیخان دیگر زیان مند است زیرا نظر ما آفتاب است و مرید سنگ لابد که سنگ قابل در نظر آفتاب لعل شود و نظر ایشان سایه است چون سنگ قابل از نظر آفتاب در سایه رود لعل نشود.

بخش ۵۸ - در بیان آنکه سیر و سفر آدمی باید که در خود باشد؛ از حال به حال گردد و اگر جاهل است عالم گردد و اگر غمگین است شادمان گردد و اگر منقبض است منبسط گردد. همچون سنگ لعل راه رود معنوی بی‌حرکتِ قدم و در تقریر این حدیث مصطفی علیه السلام که «من استوی یوماه فهو مغبون»

بخش ۵۹ - در تفسیر این آیت که ارض اللّه واسعة ارض معنوی است که بیحد است و کران، همه عقول و ملائکه و ارواح در آن ارض ساکن‌اند و مقیم و در بیان آنکه شیخ را کرامتهای عالی است که مرید از آن مستفید گردد و از تأثیر نظر شیخ بینا شود و روشن و صافی و از حبس تن برهد و از شمشیر اجل خلاص یابد کسی که این نوع کرامتها از شیخ دیده باشد بکرامتهای دیگر که تعلق بدنیا دارد و در آنجا او را فایده‌ای نیست کی التفات کند. مثلا مرید کاری کرد مثل خوردن و خفتن چون شیخ بوی گوید که فلان چیز خوردی او را آن چه فایده خواهد بودن چون خود میداند که چه خورده است از آن گفت او را علمی نو حاصل نشود. لیکن چون او را از اسرار غیب که بیخبر بود آگاه گرداند در آنجا ویرا فایدۀ عظیم باشد هر که چنین کرامت اعلی را دیده باشد بکرامت ادنی سر فرود نیارد.

بخش ۶۰ - در بیان موعظه و معرفت گفتن ولد در خدمت شیخ صلاح الدین عظم الله ذکره و فرمودن او که خواهم که تو نمانی تا از تو موعظه و معرفت من گویم که در عالم وحدت دوی نمیگنجد و مثل آوردن

بخش ۶۱ - در بیان آنکه هرچه از شیخ واصل آید آن را از خدای‌تعالی باید دیدن زیرا که شیخ پیش از مرگ مرده است و حق در او تصرف می‌کند و در دست قدرت حق همچون آلت مرده است چنانکه تیشه و ارّه به دست نجّار و کلک و قلم به دست نقاش. و در بیان آنکه چون ماجرا میان ولد و شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره دراز کشید ولد را معلوم شد که به فکر و معرفت آنچه خلاصهٔ کار است نخواهد روی نمودن از آن حالت بگذشت.

بخش ۶۲ - در بیان آنکه چون ولد از قیل و قال عقلی و نقلی بگذشت جان او چون دریا به جوش آمد و امواج سخن از دل او جوشیدن گرفت

بخش ۶۳ - رجوع کردن به شرح صحبت مولانا و شیخ صلاح الدین قدسنا اللّه بسرهما که نایب و خلیفهٔ مولانا بود و یاران از وجود هر دو مدت ده سال مستفید می‌شدند بی‌زحمتی و تشویشی چون شیر و شکر به هم آمیخته و در بیان رنجور شدن شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره بعد ده سال و رنجش دراز کشیدن و از حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره درخواست کردنش که مرا دستوری فرما تا نقل کنم و قبول یافتن التماس او به حضرت مولانا و سه روز به عیادتش نارفتن و معلوم شدن که او را وقت نقل است و نقل فرمودن به صفای تمام و پیوستن به مقصود بی‌حجابی و پرده‌ای که المؤمنون لایموتون بل ینقلون من دار الی دار

بخش ۶۴ - در بیان آنکه چون شیخ صلاح الدین زرکوب قدس اللّه سره العزیز رحلت کرد خلافت به چلبی حسام الدین ابن اخی ترک رسید

بخش ۶۵ - در بیان آنکه هر سخن اگرچه مضحکه است و بی‌حاصل، چون آنرا ولی خدا فرماید گفتن جد محض شود و آن سخن بی‌فایده پر فایده گردد. و در تقریر آنکه خدای تعالی با پیغمبر فرمود که امت تو از همه امتها بهترند و عنایت در حق ایشان از هرچه بیشتر است از آنکه پیشنیان را به سبب انکارشان هلاک کردم بعضی را به طوفان بعضی را به باد و بعضی را به خسف تا امت تو این همه را بشنوند و ادب گیرند و آنچنان انکار نیارند امت مرحومه از این وجه‌اند.

بخش ۶۶ - در بیان آنکه حق تعالی بعضی روحها را از ازل پاک آفرید و بعضی را ناپاک. چون در این جهان آن روحهای ناپاک زهد و صلاح و دیانت و تقوی ورزند آن همه بر ایشان عاریت باشد زیرا که از اصل ناپاک آمدند هنگام اجل آن رنگهای عارضی از ایشان برود ناپاکیشان پیدا شود و بعکس این بدیها و فجور و فسق بر روح پاک هم عاریه باشد وقت اجل ناپاکی از او برود پاکیش ظاهر گردد.

بخش ۶۷ - در بیان مصاحبت کردن چلبی حسام الدین قدس اللّه سره مدت ده سال تنگاتنگ با حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز و یاران و اصحاب از حضرت هر دو بیحسدی مستفید شدن و بعد از آن نقل فرمودن حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز.

بخش ۶۸ - در بیان آنکه چون مولانا قدسنا اللّه یسره العزیز نقل فرمود چلبی حسام الدین بولد گفت که بجای والد خویش تو بنشین و شیخی کن تا من در خدمت ایستاده باشم. ولد قبول نکرد و گفت که مولانا نگذشته است، حاضر است المؤمنون لایموتون چنانکه در زمان مولانا خلیفه بودی بعد از او هم خلیفه باش.

بخش ۶۹ - در بیان آنکه هر کرا در این عالم کار تمام نشد با وجود چندین آلت که حق تعالی بوی داده است بعد از آنکه آلتش نماند از او چه کار خواهد آمدن نه در قرآن میفرماید که و من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی. و در تقریر آنکه در افواه است که چون مرید شیخی شدی بعد از او نشاید شیخی دیگر گرفتن این سخن نزد اولیاء و اهل تحقیق خطاست.

بخش ۷۰ - در تقریر آنکه چلبی حسام‌الدین قدس‌اللّه‌سره‌العزیز خود را در واقعه به ولد نمود و گفت که هر ولی و اصل را که بیابی در حقیقت آن منم مقصود از او حاصل شود

بخش ۷۱ - در بیان آنکه چون چلبی حسام‌الدین قدس‌اللّه‌سره از دنیا نقل کرد خلق جمع شدند و ولد را گفتند که «بجای والد بنشین و شیخی کن. تا اکنون بهانه می‌کردی که حضرت مولانا قدسنا‌اللّه‌بسره العزیز چلبی حسام‌الدین را خلیفه کرده بود. در این حال که او نقل کرد باید که قبول کنی و بهانه نیاوری» و منقاد شدن ولد و قبول کردن شیخی را.

بخش ۷۲ - در بیان آنکه اولیا را سه حالت است. یکی آن است که حالت به دست او نیست گاه گاه به نا‌خواست او بر او فرود آید باز به نا‌خواست او برود این مقام ضعیف است. و یکی آن است که حالت به دست اوست هرگاه که خواهد چون بخواندش بیاید مثل بازی که مطیع باز‌دار باشد، این مقام میانه است و یکی دیگر آن است که شخص عین آن حالت شود، این مقام تمام است و چنین کس قطب باشد

بخش ۷۳ - در بیان آنکه اولیا را یک مقام است که اگر آن را به خلق پیدا کنند خلق را هستی نماند و همه عالم نیست شوند چنانکه از آفتاب قیامت جمادات آسمان و زمین و صور چون یخ و برف بگدازند و یک آب شوند.

بخش ۷۴ - رجوع کردن بدان قصه که ولد را چلبی حسام الدین قدسنا اللّه بسرالعزیز در خواب نموده بود

بخش ۷۵ - در بیان آنکه جان‌ها تا در عالم معنی پنهان بودند زشت از خوب ظاهر نمیشد حق تعالی ارواح را در قوالب و اشباح فرستاد تا خوب از زشت پیدا گشت که اَلسَّعیدُ مَنْ سَعِدَ فی بَطْنِ اُمِّهِ وَ الشَّقی مَن شَقی فی بَطْنِ اُمِّهِ. و در تقریر آن که چون شاگرد از استاد اندک آموزد هرگز اوستاد بدو فخر نکند بلکه از وجود او ننگ دارد ولیکن از آن شاگردی که صنعتش را عظیم آموخته باشد، و در حقیقت فخر کردن از او فخر کردن از خود باشد از آن رو می‌فرماید پیغمبر علیه السلام که اَلفَقْرُ فَخْری.

بخش ۷۶ - در بیان آنکه مصطفی علیه السلام را پرسیدند از راه بهشت و دوزخ. فرمود که راه بهشت خارستان است و راه دوزخ گلستان که حفت الجنة بالمکاره و النار بالشهوات. و در بیان آنکه در آدمی نفس معنیئی است که صفتش حالی بین است و مدد از دیوان دارد و عقل معنیئی است که صفت او عاقبت اندیشی و پایان بینی است و مددش از فرشتگان است و جان معنیئی است منبسط که صفت و اثر او حیات است و دل معنیئی است و لطیفه‌ای که چون در دوفکر متردد باشی که عجب این کنم با آن آخر به هر کدام که فرود آیی و آنرا صائب دانی آن جوهر و لطیفه دل است. و ذات معنیئی است که می‌گویی« دل من، جان من، عقل من » این همه را از خود به چیزی اضافت می‌کنی آن چیز ذات است.

بخش ۷۷ - در تفسیر این آیه که الست بربکم قالوا بلی و در شرح مراتبِ «بلی»‌ها

بخش ۷۸ - در معنی این حدیث که «اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک»؛ این تن را که دوست‌تر از همه می‌داری و بر وی لرزی از او قوی‌تر دشمنی نداری

بخش ۷۹ - در تفسیر این آیت که فمنکم کافر و منکم مؤمن هم کفر و ایمان در تو مضمر است، و هم زمینی و هم آسمانی تا آخر الامر کدام صفت غالب شود که الحکم للغالب

بخش ۸۰ - رجوع کردن بقصۀ شفاعت مریدان و پذیرفتن ولد سخن ایشانرا و بمقام والد خود بشیخی نشستن

بخش ۸۱ - در بیان آنکه شمس الدین و شیخ صلاح الدین و چلبی حسام الدین قدس اللّه سرهم که خلفای حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز بودند در ولایت و بزرگی و علوم مشهور نبودند از تقریر ولد همچون مولانا شهرت گرفتند و مشهور شدند اگرچه ولایت و بزرگی ایشان عظیم پنهان بود چون آفتاب ظاهر گشت

بخش ۸۲ - در بیان آنکه قطب پادشاه اولیاست. دولت اولیا و کار و کیای ایشان اگرچه عظمت عظیم دارد اما پیش عظمت قطب اندک است و بیمقدار. آن عظمتهای ایشان در او اثر نکند و از آن گرم نشود، زیرا عظمت او صد هزار چندان است و در تقریر این خبر که اولیائی تحت قبابی لایعرفهم غیری.

بخش ۸۳ - در بیان اناالحق گفتن منصور حلاج رحمة اللّه علیه در حالت مستی و فتوی دادن مفتیان آن عصر بقتل او تافتنه نشود و خلق از دین بدر نیایند و پند دادن دوستان او را که از این سخن باز آی و توبه کن که تا ترا نکشند و اصرار کردن او در سخن و در تقریر آن که قالب آدمی همچون مهمانخانه‌ای است که دایما خلق غیبی در آن میآیند و میروند، الاخانۀ مرده و منجمد چه خبر و آگاهی دارد که در او چه مهمانان نزول میکنند مگر در خانه زنده باشد که ازمهمانان آگاه شود

بخش ۸۴ - در بیان آنکه هر نبی و ولی بر همه معجزات و کرامات قادر بود. اگرچه هر یکی معجزه و کرامتی ظاهر کرد، الا بر تمامت قادر بود. بحسب اقتضای هر دوری چیزی نمود یکی شق قمر کرد و یکی مرده زنده کرد و همچنین الی مالانهایه. چنانکه طبیب هر رنجوری را دوائی دیگر کند لایق رنجش نه از آن است که همان مقدار میداند اما در آن محل آن میباید، نظیر این بسیار است. چون اولیاء و انبیاء علیهم السلام مظهر و آلت حق‌اند هرچه آلت کند در حقیقت صانع کرده باشد همچنانکه قلم در دست نویسنده مختار نیست اختیار در دست کاتب است پس چون از صورت ایشان معجزه‌ها و کرامتها را حق تعالی مینماید چون توان گفتن که حق بر بعضی قادر نیست این سخن و این اندیشه فی الحقیقه کفر باشد.

بخش ۸۵ - در بیان آنکه همچنانکه تن آب و گل طبیبان دارد، جان ودل را نیز هم طبیبان هستند و ایشان انبیاء و اولیاء‌اند اطباء میگویند که این بخور و آن مخور تا جسم بی رنج باشد و قوت گیرد و انبیاء و اولیاء میگویند که این بکن و آن مکن تا جان صفا یابد و فربه شود از این رو میفرماید مصطفی علیه السلام العلم علمان علم الابدان و علم الادیان

بخش ۸۶ - در بیان آنکه حق تعالی دنیا را که ممات است حیات نمود بخلق و عقبی را که حیات است ممات نمود. و در تقریر آنکه الجوع طعام اللّه یحیی به ابدان الصدیقین.

بخش ۸۷ - در بیان آنکه هر کرا آن نور هست که فرشتگان را بود طین آدم او را از اسب نیفکند و نور خدا را در آدم بیند، بلکه هر که کاملتر باشد در سنگ و کاه و چوب و در همه اشیاء و ذرات خدای تعالی را بیند چنانکه ابایزید بسطامی رحمه اللّه دید و فرمود که ما رأیت شیئاً الا ورأیت اللّه فیه، و در تقریر آنکه حق تعالی اولیا را بر اسراری مطلع کرده است که اگر شمۀ ظاهر کنند نه آسمان ماند و نه زمین، الا محال است که ایشان نیز پیدا کنند زیرا حق تعالی اگر ایشان را امین ندیدی خز این اسرار را بدیشان نسپردی مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز میفرماید

بخش ۸۸ - در بیان آنکه همنشینی اولیا همنشینی با خداست. زیرا ولی خدا از هستی خود مرده است و همچون آلتی است در دست قدرت خدای تعالی، مثل قلم در دست کاتب هر چه از قلم آید آن را اضافت به کاتب کنند نه به قلم. چنانکه مصطفی علیه السلام می‌فرماید که « من اراد ان یجلس مع اللّه فلیجلس مع اهل التصوف. » و در ایراد حکایت بایزید قدس اللّه سره که در حالت مستی فرمودی که « سبحانی ما اعظم شأنی و لیس فی جبتی سوی اللّه » در حال هشیاری مریدانش تشنیع کردند که چرا چیزی می‌گویی که در شریعت کفر است و فرمودن او که اللّه اللّه، اگر دیگر چنین سخن گویم همه کاردها بکشید و مرا سوراخ سوراخ کنید

بخش ۸۹ - پشیمان شدن مریدان از آن حالت و خود را ملامت کردن که چرا گفتۀ شیخ را حق ندانستیم چون از ما کاملتر و داناتر و بیناتر است

بخش ۹۰ - در بیان آنکه عالم معنی چون آب است و صور چون کف و یخ که در فراق دریای معنی منجمد شده اند از این روی در و دیوار این عالم را جماد میگویند که یخ گرفته است و در او نرمی و روانی نیست، عاقل یخ را آب می‌بیند زیرا موقوف نظر آفتاب است که باز آب شود. عالم و صور اول معنی بودند و علم محض بیچون و چگونه، باز آخر چون آفتاب قیامت درتابد معنی شوند که کل شیئی یرجع الی اصله(و کل شیئی هالک و الا وجهه)

بخش ۹۱ - در بیان آنکه لذت های دنیا مستعار است در حقیقت دنیا از خود لذت ندارد، زشت است و ناخوش بواسطۀ مزه خوش میشود همچون عجوزه‌ای که خودر ا بگلگونه و اسپیداج بیالاید و بواسطۀ ان تزیین خوب نماید پس خوبی مزه است که همه زشتها بوی خوش نمایند

بخش ۹۲ - در بیان آنکه این معانی غریب نادر بخشایش سید برهان الدین محقق ترمدی است رضی اللّه تعالی عنه که مرید و شاگرد مولانای بزرگ بهاءالدین محمد المعروف بولد قدس اللّه روحه العزیز بود.

بخش ۹۳ - در بیان آنکه حق تعالی کریم است و خلایق را برای آن آفرید که او را بشناسند و بدانند و ببینند اینکه روی نمینماید از بخل نیست بلکه از غایت کرم است، زیرا خلق تاب آفتاب دیدار او را ندارند اگر بی حجاب روی نماید در حال بسوزند پس نور خود را اندک اندک بواسطه‌ها میرساند تا از آن منتفع شوند و قوت گیرند. چنانکه مادر طعام و نان میخورد تا در او شیر میشود و در صورت شیر نان و گوشت را بطفل خود میخوراند اگر عین نان و گوشت را در دهان او کند و بخوراند طفل در حال بمیرد. همچنانکه آدمی لذت گیرد از آتش بواسطۀ حمام و آب گرم، لیکن اگر در عین آتش رود سوخته شود مرغ سمندری باید که در عین آتش درآید و آن ولی خداست

بخش ۹۴ - مثل آوردن حکایت مرد خفته را که دهانش باز مانده بود ماری در دهانش رفت سواری عاقل آن را بدید، گفت اگر این مرد را از حال آگاه کنم از ترس زهره‌اش بدرد به از این نیست که بالزام و زخم چوب او را از این میوه‌های کوه درخورد دهم و زیر و بالایش بسیار بدوانم باشد که قی کند و مار با آن قی از شکم او بدر آید، همچنان کرد. اولیاء نیز اگر از زشتی نفس بخلق خبر دهند زهره‌شان بدرد و از اطاعت و کوشش بمانند لیکن ایشان را بطریق بر عملی دارند که عاقبت از نفس برهند

بخش ۹۵ - در معنی این حدیث پیغامبر علیه السلام که جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

بخش ۹۶ - در بیان مرید شدن سید برهان الدین محقق ترمدی رضی اللّه عنه حضرت مولانا ابهاء الدین و الحق ولد را عظم اللّه ذکره در بلخ و دیدن مفتیان بلخ پیغامبر را علیه السلام در خواب که در خیمۀ بزرگ نشسته بود و بهاء الدین ولد را استقبال کرد و با کرام و اعزاز از تمام بالای خود نشانید و بمفتیان فرمود که بعد از این او را سلطان العلماء خوانند و آمدن مفتیان بامداد باتفاق تا آن عجایب را که در یک شب دیده بودند عرضه کنند که دوش چنین دیدیم پیش از آنکه بسخن آیند حضرتش جمله را بعین آن صورت که ایشان دیده بودند بعلامات تمام بیان فرمود، بیهوشی و حیرت آن جماعت یکی در هزار شد و پیوسته ضمایر خلایق گفتی و بر سر آن فایده‌های دیگر فرمودی که سر سر ایشان بود و از آن خبر نداشتند.

بخش ۹۷ - در بیان آنکه چون بهاءالحق و الدین قدس اللّه سره از قوم بلخ و محمد خوارزمشاه رنجید از حق تعالی خطاب آمد که از این ولایت بیرون رو که من ایشان را هلاک خواهم کردن. سبب خرابی آن ولایت و هلاک آن قوم از آن شد. همچنین هر قومی را حق تعالی هلاک نکرد تا پیغمبر آن زمان از ایشان نرنجید که تا دل اهل دلی نامد بدرد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد. و در تقریر آمدن مولانا بهاء الدین ولد بقونیه و مرید شدن سلطان علاء الدین و کرامتهایش بعین دیدن و عشقبازیهایش بحضرت بهاءالدین ولد قدسنا اللّه بسره وبعد از نقلش هفت روز تعزیه داشتن و عرس دادن و سارناشدن او و تمامت اهل قونیه را مالها بخشش کردن.

بخش ۹۸ - در بیان نشستن مولانا جلال الدین قدسنا اللّه بسره العزیز بر جای والدش مولانا بهاء الدین ولد رضی اللّه عنه و بعلم و عمل و زهد و تقوی و فتوی همچون پدر آراسته شدن و رسیدن سید برهان الدین محقق عظم اللّه ذکره بطلب شیخ خود بقونیه و شیخ را نایافتن و فرزندش مولانا جلال الدین را دیدن که در علوم ظاهر بغایت شده بود و بمرتبۀ پدر رسیده و بدو گفتن که بعلم وارث پدر شدی الا پدرت را غیر از این احوال ظاهر احوال دیگر بود و آن آمدنی است نه آموختی، بر رسته است نه بربسته و آن احوال از حضرتش بمن رسیده است، آن را نیز از من کسب کن تا در همه چیز ظاهراً و باطناً وارث پدر گردی و عین او شوی

بخش ۹۹ - در بیان مرید شدن جلال الحق والدین قدسنا اللّه بسره العزیز سید برهان الدین محقق رضی اللّه عنه را و مدت نه سال در صحبت او بودن و بعد از آن نقل کردن سید برهان الدین و مولانا جلال الدین بمجاهده و ریاضت مشغول شدن و بکمال شیخی رسیدن و عین او گشتن و قطب زمان خویش شدن چنانکه کاملان و واصلان و قطبان اولین و آخرین محتاج عنایت او بودند.

بخش ۱۰۰ - در بیان آنکه از دور آدم تا این غایت احوال اولیای کامل و عاشقان واصل ظاهر شد و خلق رو بدیشان آوردند و احوال بزرگی ایشان را همه شنیدند و قبول کردند و اهل علم ظاهراً از حال ایشان بیخبر بودند تا حدی که منصور حلاج رحمة اللّه علیه را از غایت بیخبری بردار کردند و آویختند باز بالای عالم اولیاء عالم دیگر است و آن مقام معشوق است، این خبر در عالم نیامد و بهیچ گوش نرسید مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره جهت مولانا جلال الدین قدسنا اللّه بسره العزیز ظاهر شد تا او را از عالم عاشقی و مرتبۀ اولیائی و اصل سوی عالم معشوقی برد زیرا از ازل گوهر آن دریا بود که کل شیئی یرجع الی اصله

بخش ۱۰۱ - در بیان آنکه غم آخرت زندگی بار آورد و غم دنیا دل را پژمرده کند. زیرا دنیا گندم نما و جو فروش است بظاهر خوب مینماید و در حقیقت زشت است،عجوزه‌ایست که خود را میآراید و در نظر خوب و جوان مینماید، بسحر و مکر مردم را از راه میبرد رهزن راه خداست، قلب را زر مینماید و بدرا نیک و نیستی را هستی شهوات و چرب و شیرین دنیا بزبان حال وسوسه میکند آدمی را که گرد ما گرد تا سود بری و سود آن کلی زیان است

بخش ۱۰۲ - در بیان آنکه کارهای دنیا همه بازی است و در آن کارها هیچ فائده و حاصلی نیست. همچنانکه کودکان یکی پادشاه شود و یکی وزیر و یکی سرهنگ و یکی امیر و بعضی لشکر. بدان هیچ قلعه و ولایتی حاصل نشود. اینهمه عمر ضایع کردن باشد در بی فائدگی. چون پیر شوند و بزرگ از آن پشیمان گردند و گویند که چرا عوض بازی علم و ادب نیاموختیم. سب جهل خواری و بینوائی میکشیم. اکنون عمر دنیا را حالت طفلی دان، و شهوات و شاهدان و جاه و مال را آن بازی دان که در آن حاصلی نیست جز پشیمانی. و آخرت را حالت پیری دان که بر تو مکشوف میشود که آنچه شیرین مینمود تلخ بود، و آنچه جاه چاه، و آنچه خوب زشت، الی مالانهایه. چنانکه حق تعالی میفرماید انما الدنیا لعب و لهو و زینة. زینت از آن میفرماید که ذاتش از خود خوب نیست بتزیین خوب مینماید. و در سورۀ دیگر میفرماید که زین للناس حب الشهوات. مزین نمود شهوات خود را بخلق همچون مس زراندود و یا چون عجوزۀ آراسته بظاهر خوب و بباطن زشت، خویش دروغ و زشتیش راست چنانکه قلب

بخش ۱۰۳ - در بیان آنکه در مخلوقات و مصنوعات آدمی است که مختار است و باقی مجبوراند اختیاری ندارند. چنانکه آتش قادر نیست که گرمی نکند و آب نتواند که تری نکند و آفتاب نتواند که روشنی ندهد. پس آدمی در محل حساب از آن است که مختار است و بربد و نیک قادر است. و اگر گوید مجبور و قادر نیستم خلاف میگوید زیرا پشیمانی او بر کار کرده مکذب دعوی اوست

بخش ۱۰۴ - در بیان آنکه هرکه در ترک کردن عوض بیند ترک بر او آسان شود بلکه عاشق ترک گردد. چنانکه کشتاورز از خانه و انبار غله را بیرون میآورد و بعشق تمام در صحرا میافشاند زیرا یقین میداند که عوض یکی ده و بیست خواهد برداشتن و صورتهای این بسیار است چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که من ایقن بالخلف جاد بالعطیه

بخش ۱۰۵ - در بیان آنکه عالی همت آنکس است که بخدا مشغول شود و خود را فراموش نکند چنانکه خودی او نماند هستی حق هستی او شود چنانکه گوید «کی بود ما ز ما جدا مانده*من و تو رفته و خدا مانده» و دون همت آن کس است که بخودی خود مغرور شود و بدین قدر هستی قانع گردد. همچنانکه طفل خرد را اگر صد سراسب ببخشند شاد نشود و بمرغکی شادمان گردد و در تقریر آنکه عمر را بهائیست که اگر خانه های پر زر بدهی یک ساعت عمر نتوانی خریدن که الیواقیت تشتری بالمواقیت و المواقیت لاتشتری بالیواقیت. اینچنین عمر را بی عوض ضایع میکنی بنگر که در آخر چه حسرتها خواهی خوردن.

بخش ۱۰۶ - در بیان آنکه هر نفسی که آدمی در دنیا میزند و آن رادر نظر نمیآورد عنداللّه هیچ ضایع نیست و عاقبت همه پیش خواهد آمدن از خیر و شر، چنانکه میفرماید که فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره

بخش ۱۰۷ - در بیان این حدیث که اکثر اهل الجنة البله. و در تأویل این حدیث که: من عرف اللّه کل لسانه، و من عرف اللّه طال لسانه. ظاهر معنی این حدیث متناقض مینماید زیرا میفرماید که هر که خدا را شناخت زبانش لال شد و باز میفرماید که هر که خدا را شناخت زبانش دراز شد الا متناقض نیست زیرا معنیش این است هر که خدا را شناخت از غیر سخن خدا زبانش لال شد و در ذکر خدا زبانش دراز شد و از آنکه ابله میفرماید ابلهان نادان را نمیخواهد، بلکه ابلهی که از همه عاقلتر است چنانکه شاعر گوید. (دیوانه کسی بود که او روی تو دید وانگه ز تو دور ماند و دیوانه نشد) معرفت حق از کمال عقل باشد و کمال عقل آن است که چون تجلی حق بدو رسد بیهوش شود. هرگز طفل پنج ساله از صورت خوبی بیهوش نگردد. زیرا آن ذوق و لطف را ادراک نکرده است پس برقرار خود بماند و متغیر نشود بخلاف عاقلی و بالغی که از آن جمال بگدازد و بیهوش شود. اکنون دانسته شد که از اکثر اهل الجنة البله کسانی را میخواهد که از غایت عقل و معرفت نادان شده‌اند و بیهوش گشته چنانکه گفته‌اند: تا بدانجا رسید دانش من -----که بدانسته ام که نادانم. هر که قدرت حق را که همچون آفتاب است ببیند، بر قدرت چون ذرۀ خود کی نظر اندازد و هر که علم بی پایان خدا را مشاهده کند قطرۀ علمی را که بوی رسیده است چه وزن نهد. پس هر که حق تعالی را دید و صفات خود را فراموش کرد، از خودبینی رهید و خدابین شد.

بخش ۱۰۸ - در بیان آنکه آدمی را به هر چه میل است و محبت دارد جنس آن است، به شرطی که میل و محبت بی‌غرض باشد. و آن محبت دلیل کند که جان‌های ایشان از عهد الست از یک جنس بوده است که «المرء مع من احب» چنانکه گفته‌اند که «عن المرء لاتسأل و اسأل جلیسه» و در تقریر آنکه هر کسی را از غذای او شناسند. و غذا دو نوع است یکی حسّی و یکی عقلی. حسی نان است و گوشت و آب و غیره و عقلی علوم و حکمت است. اکنون بعضی را میل به فقه است و بعضی را به منطق بعضی را به تفسیر و بعضی را به دواوین عطار و سنایی رحمة اللّه علیهما و بعضی را به دواوین شعریه مثل انوری و ظهیر فاریابی و غیره. هر که‌را میل به دواوین انوری و شعرای دیگر، از اهل این عالم است و آب و گل بر او مستولی است و هر که‌را میل به دواوین سنایی و عطار است و فوائد مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز که مغز مغز است و نغز نغز و زبدهٔ سخنِ سنایی و عطار، دلیل آن است که از اهل دل است و از زمرهٔ اولیاء.

بخش ۱۰۹ - در بیان آنکه مخلوقات سه نوع‌اند یکی فرشته و یکی حیوان و یکی آدمی. بر فرشته قلم نیست زیرا غیر طاعت وذکر کاری دیگر از او نمیآید. همچون ماهی که زنده از آب است، او نیز بدان زنده است. پس در طاعت وذکر او راثوابی نباشد، زیرا غذای خود میخورد و کار خود میکند و بر حیوان نیز هم قلم نیست زیرا بخواب و خور و غفلت زنده است و بجهت آنش آفریده‌اند قابلیت کاردیگر ندارد. در حیوانی و غفلت خوش است و فارغ و ایمن او را نه بهشت است و نه دوزخ. اما آدمی که نیمش فرشته است و نیمش حیوان صفت فرشتگیش طاعت میخواهد و صفت حیوانیش غفلت و خواب و خور این هر دو صفت دایم در جنگ‌اند، فرشتگیش بالا میکشد و حیوانیش زیر پس قلم بر وی است و معاقب اوست. که چرا میل بشغلی که بهتر است نمیکند، چون قابلیت و استعداد آن دارد که کار نیک کند بدرا چرا اختیار کرد. پس جزاش دوزخ باشد و چون جهد نماید و با نفس حیوانی محاربه کند صفت ملکی را در خود زیادت گرداند و بر کافر نفس غالب آید. مقامش بهشت شود و درجۀ او از فرشتگان بالاتر باشد، زیرا با وجود چندین موانع جهدها کرد و جهاد نمود و رنج بر خود نهاد و بخلاف طبع خود کارها کرد و طاعت را گزید پس مقامش بالای ملائکه باشد چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که ان اللّه خلق الملائکة و رکب فیهم العقل و خلق البهائم و رکب فیها الشهوة و خلق بنی آدم و رکب فیهم العقل و الشهوة فمن غلب عقله علی شهوته فهو اعلی من الملائکة و غلبت شهوته علی عقله فهو ادنی من البهائم.

بخش ۱۱۰ - در بیان آنکه منکر شیخ منکر شیخ نیست از او منکر است. و آنکه نزد شیخ نمی‌آید از رد شیخ است و آنکه از شیخ کرامتی نمی‌بیند نیست که شیخ را کرامت نیست، شیخ از سر تا پا همه کرامت است الا چون آن مرید را نمی‌‌خواهد خوبی و کرامت خود را از او پنهان می‌دارد. شیخ صفت خدا دارد که تخلقوا باخلاق اللّه حق تعالی خوب است خوب را دوست می‌دارد که ان اللّه جمیل یحب الجمال.

بخش ۱۱۱ - در بیان آنکه اولیاء اسرار حق‌اند و هر که به سرّ خدای عشق بازی کند با خدای کرده باشد، به کسی دیگر نکرده باشد. پس از این روی حق تعالی عشق‌بازی به خود می‌کند همچنانکه به مصطفی علیه‌السّلام می‌فرماید که «لولاک لما خلقت الافلاک» اگر تو نمی‌بودی آسمان و زمین را نمی‌آفریدم یعنی برای آن آفریدم که «تا من که خدایم پیدا شوم» چنانکه می‌فرماید «کنت کنزاً مخفیاً فاحببت ان اعرف» گنجی بودم پنهان خواستم که پیدا شوم. هرکه زیرک است و عاقل داند که این هر دو سخن یکی است

بخش ۱۱۲ - در بیان آنکه هر که ولی خداست راستین او را خودی نماند و پیش از مرگ ضروری که آن مرگ بیخبران و عوام است پیش عظمت خدای تعالی مرد و تمام نیست گشت، بامر موتوا قبل ان تموتوا از خدا هست شد زندگی یافت، اینچنین ذاتی نمیرد و تا ابد باقی باشد زیرا هستی مردارش در نمکلان وصال پاک گشت و سر بسر نمک شد همه عالم مرید چنین شیخ باشند اگر دانند و اگر ندانند زیرا خوشیهای عالم همه از پرتو اوست. همچنانکه زراندود هم از کان زر باشد هر که بزر اندود روی آرد از زرروی نگردانیده است بلکه روز و شب روی بزر دارد و ساجد و عابد زر است لیکن زر اینجا مستعار است عاقبت نخواهد ماندن پس خدای را بوجهی بندگی میکند که بخدا نرسد. بر این تقدیر معلوم میشود که همه عالم مرید شیخ‌اند و بهر سوی که رو میکند بشیخ رو میکنند و شیخ را میپرستند الا خبر ندارند.

بخش ۱۱۳ - در تفسیر این آیت که ائتیا طوعاً او کرهاً، و در معنی وان من شیئی الا یسبح بحمده

بخش ۱۱۴ - در بیان آنکه خوشی‌های دنیا که درمان می‌نماید در حقیقت درد است، و شیرینی‌اش تلخ است و خوبی‌اش زشت. ناری است نه نوری، لاجرم به دوزخ می‌برد که اصل اوست که کُلُّ شَیْءٍ یَرْجِعُ اِلَی اَصْلِهِ. و در تقریر آنکه اولیا را مقام نه دوزخ است و نه بهشت چنانکه می‌فرماید فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ. اگر کسی که نزد پادشاهی رود برای سود خود از پادشاه امیری و منصب طلبد پادشاه را برای خیر خود دوستدار باشد نه برای نفس پادشاه. به خلاف کسی که عاشق شاهدی شود از او مال نطلبد بلکه مال خود را فدای او کند. غرض او از شاهد شاهد باشد نه خیر او. پس زاهدان از ترس دوزخ و سود بهشت خدا را می‌پرستند و اولیاء به عکس ایشان خدا را برای خدا می‌پرستند و در بیان آنکه هرکه تن را نکشت و زبون نکرد آخر کار علف دوزخ شود. آدمی در حقیقت جان است و خود را تن پنداشته است چنانکه سنایی فرموده است. «تو جانی و انگاشتستی که جسمی---- تو آبی و پنداشتستی سبویی». خودی اصل را گذاشته است و تن بیگانه را که دشمن است و از او خواهد جدا شدن روز و شب می‌پرورد و خود را بینوا و گرسنه و برهنه می‌دارد.

بخش ۱۱۵ - در بیان آن که پاکی باطن را آبَش شیخ است. لابد که ناپاک از آب پاک شود. حرفت‌ها و صنعت‌ها که کمترین چیزهاست بی استادی و معلّمی حاصل نمی‌شود، شناخت خدای تعالی که مشکل‌ترین و عزیزترین کارهاست و بالای آن چیزی نیست از خود کی می‌توان بدان رسیدن؟ حق تعالی برای آن کار نیز معلمان پیدا کرد و آن انبیاء و اولیاء‌اند علیهم‌السّلام بی حضرت ایشان آن کار به کس میسّر نشود. آنکه بی استاد دانست نادر است و بر نادر حکم نیست و هم آن نادر برای آن است که خلق دیگر از او بیاموزند و چون آموختند و به مراد رسیدند، چه از غیب و چه از استاد. باز نباید گفتن به مرید واصل که از آن شیخ که تو یافتی من نیز بروم و از او طلب دارم از تو قبول نمی‌کنم. همچنان که نشاید گفتن که من از پیغمبر و یا از شیخ نمی‌ستانم بروم از آنجا بطلبم که ایشان یافتند. از این اندیشه آدمی کافر شود زیرا این همان است، مثالش چنان باشد که شخصی چراغی افروخته باشد دیگری هم که طالب چراغ باشد گوید که من از این چراغ نمی‌افروزم چراغ خود را بروم از آنجا بیفروزم که تو افروخته‌ای، این سخن نه موجب مضحکه باشد؟

بخش ۱۱۶ - در بیان آنکه اجرام موجودات از آسمان و زمین و تمامت نقوش و صور، حجاب و پردهٔ عالم غیب و جهان معنی‌اند. لیکن این پرده بر بیگانگان است نه اولیاء. همچون جوی نیل که در کام سبطیان آب بود و در دهان قبطیان خون. دست آدمی در حق دوست، نوازش و مرهم است و در حق دشمن گرز و زخم است. اکنون اجزای عالم همه آلت حق‌اند چنانکه هفت اعضاء آلت روح‌اند؛ پس با کسانی که حق را خوش است ایشان نیز خوش‌اند و با کسانی که حق خوش نیست ایشان نیز ناخوش‌اند.

بخش ۱۱۷ - در بیان آنکه از خدا ترسیدن مقام بزرگ است که «المخلصون علی خطر عظیم» هرگز موش از شیر نترسد، ترس موش از گربه باشد. اهل دنیا موش صفت‌اند چه مرتبهٔ آن دارند که از خدا بترسند؟ بلکه ترسشان از شحنه و عسس باشد که جنس ایشان است. و در تقریر آنکه عقل ترازوی این جهان است، مرد بی‌عقل را تمیز نباشد، مردار را از پاک نداند. و باز عقل تنها تمییز کلی ندارد مگر درد حق با وی یار شود، آن درد عقل را تمییز راست بخشد تا تواند راه خدای تعالی را بُریدن و به منزل وصال رسیدن. درد عقل را آلت خود گرداند در طلب عقبی و ملاقات خدا.

بخش ۱۱۸ - در بیان آنکه طلب دو است و راه نیز دو، سید برهان‌الدین محقق را رضی‌اللّه عنه پرسیدند که «راه را پایان هست یا نی؟» فرمود که «راه را پایان هست اما منزل را پایان نیست زیرا سیر دو است یکی تا خدا و یکی در خدا؛ آنکه تا خداست پایان دارد زیرا گذر از هستی است و از دنیا و از خود اینهمه را آخر است و پایان اما چون به حق رسیدی بعد از آن سیر در علم و اسرار معرفت خداست و آن را پایان نیست.»

بخش ۱۱۹ - در بیان آنکه اگر عالم اولیا ظاهر گشتی. کفر و ایمان یکسان شدی و اگر کسی را خلاف آید که پیغامبر خود را بهمه نمود ابوجهل با ابوذر چرا یکسان نشد، گوئیم که آن نمودن بقابلان بود زیرا وجود نبی همچون آفتاب است که بر بدو نیک تابان است، خوب را از زشت ممتاز میکند چنانکه در قیامت بدو نیک پیدا شود که یوم تبیض وجوه و تسود وجوه. اما در دنیا پنهان‌اند از آنکه دنیا شب است و آخرت روز همه چیز در شب پنهان باشد و بروز ظاهر شود. پس نمودن آن است که آفتاب بسنگ لعل مینماید و او را گوهر باقیمت میکند، اما باقیان را باین وجه مینماید که سنگ را از لعل میشناسد و شبه را از گوهر، آن نمودن بمقبولان باشد نه بمردودان.

بخش ۱۲۰ - در بیان آنکه دنیا لیل است و آخرت نهار. اهل دنیا مظهر لیل‌اند و اولیاء مظهر نهار و نهار یک چیز است گاه در مظهر می‌نماید و گاه بی مظهر. حق‌تعالی قیامت را یوم دین خواند، پس آخرت روز باشد زیرا در روزِ روشن، بد و نیک پیدا شود؛ دوزخی از بهشتی ممتاز گردد. انبیاء و اولیاء که مظهر نهاراند حکم نهار دارند که از وجود ایشان مؤمن از کافر و منکر از مقر ممتاز می‌شود. از وجود آدم، ابلیس از ملائکه جدا گشت و همچنین از وجود موسی، فرعون و اتباعش و از وجود ابراهیم، نمرود و اشیاعش و از وجود مصطفی، ابوجهل و ابولهب و جنس ایشان. دنیا و اهل دنیا لیل‌اند. لیل خواب آورد از آن سبب خلق درخوابِ غفلت غرقند که در لیل دنیااند. پس باید که به خاصیت، خوابشان گران باشد.

بخش ۱۲۱ - در بیان آنکه نور انبیاء و اولیاء و مؤمنان قدیم است و قایم به خدا. حدوث و عدد در صورت ایشان باشد نه در معنی‌شان. از اینرو می‌فرماید پیغامبر علیه السلام که « کنت نبیاً و آدم بین الماء و الطین »  و از آن سبب یک نفس‌اند که همه زنده به نور حق‌اند چون نظر به نور ایشان کنی جمله را یک بینی و اگر به صورتشان نگری متعدد نماید همچنانکه آفتاب در صد هزار خانه می‌تابد خانه‌ها متعدداند اما نور یکی است از این جهت مصطفی صلوات اللّه علیه مؤمنان را نفس واحد خواند که آن یگانگی مخصوص بدیشان است، باقی همه متعدداند ظاهراً و باطناً. مثلا هر کس را در خانه‌ی خود چراغی هست از مُردنِ چراغِ یکی، خانه‌ی دیگری تاریک نشود. زیرا هر یکی جدا چراغی دارند. الا چراغ خانه‌ی مؤمنان چون آفتاب است که اگر غروب کند یا منکسف گردد همه خانه‌ها تاریک شوند و در تقریر آنکه هر که مدح اولیا می‌کند در حقیقت مداح خویشتن است چنانکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز می‌فرماید

بخش ۱۲۲ - در بیان آنکه اصل دین محبت حق است، و جملۀ علمها برای آن است که آدمی را محبت حاصل شود و اگر باشد زیاده گردد. محبت بیعمل فایده دهد اما عمل بی محبت فایده ندهد. دلیل بر آنکه شخصی جرمها و گناههای بسیار خود را روزی بحضرت مصطفی علیه السلام یک بیک عرضه داشت. تا حدی که مصطفی صلعم از آن گناههای بی حد در تعجب ماند. آخرالامر گفت یا رسول اللّه اینهمه هست الا شما را عظیم دوست میدارم، فرمود که چون مرادوست میداری از مائی که المرء مع من احب و من احب قوماً فهو منهم. اگر عمل بی محبت فایده کردی ابلیس بعد از چندین طاعت مردود و ملعون نگشتی. در عمل مکرو ریا گنجد اما در محبت هرگز نگنجد. مثلا اگر کسی بشخصی خدمتها کند و دلداریها و تواضعها کند بنیت اینکه او راایمن گرداند و چون فرصت یابد سرش را ببرد. دانی که آن عملها همه مکر بوده است. طاعت‌های باریای پر غرض همین حکم را دارد. و در تقریر آن که اولیاء بر همه اسرار واقف‌اند و مطلع الا مصلحت نیست که راز را پیش نااهل فاش کنند که اگر مصلحت بودی خود حق تعالی نیز بدیشان بنمودی

بخش ۱۲۳ - در بیان آن که آدمی اوست که ممیز باشد تا تواند فرق کردن میان حق و باطل و دروغ و راست و قلب و نقد. از این رو می‌فرماید پیغامبر علیه السلام که اَلمُؤْمِنُ کَیِّسٌ ممیزٌ. در هر که تمیز باشد به نقش ظاهر فریفته نشود همچنانکه صراف به نقش درم و سکهٔ آن فریفته نمی‌شود، مردان حق صرافان‌اند نقد را از قلب و حق را از باطل میدانند و جدا می‌کنند و در تقریر آنکه مدح اولیاء میکردم شیطان از سر رهزنی که خلق اوست گفت از مدح دیگران تو را چه فایده و خواست که مرا از آن طاعت باز دارد. همچنانکه به شخصی که دایم یا رب میگفتی گفت چند یا رب میگوئی، چون تو را لبیکی جواب نمیرسد بدین طریق آن رهرو را از راه برد تا سال‌ها از ذکر و طاعت بماند. بعد مدت‌ها از حق تعالی بوی خطاب رسید که ترک یا رب گفتن چرا کردی. گفت از آن که لبیک جواب نمیرسید. حق تعالی فرمود که آن یا رب گفتن تو عین لبیک گفتن من است، آخر من تو را بر آن میدارم که یا رب میگوئی و اگر چنین نیست دیگران چرا نمیگویند. پس به خود آمد و دانست که آن منع مکر شیطان است. باز بر سر رشته افتاد و به یا رب گفتن مشغول شد

بخش ۱۲۴ - در بیان آنکه هر ولی اول قطره‌ای بود، از غایت صدق و محبت و نهایت طلب و مودت حق آخر دریائی شد. پس هر ولی دریائی است بی پایان و هر دریائی از این دریاها از دریای با عظمت پر رحمت حق همچو موجی است و موجها در دریا متفاوت‌اند. موج مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز از همه موجها بیشتر است و پیشتر هر کرا همت عالی باشد بر بیش زند و پیش دود

بخش ۱۲۵ - در بیان آنکه مرید راستین اوست که احوال و تقرب شیخ را که بخدا دارد ظاهراً و باطناً اکتساب کرده باشد و بمقامات شیخ رسیده، باعتبار ما کان او را مرید خوانند و الا در حقیقت عین شیخ باشد. این چنین مرید را تفضیل مینهیم بر اولیای گذشته نه هر مرید ناقص را که راه شیخ چنانکه حق آن است نبریده باشد و نرفته. در طلب سست بوده باشد و از رنجها گریخته و کاهلی ورزیده و بکلی خود را فدای حقناکرده و مرادهای نفس را گردن نازده، و نفس خود رادر جهاد ناکشته اوصاف حیوانی بر او غالب و ملکی مغلوب. اینچنین کس را بنام اگر مرید خوانند اسمی باشد بی مسمی فافهم.

بخش ۱۲۶ - در بیان آنکه اولیا و ملک باطنشان و جمال روح بیچونشان از چشم حس پنهان است. همچون صورت جرمی و تنی ندارد پنهان مانده است. و صورت عالم ذره‌ای است از ملک باطن ایشان. جهت آنکه این جهان ظاهر و محسوس است بس هول و بزرگ و زیبا و خوب مینماید اگر از معنی و باطن ایشان ذره‌ای محسوس گشتی و بصورت درآمدی عالم خرد و حقیر نمودی چنانکه گفته‌اند اگر عقل محسوس شدی و مصور گشتی آفتاب روشن از شب تاریکتر نمودی واگر حماقت محسوس گشتی شب تارکی از روز روشنتر نمودی. و در تقریر آنکه آدمی مرکب است از صورت و معنی و شیطانی و رحمانی دمبدم از اندرونش حوران بهشت و دیوان دوزخ سر می‌کنند و روی مینمایند تا بر او کدام رک و صفت غالب است و بکدامین صورت مناسبتش بیشتر است. رغبت بدان کند تا قبله و معشوقش آن شود. لاجرم آخر کار عین آن گردد و بدان حشر شود

بخش ۱۲۷ - در بیان آنکه لابد است که شیخ وسیلت گردد و رهبر، و بی‌شیخ ممکن نیست که کس به حق رسد و اگر ممکن بودی حق تعالی پیغامبران و مشایخ را نفرستادی و اگر نادراً کسی بی‌شیخ رسد، آنکه به واسطهٔ شیخ رسد کامل‌تر باشد، و دلیل بر این، شخصی هر روز خدای تعالی را چهل بار می‌دید و از سر مستی حال خود را به خلق می‌گفت. کاملی گفتش که اگر مردی برو ابایزید را یکبار ببین، او به جواب گفت که من خدای بایزید را هر روز چهل بار می‌بینم پیش ابایزید به چه روم ؟ او باز گفت که «اگر مردی یکبار بایزید را ببین» چون ماجرا دراز کشید آن شخص عزم ابایزید کرد. بایزید را معلوم شد. در بیشهٔ مهیب می‌گشت، از بیشه به استقبال آن طالب بیرون آمد. چون آن طالب ابایزید را بدید برنتافت، در حال بمرد. زیرا او خدا را به قدر قوت خود می‌دید. چون از آن قوت و مقام که بایزید می‌دید بر او تجلی کرد برنتافت، د رحال جان بداد. اکنون مقصود از بیشه فکر و علوم بایزید است که اگر از مقام خود بیرون نیامدی صد هزار سال آن طالب به علو و مرتبهٔ او نرسیدی. پس از مقام خود نزول کرد که کلموا الناس علی قدر عقولهم لاعلی قدر عقولکم، تا آن طالب او را تواند دیدن و فهم کردن هم توانست.

بخش ۱۲۸ - در بیان آنکه بعضی اولیاء مشهوراند و بعضی مستور مرتبۀ مستوران بلندتر است از مرتبۀ مشهوران و از این سبب مشایخ بزرگ سرآمده همواره در تمنا و آرزوی آن بوده‌اند که از آن مستوران یکی را بیابند. و انبیاء نیز همچنین آرزو داشتند، حکایت موسی و خضر علیهما السلام درقرآن مذکور است. و ندا کردن مصطفی علیه السلام از سر صدق و عشق که واشوقاه الی لقاء اخوانی و بتضرع و ابتهال طلبیدن از حق تعالی ملاقات خاصی را و فرمودن حق تعالی که خاصی از خواص بر تو خواهد آمدن و گفتن مصطفی علیه السلام با عایشه رضی اللّه عنها که یکی از خاصان حق بر در ما خواهد آمدن و لیکن اگر اتفاقاً من در خانه نباشم او را بنوازش و دلداری در خانه بنشان تا آمدن من. و اگر این معنی متعذر شود و مقبول نیفتد، باری حلیۀ صورت او را بقدر امکان ضبط کن تا بمن شرح کنی حلیۀ او را، که در شنیدن حلیۀ ایشان فایدۀ عظیم است.

بخش ۱۲۹ - در بیان آن که هر روز مصطفی علیه السلام وقت غروب با صحابه بیرون شهر رفتی و روی سوی یمن کردی و فرمودی که «انی لاجد نفس الرحمن من قبل الیمن» و با آن بو عشقبازی‌ها کردی و وجد و حالت نمودی و از خوشی آن بی‌هوش گشتی و سر بر زانوی یکی از صحابه نهادی و در خواب رفتی. باقی را دستوری نیست گفتن «و العاقل یکفیه الاشارة»؛ «در خانه اگر کس است یک حرف بس است». و در تقریر آن که جنید رحمة اللّه علیه در خلوت از حق تعالی مقامی می‌طلبید، جوابش دادند که آن مقام به صد چله حاصل نشود، لیکن برو در فلان شهر پیش احمد زندیق تا این مقصد از او میسر شود. برخاست و عزم آن شهر کرد. چون برسید دلش نمی‌داد که احمد زندیق گوید. می‌پرسید که احمد صدیق در این شهر کجا می‌باشد؟ ماه‌ها سرگردان گشت نشان او نیافت. آخر الامر چون عاجز شد احمد زندیق گفت، نشانش دادند. چون پیش او رفت احمد به وی گفت که از آن زمان که از شهر خود به طلب من بیرون آمدی از همه احوال تو خبر دارم چندانکه اندیشیدم که با تو چه‌گویم لایق حال تو؛ در خود سخنی نیافتم زیرا سخن من عظیم بلند است لیکن طریق آن است که پیش تو برخیزم و چرخی بزنم تا تو در روی من نظر کنی و مرادت حاصل شود.

بخش ۱۳۰ - در بیان آنکه سرّ به نااهل نشاید گفتن که او را زیان دارد. زیرا هر سخن را سرّی است و هر سرّی را سرّی دیگر هرکه سخن را داند و سر سخن را نداند ناچار کژ رود و باز سر پیش سر سر همچون سخن است، کسی که سر سر را نداند شنیدن سر زیانش دارد از این سبب موسی علیه‌السلام آن شخصی را که از حضرتش زبان و حوش و طیور التماس می‌کرد منع می‌فرمود و می‌گفت سلیمانی باید که از دانش زبان مرغان زیان نکند، در حق تو دانستن آن زهر قاتل است. باز وی لابه می‌کرد و موسی منع می‌فرمود تا سؤال و جواب از حد گذشت. آخرالامر گفت «ای موسی اگر همه نباشد باری زبان خروس و سگ که در خانه و بر درند بیاموز تا محروم نروم.» موسی زیان آنرا در آن آموختن مشاهده می‌فرمود، چندانکه منعش می‌کرد ممکن نمی‌شد و پند موسی را قبول نمی‌کرد، تا عاقبت آندو زبانرا به وی آموخت و فرمود که «یقین دان که از دانش این زیانمند خواهی شدن.»

بخش ۱۳۱ - در تفسیر این آیه که ولنبلونکم بشیئی من الخوف و الجوع و نقص من الاموال والانفس و الثمرات و بشر الصابرین. و هم در تفسیر این آیه که عسی ان تکرهوا شیئاً و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئاً و هو شر لکم و اللّه یعلم و انتم لاتعلمون

بخش ۱۳۲ - در بیان آنکه دل مؤمن در میان انگشتان قدرت حق است، هر سو که آن دل میگردد خداش میگرداند که قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمن یقلبه کیف یشاء و در تقریر آنکه عاشقان خدای تعالی را سه مرتبه است. و معشوقانش را سه مرتبه، اول میانه و آخر، منصور حلاج رحمة اللّه علیه در مقام عاشقی درمرتبۀ اول بود.میانۀ آن عظیم است و آخرین عظیمتر. اقوال و احوال آن سه مرتبه بر عالمیان ظاهر شد و در کتب مسطور است. اما آن سه مرتبۀ معشوقان پنهان است(از مرتبۀ اولین آن، عاشقان کامل و واصل تنها نام شنیدند و در تمنای دیدارش میباشند. از میانین نام و نشان نیز بکس نرسید. از آخرین خود هیچ نشنیدند) مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره سرور و پادشاه معشوقان(مرتبۀ آخرین) بود و مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز از اینرو جهت وی میفرماید:

بخش ۱۳۳ - در بیان آنکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز در غیب مشاهده میکرد و قطبی را دید که چهار هزار مرید داشت. همه اولیاء گشته و بحق رسیده، در چله از حق تعالی حالتی و مقامی میخواست که بدان نرسیده بود و در تمنای آن یارب یارب میگفت تا حدی بزرگ بود که بموافقت او همه اجزای زمین و آسمان و ارواح سفلی و علوی یارب میگفتند. نور خدای تعالی بمقدار سپری لطیف برگوش مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره میزد و میگفت لبیک لبیک. چون سه بار آن معنی مکرر شد، شمس الدین از سر ناز گفت که، یارب آن شیخ میگوید، لبیک با اوگو. در حال پی آن سخن نور پیاپی بر گوش مولانا شمس الدین تبریزی میزد که لبیک لبیک لبیک.

بخش ۱۳۴ - در بیان آنکه حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز تا در صورت بود نور او در آسمان و زمین میتافت. و چون از دنیا نقل فرمود و آفتاب جمالش از جهان پنهان شد، آن نور را با خود خواست بردن. پس آسمان و زمین نیز محروم خواستند ماندن. از اینرو میفرماید فما بکت علیهم السماء و الارض. – بیم آن بود که آسمان و زمین نماند و قیامت برخیزد. الاجهت فرزندان و بازماندگانش عالم قایم مانده است. اکنون عالم و عالمیان بطفیل اولاد او میزیند اولاد و خویشان و مریدان آنهااند که جنس ویند واقع اینست اگر دانند و اگر ندانند و هم در این معنی حدیث آمده است که ابدال امتی اربعون اثنان و عشرون بالشام و ثمانیة عشر بالعراق کلما مات واحد منهم ابدل اللّه مکانه واحداً آخرمن. الخلق فاذا جاء الامر قبضوا صدق اللّه. و در تقریر آنکه شیطان دشمنی است عظیم مکار و غدار. جز خدای تعالی کسی با او برنیاید. و معنی لاحول خوداینست که مرا آن قوت نیست که با او برآیم مگر بعون حق تعالی. آدم را علیه السلام با وجود آنکه خلیفۀ حق بود و عالم و دانا که و علم آدم الاسماء کلها بفریفت و راهزنی کرد و چندین سالش بیرون جنت سرگردان میداشت. از چنین دشمن چگونه شاید غافل بودن. پس هرکه عاقل باشد در خدا گریزد تا از مکر شیطان ایمن شود

بخش ۱۳۵ - در بیان آنکه معانی چنانکه هست در عبارت نگنجد و بچیزی نماند که لاضد له ولا ندله. لیکن چیزی می‌باید گفتن که لایق عقل مردم باشد تا او طالب آن شود. همچنانکه پیش کودک نابالغ لب شاهد را بشکر تشبیه کنند تا کودک از شیرینی شکر آنرا قیاس کند و گوید که چنانکه شکر شیرین است، باید که آن نیز چنین باشد. وگرنی، شکر را با لب شاهد چه نسبت است بهیچ وجهی بهم نمیمانند. همچنین حق تعالی بیان جنت بحور و قصور و اشجار وانهار میکند تا جنت را بدین طریق فهم کنند و الا جنت بدینها چه میماند اینهمه فانی‌اند و آن باقی است فانی را با باقی چه نسبت باشد

بخش ۱۳۶ - در بیان آنکه اولیا را جهت آن ابدال میخوانند که از حال و خلق اول مبدل شده‌اند و خلق حق گرفته‌اند که تخلقوا باخلاق اللّه. و در تقریر آنکه منصور که در عشق مرتبۀ اول داشت چون خلق او را فهم نکردند، عاشقان دیگر را که بالای اویند چگونه توانند فهم کردن و بمرتبۀ معشوقان خود کجا رسند

بخش ۱۳۷ - در بیان آنکه صحبت اولیای کامل و فقرای واصل از عبادت ظاهر مفیدتر است و استماع کلامشان بحق موصلتر از تحصیل علوم است. و در تقریر آنکه نه هر میلی دلیل جنسیت کند زیرا میلها هست لذاته و میلها هست لغیره. همچنانکه مردی از یکی جامگی خورد و باز توقع دیگرش باشد آن میل لذاته نیست جهت علت خارج است. اما آنکه لذاته است که از او او را میخواهد و غیر وصال او از او چیزی دیگر متوقع نیست اینچنین میل دلیل جنسیت باشد

بخش ۱۳۸ - در بیان آنکه جنسیت لازم نیست که از طریق صورت باشد. شاید که دو چیز بظاهر مختلف باشند و بمعنی متحد. همچون نان و آب و طعام‌های دیگر از روی صورت جنس تو نیستند، تو متحرک و ایشان ساکن، تو ناطق و ایشان ساکت، تو زنده و ایشان مرده. لیکن از روی معنی اتحاد و جنسیت دارند، زیرا از خوردن نان قوت میافزاید و الم جوع زایل میگردد و تن از آن میبالد و فربه میشود. پس هرچه تن را بیفزاید جنس تن است. و هرچه دین و ایمان را بیفزاید جنس دین و ایمان است.لازم نیاید که جنسیت مخلوق با خالق از روی ذات باشد. این نوع باشد که گفته آمد العاقل یکفیه الاشارة و الذی فهم له البشارۀ

بخش ۱۳۹ - در بیان آنکه صحبت اولیا معظمترین طاعات و مفیدترین عبادات است. زیرا آنچه بسالی و دو باجتهاد خود کس نتواند حاصل کردن بساعتی اضعاف آن از صحبت شیخ میسر شود. همچنانکه اگر کسی بفکر و اجتهاد خود خواهد که صنعتی بیاموزد البته نتواند. و اگر بمرور ایام بعد از اجتهاد بسیار بیاموزد هم ناقص باشد. لیکن آنچه در یک لحظه از استاد آموزد بسالها بجهد خود حاصل نکند. پس اگر آنکه نادراً حق تعالی کسی را بی شیخ و استاد تعلیم دهد که الرحمن علم القرآن بر او حکم نباشد که النادر لاحکم له. و آن نادر هم برای آن آید که دیگران از او بیاموزند و اینچنین نادر پیش آن پختگان که پیر پرورند خام نماید از این رو مصطفی علیه السلام با امیرالمؤمنین علی کرم اللّه وجهه نصیحت فرمود که اذا تقرب الناس الی خالقهم بانواع البر فتقرب الی اللّه بانواع العقل تسبقهم بالدرجات و الزلف عندالناس فی الدنیا و عنداللّه فی الاخرة.

بخش ۱۴۰ - در بیان آنکه عملها چون تخمهاست، روز قیامت از دانۀ هر تخمی صورتی روید که بدان نماند. آنچنانکه در این عالم از آب منی آدمی میشود که هیچ بمنی نمیماند،و از باد شهوت مرغ مرغی میشود که بباد نمیماند، و از دانۀ شفتالو و خرما درختی میشود که بدان نمیماند. همچنان مرد وفادار را پادشاه شهره و خلعت و اسباب و مال میبخشد، هیچ اینها بدانۀ وفا نمیمانند. دزد را بردار میکنند دانۀ دزدی بدار نمیماند. و نظیر این بسیار و بیشمار است. پس چون میبینیم در این عالم ازدانه‌ها صورتها میزاید که بدانها نمیماند. همچنان در عالم غیب افعال واقوال واوراد و طاعات که دانه‌های آن عالم‌اند صورتها شوند که بدانها نمانند، مثل حور و قصور و انهار و اشجار و انواع اثمار و ازهار که در صفات بهشت مذکور است، همه صورتهای دانه‌های اعمال مؤمنان باشد بقدر مراتبهم. چندانکه دانه خوب‌تر صورتش محبوبتر و اوصاف جزاها و عذاب‌های آتش دوزخ و طبقات و درکات آن از دانهای اعمال مشرکان و مجرمان بود، پس لازم نیست که جزای افعال بمثل باشد

بخش ۱۴۱ - در بیان آنکه حق تعالی آدمی را جهت معرفت و عبادت خود آفرید و مقصود از هستی آدمی آن بود که و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون. و چون از او این معنی نیاید عمرش بیفایده گذشته باشد. اگرچه از او کارهای دیگر آید الا او را فایده نباشد. همچنانکه شمشیر بقیمت را اگر کسی بجای میخ در دیوار زند که از اینجا کوزه بیاویزم، بیفایده باشد. زیرا بمیخی آن مصلحت برمیآید شمشیر را برای چیزی دیگر ساخته‌اند. اکنون چون مقصود آدمی عبادت بوده است هرکه اینجا نکرد آنجا در دوزخ بعبادت و انابت مشغول گردد.

بخش ۱۴۲ - در بیان آنکه شیطان همه را راه میزند و علف دوزخ میکند، غیر از اولیا که گرد ایشان نمیتواند گردیدن که لاغوینهم اجمعین الاعبادک منهم المخلصین. بلکه از سایۀ ایشان میگریزد که ان الشیطان لیفرمن ظل عمر. هر که در سایۀ ولی خدا پناه گرفت هم گرد او نیز نیارد گشتن. دلیل برین شخصی یک روز ابلیس را دید بر در مسجدی ایستاده پرسیدش که اینجا چه میکنی، گفت که اندرون مسجد زاهدی نماز میگزارد خواهم که از رهش ببرم، الا در پهلوش عارفی خفته است از ترس او نمیتوانم بمسجد درآمدن. و اگر او نبودی کار آن زاهد را بیک لمحه تمام میکردمی. از اینرو مصطفی علیه السلام میفرماید که نوم العالم خیر من عبادة الجاهل. پس چون خواب ایشان به از بیداری دیگران است همۀ احوال ایشان را از خیر و شر چنین باید دانستن، خوردنشان به از روزۀ دیگران باشد و خنده‌شان به از گریه و لاغشان به از جد، همچنین الی مالانهایه

بخش ۱۴۳ - در بیان آنکه بسیاران بصورت اولیا برآمده‌اند و گفتار اولیا را آموخته و در حقیقت رهزن‌اند . هرکه تمییز دارد بایشان سر فرود نیاورد، و ولی را از عدو بشناسد، چنانکه صراف زر صافی را از قلب تمییز میکند، اگرچه در صورت بهم میمانند که المؤمن کیس ممیز و در تقریر آنکه اولیا بهر صورت که خواهند مصور شوند

بخش ۱۴۴ - در بیان آنکه عاشقان را مرگ عروسی است و وصال کلی زیرا مرگ ظهور آن عالم است و فنای این عالم و ایشان شب و روز در آن کاراند و پیشۀ ایشان این است و چون مرگ این معنی را بکمال میرساند پس مرگ را از جان خواهان باشند. صحابه رضی اللّه عنهم از این روی برهنه برابر شمشیر و تیر میرفتند و در این معنی میفرماید حق تعالی که فتمنوا الموت ان کنتم صادقین ودر تقریر آنکه چون اولیا را آن جهان باقی بیزوال ملک شد، پادشاه حقیقی ایشان باشند و پادشاهی این عالم پیش پادشاهی آن عالم لعب و خیال باشد. چنانکه کودکان در محله یکی پادشاه و یکی حاجب میشود آخر کودکان این لعب را از جدی دزدیده‌اند. همچنین زینتها و آئینهای این عالم را همه از آن عالم دزدیده‌اند، چنانکه میفرماید انما الدنیا لهوو لعب و زینة. پس احوال این پادشاهان پیش آن پادشاهان بازی و لعب باشد.

بخش ۱۴۵ - در بیان آنکه مناصب این عالم همچون کوههای بلند است مثل سلطنت و وزارت و غیره و اهل مناصب چون بزان‌اند که بر آن کوههای بلند میروند. کوهها دایم برجاست و ایشان نیست میشوند باز بعضی را این کوههای بلند پیدا میکند و بعضی را رسوا میکند. نیکی بعضی در بی منصبی پنهان است و بدی بعضی همچنان. پس منصب بلندی است که چون بر آن بلندی میروند بد و نیک آن دو قوم بر کافۀ خلایق پیدا میشود خنک آنکس که نیک سیرت باشد لاجرم بر این بلندی خوب نماید و نامش بنیکی در این عالم بماند و وای بر آنکه بعکس باشد

بخش ۱۴۶ - بیان آنکه مرغ بپر پرد و آدمی بهمت. هر کرا همت عالی نباشد همچون مرغی است بی پر و بال و هر کرا همت عالی باشد دلیل است که پر و بالش قوی است، که الطیر یطیر بجناحیه فی الجهات و الادمی یطیر بجناح همته عن الجهات فی فضاء الذات و الصفات، و در تقریر آنکه اوصاف اولیا جهت آن گفته میشود تا مستمعان در طلب ایشان کوشند. زیرا که نزدیکترین راه بخدا صحبت اولیاست. آنچه از صحبت ایشان بروزی حاصل شود در سالها بجهد خود میسر نگردد و محال است که تا آسمان و زمین باقی است وجود ایشان نباشد. و خود عالم برای وجود ایشان آفریده شده است چنانکه میفرماید که لولاک لما خلقت الافلاک

بخش ۱۴۷ - در بیان آنکه چون ولیی در حق ولی دیگر گواهی داد بولایتش اگرچه تو نظر آن نداری که آن ولایت را در او ببینی و الا اگر مقبلی باید که محققت شود. زیرا گواهی یک ولی بجای صد هزار است از خلق دیگر. چنانکه گواهی صراف در حق زر بجای صد هزار است که صراف نباشند و در تقریر آنکه عالم باقی نه چنان عالمی است که بشرح و بیان معلوم گردد، اثر تقریرش این مقدار است که ترغیب کند بطلب آن عالم و هر کس در بیان ماند و آنرا پیشه گیرد هرگز از آن عالم مطلع نشود زیرا اطلاع آن یابد که بیقراری و گداز از آتش عشق دارد و در بیان دیگر که اصل در تحصیل فقر صحبت است چون آن فوت شود و شیخ راستین دست ندهد بعد از آن باید بعمل مشغول شدن زیرا بی آب تیمم بجای آب است و بی آفتاب چراغ بجای آفتاب

بخش ۱۴۸ - در بیان آنکه جهد را نیز از انبیا و اولیا باید دانستن که اگر ایشان نیاموختندی کس چه دانستی که جهد چه چیز است

بخش ۱۴۹ - در بیان نقل فرمودن شیخ کریم الدین پسر بکتمر رحمة اللّه علیه. و در تقریر آنکه چون ولیی از این جهان رحلت کند نباید نومید شدن. که تا جهان قایم است اولیای حق دایم خواهند بودن. زیرا مقصود حق تعالی از این عالم و ازین خلق وجود مبارک ایشان است نه صورت جهان و جهانیان

بخش ۱۵۰ - در تفسیر این آیه که ان الابرار یشربون الخ. و در بیان آنکه اولیا را مقامی دیگر است بالای بهشت فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر، و طعامی دیگر است و شرابی دیگر که غیر ایشان بهیچکس میسر نشود چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که ان للّه تعالی شراباً اعده لاولیائه اذا اشربوا سکروا و اذا سکروا طربوا الخ

بخش ۱۵۱ - در بیان آن که هر نبی و ولی که به عالم آمد و می‌آید نفحه‌ایست از حق تعالی. هر که را از یک نفحه مقصود حاصل نشد و آن نفحه فوت گشت نومید نباید شدن و نفحه دیگر باید طلبیدن، که تا عالم باقی است وجود مبارک ایشان باقی خواهد بودن، چنان که پیغامبر فرمود که اِنَّ لِرَبِّکُمْ فِی اَیّامِ دَهْرِکُم نَفَحاتٍ الا فَتَعْرِضوا لَها. و در تقریر آن که بعضی از اولیا را حق تعالی پنهان میدارد، اگرچه همه عالم را صدق و عشق و دین و یقین از او می‌افزاید و همه بدو قایم اند و احوالشان از او در ترقی است. لیکن او را به تعیین نمیدانند تا به ظاهر شکرش به جا آرند و خان و مان فدای او کنند الا او میداند و می‌بیند که همه از او زنده‌اند و بر کار اند. همچنان که درختان و نباتات نشو و نما از بهار دارند و از بهار بی‌خبر اند، خلق عالم نیز از او میبرند و نمیدانند اما او میداند. همچون غلامان سه ساله و دو ساله و یک ساله که خواجهٔ خود را ندانند، الا خواجه میداند که غلامان اویند

بخش ۱۵۲ - در بیان آنکه این عالم ذره‌ایست از آن عالم. زیرا این محدود است و آن نامحدود. و آن عالمها همه انوار و آثار حق‌اند و قایم بحق‌اند و از انوار او زنده‌اند. چون از این عالم محدود بگذری آن عالم نامحدود را که در جوار حق است ببینی واللّه العالم

بخش ۱۵۳ - در بیان آنکه حق تعالی پادشاهی است که بوزیر و امیر و حاجب و نایب و خدم و حشم محتاج نیست. جمع این همه بر خود جهت معاونت و یاری است و تعظیم یافتن. حق تعالی از این همه منزه است و مستغنی. حضرتش هم پادشاه است و هم وزیر و هم لشکر، آفتابی را که کمین بندۀ اوست این صفتهاست که هم پادشاه است و هم لشکر، لشکر او انوار اوست که بر آسمان و زمین تابان است و نباتات و حبوب و اشجار و اثمار و معادن نقره و زر را پرورش میدهد و سنگ را لعل میگرداند و صد هزار چیزهای دیگر که بوصف نیاید. بطریق اولی که خالق آفتاب را صدهزار چندین آفتاب باشد، بلکه آفتاب نیز صفتها از او دارد. و شرح این دراز است، العاقل یکفیه الاشاره

بخش ۱۵۴ - در بیان آنکه ولی خدا در زمان خود نوح وقت است و عنایت او همچو کشتی است او طوفان بلانگاه دارنده و در تقریر آنکه طوفان آب اگرچه بلاست اما سهل است، زیرا آن بلا بر اجسام است.طوفان جهل از آن مشکلتر است زیرا هر که در او غرق شد ابدالآباد خلاص نیابد

بخش ۱۵۵ - در بیان آنکه اصل در آدمی خلق است صورت را اعتبار نیست. زیرا که روز قیامت هرکس بلخق خود خواهد حشر شدن. اگر بصفت سگ باشد بصورت سگ حشر شود. دلیل بر آنکه التفات بر صورت نیست، حق تعالی سگ اصحاب کهف را از سلک اولیا خواند که ورابعهم کلبهم، چون در او خلق مردان بود صورتش رااعتبار ننهاد که ان اللّه لاینطر الی صورکم و لا الی اعمالکم و لکن ینظر الی قلوبکم و نیاتکم.

بخش ۱۵۶ - در بیان آنکه حق تعالی ارواح را پیش از اشباح بنهصد هزار سال آفرید و همه را برحمت خود میپرورد و آسوده میداشت. چون فرمود الست بربکم گفتند بلی. ندا کرد که اهبطوا. از این عالم بیچون در آن عالم چون روید و در قوالب آب و گل ساکن شوید وفای عهد شما ظاهر گردد. پس هر کرا آنجا عیشی و طیشی و راحتی بود اینجا باز جویان آن شود که حب الوطن من الایمان. و هر کرا نبود چه جوید، حیوانی باشد از این عالم رسته چون گاو و خر بصورت آدمی و بمعنی حیوان. حیوان از کجا و معرفت حق از کجا.

بخش ۱۵۷ - در بیان آنکه بعد از وصول به حق که آن منزلست و نهایت کار خواص است، اخص خواص را در عین حق سیری دیگر است که آن سیر در منزل است. سیر راه نهایت دارد. اما سیر منزل را نهایت نیست. زیرا سیر راه از خود گذشتن است و خودی آدمی را آخری هست اما سیر منزل را که در خداست و عالم حق و وصال، آن را آخری نیست و در تقریر آنکه اهل جسم از اولیای راستین اسرار حق و شرح وصال و مستی عشق را میشنوند. و چون بدان مقام نرسیده‌اند مستی شهوات را که حجاب حقیقی خود آن است مستی حق و وصال می‌پندارند و دعوی نبوت و ولایت می‌کنند. و ایشان خود بدترین خلق‌اند. چنانچه مگسی دریا و کشتی و کشتی‌بان شنیده بود، ناگاه کمیز خری دید، بر سرش کاه برگی جست و بر سر آن کاه برگ نشست و سو بسو میرفت و از کوتاه‌نظری و قصور همت میگفت که اینک دریا و کشتی و من کشتی‌بان، احوال این گمراهان که خود را واصل می‌پندارند همچنان است

بخش ۱۵۸ - در تفسیر «قل کل یعمل علی شاکلته» هرکه را حق‌تعالی گوهر بد داده است لابد است که بدی کند و هرکه‌را نیک، نیکی. زیرا نیک و بد هر دو به ارادت خداست لیکن حق‌تعالی از بد راضی نیست که مرید الخیر و الشر قبیح ولکن لیس یرضی بالمحال. مثالش چنانکه خواجه‌ای را دو غلام باشد یکی امین و یکی خائن، به یاران خود از حالِ هر دو خبر دهد که این امین است و آن خائن و خواهان باشد که آن دو فعل از ایشان ظاهر شود تا سخنش راست گردد الا به خیانت راضی نباشد. همچنانکه حق تعالی در لوح محفوظ ثبت کرد که از هر آدمی چه خواهد آمدن و فرشتگان آن را می‌خوانند واز این رو مرید خیر و شر است تا فرشتگان در صدق بیفزایند و ترقی کنند اما به شر هرگز راضی نیست.

بخش ۱۵۹ - در بیان آنکه بندۀ خاص خدابر کافۀ خلایق مشفق است و میخواهد که همه را واصل کند، لیکن غیرت مانع میشود و در تقریر آنکه اگر معترضی اعتراض کند که در این کتاب هر ولیی را که ذکر میکنی میگوئی که بیمثل و بی نظیری و مانند تو کس نیامده است و نخواهد آمدن، این سخن متناقض مینماید، جواب گوئیم که متناقض وقتی بودی که اولیا در معنی متعدد بودندی. تعدد ایشان از روی اسم و جسم است نه از روی معنی چنانکه پادشاهی اگر صد گونه مرکب از استر و اسب و اشتر و غیره بر نشیند پادشاه همان باشد و از مرکب متعدد نشود پس در این صورت همه مدحها بیک ذات عاید میشود تناقض لازم نیاید و مثالهای دیگر در این معنی بنظم گفته آید

بخش ۱۶۰ - در بیان آنکه عاقل را یک اشارت بس است. زیرا در او آن حالت هست، بی آنکه بگویند میداند. چنانکه دو شخص بر قضیۀ دراز واقف باشند، بیک اشارت یکی تمامت قضیه را دیگری معلوم کند، لیکن کسی را که در آن قضیه وقوفی نباشد برمزی تمامت را کی توان معلوم کردن

بخش ۱۶۱ - در بیان آنکه معجز اکبر، سخن اولیاست، زیرا در معجزه‌ها و کرامات‌ها سحر و جادوی و سیمیا گنجد و ساحران جنس معجزه بسیار می‌نمایند. همچنین ضمایر را که کرامات اولیاست رمّالان و کاهنان و جوزبازان و پری‌زدگان می‌گویند، اما در سخن ایشان هیچ از اینها نمی‌گنجد

بخش ۱۶۲ - در بیان آنکه تن چون ماهی است و عالم چون دریا و جوهر آدمی چون یونس. چنانکه یونس از شکم ماهی بتسبیح رهید تو نیز اگردر این تن مسبح باشی جوهر ایمانت خلاص یابد و اگر غفلت ورزی در شکم ماهی تن هضم و نیست شوی. و در تقریر آنکه انبیاء و اولیاء محک‌اند که قلب و نقد از وجود ایشان ظاهر گردد. چنانکه بوجود آدم ابلیس قلب از ملائکه نقد جدا شد و در زمان هر پیغامبری کافر از مؤمن جدا میشد تا دور مصطفی علیه السلام که ابوجهل و ابولهب از صحابه جدا شدند و در معنی این حدیث که کل مولود یولد علی فطرة الاسلام و انما ابواه ینصرانه و یهودانه و یمجسانه

بخش ۱۶۳ - در تفسیر و هو معکم اینما کنتم و نحن اقرب الیه من حبل الورید و فی انفسکم افلا تبصرون و من عرف نفسه فقد عرف ربه و قلوب العارفین خزائن اللّه.

بخش ۱۶۴ - مثل آوردن حکایت شاهزاده را در تقریر آنکه فریضه ترین همه چیزها بر آدمی دانست جوهر خود و شناخت خالق است و این معروفست که الحق اظهر من الشمس- اکنون خلق از چیزی که از آفتاب ظاهر تر است و از همه چیزها بدیشان نزدیکتر کورند و غافل و آنچه دور است و مشکل از انواع علوم مو بمو آن را بیاموزند و بدان مشغول میشوند و در تفسیر این آیه که ناکسوا رؤسهم عند ربهم

بخش ۱۶۵ - در بیان آنکه مصطفی صلی اللّه علیه و آله خبر داد که اولیاء وارثان من اند و ایشان را روز قیامت شفاعت باشد که ولهم شفاعة فی الناس والشیخ فی قومه کالنبی فی امته

بخش ۱۶۶ - استشهاد آوردن حکایت ابراهیم ادهم رحمة اللّه علیه جهت تاکید پند و موعظه بر این معنی

بخش ۱۶۷ - در بیان آنکه عالم چون کوهی است. و افعال و اقوال آدمیان چون صداها که بشخص وا میگردد بدی را بدی و نیکی را نیکی که انالانضیع اجرمن احسن عملا

بخش ۱۶۸ - در بیان آنکه موحدان در هر چه نظر کنند احد را بینند

بخش ۱۶۹ - در بیان این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و آله که ان للّه سبعین الف حجاباً من نور و ظلمة و انه لو کشفها لاحرقت سبحات وجهه کل من ادرک بصره

بخش ۱۷۰ - در معنی این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و آله و سلم که موتوا قبل ان تموتوا

بخش ۱۷۱ - در بیان آن که سراج‌الدین مثنوی‌خوان شبی در خواب دید که چلبی حسام‌الدین قدس سره بر سر تربت مقدس مطهر مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز ایستاده بود و این مثنوی را در دست گرفته خوش به آواز بلند و ذوق تمام می‌خواند و در شرح مدح این نظم مبالغه‌ها می‌فرمود. بعد رو به سراج‌الدین کرد و گفت «می‌خواهم که این مثنوی را بعد از این همچنین خوانی که من می‌خوانم» و در اثنای آن ابیات دیگر در وصف این کتاب از خویشتن می‌فرمود. چون بیدار شد از آنهمه ابیات همین یک بیت در خاطرش مانده بود. «هرکرا هست دید این را دید----- که برین نظم نیست هیچ مزید». همین بیت را چون بر این وزن است جهت تبرک در میانهٔ ابیات نبشته شد

بخش ۱ - بنام خداوند بخشایشگر مهربان

سبب انشای مثنوی ولدی در بیان اسرار احدی آن بود که حضرت والدم و استادم و شیخم سلطان العلماء و العارفین مولانا جلال الحق والدین محمد بن محمد بن الحسین البلخی قدسنا اللّه بسره العزیز در مثنوی خود قصه‌های اولیاء گذشته را ذکر کرده است و کرامات و مقامات ایشان را بیان فرموده. غرضش از قصه‌های ایشان اظهار کرامات و مقامات خود بود و از آن اولیائی که همدل و همدم و همنشین او بودند مثل سلطان الواصلین سید برهان الدین محقق ترمدی و سلطان المحبوبین و المعشوقین شمس الدین محمد تبریزی و قطب الاقطاب صلاح الدین فریدون زرکوب قونوی و زبدة الاولیاء و السالکین چلبی حسام الدین حسن ولد اخی ترک قونوی عظمنا اللّه بذکرهم، احوال خود را و احوال ایشان را بواسطهٔ قصه‌های پیشنیان در آنجا درج کرده چنانکه فرموده است.

خوشتر آن باشد که سرّ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

لیکن چون بعضی را آن فطانت و زیرکی نبود که مصدوقۀ حال را فهم کنند و غرض او را بدانند در این مثنوی مقامات و کرامات حضرتش را و از آن مصاحبانش که همدم او بودند که بیت

مقصود ز عالم آدم آمد

مقصود ز آدم آندم آمد

شرح کرده شد تا مطالعه‌کنندگان و مستمعان را معلوم شود که آنهمه احوال او و مصاحبانش بوده است تا شبهت و گمان از ایشان برود زیرا چون فهم کنند که این اوصاف همان اوصاف است که در قصه‌های ایشان فرموده است معلوم کنند که مقصود احوال خود و مصاحبانش بوده است و حکمتی دیگر آنست که آنچه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز فرمود قصه‌های پیشنیان است، در این مثنوی قصه‌هایی‌ست که در زمان ما واقع شده است. غرض دیگر آنکه مرید باید که باخلاق شیخ خود متخلق گردد و پیروی شیخ کند همچو مأموم بامام و مقتدی با مقتدی مثل خرقه پوشیدن و سرسپردن و سماع کردن و غیره از اعمال شیخ آنقدر که تواند چنانکه می‌فرماید تخلقوا باخلاق اللّه و هم حضرت والدم مولانا عظم اللّه ذکره مرا از برادران و مریدان و عالمیان مخصوص گردانید بتاج انت اشبه الناس بی خلقا و خلقا این ضعیف نیز بر وفق اشارت حضرتش بقدر وسع طاقت اجتهاد نمود که لایکلف الله نفسا الا وسعها و بر مقتضای من اشبه اباه فما ظلم در موافقت و متابعت و مشابهت حضرتش سعی کرد حضرتش دواوین در اوزان مختلفه و رباعیات انشاء فرمود به طریق متابعت دیوانی گفته شد آخرالامر دوستان التماس کردند که چون به متابعت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز دیوانی ساختی در مثنوی نیز متابعت لازم است بنابر آن و جهت آنکه خود را مانند ای حضرتش گردانم از اول ماه ربیع الاول سنهٔ تسعین و ستمأه در این مثنوی شروع رفت تا هم از پی ضعیف نیز بعد از رحلت یادآوردی بماند. فی الجمله در هرچه توانستم و دست‌رسی بود خود را به حضرتش مانند کردم. باقی حضرتش را مقامات است و مرا نیست مگر بود، که آنجا نتوان رسیدن مگر حق تعالی به عنایت خود برساند چنانکه بدینمقدار رسانید هیچ نوع امید از حضرتش نمی‌برم و همچو بدگمانان که یظنون بالله ظن السوء نومید نیستم که انه لاییاس من روح الله الا القوم الکافرین و الحمدللّه وحده و الصلوة علی نبیه محمد و آله اجمعین الطاهرین و سلم.

بخش ۲ - بسمه تعالی شأنه

در بیان آنکه حق تعالی از همه مخلوقات و موجودات ظاهرتر است و از غایت پیدایی پنهان است که خفی لشدة ظهوره زیرا هر مخلوقی را از آدمی و غیره باوصافش توان شناختن مثلا صورت آدمی را می‌بینی اگر از تو می‌پرسند که «چه کس است؟» می‌گویی: «نمیشناسمش» بعد از اختلاط که افعال و اقوال و اخلاق و هنرهای او را مشاهده می‌کنی گویی که «نیکش شناختم»؛ آنچه از او دیدی که موجب شناخت شد یقین‌که صورت نیست، معنی بی‌چون و چگونهٔ اوست. اکنون چون بدان مقدار اخلاق و افعال معنی آدمی بر تو پیدا شد؛ حق تعالی که جملهٔ مخلوقات افعال و اقوال و آثار اوست چون پنهان مانَد؟ از این روی می‌فرماید که الحق اظهر من الشمس فمن طلب البیان بعد العیان فهو فی الخسران.

هر که بر هستی حق جوید دلیل

او زیانمند است و اعمی و ذلیل

اگرچه معنی آدمی را به چشم ندیدی از افعال و اقوالش شناختی و می‌گویی که در او جوهری است که اینهمه از او می‌آید چرا با خود نگویی که «خدا نیز چنین ذاتی است که هرچه دیدم و خواهم دیدن همه صنع و آفریدهٔ اوست» پس دایم خدای تعالی را از همه پیداتر می‌بین و مگو که نمی‌بینم. اگر غیر این دانی و بینی مثلش چنان باشد که کس در باغ گوید که برگ را می‌بینم و باغ را نمی‌بینم؛ موجب مضحکه باشد.

بخش ۳ - بسم الله الرحمن الرحیم

ابتدا میکنم بنام خدا

موجد عالم فنا و بقا

آنکه نی ضد بود نه ند او را

نیستش کس شریک در دو سرا

نی ز کس زاد و نی کسی از وی

همه میرند و او بماند حی

صفتش لم یلد و لم یولد

ذات او را نبوده کفو احد

آنکه پیوسته آشکار و نهان

میکند جلوه بر کهان و مهان

عرش و فرش است از او ببرگ و نوا

پر ز نور وی اند ارض و سما

زنده از وی زمین و هفت فلک

آدمی و پری و دیو و ملک

نور چشم و دل است و عقل و روان

نیست چیزی از او تهی بجهان

در همه جانها چو جان در تن

نور او میزند ز جان بر تن

تن ز جان زنده است و جان از وی

هست در جان و دل نهان آن حی

نی برون است ذات او نه درون

روشن از نور او درون و برون

صنع حق اند نیک و بد بیحد

رو ز اعداد صنع سوی احد

بی ز یک شخص چون شود پیدا

صد هزاران صفات و فعل جدا

صلح با جنگ و گریه با خنده

گه بترتیب و گه پراکنده

هر یکی فعل از دگر ممتاز

یک همه ناز و یک خشوع و نیاز

نی از آن فعلهای گوناگون

بگزینی ورا بجان ز درون

گوئیش هر دمی یگانه کسی

از همه دوستان مرا تو بسی

آن گزینی که کرده ای از جان

نیست صورت نه نقش این میدان

پس مگو اینکه صورتست پدید

چون ز صورت دل تو معنی دید

این چنین فهم کن خدا را هم

در همه روی او ببین هر دم

زانکه خلق است مظهر خالق

مینگر هر صباح در فالق

ز آسمان و زمین و هرچه در اوست

جز خدا را مبین نهان در پوست

نیک و بد را چو حق کند پیدا

دیدن غیر او بد است و خطا

در تر و خشگ و شر و خیر ببین

آن یکی را کزو شد این تکوین

چون نظر همچنین شود بینی

آنچه بوده است و هم بود بینی

هر دمی صد جهان نو بینی

چون ورا بی شریک بگزینی

بی پری بر سمای روح پری

بی کف دست صد فتوح بری

در سرائی روی که بیچون است

صورت چون بپیش آن دون است

صاف معنی است وین صور دردند

اهل معنی ز نقش جان بردند

در سرای امان شدند مقیم

همه رفتند شاد سوی نعیم

آن سرا چون نه زیر و نی بالاست

درگهش زان ز خلق ناپیداست

آسمان و زمین شد آخر آن

گر سواری تو سوی آخر ران

این جهان باش و خانۀ تنهاست

وان جهان قصر جانهای شماست

بخش ۴ - در بیان آنکه ظاهر آدم محسوس است و مجسم، مقامش هم لایق او باشد محسوس و مجسم و روح را که معنوی است و بیچون مقامش هم معنوی و بیچون باشد. آسمان و زمین خانۀ اجسام است و عالم بیچون که اصل هستیهاست مقام ارواح است پس این عالم آخر باشد و عالم آخرت سرا از آن جهت پیغامبر علیه السلام جسم را مرکب خواند که نفسک مطیتک فارفق بها پس عیسی علیه السلام بر این صورت نرفته باشد بر آسمانی رفته باشد که آن بر این حاکم است و آن آسمان انوار و صفات خداست. و در تقریر آنکه شرط است دوبار زائیدن آدمی را یکی از مادر و بار دیگر از تن و هستی خود. تن مثال بیضه است گوهر آدمی باید که در این بیضه مرغی شود از گرمی عشق و از تن بیرون آید و در جهان جاویدان جان که عالم لامکان است پران شود که اگر مرغ ایمان او از هستی او نزاید حکم سقط گرفته باشد از او کاری نیاید و ابداً محجوب ماند که و من کان فی هذه اعمی فهو فی الاخرة اعمی.

مصطفی گفت تن بود مرکب

روح یا عقل کی شود مرکب

مرکبی دان بقول او تن را

در سرای بقا مجو تن را

پس یقین شد که آسمان و زمین

گشت آخر برای نفس مهین

گر تو مرکب نئی از این آخر

بدرآ همچنانکه از یم در

قطره چون گشت در صدف گوهر

کی بماند در آن صدف دیگر

بچۀ مرغ را چو روید پر

شکند بیضه را بر آرد سر

گر بود صعوه ور بود عنقا

فکند بیضه را پرد بسما

چونکه نه ماهه شد بچه ز شکم

بدر آید رهد ز تنگی و غم

ور نیاید برون تو مرده‌ش دان

در شکم یا که نیست خود بچه آن

همچو بادی بود درون جگر

باد را زن گمان ببرده پسر

گر بدی آن پسر زدی خوش سر

اندر این عالم از تن مادر

در جهان بزرگ با پهنا

که شد آراسته ز ارض و سما

بی شمار است کوه و صحراهاش

بی کنار است آب و دریاهاش

ور تو هم حاملی از آن انوار

زین جهان ظلام سر بدر آر

از تن همچو مریم ای جویا

عیسئی زای بی پدر گویا

هین ممان در خودی چو زان کانی

دل بر این تن منه اگر جانی

جنبشت در شکم اگر زولاست

بی گزاف و عبث چو باد هواست

بار دیگر برآ ز جسم جهان

شو روان در جهان عقل و روان

همچو از معدنی که آری خاک

بود آمیخته بنقرۀ پاک

باشد آن نقره اندر او پنهان

خاک چون تن عیان و نقره چو جان

چون برآید زخاک کان نقره

ماند از خاک خوار و بی بهره

بهر نقره است خاک را مقدار

ورنه بی نقره خاک باشد خوار

گرچه آن خاک شد ز کان بیرون

نشود همچو نقره آن موزون

تا نزاید ز خویش بار دگر

ماند آن خاک در خودی ابتر

هیچگونه بکار ناید آن

کی شود چون درم عزیز و روان

یا مثال صدف که از دریا

بدر آید درست ای دانا

تا نزاید از آن صدف گوهر

کی خرندش بنقره و ب ا زر

قیمتش کی شود چنان پیدا

پیش هر پیر و نزد هر برنا

پس رو از خود بزای بار دگر

همچنانکه ز خاک نقره و زر

تا رهی از خطر شوی ایمن

در پناه خدای شو ساکن

چون ملک بر فلک شوی باقی

حقت از خمر جان شود ساقی

خاک کانی چو رفت در آتش

بگدازید و گشت کارش خوش

رست از خواری و عزیز شد آن

خاک بد بسته نقره گشت روان

هم تو گر طالبی در آتش عشق

بگداز اندر کورۀ صدق

تا رهی از حجاب این هستی

تا کنی از می خدا مستی

چون دوبار است شرط زائیدن

یک ز مادر یک از خود ای پر فن

یک بزادن در این جهان غرور

یک شدن زی ظلام تن سوی نور

زادن اولین چو شد حاصل

دردوم کوش تا شوی واصل

جان خود را بیار در ره حق

تا بری از اله درس و سبق

بهرجانی بری هزاران جان

عوض دانۀ دو صد بستان

عوض خار زار گلزاری

عوض پشگ مشگ تاتاری

آن چنان که بپیش آن عالم

همچو چاهی است تنگ و تار شکم

پیش آن ملک و عالم پادار

کاندر آن است مسکن احرار

این جهان تنگتر ز آن چاهست

هرکه زین بو نبرد گمراهست

اینقدر نسبتش نباشد هم

هیچ ماند بشاد کامی غم

شرط صحت مجوی هیچ از رنج

کی دهد بی نوا خبر از گنج

کی بود کور آگه از دیدار

یا ز ذوق سخن در و دیوار

آن جهان چون حیات محض آمد

خاک مرده از او می ‌آشامد

زنده و تازه این جهان همه زوست

ورنه بی نور اوست مرده و پوست

نیست با مرده زنده را نسبت

کو جحیم و کجا بود جنت

آن همه روشنی و عیش و بقاست

وین همه ظلمت و عنا و فناست

حاصل اینست کز خودی بگذر

تا کنی در خدا مدام نظر

پاک شو ار غرور و از هستی

تا که بی جام و می رسد مستی

بی حر تن برآی چون عیسی

بر فلک ها و بگذر از موسی

رخت دل را بر آسمان کش هین

بی حجابی جمال مه را بین

نی بر این آسمان و چرخ کبود

که شد آن هست از بخار و ز دود

بل بر آن آسمان که حاکم اوست

آن چو مغز است و این بود چون پوست

نی سنائی که بد بحکمت فرد

در کتابش بیان این را کرد

کاسمانهاست در ولایت جان

کارفرمای آسمان جهان

پس بر آن آسمان رود دانا

نی بر این چرخ گنبد مینا

فلک الروح مجلس الاحرار

فوقه یسبحون فی الانوار

نظر الحس لا یراه مدا

صورة الجسم حائل ابدا

بصر الحس ناظر الاشباح

نظر العقل شاهد الارواح

فلک الجسم جمرة و دخلن

فلک الروح روضة و جنان

فلک الروح لامکان له

ما جری منه لا زمان له

فلک الدهر فی هواه یدور

یغتدی من ضیائه و ینور

فلک الکون هالک فانی

کل من قال دائم جانی

آسمان صورت است و معنی نیست

آسمان کی مقام اهل هویست

آسمان و زمین که فانی اند

هفتشان پست گشت و هفت بلند

صورت ار شد بلند پست شود

عاقبت جز سوی عدم نرود

قدرتی هست کان بلند از اوست

وین پستی نیازمند از اوست

بی مکان است قدرت یزدان

گرچه اندر مکان شده است روان

در مکانش بحس توان دیدن

بی مکانش شود بجان دیدن

هرکه از حس و از جهت برهید

یار را دید و از خطر بجهید

چون صور پرده ‌ اند نی مقصود

پرده را عقل کی کند معبود

پس بر این آسمان نرفت مسیح

او ملیح است رفت سوی ملیح

حق جمیل و جمال منظر او

غیر خوبی نگشت در حور او

بی گمان خوب پیش خوب آید

زشت با زشت هم بیاساید

طیبین سوی طیبات روند

هم خبیثین بجنس خود گروند

یطلب المرء ما یجاش ه

عند تلقائه یؤان س ه

صنف شیئی بصنفه بقوی

حین لقیائه به یروی

اجتماع المیاه و القطرات

جمعها یرتقی یصیر فرات

هکذا النار و الهوا اعلم

کل شیئی بجنسه یفخم

عکس هذا لقاء غیر الجنس

ذاک کاالجن فی هلاک الانس

جنس از جنس می‌شود افزون

جنس از غیر جنس ناموزون

جنس خود را چو یافت جوینده

گرچه لال است گشت گوینده

لیک دریاب نیک ای دانا

که نه هر جنس در خور است ترا

دو صفت هست در تو چشم گشا

یک ز فرش و یکی ز عرش علا

اهل فرش از سپهر جان دوراند

عرشیان همچو خور پر از نوراند

رو بعرشی گرو کز آن جنسی

سوی جنی مرو اگر انسی

چون دو جنس آمد این گزین به را

ترک که کن چو یافتی مه را

دائماً عاشقان حق را جو

هرچه گوئی همیشه زیشان گو

عشقت از عاشقان شود افزون

چون شدی یارشان شوی موزون

ای برادر بغیر جنس مشین

تا بری ره بسوی منزل دین

بخش ۵ - در بیان آنکه حق تعالی خلق را از ظلمت آفرید و مراد از ظلمت آب و گل است که حیوانیست و بخواب وخور میزید نور خود را بر آن ظلمت نثار کرد که ان اللّه تعالی خلق الخلق فی ظلمة ثم رش علیهم من نوره و در تقریر آنکه حق تعالی چون آدمی را آفرید قابلیت آنش دادکه او را بشناسد پس از هر صفت بی پایان خود اندک اندک در او تعبیه کرد تا از این اندک آن بسیار و بینهایت را تواند فهم کردن چنانکه از مشتی گندم انباری را و از کوزۀ آب جوئی را اندکی بینائی داد شود که همه بینائی چه چیز است و همچنین شنوائی و دانائی و قدرت الی ما نهایه همچون عطاری که از انبارهای بسیار اندک در طبله‌ها کند و بدکان آورد همچون حنا و عود و شکر و غیر آن تا آن طبله‌ها انموذج انبارها باشد از این روی میفرماید که و مااوتیتم من العلم الا قلیلا مقصودش علم تنها نیست یعنی آنچنانکه از علم اندکی دادم از هر صفتی نیز اندک دادم تا ازاین اندک آن بی نهایت معلوم شود پس طبله‌های عطار صورت انبارهاش باشد که خلق آدم علی صورته

خلق را چو ساخت در ظلمت

نورشان ریخت بر سر از رحمت

نور خود را نثار بر سرشان

کرد تا شد لقاش در خورشان

کرد ترکیب جسم را ز چهار

ایزد از خاک و باد و آب و ز نار

دل و جان را ز بحر معنی کرد

بعد از آن اندرون جسم آورد

اندر ایشان نهاد گوهرها

از صفات قدیم و علم و سنا

قهر و لطف و جفا و حلم و وفا

بیحد و بیشمار از آن دریا

تا تو در خود صفات او ببینی

وز صفتهاش ذات او بینی

همچو عطار کو ز هر انبار

آورد در دکان و در بازار

از حنا و ز عود و از شکر

از گلاب و ز مشگ و از عنبر

اندکی آورد نه بسیار او

همه را ناورد بیکبار او

باشد انبارها ورا بسیار

پر و در هر یکی دو صد خروار

نهد از هر یکی بطبلۀ خود

قدر هر طبله ‌ ای بکلبه برد

گرچه در طبله ها بود اندک

عاقلی زین بداند آن بیشک

هست دکان حق تن انسان

اندرونش صفات الرحمن

پس تو در خود ببین صفات خدا

گرچه اندک بود بدان ز صفا

تا چسان است آن صفات منیر

سیر کن زین قلیل سوی کثیر

نی ز یک کوزه آب ای عطشان

میشوی واقف از فرات روان

هم ز یک دو مویز ای برنا

میشوی بر ت ما م آن دانا

همچنین گندم و حبوب دگر

اندکش میکند ز جمله خبر

در نبی آنچه گفت اوتیتم

هست اندک چو قطره از قلزم

علم من بیحد است اندک از آن

بشما دادم از برای نشان

تا از آن اندکی بدانیدم

از سر اطلاع خوانیدم

هست اسمای من سمیع و بصیر

عالم و عادل و غفور و خبیر

بنگر در خود این همه اوصاف

تا شناسی مرا و گردی صاف

خود صفاتم اگرچه بیحد است

آن صفات قلیل از آن عد است

زین توانی شدن بر آن عالم

پس تو از خود مرا بدان عالم

گرچه زان بحرهای بی پایان

گه صفات منند در دو جهان

اندکی داده ‌ ام از آن بتو من

صبر کن اندر آن بعلم و ب ف ن

تا ببینی چگونه متصل است

با صفاتت صفات من ز الست

هیچوقتی نبوده است جدا

از صفاتت صفات من بخود آ

آنچنان کافتاب در خانه

میزند روشنیش در خانه

گرچه در خانه تابشش اندک

اوفتد قدر روزن هر یک

نبود تاب از آفتاب جدا

نیست پوشیده هست این پیدا

همچنان دان صفات حق را تو

متصل کژ مخوان ورق را تو

زین سبب گفت حق که آدم را

آفریدیم ما بصورت ما

همچو آن طبله ها که در دکان

سر انبارها کنند بیان

نی دکان گشت صورت انبار

گرچه انبار بیحد است و کنار

زین صفات قلیل روسوی اصل

مکن اندر میان هر دو فصل

لیک اینجا دقیقه ایست بدان

سر بنه تا شود بر تو عیان

جز صفات خدا صفات دگر

متصل نیست همچو نور بخور

جزوش از کل خود جداست بدان

گرچه جزوش چو کل بود یکسان

مشت گندم نه دور از انبار است

اندکش گرچه عین بسیار است

گشت از کل جدا بصورت آن

گرچه عین وی است ای ره دان

هست بسیار این مثال و نظیر

فکر کن تا شوی تمام خبیر

دل بحق ده اگر دلی داری

چون از او میرسد ترا یاری

عمر و هستی و صحتت همه زوست

آب حوض درون توزان جوست

چون زجوی وئی بجوی او را

سوی بیسوی رو بهل سورا

مرغ آبی بسوی آب رود

مرغ خاکی سوی تراب رود

دل بیدار از زمین و سما

گذرد خوش رود سوی بالا

جان بیجا کجا گزیند جا

لانۀ پشه کی سزد بهما

آسمان و زمین بود زندان

جان آراد کی گزیند آن

روح را آسمان جناب حق است

مستیش دائم از شراب حق است

قطرۀ نور آنچنان دریا

چون از آنجاست هم رود آنجا

آب دریا بهر کجا که بود

بیگمان سوی اصل خویش رود

چون ولی را خلاصه آن نور است

کی از آن نور جان او دور است

آسمانش یقین بود آن نور

می نگردد ز غیر آن مسرور

پس بر این آسمان مدان او را

جنس آن نیست چون رود آنجا

آ سمان صورتست و جان معنی

سوی معنی رود روان معنی

جز که بر نور نور ن ن شیند

دیو هرگز بحور ننشید

موج دریا رود سوی دریا

گ رد گردد ز باد در صحرا

آب را باد سوی آب برد

خاک را جانب تراب برد

فرعها سوی اصل خویش روند

زانکه اجزا ب کل خود گروند

جزو جنت رود بسوی نعیم

جز ودوزخ رود بسوی جحیم

بخش ۶ - در بیان آنکه حق تعالی در نهاد هر کس خاصیتی نهاده است که به جز به جنس خود نیارامَد و اگر بیارامَد بنابر علتی باشد و آن خاصیت همچو موکلی است که شخص را به جنس خود می‌برد که ان الله تعالی ملکا یسوق الجنس الی الجنس و در تقریر آنکه جنس جنس آفریدن را سبب آن بود که چیزها به ضد ظاهر می‌شود که و بضدها تتبیّن الاشیاء دیگر آنکه کمال صنعت آنست که بر بد و نیک قادر باشد زیرا که اگر بر نیک توانا باشد و نتواند بد ساختن قادر تمام نباشد پس نسبت به خدا نیک و بد یکسان‌اند از آن ره که هر دو معرف کمال صنعت حق‌اند لیکن اگر از این نسبت قطع نظر کنی نیک و بد کی یکسان باشد. تقریری دیگر که بی‌این نسبت و تعلیل کشف شود که نیک و بد همه نیک است چون این تقریر را به صدق شنیده باشی و قبول کرده باشی به برکت این، حق تعالی بدانت نیز راه دهد

هست حق را فرشته ای به زمین

کاو برد جنس را به جنس یقین

دیوْ جان را به سوی دیو برد

میر و شه را سوی خدیو برد

زن‌صفت را برد به سوی زنان

نر صفت را به صف تیغ‌زنان

گر کند کس سؤال کز چه سبب

مختلف گشت صنع حضرت رب

جنس جنس آفرید مردم را

نیک و بد بی‌شمار در دو سرا

یک بوَد همچو دیو و یک چو ملک

یک بود از زمین و یک ز فلک

یک خورد خاک و یک بجوید پاک

یک فُتَده‌ست و یک رود چالاک

در جوابش بگوی ایزد خواست

که شود آشکار کژ از راست

تا که نیک و بد اندر این مأوا

گردد از همدگر قوی پیدا

چیزها چون به ضد پیدا شد

بد ز افعال نیک رسوا شد

نیک بی بد کجا نمودی نیک؟

بی بدی خود کجا فزودی نیک؟

گر نبودی گدا و یا درویش

کی نمودی غنی گزیده و بیش

حکمت دیگر آنکه نقاشان

نقش شاهان کنند و فراشان

گونه‌گون صدهزار نقش کنند

صورت جبرییل و عرش کنند

هم سوار و پیاده بنگارند

در جهان هیچ نقش نگذارند

از سلیمان و مور و دیو و پری

از وحوش و هوام و کبک دری

تا که هر یک کمال صنعت خویش

می‌نماید که کی کم است و که بیش

وانکه نتواند اینچنین کردن

صنعها را به نقش آوردن

باشد او ناقص اندر آن صنعت

بیش (؟پیش) صناع نبودش قیمت

بد و نیک نقوش از آن زیباست

که ز هر دو کمال او پیداست

می‌کنند آگهت از آن نقاش

کاندر این پیشه نیست کس همتاش

صانع با کمال آن باشد

که بد و نیک از او روان باشد

صنع حق کن از این مثال قیاس

تا برت یک شود حریر و پلاس

زان سبب خیر و شر بود یکسان

که خدا را همی کنند بیان

بر همه صنعها توان اوست

خالق نقش زشت و زیبا اوست

نیک و بد چون معرف‌اند او را

که ندارد به صنع خود همتا

پس از این روی هر دو یک ذاتند

هر دو روی ورا چو مرآت اند

لیک اگر تو به نقششان نگری

نیک و بد را چگونه یک شمری؟

بسوی خوبرو کنی رغبت

بود از زشت‌رو ترا نفرت

چون کنی از خدای قطع نظر

پیش تو زهر کی بود چو شکر؟

رنج و راحت کجا بود یکسان؟

زین رسد نور و زان رسد نیران

آن کند پرغم این کند شادان

آن برد در جحیم و این به جنان

هل یکون البصیر و الاعمی

واحداً عند من اتاه حجی

هل یکون العلیم و الجاهل

واحدا عند عاقل کامل

یطلب القرب عالم وافی

یطلب البعد جاهل جافی

جنة الوصل مسکن الاخیار

سقر البحر محبس الاشرار

مشرب الشیخ فی عیون النور

مسکن المنکرین فی الدیجور

شرح این را اگر کنم صد سال

نشود بر تو روشن این احوال

بحر از لوله کی شود پیدا

می‌نگنجد به زورقی دریا

حرف و صوت و زبان چو لوله بود

کی از آن بحر عشق دیده شود !؟

بخش ۷ - در بیان آنکه معانی چنانکه هست حق آنست که در زبان و عبارت نگنجد زیرا که سخن را سه مرتبه است یکی نثر و یکی نظم و یکی اندیشه که در اندرون روی می‌نماید آنچه در اندرون است عرصه‌اش عظیم با گشاد و واسع و بسیط است و چون در عبارت نثر می‌آید تنگ می‌گردد و چون در نظم می‌آید هم تنگ‌تر میشود و بالای این هر سه مرتبه عالم غیب است که فیض از آنجا در سینه می‌آید سعت و بسط آن بی‌حد و بی‌پایان است

در یم ِ نثر، نظم یک قطره است

در خور خامشی، سخن ذره است

در خموشی تویی یقین دریا

شبنمی، چون شوی به لب گویا

خمشی اصل و گفتگو فرع است

خمشی احمد و سخن شرع است

مصطفی چشمه است و شرعش آب

مصطفی آفتاب و شرعش تاب

شرع فرع است و مصطفی اصل است

مصطفی جد و شرع چون نسل است

همچنانی تو نیز چون جویی

مثل او بحر و چشمه و جویی

گاه در صلح و گاه در جنگی

گاه دمساز مطرب و چنگی

گاه گردی خراب و گه معمور

گه شوی مست و گه شوی مخمور

گه کنی خانه‌ها ز خشت و ز طین

گه شود شادمان ز تو غمگین

صورت از تست دائماً آباد

هم معانی ز تو خوش و دلشاد

تو چو بحری و فعل تو قطره

تو چو شمسی و قول تو ذره

همچنین است فعل و قول رسول

فهم کن این مشو ز فکر ملول

صدهزاران چو شرع از او برخاست

وی از ان نی فزون شد و نی کاست

پس چنین زو برند و کم نشود

زآب بحرش خورند و کم نشود

نی که بوجهل در بدی بود آن؟

که نظیرش ندید کس به جهان

زان بدی‌هاش هیچ کم می‌شد؟

بلکه هر لحظه در فزونی بد

بود مانند چشمه جوشنده

نزد جنسش چو ماه رخشنده

لیکن آن ظلمت است و آن نور است

این همه ماتم آن همه سور است

این کند کور و آن ببخشد چشم

آن دهد حلم و این کند پر خشم

آن دهد حور و جنت و کوثر

این برد بی‌گمان به قعر سقر

بخش ۸ - در بیان آنکه حق تعالی دو دریا آفریده است یکی از نور و یکی از ظلمت و برزخ معنوی میان آن دو دریا کشیده است که آمیختن‌شان به همدیگر ممکن نیست همچون آب و روغن که در یک قندیل باشند و به هم نیامیزند مدد اهل تقوی و انبیاء و اولیاء و ملائکه از آن دریای نور است و مدد مشرکان و شیاطین و نفوسِ بدان از دریای ظلمت است که به هم چفسیده‌اند و نمی‌آمیزند که مرج البحرین یلتقیان بینهما برزخ لایبغیان.

بشنو این را ز نص ای دانا

که ز یزدان دو بحر شد پیدا

یک پر از شهد و قند و نرمی و لطف

یک پر از زهر و قهر و کلی عنف

یک دهد خاره یک دهد نسرین

یک بود تلخ و یک بود شیرین

یک به چرخت برد یکی به زمین

یک به کفرت کشد یکی سوی دین

مرج البحر گفت در قرآن

هر دو با هم مقیم یلتقیان

برزخ معنوی میان دو بحر

تا نیامیزد آنچه لطف به قهر

مثل آب و روغنند به هم

یک نگردند همچو شادی و غم

گرچه هر دو به یکدیگر مانند

لیک دانم که عاقلان دانند

کان ترا همچو گرگ و مار کشد

وین به زودیت سوی یار کشد

هرچه مانَد به هم نباشد یک

آنکه یک بیند او بود در شک

زهر و تریاق اگرچه یکسانند

عاقلان فرق هر دو را دانند

هر دو را طعم اگرچه زشت بود

هر که داناست کی ز راه رود؟

داند او کان بود کشنده و بد

وین کند تیغ فهم او را رد

زان رسد درد و زین رسد درمان

زان بوَد موت و زاین حیات و امان

باز گردم بدانچه می‌گفتم

در نطق و سکوت می‌سفتم

خمشی در دلت چو دریایی‌ست

در درون بی‌حروف گویایی‌ست

باز برتر ز سینه در بی‌چون

یک جهانی است بی درون و برون

مشرقش را نشد حدی پیدا

مغربش نیست زیر و نی بالا

عرصه‌اش بی‌کنار و بی‌پایان

درگهش را کسی ندیده کران

نیست آنجا سکون و نی حرکت

نی خرید و فروش صد برکت

ماه و مهر عقول بی‌چرخ است

مهر و ماه زمانه چون مرخ است

مرخ از آن گفتمش که آن فانی است

ماه و خورشید آسمان فانی است

مرخ سوزد نماند از وی چیز

چرخ و مهر و مهش نماند نیز

پس به معنی است یک، چه چرخ و چه مرخ

هر دو را یک بود به معنی نرخ

غیر وجه الاله یا غافل

مثل الن ح م فی الضحی آفل

هول باق و غیره فان

من بعید و من فتی دانی

خالق الروح قبل ذا التکوین

جسمنا من سلالة من طین

آخر الامر یهدم الاجسام

قس علیها العقول و الافهام

غیره فی الوجود لایبقی

ثم فی الحشر یحشر الموتی

جان‌ها نیست گردد و تنها

ذات حق ماند از جهان تنها

مهر و ماه عقول پاینده است

در جهان صفات تابنده است

نبود در حقایقش تابان

جز جمال لطیف الرحمن

بخش ۹ - در بیان آنکه چنانکه آفتاب چراغ عالم است که خلق همدیگر را به واسطه‌ی آن می‌بینند و فرق می‌کنند میان بیگانه و خویش و زشت و خوب و سیاه و سفید حق تعالی آفتاب عقول و علوم و حقایق و دقایق است زیرا که بی‌نور حق هیچ اندیشه راست روی ننماید و میان دو سخن فرق نتوان کردن پس فرق کردن تو میان دو سخن شاهد است که حق را می‌بینی جهت اینکه بی‌دیدن حق تمیز ممکن نیست چنانکه بی‌دیدنِ آفتاب تمیز میان دو شخص ممکن نباشد

خور عقل است حق اگر دانی

فکرها را به نور او خوانی

حالت فکر تو خدا بینی

نیک و بد را از او جدا بینی

سخنی پیش تو بد و دون است

سخنی خوب و نغز و موزون است

این تفاوت میان هر دو سخن

نشود جز ز نور قابل کن

نه از خور آسمان تفاوتها

می‌کنی در میان پیر و فتی؟

اول آن آفتاب دیده شده است

آنگهی این و آن گزیده شده است

آن گزین تو گشته است گواه

که یقین دیده‌ای خود ای آگاه

ورنه چون شب شود نمی‌بینی

شب تاریک کی تو بگزینی

نیک را از بد و سیه ز سفید

خار را از گل و چنار از بید

چون چراغی نباشدت در پیش

نکنی فرق گرگ را از میش

لیک اندر ضمیر نایدت این

که بخورشید مینمایدت این

گرچه از ضد خور شدت معلوم

که بخور میشود صور مفهوم

خاطر آنجا نمی‌رود ای عم

که از آن نور شد تو را هردم

صور جمله چیزها پیدا

از بد و نیک و از غنی و گدا

پس خور روح را که ضد ّ ش نیست

دایماً قائم است و ندش نیست

بینی از نور او حقایق را

حل کنی جملۀ دقایق را

رایها را همه ازو بینی

وانچه نیکوتر است بگزینی

رایها گرچه هست جمله نکو

بهترین را گزین کنی خوش تو

چه عجب گر از آن شوی غافل

گرچه یکدم نمی‌شود آفل

در نیاید به خاطرت هیچ این

که از آن است فکرهای متین

در تعجب ممان و نیک بدان

که بدان حل شد آشکار و نهان

بی‌گمان فکر و ذکر و دانش را

خورشان یک خور است در دو سرا

تا ترا عقل و رأی و اندیشه است

دیدن ایزدت عیان پیشه است

یک دمی نیست کش نمی‌بینی

پس چه در جستجویْ غمگینی

با تو است آنکسی که میجویی

خیره هر سوی از چه می‌پویی؟

با خود آی و نگاه کن که نظر

هرچه افتاد بیشتر ز فکر

که بدان نور شد برت پیدا

فکر نیکو ز بد و لیک ترا

دور بینیت کرد از او دورت

تا نهان ماند از نظر نورت

خویش را دان که تا خدا دانی

زانکه حق را دلیل و برهانی

هستیت هم دلیل و مدلول است

خاطرت خود چه جای مشغول است

ای پر از آب جوی همچون خم

تشنه منشین مکن تو خود را گم

غافلی از خدای ای گمراه

سر بنه تا رسد ز شاه کلاه

گر بدی گوش گفتمی صد بیت

کی فروزد چراغ کس بی زیت؟

باز گردیم از این به شرح سکوت

خمشی چون یم است و گفت چو حوت

بخش ۱۰ - رجوع به تمامی آنکه سخن سه مرتبه دارد و خموشی بالای نطق است ولیکن نه هر خموشیی زیرا که جماد و حیوان و مردم جاهل سخن نمی‌گویند دلیل نکند که خموشی ایشان بهتر از نطق است

لیک این هم بدان و فهمی کن

کاین کسی را بود که او ز سخن

جاهلان را کند به حق دانا

عالمان را برد بر اوج سما

ابر جودش دهد به بَر بُرها

چونکه در بحر شد شود دُرها

سخنش مرده را کند زنده

چند روزه نه بلکه پاینده

عقل‌ها، مایه برده از سخنش

روح تازه ز علم من لدنش

خمشی چنین کس است عظیم

کاو بود در جهان مثال کلیم

نی کسی کاو بود ز نادانی

خمش از غایت گران‌جانی

مایه‌ی علم نی درون دلش

بی‌عنایت بمانده آب و گلش

آدم است آنکه در تن چو گلش

تابد انوار حق ز جان و دلش

گر بِلیسَش ز نقص بیند گِل

زان بود کاو ز حق ندارد دِل

لیک گر این خرانِ بی‌مقدار

که ز نادانی‌اند ناقص و خوار

عقلشان بود از ازل ناقص

لاجرم هستشان عمل ناقص

گفتشان ناقص و کژ و مردود

شد بر ایشان ره خدا مسدود

اینچنین کس اگر بود خامش

چون جماد است از او مجوی تو هُش

گفت و خاموشیش همه ابتر

حرکاتش ز همدگر بدتر

چون حدث هر طرف که او گردد

دم‌به‌دم زشت و نحس‌تر گردد

همچو عثمان نما خموش کجاست ؟

که برش گفتگوی بانگ صداست

تا دهد خلق را وی از خمشی

حکمت و علم و ذوق و هوش و خوشی

این مثل گفته‌اند قوم قدیم

مرد کاو هست در زمانه عظیم

گفتِ او سیم دان خموشی زر

چون خموشی و گفتِ پیغمبر

حالت وحی او خموش بدی

چون گذشتی از آن به گفت شدی

سر زدی وحی‌اش از لباس حروف

آب بحرش درآمدی به ظروف

پس ز قرآن سقای خلق شدی

وان حدیثش شفای خلق بدی

بخش ۱۱ - در بیان آنکه انبیاء و اولیاء یک نفس و یک نورند همه از یک خدای می‌گویند و بخشایش از او دارند از هستی خود رهیده‌اند جز ذکر و تعظیم خلق در ایشان چیزی نمانده است از ماسوی اللّه نیست شده‌اند و قایم به حق‌اند «فانی ز خود و به دوست باقی ----- این طرفه که نیستند و هستند»

همچنین اند اولیای کبار

موج‌زن جمله چون یم زَخّار

همه ارواح اولیای گزین

از یکی نور بوده‌اند یقین

نام‌هاشان به صورت ار دگر است

همه را یک فروغ و یک شرر است

قند را گر کسی نهد صد نام

ذوق آن یک بود چو زد در کام

دعوت انبیا برای همه است

همچو چوپان که کدخدای رمه است

مر خواص و عوام را دعوت

می‌کنند از کرم بدان حضرت

زان نمودند معجزات غریب

تا که اعدا شوند یار و حبیب

کام و ناکام رو نهند به حق

یک ز عشق و یکی ز ترس قلق

هر دلی را کرامت است شعار

دارد از غیر یار نفرت و عار

قابلان را کند به حق دعوت

باشد از غیر قابلش نفرت

همچو خود مست عاشقی جوید

تا به وی راز سینه را گوید

دعوتش با خواص حق باشد

تا بر ایشان نثار سر پاشد

نیستش با عوام هیچ سخن

زانکه هر کس نبرده ره به لدن

اولیا را کلیم جویان بود

پی ایشان همیشه پویان بود

هر سحرگه به ناله از یزدان

خواستی او لقای آن مردان

عاقبت چون دعاش گشت قبول

خضر را یافت شد امل به حصول

بخش ۱۲ - شکر کردن موسی خدا را که دعاش قبول گشت و خضر را علیه السلام دریافت

بر زمین سر نهاد و شکر خدا

کرد از جان و دل بصدق و صفا

زان ملاقات شد قوی شادان

رفت پیش خضر سجود کنان

دست بوس خضر چو کرد بگفت

حمد او گاه فاش و گاه نهفت

بعد از آن خضر مر ورا بنواخت

با وی از لطف یک ن فس پرداخت

گفت چونی ز رنجهای سفر

گفت چون بهر تست نیست ضرر

رنج بهر تو است گنج و گهر

زهر از دست تست به ز شکر

چون ز موسی چنین ارادت دید

وان چنان لفظ های خوب شنید

پس زبان را بلطف و مهر گشود

دل او را چو آینه بزدود

آنچه میجست از خدای ودود

در سخن جمله را ب وی بنمود

صد چنان شد که بد ز صحبت او

دل بسته ‌ اش روانه گشت چو جو

چو چه باشد که شد یکی دریا

در صدف گشت در ّ بی همتا

در چی و بحر چی چه گفتم من

آنچه او شد مجو ز راه سخن

چون رسید از خضر بموسی این

پس بگفتش بلطف آن ره بین

هله بر خیز سوی امت شو

بی توقف بشهر خویش برو

خلق گمراه را براه آور

همه را رو سوی اله آور

برهان جمله را ز نار جحیم

که و مه را رسان بصدر نعیم

تا عوض از حق ت ثواب رسد

اجر بیحد و بیحساب رسد

گفت موسی بوی که ای سلطان

زین چنین حضرتی مرا تو مران

روی خوبت ندیده بودم من

بشهانت گزیده بودم من

شب ز شوقت دم ی نمیخفتم

درد دل را بکس نمی گفتم

ناچشیده میت خراب بدم

مست بی جام و بی شراب بدم

بوی نان خوش مرا بنان آورد

خورد نان سوی ملک جان آورد

در تمنات می سپردم جان

بعد این وصل چون کشم هجران

چونکه افتاد بر رخت نظرم

عمر بی تو بسر چگونه برم

بخدائی که اوست مطلوبت

که شدم عاشق رخ خوبت

نکنم دور از این جناب رفیع

مبر این شیر را ز طفل رضیع

بخش ۱۳ - جواب خضر موسی را علیه السلام که چون ملاقات من مقدور تو شد اکنون باز گرد و پیش امت خود رو که خیرا لزیارة لحظة

گفت ای موسی کلیم بدان

که به من کرد همرهمی نتوان

که زنم نعل باژگونه بسی

نکته‌ام را نکرد فهم کسی

صحبتم مشکل و قوی صعب است

آب دریا‌م تا حد کعب است

پای همراهیم کجا داری‌؟

چون تو بی من رهی جدا داری

گفت باشد که حق دهد یاری

بخشدم عقل و فهم و هشیاری

از چنین خواب غفلت تاری

رسدم از خدای بیداری

چون ورا دید راغب و صادق

مست او شد و واله و عاشق

کردش از دل قبول در صحبت

که بود بس حمول در صحبت

نرمد از هر آنچه رو بیند

نیک و بد را همه نکو بیند

کفرهای ورا شمارد دین

نشود از جفای او غمگین

زهر را از کفش چو شهد خورد

سنگ او را به‌جای لعل خرد

چون به‌هم در سفر رفیق شدند

همدگر را ز جان شفیق شدند

چند روزی به‌هم همی‌رفتند

دُر جان را به‌گفت می‌سفتند

هر طرف چون بسی بگردیدند

بر لب بحر کشتی‌یی دیدند

که نبد در جهان چنین کشتی‌یی

خلق را بود بستر و پشتی‌یی

همچو شهری فراخ بود و بزرگ

بادبانی بر او بلند و سترگ

ناگهان خضر سوی کشتی رفت

تبری در کفش به‌صورت زفت

زد بر آن بادبان و کشتی او

از پی خدمت آن گزیدۀ هو

در شکست آن درست کشتی را

تا کند دفع ظلم و زشتی را

شد معطل ز کار آن کشتی

ماند بی رخت و بار آن کشتی

گفت با وی کلیم این چون است‌؟

این ز عقل و ز شرع بیرون است

مؤمنان را بد این پناه حصین

از چه رو کردیش خراب چنین‌؟

هیچ این را روا ندارد حق

اندر این کار بر تو گیرد دق

گفت او را نگفتمت پیشین

که ترا صبر نبود و تمکین

من نگفتم ترا از اوّل کار

که نداری تو پای من هشدار

کار من بد نما ولی نیکوست

همچو آن زشت رو که نیکو خوست

من بر آتش اگرچه بنشینم

هر دم از وی گل و سمن چینم

من ز مرده برون کنم زنده

کنم از عین گریه صد خنده

آرم ابلیس را ز عرش به فرق

برم ادریس را ز فرش به عرش

گفت ای شاه من خطا کردم

این ز نسیان نه از رضا کردم

گذران از من این یکی کرت

عفو فرما ز لطف این زلّت

گفت می‌دان کزین نخواهی گشت

خاک خاک است اگر به آب آغشت

لیک این حال بر تو پوشیده است

سرت از بند من بگردیده است

هم شود آخرت یقین پیدا

کانچه گفتم نبود سهو و خطا

اینت گفتم خداست شاهد حال

هرکه گژ گیردش بود او ضال

چون شنید از خضر کلیم این را

پیش آورد آن زمان لین را

کرد زاری و گفت بهر خدا

لابه‌ام را پذیر و بخش خطا

گر کنم بار دیگر این حرکت

مشنو از من بهانه یا حجت

بخش ۱۴ - باز استغفار کردن موسی علیه السلام و قبول کردن توبۀ او را خضر علیه السلام

باز با همدگر رفیق شدند

باز از جان و دل شفیق شدند

تا رسیدند در جزیره بحر

بر عمارت بزرگ همچون شهر

اندر آن جای یک پسر دیدند

روی او خوب چون قمر دیدند

خیره ماندند هر دو در رخ او

در حدیث و سؤال و پاسخ او

خواند او را خضر بسوئی برد

از پس کوه پیش جوئی برد

زیر بنهاد و حلق او ببرید

مرغ جان پسر ز تن بپرید

چون کلیم این بدید گفتش های

بازگو چیست این برای خدای

طفل معصوم را بکشتی زار

کی روا دارد این بگو زنهار

گفت من هی بگفتمت ز آغاز

که نخواهی تو فهم کرد این راز

زانکه در ظاهری فرو مانده

گرچه حقت کلیم خود خوانده

هرچه بینی ز من تو تا صد سال

کرد خواهی بر آن ز عجز سؤال

گفت عفوم کن این دوم بار است

بحق حق که با تو او یار است

کرد زاری بپیش او موسی

که ببخش این گناه را تاسه

چونکه سنت سه بار آمده است

تا ب س ه در شمار نامده است

گر کنم باز اینچنین جرمی

نبود جز فراق تو غرمی

بعد از آن عذر را مجال مده

هجر بگزین دگر وصال مده

گفت میگفتمت نمیشنوی

زانکه در شرع را سخی و قوی

بر تو ظاهر چو غالبست از آن

این لجاجت چنین قویست بدان

گر بدی مر ترا بمعنی راه

گفت من کی بدی بر تو تباه

پس ز اول که گفتمت که برو

همره من مشو ز من بشنو

پیروی آن بدی نه این که بمن

می ‌ روی هر طرف بظاهر تن

پیروی آن بدست در معنی

غیر این گمرهی است هم دعوی

بخش ۱۵ - در بیان امر فرمودن حقتعالی فرشتگان را که آدم را سجود کنند که و اذقلنا للملائکة اسجدوا لادم فسجدوا الا ابلیس ابی و استکبر و کان من الکافرین و سجده کردن فرشتگان و اعراض ابلیس که من جز تو خدا را نمی‌پرستم و سجود نمیکنم و جواب حق تعالی ابلیس را که خداوندگار تو آنگاه باشم که امر مرا بشنوی و بجا کرده آری چنانکه عقل را آفریدم و امر کردم امر را بجا آورد و از آن ابا نکرد که ان الله لما خلق العقل قال له اقعد فقعد ثم قال له قم فقام ثم قال له اقبل فاقبل ثم قال له ادبر قادبر ثم قال له تکلم فتکلم ثم قال انصت فانصت ثم قال له انظر فنظر ثم قال له انصرف فانصرف ثم قال له افهم ففهم ثم قال له بعزتی و جلالی(و عظمتی) و کبریائی و استوائی علی عرشی ماخلقت خلقاً اکرم علی منک و لا احب الی منک بک اعرف و بک اعبد و بک اطاع و بک اعطی و ایاک اعتب لک الثواب و علیک العقاب.

نشنیدی حکایت ابلیس

که چرا دور گشت از تقدیس

زانکه حق با فرشتگان فرمود

که بادم کنند جمله سجود

همه کردند سجده از دل و جان

گشت ابلیس سرکش از فرمان

گفت هستی مرا چو از نار است

پیش گل سجده کردنم عار است

کی روا باشد اینکه نیک ببد

پست گردد چو بنده سر بنهد

نکنم هرگز ای یگانه خدا

گر کشندم سجود غیر ترا

گفت او را سجود بی امرم

پشت کردن بود از این کم رم

پشت با امر من سجود بود

روی بی امر من جحود بود

چون ملایک سجود آدم کن

ور نه بر جان خویش ماتم کن

امر را پاس دار و ژاژ مخا

هرچه جز این کنی بداست وخطا

آنکه مأمور امر ما گردد

عاقبت شاد و پیشوا گردد

بی عدد زین نسق ز حق بشنید

جز که بر تار معصیت ن تنید

امر را چون شکست شد ملعون

قهر حق کردش از جنان بیرون

گشت از آن حضرت معلا دور

رفت در خون خویش آن مغرور

همچنین داد با صحابه خبر

از زبان خدای پیغمبر

عقل را چون بیافرید خدا

امر کردش که روی آر بما

روی آورد سوی حق بصفا

بار فرمود پشت کن بر ما

پشت را کرد سوی حق در حال

گفت بنشین نشست بی اهمال

چونکه بنشست باز گفتش خیز

عقل برخاست بی توقف ت یز

بازگفتش سخن بگوی بگفت

چونکه گفتش خموش حرف نهفت

گفت بنگر نگاه کرد آندم

گفت رو رفت شادمان بی غم

فهم کن گفت فهم کرد سخن

کرد از جان هر آنچه گفتش کن

پس بفرمود عقل را بحقم

چون تودر نیست بی بها بحقم

بحق کبریا و عزت من

بحق بیشمار رحمت من

بحق استوای من بر عرش

بحق ساکنان عالم فرش

که به از تو نیافریدستم

زان سبب بر همه ‌ ات گزیدستم

همه عالم بتو پرستندم

از تو باشند خلق در بندم

بتو باشد عناب من آخر

بر تو باشد عقاب من آخر

بتو خواهد رسید گنج ثواب

چون ثواب است اجر راه صواب

یک شود از تو در نعیم مقیم

یک رود از تو تا بقعر جحیم

گفتگویم همیشه با تو بود

غیر تو امر من کجا شنود

همچنین صد هزار مدحش گفت

صد هزار دگر بماند نهفت

پشت کردن بامر روی انست

روی بی امر پشت گردانست

برد رحمت هر آنکه امر گزید

هرکه بی امر رفت دست گزید

بخش ۱۶ - استشهاد آوردن حکایت سلطان محمود که امیرانش از حسد می‌گفتند که چرا پیش سلطان، ایاز از ما مقرب‌تر باشد و دریافتن سلطان ضمیر ایشان و بشکستنِ گوهر شب‌افروزشان امتحان کردن و ناشکستن ایشان گوهر را و تحسین کردن پادشاه و عاقبت به دست ایاز رسیدن و شکستن ایاز آن گوهر شب‌افروز را

همچنین بود قصۀ محمود

با ایاز گزیدۀ مسعود

باژگون نعل‌ها نگر به جهان

شاه اندر لباس بنده نهان

بنده بر تخت شسته همچو شهان

شاه همچون غلام بسته میان

نی غلط گفتم این نبود نکو

که یکند آن دو شه مبین‌شان دو

بگذر از جسم و بنگر اندر جان

همچو در صد وجود یک ایمان

بنده بر تخت پر ز صورت شاه

پس دو را یک ببین گذر ز کلاه

نام او بنده است و معنی شاه

گذر از ابر نام و بین رخ ماه

دارد این سرهای بی‌حد و عد

در دل و جان خود بجو ز احد

شاه محمود ایاز را چون جان

داشتی دوست آشکار و نهان

شب ز عشقش دمی نخفتی او

جز حدیثش سخن نگفتی او

گفته تا هم وزیر و جمله کبار

از چه از ما ایاز شد مختار؟

پیش شه به ز ماست یک مویش

ای عجب شه چه دید در رویش

شاه چون فهم کرد راز همه

کرد بر چنگ عشق ساز همه

خواند ایاز و وزیر را بسزا

جمله ارکان دولت خود را

چون همه نزد شاه جمع شدند

از امیر و وزیر و هرکه بدند

گوهر شب‌فروز پیش آورد

نوش بنمودشان و نیش آورد

شاه فرمود با وزیر که گیر

این گهر را که نیست هیچ نظیر

بشکنش خرد و پس برون انداز

دل خود را ز مهر در پرداز

گفت با شه، وزیر کای سلطان

گرچه من چون تنم تو همچون جان

گرچه تو حاکمی و من محکوم

حکم تو آتش است و من چون موم

کی روا دارم اینکه گوهر را

شکنم گر بود خرد سر را

در جهان گر بدی چنین گوهر

سهل بودی بجستمی دیگر

دادمی زر خریدمی از جان

کردمی من فدای شاه جهان

کرد شاه آفرینش اندر حال

گفت از تست منتظر احوال

مهربانی و عاقل و خوش رای

خلق خلقت بود جهان آرای

هر امیری که بد به حضرت او

از که و از مه و بد و نیکو

هر یکی را بخواند و داد گهر

گفت این را تو بشکنش زوتر

گفت همچون وزیر شمع صدور

از شکستن شدند جمله نفور

همه را کرد شاه بس تحسین

هر یکی را نهاد صد تمکین

همه خوشدل شدند و شاد شدند

همه سرمست ار(؟از) قباد شدند

شاه فرمود ایاز را پیش آ

چون تو کافر نئی سوی کیش آ

این گهر را بگیر و بشکن زود

بی‌توقف ز دست شاه ربود

زد بر آن گوهر او یکی سنگی

تا نماندش ز گوهری رنگی

کرد چون سرمه خرد آن دُر را

همچو سنگ آسیا جو و بر را

بعد از آنش چو گرد داد بباد

پیش شه بندگانه سر بنهاد

شاه گفتش بگوی حکمت این

چون شکستی بسنگ دُر ثمین

گفت او زانکه امر شه شکنم

بر دُر آن به بود که سنگ زنم

خود در امر شه است و آن سنگ است

بهر روپوش بروی آن رنگ است

تا از آن رنگ گوهرش دانند

بر سرش زر ز جهل افشانند

لیک آنکس که در امر شناخت

بهر آن صد هزار گوهر باخت

هرچه زاد از جهان فنایش دان

گرچه باشد زر و در و مرجان

گونه‌گون جامه از بد و زیبا

همچو برد و بطانه و دیبا

همچنین هم طعام‌های جهان

لون لون از برنج و از بریان

سرخ و زرد و سپید اندر خوان

ترش و شیرین به نزد هر مهمان

رسته از خاک دان تو این همه را

گشته مطلوب خلق چون رمه را

هرچه از خاک زاد خاکش بین

گر ترا هست بوی ز اهل یقین

گذر از رنگ و بوی و نقش و نشان

چون تو جانی برو سوی جانان

سوی بی سوی تازه چون مردان

جود کن خویش چون جوانمردان

مکن از بوی و رنگ ره را گم

کان بود عاریت چو می در خم

روشنی از خور است نه از خانه

در تنت جان بود ز جانانه

زاده‌ی خاک اگر نه خاک بود

عاقبت از چه روی خاک شود

نیک و بد جمله اندر آخر کار

خاک گردند همچو اول بار

بیضه‌ی جوز را چو رنگ بود

طفل نادان پیش ز جهل دود

دهد افزون بها خرد آن را

کی پذیرد بگو خرد آن را

انکسی را که شد خرد پیشش

رنگ و بی‌رنگ یک بود پیشش

همچنین رنگهای خاک دژم

می‌فریبند خلق را هر دم

پس یقین‌دان که جمله خاک بدند

گرچه در رنگ‌ها نهفته شدند

خاک و باد است قوت نفس چو مار

کمترک خور از آن مخور بسیار

تا که مار چو مور اژدرها

نشود عاقبت از این دو هلا

پیش از آنکه شود چو کوه کلان

بکش او را به خنجر ایمان

زانکه چون نفس سرکشت از نان

جاه را میشود ز جان جویان

نان بود خاک و باد باشد جاه

جاه چاه است دور شو از چاه

زین دو شد سرکش و عدو فرعون

چون نبودش ز حق عنایت و عون

قوت مار است خاک و باد بدان

تو همان قوت می‌خوری به جهان

چونکه نان و خورش شود افزون

طلب جاه سر کند ز درون

سروری را طلب کنی از جان

بهر میری شوی غلام شهان

دان حقیقت غذای نفس اینست

نخورد زین دو آنکه حق‌بین است

غیر این لقمه خور گر انسانی

میل کم کن به قوت حیوانی

حکمت و علم اگر شود خور تو

نبُوَد غیر عشق در خور تو

زان خورش‌ها شوی ز سلک ملک

چون ملک بر روی به بام فلک

از چنان قوت قوتی زاید

که بدان روح تا ابد باید

بی‌سلاحی مصاف‌ها شکنی

دشمنان را ز بیخ و بن بکنی

هرچه خواهی ترا شود مقدور

دائماً بی‌غمی روی مسرور

در ره عشق بی‌قدم پویی

یار را در درون خود جویی

خود نبینی برون خود چیزی

از تر و خشک و نیک و بد چیزی

همه باشی تو و دگر نبود

تا نمیری ز خود چنین نشود

چون شود در تو نیست وصف بشر

ذات تو بگذرد ز خیر و ز شر

زانکه این هر دو وصف اضدادند

سر زده از جهان اعدادند

ضد و ند و عدد بود اینجا

این دو را نیست در یکی گنجا

زانکه اعداد جمله لا گردند

چون در آخر سوی خدا گردند

زود گو لا اله الا اللّه

تا ز وحدت شوی تمام آگاه

چونکه از لا کنی تولا تو

شوی آگه ز سر الا تو

زانکه لا پرده است حق الا

پرده بر دار تا شوی اعلا

خورش و جاه خاک و باد بود

مار نفس اژدها از این دو شود

چون از این دو همی‌خوری شب و روز

کی شوی همچو مقبلان پیروز

هم همین مار عاقبت کشدت

همچو کفار در سقر کشدت

همچو لقمان غذا ز حکمت خور

تا شوی عین نور همچون خور

چشمه‌ی نور لایزال شوی

معدن علم ذوالجلال شوی

علم و حکمت غذای املاک است

سفره و خوان آن بر افلاک است

گرد آن خوان پاک بی‌پایان

عاشقانند نشسته جاویدان

پیششان بی‌شمار نقل و شراب

ساز و آواز و نای و چنگ و رباب

در چنان جنتی که هست در او

حوریان شکر لب و مه‌رو

چار جوی است اندر او چو روان

شهد و شیر و شراب و آب روان

زان نوا برگ و بر شده رقصان

گشته پر بار از آن هوا اغصان

طرب و ذوق و عشرتش باقی است

عاشقان را در آن خدا ساقی است

هرکه در خاک پاک را طلبید

اینچنین عیش را همیشه سزید

جنت و حور اجر او آمد

که ز جان رام امر هو آمد

هرکه در خویش دید ساقی را

یافت او نقد ملک باقی را

هر که او جان پاک در تن خاک

یافت، رست از زیان و نقص و هلاک

در زمین دژم ز خاک رهید

بر فلک رفت و آن قمر را دید

کم خور از خاک تا نگردی خاک

ساز همچون فرشته قوت از پاک

تا شود نفس دون مطیع خرد

روح را از بلا و رنج خرد

چونکه غالب شود خرد بر تن

فرش و عرشت نماید اندر تن

بی‌حجابی جمال جان بینی

سِر بنهفته را عیان بینی

وارهی زین جهان چون زندان

پا نهی در بهشت جاویدان

همچو عیسی روی فراز فلک

زیر پای تو سر نهند ملک

اولیا را که عاقلند بدان

نفریبد نقوش کون و مکان

همه را آنچنانکه هست به علم

دیده‌اند از بلند و پست به علم

نبودشان نظر به ظاهر کار

چون از ایشان نهان نشد اسرار

دیده در رنج گنج‌ها مدفون

یافته در کمی نهفته فزون

شرح این راز بشنو از قرآن

آنچه مکروه تست خیرش دان

وانچه باشد به نزد تو محبوب

هست آن شر محض نامطلوب

پیش بینا بود بد و زیبا

همچو خورشید آسمان پیدا

شبه را از گهر شناسد او

کی بود یکْ برش بد و نیکو؟

علم حق را چو مظهرند ایشان

پیششان رو که رهبرند ایشان

برترند از سما و عرش علا

همه هستند پر ز نور خدا

ببرندت ورای هفت فلک

تا شوی رشک جن و انس و ملک

هم فلک هم ملک شوند غلام

چونکه ایشان نهند آن‌سو گام

همه زان گام کام‌ها یابند

چون مه و مهر و بی فلک تابند

پیش گفتارشان گهر چه بوَد؟

پیش رخسارشان قمر چه بوَد؟

آن جهان عکس نور ایشان است

گرچه بی‌جسم آن جهان جان است

آن جهان قدیم پاینده

کین جهان از وی است زاینده

عقل جزوی کجا رسد سوی آن

چونکه عقل کل است سرگردان

وصف مردان اگر کنم صد سال

بود از کانشان کم از مثقال

دامن شیخ را مهل از دست

تا شوی عالی و نمانی پست

تا برد او ترا ورای سپهر

تا ز مهرش شوی چو چشمه‌ی مهر

امر او را مده به گوهرها

امر او را چو نیست هیچ بها

بشکن از بهر امر او چو ایاز

گوهر هستیت به سنگ نیاز

بخش ۱۷ - در بیان آنکه مراد از سلطان محمود خداست و از امیران عقلاء و علماء و حکماء و از ایاز انبیاء و اولیاء و از گوهر هستی ایشان

هست محمود خلق دو جهان

خودپرستان مثال آن میران

اولیا چون ایاز عاشق حق

دائماً از خدا گرفته سبق

هستی آدمی بود گوهر

هر که آنرا شکست شد سرور

خلق را دل نداد بر هستی

نیستی را گزیدن و پستی

نیستییی که هست خود آن است

اصل هر جسم و مایه‌ی جان است

نیستییی که هستها همه زوست

نیک و بد صاف و درد و دشمن و دوست

اینچنین هست نیست‌شان بنمود

حق بر ایشان دری بخود نگشود

نیستی را به عکس هست نمود

نقد بنمود قلب زر‌اندود

بی وجود از عدم گرفت وجود

زو جهان‌هاست نو به نو موجود

هست‌ها زان یَم‌ند چون قطره

همه زان آفتاب یک ذره

نیست آنست کاین طرف آمد

عاقل اینجا چگونه آرامد

کند آنجا رجوع که‌اش اصل است

زانک بی‌هجر آن طرف وصل است

نی تو هر چه کنی و می‌گویی

ز اندرون تو است چون جویی

آن درون نیست است و بی‌چون است

زاندرون است آنچه بیرون است

هرچه زاد از تو فرع آن باشد

هرچه آید ز تن ز جان باشد

اصل را فرع خوانده مشتی دون

فرع را اصل گفته هر مغبون

هر که ز امرش شکست گوهر را

کرد از بهر سرّ فدا سر را

گوهر امر بر گهر بگزید

سروری را چنان عزیز سزید

از ولی آید اینچنین هنری

شکند چون ایاز او گهری

امر را انبیا چو پذرفتند

دو جهان بی‌مصاف بگرفتند

آن بلیس است کو شکست امرش

زانکه مستی نداشت از خمرش

هرکه باشد چنین ز نسل وی‌ است

گر ز روم و ز شام و گر ز ری است

روی امر است و غیر آن پشت است

روی جانست و غیر جان پشت است

بهر این گفت روح من امری

هرکه کور است ازین، بر او بگری

نی که خلق تو به ز خلق بود

رتبت خلق کی چو خلق شود

مغز تو خواسته ‌ است و باقی پوست

تو همانی بدانکه داری دوست

هرچه او را به عشق جویانی

در حقیقت بدان که تو آنی

با تن مور سوش(سویش) چون رانی

تو نیی مور، صد سلیمانی

گذر از مور و نور عشق ببین

چون شد اندر تنش نهان و دفین

ای پسر زاین سخن مشو حیران

صنع بین از خدای بی‌پایان

اندر این چشم خرد خویش ببین

نور هفت آسمان و هفت زمین

همچو دریا ز چشم سر زده آن

بحر در کشتیی که دیده عیان

چشم کشتی و نور دریایی

تا فتد از دو چشم هر جایی

موج آن نور بر فلک رفته

بحر و بر کوه و دشت بگرفته

در در چشم همچو یک عدسی

بنگر بحرهای نور بسی

نور این در چو عالمی بگرفت

ننمود آن ترا بدیع و شگفت

چه عجب در تن دو صد چندان

گر بود نور بی‌حد و پایان

پی آن نور پوی همچو ملک

تا روی چون ملک فراز فلک

می عشق و صفا اگر خوردی

دراین خنب از چه چون دردی

بن خنب است آسمان و زمین

گر تو صافی برآ به عرش برین

جان به جانان رود اگر جان است

جان کز او نیست باد انبان است

همچو حیوان بخورد و خوابست او

قطره‌ای از خدا ندارد بو

گوید از بایزید و از کرخی

ننماید ز شهد جز تلخی

ننگ دیو و پری است آن ملعون

گرچه بنمود خویش را ذوالنون

زو بری شو که ناخوش و خام است

دانه‌اش را مچین که آن دام است

وای بر وی اگر فناش رسد

در فنا بی‌شکی بلاش رسد

بخش ۱۸ - در بیان آنکه ملک‌الموت آیینه صافی است که هر کس روی خود در او می‌بیند اگر دیو است دیوش می‌بیند و اگر فرشته است فرشته الی مالانهایه

ملک الموت چون بر او آید

تا که روحش ز جسم برباید

قهر بیند از او چو غافل بود

لطف بیند هر آنکه عاقل بود

ملک الموت چون فرشته بود

جنس او شو که با تو یار شود

چون ملک طاعت و نماز گزین

منشین غافل و نیاز گزین

زانکه خُلق مَلَک چو گیری تو

از ورود ملک نمیری تو

بلکه جانت به وی بیاساید

قوتت از ورودش افزاید

ز آب مر آب را هم افزونی است

قوّت و ازدیاد و موزونی است

جنس مر جنس را یقین مدد است

جنس را یک بدان گرچه عدد است

چون فرشته شوی به خُلق نکو

برپری از سفول سوی علو

مرگ آن را بود که پُر ریو است

در لباس بشر نهان دیو است

ملک و دیو هر دو ضدانند

همدگر را به طبع می‌رانند

تو ز دیوی فرشته شو اکنون

تا که گردی ز جنس خود افزون

ملک الموت با تو یار شود

در بد و نیک غمگسار شود

ور نگردی مَلَک شوی مقهور

می بمانی ز وصل حق مهجور

زانکه با هر یک آن دگرگون است

بر یکی آب و بر دگر خون است

لایق هر کسی نماید رو

وای بر هر که او بود بدخو

ملک الموت آینه است بدان

جمله رخسار خویش دیده در آن

بر یکی خوش مثال حور آید

بر یکی هم چو دیو بنماید

بر یکی مهربان و یار شود

بر یکی هم چو ذوالفقار شود

بر یکی گردد او پدر مادر

بر یکی دوزخی پر از آذر

نسیه بگذار هین به نقد ببین

در دل هر یکی چو گشت دفین

در یکی غصّه در یکی شادی

یک خرابست و یک در آبادی

یک بود پُر ز درد مویه‌کنان

یک ز راحت روانه جلوه‌کنان

نی تجلی هوست هرچه که هست ؟

در بد و نیک و در بلندی و پست ؟

می‌نماید به هر کسی حق رو

بی حجابی و لیک لایق کو ؟

بر یکی شوق و ذوق و وصل و تلاق

بر یکی جور و رنج و درد و فراق

چون به نقد ای پسر بدیدی این

نسیه را همچنین بدان و ببین

بخش ۱۹ - در بیان آنکه آدمی چنانکه زید چنان میرد؛ باز همچنان حشر شود. ذات او از آنچه هست نگردد و چیز دیگر نشود آنچنانکه دانه‌های گندم و جو و برنج و گاورس و غیرها من الحبوب را چون در زمین بیندازند و بکارند از زمین همان رویند و سر برآرند اگر گندم است گندم و اگر جو است جو. آدمیان نیز اگرچه به صورت یک رنگ‌اند و یک نقش لیکن در معنی متفاوت‌اند و مخالف؛ یکی امین است و یکی خائن یکی صالح است یکی طالح یکی مؤمن است و یکی کافر الی مالانهایه. چون بمیرند و در گور روند هر یکی چنانکه بود باز همچنان بر‌خیزد و حشر شود که یوم تبیض وجوه و تسود وجوه از این سبب می‌فرماید پیغامبر علیه السلام « کما تعیشون تموتون و کما تموتون تحشرون »

نشنیدی که شاه جمله رسل

مهدی و هادی و خفیر سبل

گفت روشن کما تعیشون دان

در تموتون همان صفت برخوان

شخص از مرگ اگرچه بگدازد

رخت هستی ز تن بپردازد

نشود بعد مرگ چیز دگر

زهر کی گردد از گداز شکر؟

سرمه سرمه است اگرچه گردد خرد

نشود صاف او ز سودن دُرد

چیز دیگر کجا شود آن ذات؟

چونکه او را بدل نگشت صفات

بلکه از خرد گشتن افزاید

وصف خود را تمام بنماید

همچنین ذات و وصف جمله حبوب

چون شود خرد هم بود مطلوب

گندم ار خرد شد همان باشد

جو نخواند کسی کش آن باشد

گر گدازد ز نار کس زر را

عین آن است بهر زیور را

همچنین نقره و مس و ارزیز

نشوند از گداز دیگر چیز

چون گدازند هم همان باشند

هرچه گردند همچنان باشند

دانه‌هایی که رفت زیر زمین

نیست گشت و گداخت اندر طین

آخر کار چون برآرد سر

عین دانه بود نه چیز دگر

همچنین هر کسی که مرد اینجا

همچنان حشر گردد ای جویا

گر تقی بود متقی خیزد

ور شقی بود هم شقی خیزد

مرگ همرنگ آدمی است یقین

بر ولی لطف و بر عدو زو کین

مرگ مانند آینه است و در او

روی خود دید هر بد و نیکو

اینکه از مرگ گشته‌ای ترسان

ترست از خود بوَد یقین می‌دان

زشت رخسار توست نی رخ مرگ

جان تو چون درخت و مرگ چو برگ

از تو رسته است اگر نکو گر بد

ناخوش و خوش ضمیر توست از خود

بنگر چون شکر در آب رود

اندر آن آب آن شکر چه شود ؟

یک جُلابی شود خوش و شیرین

چون ملاقات خسرو و شیرین

دل عاشق بود چو آن شکر

در هر آن آب کاو برفت بخور

غیر عاشق چو زهر قتال است

بد و نحس و خبیث و نکال است

گر بمیرد وگر زید آن دون

نشود زانچه بود دیگر گون

هست این را نظایر بسیار

عاقلان را بس است این مقدار

بخش ۲۰ - باز رجوع کردن به قصه حضرت موسی علیه السلام

باز‌گرد و بگو حدیث خضر

چون شد از هجر او کلیم کدر

جرم ثالث بدان که هر دو به هم

نیستی‌شان فکنده بود به غم

جوع‌شان در سفر به جایی بود

بهر جنبش نه دست و پایی بود

تنگدستی و قلت بی‌حد

کرده‌شان بُد ضعیف و لاغر خَد

حق بر ایشان حلال کرده حرام

بهر ابقای نفس در اسلام

در چنان حالتی ز نان محروم

بی‌زوار و برهنه و مهموم

ناگهان آمدند در یک ده

یک گهی نی در آن و بر همه مه

بود آنجا یکی سرای عظیم

صاحب آن سرای مرد کریم

نی کریمی که ملک و مال دهد

بل کریمی که قال و حال دهد

نی کریمی که جامه بخشد و نان

بل کریمی که بخشد او دل و جان

طفلکانش از او بمانده یتیم

لیک بسیار بودشان زر و سیم

شده دیوار آن سراشان خم

خواست گشتن خراب اندر دم

پس خضر راست کرد آن خم را

از دل هر دو برد آن غم را

طفلکان را ز غصه برهانید

وز چه حبس و رنج بجهانید

بعد از آن خضر گشت زود روان

بی خور و زاد با کلیم دوان

گفت موسی به روی خضر درشت

صحبتت صعب بود ما را کشت

آن یتیمان ز زر غنی بودند

زان عمل مر ترا چه بستودند؟

چون نگفتی ز حال جوع و ضرر؟

تا رسیدی زرت از آن دو پسر

خضر گفتش برو فراق گزین

سومین جرم شد یقین دان این

چونکه آمد ز بی‌خودی با خود

گفت خضرش که ای نبی احد

نیست با تو مرا دگر صحبت

این قدر بود از خدا رزقت

باز گرد و برو به سوی وطن

مصلحت نیست بودنت با من

چون فراقست رفت خواهی باز

کنم آگه ترا کنون زین راز

سرّ کشتی شنو که آن چون بود

طالبش شاه کافر دون بود

خواست شستن و زان ب لشکر خود

بر سر مؤمنان بناگه زد

شهر اسلام خواست کرد خراب

مؤمنان را فکندن اندر آب

غارت خان و مانشان کردن

به اسیری زن و بچه بردن

چونکه من قصد او بدانستم

کردمش خرد تا توانستم

حکمت این بود ای کلیم آله

تو نگشتی ز سر او آگاه

وان که خونی آن پسر گشتم

بردمش گوشه‌ای و من کشتم

پدر و مادرش ولی بودند

هر دو از صدق و دین ملی بودند

آن پسر خود نبود قابل آن

که شود ز اهل طاعت و ایمان

عاقبت زو شدی پدر کافر

هم بماندی ز راه دین مادر

زانکه در جانشان محبت او

چون نشستی نهان شدی ره هو

کشتمش تا رهند هردو ازو

سر او این بده است بشنو تو

وانچه دیوار را بکردم راست

بهر آندو یتیم هم برجاست

جد ایشان ز صالحان بوده است

زبدۀ حور و انس و جان بوده است

چون بدی این روا که من ز ایشان

جستمی اجر همچو بی‌کیشان

گر مرا گنج‌های دُر بودی

همه ایثار آن دو حر بودی

سر آن هر سه را چو گفت بدو

گفت ما را بحل خدا را جو

با چنان حشمت و بزرگی خضر

که غلامش بدند مهر و سپهر

با ولی زادگان چنین خدمت

کرد تا یابد از خدا رحمت

تو که هستی پر از خطا و گناه

با چنین حال ناسزا و تباه

نیک بنگر چه بایدت کردن

چونکه غرقی ز جرم تا گردن

بی شک اولاد اولیای خدا

در پناه حقند در دو سرا

هرکشان خدمتی کند اینجا

برد از حق عوض هزار عطا

پدر و جدشان شود خشنود

چونکه فرزندشان برد ز تو سود

بلکه هر کو ز پشت آدم زاد

ز انبیا و اولیای پاک نژاد

همه گردند شاد و خرم از آن

دوستدارت شوند از دل و جان

چونکه یک نفس گفتشان احمد

هم تو یکشان بدان گذر ز عدد

زان سبب خواند نفس واحدشان

که نباشد شمار در یک جان

بخش ۲۱ - در بیان آنکه چنانکه موسی علیه السلام با قوت نبوت و عظمت رسالت جویای خضر علیه السلام گشته بود مولانا قدسنا الله بسره العزیز با وجود چندین فضایل و خصال و مقامات و کرامات و انوار و اسرار که در دور و طور خود بی‌نظیر بود و مثل نداشت طالب شمس‌الدین تبریزی قدس اللّه سره العزیز گشته بود

غرضم از کلیم مولاناست

آنکه او بی‌نظیر و بی‌همتاست

آنکه چون او نبود کس به جهان

آنکه بود از جهان همیشه جهان

نسبت او به اولیای کرام

بود همچون خواص را به عوام

پیش او جمله همچو طفل بدند

بر لطف و صفاش ثقل بدند

گر بدیدی ورا ز دور جنید

از کمین نکته‌اش شدی او صید

بوسعید ار چه بود شیخ فرید

گر بدیدی ورا شدیش مرید

آنکه در فقر و عشق یکتا بود

آنکه جایش همیشه بیجا بود

آنکه گر روح او دوبر بردی (؟دوپر پردی)

لرزه در ارض و در سما فتدی

آنکه در دورها چو او ناید

نی فلک همچو او مهی زاید

آنکه اندر علوم فایق بود

بسری شیوخ لایق بود

مفتیان گزیده شاگردش

همه صف‌ها زده ز جان گردش

اولیا هم که صاحب حالند

همه بر روی او چو یک خالند

لطف و خوبی خال نه از روی است

همه خال آمدند و رو اوی است

هر مریدش ز بایزید افزون

هر یکی در وله دو صد ذوالنون

با چنین عز و قدر و فضل و کمال

دایما بود طالب ابدال

طالب آخر رسد به مطلوبش

گر بود راست عشق محبوبش

زانکه جوینده است یابنده

خنک آنکس که شد ورا بنده

بنده شاه است چون بود صادق

زانکه معشوق می‌شود عاشق

خضرش بود شمس تبریزی

آنکه با او اگر درآمیزی

هیچکس را به یک جوی نخری

پرده‌های ظلام را بدری

آنکه از مخفیان نهان بود او

خسرو جمله واصلان بود او

اولیا گر ز خلق پنهان اند

خلق جسم اند و اولیا جان اند

جسم جان را کجا تواند دید ؟

راه جان را به جان توان ببرید

اینچنین اولیا که بینا اند

از ازل عالم اند و والااند

شمس تبریز را نمی‌دیدند

در طلب گرچه بس بگردیدند

غیرت حق ورا نهان می‌داشت

دور از وهم و از گمان می‌داشت

بخش ۲۲ - رسیدن شمس الدین و مولانا به یکدیگر

نزد یزدان چو بود مولانا

از همه خاصتر به صدق و صفا

گشت راضی که روی بنماید

خاص با او بر آن نیفزاید

طمع اندر کس دگر نکند

مهر باقی ز دل برون فکند

غیر او را نجوید اندر دهر

گرچه باشد فرید و زبدۀ عصر

نشود کس بدان عطا مخصوص

او بود با چنان لقا مخصوص

بعد بس انتظار رویش دید

گشت سرها بر او چو روز پدید

دید آن را که هیچ نتوان دید

هم شنید آنچه کس ز کس نشنید

چون کشید از نیاز بوی ورا

بی حجابی بدید روی ورا

شد بر او عاشق و برفت از دست

گشت پیشش یکی بلندی و پست

دعوتش کرد سوی خانۀ خویش

گفت بشنو شها از این درویش

خانه‌ام گرچه نیست لایق تو

لیک هستم به صدق عاشق تو

بنده را هر چه هست و هر چه شود

بی‌گمان جمله آن خواجه بود

پس از این روی خانه خانۀ تست

به وثاقت همی‌روی تو درست

بعد از آن هر دو خوش روانه شدند

شاد و خندان به سوی خانه شدند

یک زمانی به هم همی‌بودند

مدت یک دو سال آسودند

غیرت حق در آمد و ناگاه

فجفج (فچ‌فچ) افتاد در همه افواه

بخش ۲۳ - حسد بردن مریدان مولانا بر شمس الدین

در شناعت درآمدند همه

آن مریدان بی‌خبر چو رمه

گفته باهم که شیخ ما ز چه رو

پشت بر ما کند ز بهر چه او

ما همه نامدار ز اصل و نسب

از صغر در صلاح و طالب رب

بندۀ صادقیم در ره شیخ

ما همه عاشقیم در ره شیخ

جمله دیده از او کرامت‌ها

دیده هر یک در او علامت‌ها

شده ما را یقین که مظهر حق

اوست بی‌شک و ز او بریم سبق

گشته ما هر یکی از او دانا

همه زو برده بی‌شمار عطا

برتر از فهم و عقل این ره ماست

شاه جمله شهان شهنشه ماست

آنچه ما دیده‌ایم کم کس دید

گوش هر کس چنین سخن نشنید

چشم ما را گشاد و بینا کرد

سینۀ جمله را چو سینا کرد

همه از وعظ او چنین گشتیم

در دل غیر مهر او کشتیم

همه چون باز صیدها کردیم

صیدها را به شاه آوردیم

خلق عالم همه مرید شدند

گرچه زاین پیشتر مرید بدند

شد ز ما شیخ در جهان مشهور

دوستش شاد و دشمنش مقهور

چه کس است اینکه شیخ ما را او

برد از ما چو یک کهی را جو

ان چه جوی است کانچنان که او

همچو کاهی ربود و برد از جا

کرد او را ز جمله خلق نهان

می‌نیابد کسی ز جاش نشان

روی او را دگر نمی‌بینیم

همچو اول برش نمی‌شینیم

ساحر است این مگر به سحر و فسون

کرد بر خویش شیخ را مفتون

ورنه خود کیست او و در وی چیست

با چنین مکر می‌تواند زیست

کمترینی ز ماست بهتر از او

در سرش اینکه نیست مهتر از او

نی ورا اصل و نی نسب پیداست

می‌ندانیم هم که او ز کجاست

ای دریغا دگر چه زخم است این

که از او شد خراب این آیین

همه خلقان ز وعظ شد محروم

طالع سعد ما از او شد شوم

جمله گشته به خون او تشنه

ساخته بهر کشتنش دشنه

گاه گاهیش چون بدیدندی

تیغ بر روی او کشیدندی

فحش‌ها پیش و پس بگفتندی

همه شب از غمش نخفتندی

همه در فکر این که کی از شهر

رود او یا فنا شود از قهر

بخش ۲۴ - در بیان آنکه انبیا و اولیا را اهل نفس و جسمانیان خصم اند زیرا غیر جنس اند که الضدان لایجتمعان

همچو کفار در زمان رسول

قصد کرده ورا ز کید و فضول

گشته پنهان ز فکرشان در غار

با ابوبکر احمد مختار

هم مسیح از غم گروه جهود

رفته پنهان به سوی چرخ کبود

قصد موسی چو کرد هم فرعون

غرقه شد چون نبودش از حق عون

همچنین با خلیل آن نمرود

که فکندش میان آتش و دود

گشت آتش بر او گل و نسرین

کشته شد خود ز پشه آن بی‌دین

همچنین قوم هود و نوح جواد

چون رسید از خدایشان میعاد

همه از باد و آب نیست شدند

زانکه لایقه بمسخ و خسف بدند

نیت بد که بود ایشان را

آن گروه کژ پریشان را

آن بلا بازگشت بر سرشان

زانکه آن قهر بود در خورشان

تیغ را می‌زدند بر خود از آن

خون‌هاشان چو سیل گشت روان

گرنه بر خود همی‌زدند به قهر

خونشان از چه شد روانه چو نهر

ابلهی دید کس که خویش کشد

تیغ بر حلق خود بخشم کشد!

در گمانش که زخم بر دگر است

عاقبت دید زخم بر جگر است

بخش ۲۵ - در بیان آنکه چون خدا خواهد که قومی را هلاک کند خصمان را در نظر ایشان خوار و بی‌مقدار و اندک نماید اگرچه بسیار و بی‌شمار باشند و یقللکم فی اعینهم لیقضی الله امراً کان مفعولا

آن شنیدی که قوم بد طالع

بر سر بام مسجد جامع

در یکی قلعه‌ای نشسته بدند

گرچه آن قلعه بود سخت بلند

گردِ قلعه ز هر طرف تاتار

آن گره را گرفته بُد به حصار

بر سر بام نیز قوم از بیم

راست کردند منجنیق عظیم

می‌کشیدند سنگ بر تاتار

باز می‌گشت سنگشان هر بار

بر سر خانه‌شان همی افتاد

جمله را می‌فکند از بنیاد

پس یکی گفتشان ز اهل خرد

با چنین جنگ، سر کسی نبرد

باژگون سنگ بر شماست روان

یک نرفته از آن سوی خصمان

طالع خصمتان قوی است به سعد

بانگ از چه همی‌زنید چو رعد؟

چون خدا یار آن گروه شده‌است

کمترین کاه‌شان چو کوه شده‌است

نشنیدی که مرغک بابیل

کشت با سنگ خُردِ خود صد پیل

سنگک کوچکی ز منقارش

کمتر از فندقی است مقدارش

چون زدی بر سر چنان لشکر

کشته گشتی امیر و هم چاکر

ای خنک آنکه حق بود یارش

گرم باشد همیشه بازارش

اندک از حق به نفع بسیار است

پیش آن ذره خور قوی خوار است

یک تنه هر رسول بر عالم

زود شد پادشاه در عالم

هر یکی بر هزار غالب شد

چون خدا را به صدق طالب شد

همه عالم زبون او گشته

هرکه از او سر‌کشید شد کشته

تا بدانی عنایت است به کار

نه دلیری و لشکر بسیار

راست گفت آن صحابی سرور

به روایت ز قول پیغمبر

هر که برد از عنایت حق بو

گربه و شیر یک بود بر او

یک درم نزد او و یک دینار

هم یکی باشد ای پسر هشدار

حق چو در یک درم نهد برکت

از زر آن بیشتر دهد برکت

ور از آن زر ستاند او برکت

نکند کار یک درم به صفت

گربه را بر تو حق چو بگمارد

کُنَدَت پاره زنده نگذارد

ور نخواهد ز شیر بر تو گزند

نگزد گر ببندیش به کمند

چون خدا گربه را دهد نُصرت

غالب آید ز شیر در قدرت

نی ز یک پشه کشته شد نمرود؟

هیچ لشکر نکرد او را سود

صد هزاران خدا چنین بنمود

گمرهان را بجز غمی نفزود

بخش ۲۶ - رجوع کردن بقصه شمس الدین عظم الله ذکره

باز گردیم از این حدیث دراز

قصه‌ی شمسِ دین کنیم آغاز

چون غلوشان بر او ز حد بگذشت

دشمنی‌شان ز حد و عد بگذشت

شمس تبریز رفت سوی دمشق

تا شود پر، دمشق و شام ز عشق

وارهید از چنین خسان مرید

جان خود را ز مکرشان بخرید

پس خدا را گزارد شکر از جان

که رهید از گروه بی‌ایمان

چون حزین شد ز هجر مولانا

گشت معرض ز جمله آن دانا

دوستی را از آن نفر ببرید

مرغ مهرش ز لانه‌شان بپرید

چونکه آن رایشان نیامد راست

عکس شد آنچه هر یکی می‌خواست

گفته‌بودند اگر رود زینجا

مانَد آن شاه ما به ما تنها

همچو اول از او عطا ببریم

بی‌لب و کام قندهاش خوریم

بار دیگر ز پندهای خوشش

بجهیم از جهان و پنج و شش

زین قفس باز همچو مرغ پریم

پرده‌ها را به عون او بدریم

نشد این وان قدر که بود نماند

ز آنچه دل یافت تار و پود نماند

همه گویان به توبه گفته که وای

عفومان کن از این گناه خدای

قدر او از عمی ندانستیم

که بد آن پیشوا ندانستیم

طفل ره بوده‌ایم خرده مگیر

یارب انداز در دل آن پیر

که کند جرم‌های ما را او

عفو کلی کزین شدیم دو تو

قد ما بود الف کنون دال است

ناله و گریه‌مان بر این دال است

ساعة لایراکم عینی

دمع عینی یفور کالعین

انا جسم و انتم روحی

خذیدی فی البحار یا نوحی

لامنی للکئیب غیرکم

کم یقاسی الفؤاد ضیرکم

صدکم قاتلی بلا سیف

کیف احنی انا بلاکیف

شجر العشق لامکان له

ثمر العشق لااوان له

یغ ت دی بثمره الارواح

لامساء لاکله و صباح

غیر حب الحبیب عندی شین

حیرتی فی هواه نعم الزین

وصلنا غیر قابل للبین

صدق قولی منزه عن مین

پارسی گو که جمله دریابند

گرچه زین غافلند و در خوابند

آن گروهی که بودشان غفلت

کرده بودند از سفه جرأت

پیش شیخ آمدند لابه‌کنان

که ببخشا مکن دگر هجران

توبه‌ها می‌کنیم رحمت کن

گر دگر این کنیم نقمت کن

توبه‌ی ما بکن ز لطف قبول

گرچه کردیم جرم‌ها ز فضول

بارها گفته اینچنین به فغان

ماه‌ها زین نسق به روز و شبان

شیخ شان چونکه دید از ایشان این

راهشان داد و رفت از او آن کین

بخش ۲۷ - در بیان فرستادن مولانا قدسنا، الله بسره العزیز ولد را به رسالت سوی دمشق به طلب شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره

بود شه را عنایتی به ولد

در نهان اندرون برون از حد

خواند او را و گفت رو تو رسول

از برم پیش آن شه مقبول

ببر این سیم را به پایش ریز

گویش از من که ای شه تبریز

آن مریدان که جرم‌ها کردند

ز آنچه کردند جمله وا‌خوردند

همه گفته کنیم از دل و جان

خان و مان را فدای آن سلطان

همه او را به صدق بنده شویم

در رکابش به فرق سر بدویم

رنجه کن این طرف قدم را باز

چند روزی بیا و با ما ساز

آن مکن تو به ما که ما کردیم

ز آنکه تو سرمه‌ای و ما گَردیم

چون تو لطفی و ما یقین همه قهر

کی دهد چاشنی شکر زهر؟

آنچه از ما سزید اگر کردیم

همچو خار خلنده سر کردیم

تو چو گلشن بیا و وصل نما

همچو مه ز ابر هجر باز برآ

همچنین زین نمط به وی می‌گو

دل او را به لابه‌ها می‌جو

باشد این گر بوَد مرا آن بخت

نرم گردد نگیرد این را سخت

دهدم باز وصل از سر لطف

بهلد هجر و بگذرد از عنف

پس ولد سر نهاد والد را

شکر کرد او خدای واحد را

گفت رفتم که آرم آن شه را

آن حبیب یحبه اللّه را

گشت از جان روان به سوی دمشق

راه را می‌بُرید از سر عشق

بی‌تعب می‌دوید در صحرا

کم ز کهَ می‌شمرد هر کُه را

خار آن ره بر او چو گلشن بود

برد از هر زیان هزاران سود

نار گرما و سختی سرما

می‌نمودش چو قند و چون خرما

رنج در راه عشق گنج بوَد

زانکه از عشق مرده زنده شود

عاشقان زخم را به جان جویند

سوی مرهم از آن نمی‌پویند

از سر و سروری چو بیزارند

روی سوی فنا همی‌آرند

تا که از خویشتن رهند تمام

می جان را کشند بی‌لب و جام

نیست این را نهایت و آغاز

قصه را گو گذر ز گفتن راز

چون رسید او به نزد شمس‌الدین

آن شه اولیای با تمکین

بر زمین سر نهاد همچو مَلَک

گفتش ای شه غلام تست ملک

بعد از آن شِست با حضور و ادب

از سر لطف شه گشاد دو لب

در سخن آمد و دُر بارید

در دل و سینه عشق نو کارید

سر سر حدیث و قرآن گفت

کرد پیدا سری که بود نهفت

بی‌پَرَش بر فلک بپرانید

بی‌تَنَش گِردِ عرش گردانید

حُجُب از پیش چشم دل برداشت

شب تاریک را نمود چو چاشت

ظلمت از تن ببرد و از دل و جان

تا روان گشت همچو سیل روان

سوی بحری که بی‌حد است و کران

اندر او چون رسید یافت امان

از فنا و خطر بجست تمام

همچو مرغی که وارهد از دام

قطره‌ای کان بماند از دریا

رهزنانش زنند در صحرا

خاک یک سو برَد هوا یک سو

تابِ خور هم برد از او صد تو

اینچنین رهزنان و تو غافل

می‌برند از تو تا شوی آفل(؟عاقل)

تن تو چون سبوست جان چون آب

رهزنان رهند چون اسباب

منصب و جاه و نعمت دنیی

کرد محرومت از سر عقبی

کرده‌اندت از آن نِعم محروم

تا شدستی به هر بدی موسوم

می‌برد تن ترا به قعر جحیم

مشنوَش تا رسی به صدر نعیم

پند بگذار و گو ز شمس‌الدین

زان خور آسمان و قطب زمین

چون شنید از ولد رسالت را

خوش پذیرفت آن مقالت را

بخش ۲۸ - رجوع ولد به قونیه در رکاب شمس‌الدین

بازگشت از دمشق جانب روم

تا رسد در امام خود مأموم

شد ولد در رکاب او پویان

نز ضرورت ولی ز صدق و ز جان

شاه گفتش که شو تو نیز سوار

بر فلان اسب خنگ خوش‌رفتار

ولدش گفت ای شه شاهان

با تو کردن برابری نتوان

چون بود شه سوار و بنده سوار؟

نبود این روا مگو زنهار

به سواری تویی شها لایق

که تو معشوقی و منم عاشق

تو یقین خواجه‌ای و من بنده

بلک جانی و از توام زنده

واجب است اینکه من پیاده روم

در رکابت به فرق سر بدوم

یک مهه بیش راه رفت بپا

بی‌سکون گه نشیب و گه بالا

گرچه ره صعب بود سهل نمود

زانکه آن رنج قفل گنج گشود

در ره از وی هزار سِر بشنید

صد جهان از ورای چرخ بدید

هیچ‌کس را نگشت آن مقدور

می‌شد از هر عطا ز نو مسرور

چون رسیدند پیش مولانا

نوش شد جمله نیش مولانا

در سجود آمدند هر دو شهان

چون شود تن بگو ز دیدن جان

گر به صورت دواند تو یک دان

چون به معنی روی بود یک جان

چون محبت شود میان دو یار

یک بود آن دو چون به ساز دو تار

تار تنها بوَد یقین ابتر

با وجود دو گردد آن خوشتر

همچو مردی که نیم او ببری

هیچ حظ از وجود او نبری

آن دوی که کمال یکدیگرند

یک بود چون به سر آن نگرند

دوستی خود دلیل جنس کند

جنئی میل کی به انس کند؟

بر فلک هر ملک ملک جوید

در پی حور دیو کی پوید؟

گرچه مردان عشق افواج اند

از یکی بحر همچو امواج اند

چون به صورت روی عدد باشند

چون به معنی رسی احد باشند

به تن و عشق (؟) در شمار آیند

از ره روح یک بهار آیند

روح‌شان یک بود چو فصل بهار

جسم‌شان را درخت و برگ شمار

پس به جان کن نظر مکن بر تن

خیمه اندر جهان وحدت زن

همه یک ذات و یک صفت گهراند

همه از تاب نور یک قمراند

راه‌شان ای پسر دگرگون است

در گذر تو ز چون که بی‌چون است

خلق عالم به اولیا نرسند

از زمین اند بر سما نرسند

راه ایشان ورای جان و تن است

در یم عشقشان نه ما نه من است

یکدگر را گرفته خوش به کنار

بوسه‌ها را نبوده هیچ کنار

بخش ۲۹ - استغفار حسودان از کرده های خویش

وان جماعت که منکران بودند

منکر قطب آسمان بودند

جمله‌شان جان‌فشان به استغفار

سر نهادند کای خدیو کبار

توبه‌کاریم از آنچه ما کردیم

از سر صدق روی آوردیم

هر یکی بر درش شده ساجد

اشک‌ریزان ز عشق او واجد

کردشان شه قبول چون دید این

دادشان از نوازش او تمکین

بعد از آن جمله از وضیع و شریف

حلقه شستند گرد شاه لطیف

پهلوی شه نشسته مولانا

چون دو خور که زنند سر ز سما

شمس تبریز در سخن آمد

زنده شد آنکه فهم کن آمد

هر یکی زان سخن به عشق پرید

هر یکی از خودی تمام برید

بعد از آن هر یکی سماعی داد

هر یکی خوان معتبر بنهاد

هر یکی قدر وسع و طاقت خویش

از امیر و توانگر و درویش

بخشش آورد و میهمانی کرد

تا شود یار مهربانی کرد

مدتی اینچنین گذشت زمان

در حضور شهان هر دو جهان

همه چون جام و آن دو شه چون راح

همه چون لیل و آن دو شه چو صباح

آن دو شه چون بهار و ایشان دشت

همه را تازه گشته ز ایشان کشت

شاخ و برگ درونشان پر بار

رسته بی‌خار هر طرف گلزار

دیده بی‌پرده ای همه دیدار

همه گشته در آن جهان برکار

در چنین عیش و در چنین وصلت

همه پر نور و غرق در رحمت

بخش ۳۰ - باز گستاخی و حسد کردن مریدان بعد از آنکه توبه و استغفار کرده بودند

باز شیطان به صورتی دیگر

زد در ایشان کدورتی دیگر

بعد چندین صفا و کشف عطا

بعد چندین عروج سوی علا

مکر شیطان ببین که چونشان باز

کرد بیزار از نماز و نیاز

رخت اعمال جمله را دزدید

هر یکی ز اعتقاد برگردید

بازگشتند همچو اول بار

می و مستی گذشت و ماند خمار

روشنی شد بدل به تاریکی

صحت تن به رنج باریکی

چشم زخمی رسید از غیرت

تا شود جمله خلق را عبرت

تا که خایف بُوَند در ره دین

نشوند ایمن از ابلیس لعین

تکیه بر زهد و بر عمل نکنند

شادمانی بهر امل نکنند

گرچه گردند از عمل دریا

جمله باشند خایف و جویا

عاجزانه روند این ره را

نهلند از کف خود آگه را

هیچ بی‌پیشوا قدم ننهند

دامنش را ز دست خود ندهند

گرچه آن خمرشان کند مسرور

نشوند از بله بدان مغرور

حال آن جمع یادشان آید

ترسشان هر نفس بیفزاید

گر رسدشان ز حق هزار عطا

نشوند ایمن از کمین قضا

قوت و زور زارشان دارد

در عبادت بکارشان دارد

در تنعم کنند مسکینی

گاه شادی و عیش غمگینی

زان چنان چشم زخم روز و شبان

ترس ترسان بوند ناله کنان

هله ای زاهدان شب بیدار

هله ای عالمان خوش‌رفتار

هل ای رهروان ز پیر و فتی

هله ای صادقان بی‌همتا

هله ای بندگان آن حضرت

هله ای طالبان آن دولت

هله آنها که که از جهان رستید

از چنین دام بی‌امان جستید

هله آنها که پاکبازانید

هر یکی در شکار بازانید

هله آنها که فارغ از خلقید

شده قانع به کهنه‌ی دلقید

هله آنها که بی‌خورش سیرید

در چنین بیشه هر یکی شیرید

هله آنها که بر شما آتش

همچو گل شد لطیف و تازه و خوش

هله آنها که بر شما طوفان

گشت چون جسر تا روید بر آن

هله آنها که بر هوا رفتید

سبک ار چه به تن قوی زفتید

ترس ترسان روید این ره را

تا ببینید روی آن شه را

دشمن جانتان چو شیطان است

نبود ایمن آنکه انسان است

دشمن خرد نیست زو ترسید

مکر او را ز رهروان پرسید

صدهزاران هزار چون ما را

قصد کرد از برای یغما را

همچو آدم که اصل و بابا بود

جد هر مؤمنی و ترسا بود

انبیا و اولیا ز پشت وی‌اند

گرچه از مصر و از عراق و ری‌اند

مقتدا و خلیفه‌ی یزدان

هر فرشته‌اش سجود کرده ز جان

با چنین آدم علیم صفی

با چنین پیشوا و یار وفی

مکرها کرد و عاقبت او را

کرد بیرون ز جنة المأوی

از کمین نقل نقل کرد از عهد

گندمی را نمود بیش از شهد

دام ر ا زیر دانه پنهان کرد

تا ورا صید همچو مرغان کرد

با تو مسکین که کم ز عصفوری

چه کند فکر کن چه مغروری

دشمن آدم است بچگانش

کو کسی کو نشد پریانش

باز چون شمس دین بدانست این

که شدند آن گروه پر از کین

آن محبت برفت از دلشان

باز شد دل زبون آن گلشان

عقلشان شد اسیر نفس و هوی

مؤمنان گشته از هوا ترسا

نفسهای خبیث جوشیدند

باز در قلع شاه کوشیدند

گفت شه با ولد که دیدی باز

چون شدند از شقا همه دمساز

که مرا از حضور مولانا

که چو او نیست هادی و دانا

فکنندم جدا و دور کنند

بعد من جملگان سرور کنند

خواهم این بار آنچنان رفتن

که نداند کسی کجایم من

همه گردند در طلب عاجز

ندهد کس نشان ز من هرگز

سالها بگذرد چنین بسیار

کس نیاید ز گرد من آثار

چون کشانم دراز گویند این

که ورا دشمنی بکشت یقین

چند بار این سخن مکرر کرد

بهر تأکید را مقرر کرد

بخش ۳۱ - ناپدید شدن شمس الدین

ناگهان گ م شد از میان همه

تا رهد از دل اندهان همه

یک دو روز او چو گشت ناپیدا

کرد افغان ز درد مولانا

بعد از آن چون ورا بجد جستند

سوی هر کوی و هر سرا جستند

هیچ ازوی ک سی نداد خبر

نی بکس بو رسید از او نه اثر

ش یخ گشت از فراق او مجنون

بی سر و پاز عشق چون ذوالنون

شیخ مفتی ز عشق شاعر شد

گشت خمار اگرچه زاهد بد

نی ز خمری که او بود زانگور

جان نوری نخورد جز می نور

بخش ۳۲ - دربیان آنکه شعر اولیاء همه تفسیر است و سرّ قرآن زیرا که ایشان از خود نیست گشته‌اند و به خدا قائم‌اند. حرکت و سکون ایشان از حق است که «قلب‌المؤمن بین اصبعین من اصابع الرّحمن تقلبه کیف یشاء». آلت محض‌اند در دست قدرت حق؛ جنبش آلت را عاقل به آلت اضافت نکند بخلاف شعر شعراء که از فکرت و خیالات خود گفته‌اند و از مبالغه‌های دروغ تراشیده و غرضشان از آن اظهار فضیلت و خودنمایی بوده است همچون آن بت‌پرست که بتی را که خود می‌تراشد معبود خود می‌کند که «اتعبدون ما تنحتون» شعرا شعر اولیا را که از ترک حرص و فنای نفس آمده است همچو شعر خود می‌پندارند؛ نمی‌دانند که در حقیقت فعل و قول ایشان از خالق است، مخلوق را در آن مدخل نیست. زیرا شعر ایشان خودنمایی نیست خدانمایی است مثال این دو شعر چنان باشد که باد چون از طرف گلشن آید بوی گل رساند و چون از گلخن آید بوی ناخوش آورد اگرچه باد یکی است اما به سبب گذرگاه مختلف بویش مختلف شود هر که‌را مشامی باشد فرق هر دو را داند که «المؤمن کیس ممیز» یکی که سیر خاید اگرچه مشک گوید به مشامها بوی سیر رسد و برعکس هرکه مشک خاید و لفظ سیر گوید بوی مشک آید

شعر عاشق بود همه تفسیر

شعر شاعر بود یقین تف سیر

شعر شاعر نتیجۀ هستی است

شعر عاشق ز حیز مستی ست

ز ان کزین بوی حق همی‌آید

وان ز وسواس دیو می‌زاید

رونق شعر آن بود به دروغ

شعر این را ز راستی است فروغ

هردم آن در مبالغه کوشد

تا به نرخ نکوش بفروشد

وین ز بسیار اندکی گوید

چون سوی شعر و قافیه پوید

گرچه خود می‌نگنجد آن یم او

در بیان و زبان و در دم او

لیک از آن دم همی‌شود بینا

دیده‌های درون هر اعمی

آن چنان شعر کاین برد اثرش

همچو جانش پذیر و گیر برش

تا که گردد ز تو خدا خشنود

بردت از زمین به چرخ کبود

زانکه این شعر شرح قرآن است

راحت روح و نور ایمان است

آن فریقی که شعرشان بود این

که برد خلق را ز کفر به دین

دین چه جمله را برد به خدا

سرّ این را بدان دمی به خود آ

شعرشان را مخوان چو شعر کسان

مشمر هر دو شعر را یکسان

زانکه این میوه می‌رسد ز نعیم

وان شراری است آمده ز جحیم

شعر ایشان بود همه اکسیر

زان شود زر مِسَت به جان بپذیر

مدح حق است شعر این مردان

زانکه دلشان ز حق بود گردان

مدح ایشان همی‌کند یزدان

هست شاهد بر این سخن قرآن

همه قرآن ثنای ایشان است

شرح عباد و اهل ایمان است

همه خود ذکر انبیاست در آن

صفت قرب اولیاست در آن

قال ایشان بود نتیجۀ حال

پر بود نظمشان ز نور جلال

لیک آنها که خودپرست بدند

از می نفس دیو مست شدند

شعر ایشان نبود بهر خدا

زانکه رست از دروغ و زرق و ریا

از برای چنین نفوس لئیم

که براند از نفاق و حرص عظیم

گفت در هجوشان حق بی‌چون

شعرا یتبعهم الغاون

خودنمایی‌ست پیشهٔ ایشان

نیستشان بو ز سرّ درویشان

مرد درویش از خدا گوید

بی‌خود اندر ره خدا پوید

چونکه بی‌خود شده‌است در ره حق

جمله احرار از او برند سبق

خودی خویش را فنا کرد او

بی‌خودی روی در خدا کرد او

شعر ایشان ز نور می‌زاید

از جهان سُرور می‌زاید

شعرشان را فسون عیسی دان

که از آن مرده می‌پذیرد جان

فرق این را کجا کند هر دون

چون ندارد رهی به علم درون

شبه و درّ بود برش یکسان

چونکه صراف نیست آن نادان

عاشقی شد نهایت اخلاص

خون عشاق را نبود قصاص

کشتن عاشقان حیات بود

کشتنئی نیست کان ممات بود

آنچنان قتل را ضمان نبود

سود محض است از آن زیان نبود

بلکه شکرانه واجب است بر او

که بدان می‌رهد ز نفس عدو

کشتن عاشقان بود رستن

از فنا و به دوست پیوستن

زانکه از خویش جمله لا گشتند

سوی الا تمام واگشتند

خودی خویش را رها کردند

دائماً روی با خدا کردند

عاشقان راست اینچنین سیری

سیر زهاد طاعت و خیری

حامل است این و آن بود محمول

قابل است این و آن بود مقبول

عشق چون بحر و زهد چون قطره

عشق خورشید و زهد چون ذرّه

زاهدی می‌شود به عقل اینجا

عاشقی با تو آمد ای جویا

چونکه کشتهٔ خداست هر عاشق

برد سرها چو داد سر عاشق

سر برد عاشقی که او سر داد

هر که سر را نداد رفت به باد

زنده آنکس بمرد کاینجا مرد

مرد بی‌درد گشت زو چون دُرد

میل زاهد بود چو آب سبو

میل عاشق چو سیل و چشمه و جو

فرق این هر دو می‌کن ای دانا

ز ابلهی دُرّ مگوی هر شبه را

از می عاشقان اگر خوردی

مشمر صاف صاف را دُردی

زاهدت گوید از نماز رسی

از حج و روزه و نیاز رسی

عاشقت گوید ای رفیق نکو

پیش این بحر، زن به سنگ سبو

خویش را در یم صفا بسپار

تا که این یم کند برای تو کار

چه برآید ز دست و پای تو خود؟

یا ز فهم و ز عقل و رأی تو خود؟

مگسی نگذرد ز دریاها

نپرّد سوی قاف جز عنقا

مگر اینجا به پرّ عنقایی

چفسد او تا رساندش جایی

همچو عنقاست عاشق و تو مگس

هیچ با او مزن ز جهد نفس

دست و پایی مزن در او زن دست

تا رهی ز اینجهان همچون شست

کار تو او کند یقین می‌دان

گذراند ترا ز کون و مکان

بردت بی‌گمان در آن حضرت

دهدت ملک و شاهی و دولت

نکند او حواله جای دگر

مر ترا و مِسَت شود زو زر

بخش ۳۳ - در بیان آنکه نظر عارف به خداست و نظر زاهد به عمل خود. زاهد گوید «من چه کنم؟» عارف گوید «تا حق چه کند؟» خود را فراموش کرده‌است بلکه خودی او نمانده‌است و مستهلک حق گشته که «هم العارف ربه و هم الزاهد نفسه»

نقل صائب شنو از آن سرور

در بیان صفات این دو نفر

زاهد از ترس گفته «من چه کنم؟

در میان چنین محن چه کنم؟»

عارف از عشق گفته «او چه کند؟

عجب از بهر من خدا چه تَنَد؟»

نظر او بود به سوی خودی

که کنم نیک و نگروم به بدی

نظر این بود به سوی خدا

نگرد دائماً بر وی خدا

نظر الزاهدین فی الافعال

نظر العارفین فی اضمحلال

صحوة الزاهد من الاعمال

سکرة العارف من الاجلال

عمل البر متکا الزاهد

مطمح العارف لدی الواحد

ذا یری نفسه یفعل البر

ذاک للحق شاهد فی السر

ذاک احسانه مدی معدود

عارف الحق هادم المحدود

ذاک فی الارض عمره یفنی

عارف الحق فی البقاء سما

زاهد اندر میان خوف و رجا

عارف الحق طار فوق حجی

مسکن الزاهدین فی ذاالفرش

همة العارفین فی ذی العرش

نیست این را نهایت آن سلطان

بازگو چون شد از فراق و چسان

بخش ۳۴ - استغراق مولانا قدسنا الله بسره العزیز در عشق شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره و بی‌قراری و شور و جوش نمودن بیش از آنچه اوّل داشت

روز و شب در سماع رقصان شد

بر زمین همچو چرخ گردان شد

بانگ و افغان او به عرش رسید

ناله‌اش را بزرگ و خرد شنید

سیم و زر را به مطربان می‌داد

هرچه بودش ز خان و مان می‌داد

یک نفس بی‌ سماع و رقص نبود

روز و شب لحظه‌ای نمی‌آسود

تا حدی که نماند قوّالی

کاو ز گفتن نگشت چون لالی

همه‌شان را گلو گرفت از بانگ

جمله بیزار گشته از زر و دانگ

همه گشتند خسته و رنجور

بی شرابی شده همه مخمور

گر بُدی آن خمارشان ز شراب

دفع گشتی یقین هم از می ناب

لیک بودند خسته از گفتن

وز فغان و سرود و ناخفتن

جان جمله به لب رسیده ز رنج

بی تف نار دل پزیده ز رنج

غلغله اوفتاده اندر شهر

شهر چه بلکه در زمانه و دهر

کاین چنین قطب و مفتی اسلام

کاوست اندر دو کون شیخ و امام

شورها می‌کند چو شیدا او

گاه پنهان و گه هویدا او

خلق از وی ز شرع و دین گشتند

همگان عشق را رهین گشتند

حافظان جمله شعرخوان شده‌اند

بسوی مطربان دوان شده‌اند

پیر و برنا سماع‌باره شدند

بر براق ولا سواره شدند

ورد ایشان شده‌است بیت و غزل

غیر این نیستشان صلوة و عمل

عاشقی شد طریق و مذهبشان

غیر عشق است پیششان هذیان

کفر و اسلام نیست در رهشان

شمس تبریز شد شهنشه‌شان

کارشان مستی است و بی‌خویشی

ملت عشق هست بی کیشی

گفته منکر ز غایت انکار

«نیست بر وفق شرع و دین این کار»

جان دین را شمرده کفر آن دون

عقل کل را نهاده نام جنون

هم بر او باز گردد این گفتار

چه زند پیش شیر نر کفتار؟

با چنان مستی و چنین جوشش

با چنان عشق و با چنان کوشش

بخش ۳۵ - رفتن مولانا بجانب شام در جستجوی شمس الدین

کرد آهنگ و رفت جانب شام

در پیش شد روانه پخته و خام

چون رسید اندر آن سفر به دمشق

خلق را سوخت او ز آتش عشق

همه را کرد شیفته و مفتون

همه رفتند از خودی بیرون

همه گشتند عاشقش از جان

دیده در درد او دو صد درمان

خانمان را فدای او کردند

امرش از دل بجای آوردند

همه از جان مرید و بنده شدند

همچو سایه پیش فکنده شدند

طالبش گشته طفل و پیر و جوان

همه او را گزیده از دل و جان

شامیان هم شدند والۀ او

کاین چنین فاضل پیمبر‌خو

از چه گشته است عاشق و مجنون

کاندر او مدرج است صد ذوالنون

عالم و عامی و غنی و فقیر

مانده خیره در آن فغان و نفیر

گفته چه شیخ و چه مرید است این

که نبدشان به هیچ قرن قرین

تا جهان شد ز عهد آدم کس

نشنید این چنین هوی و هوس

دیده بر روی او هزار اثر

هر کرا بود در درون گوهر

هر دم از وی کرامتی همگان

دیده مانند آفتاب عیان

سر ماضی و حال و مستقبل

گفته با جمله بی خطا و زلل

همه گفتند خود عجب اینست

این چنین دیده کاو خدا‌بین‌ست

مثلش اندر دهور نشنیدیم

نی چو او در زمانه هم دیدیم

کی بود در جهان از او بهتر

در بزرگی و عز از او مهتر

که شده است اینچنین ورا جویان

هر طرف گشته خیره سر پویان

شمس تبریز خود چه شخص بود

تا پیش این چنین یگانه رود

ای عجب شیخ از او چه می‌جوید

که پیش هر طرف همی پوید

این چه سِر است ای خدا بنما

بی حجابی بما چو خور پیدا

خود ندانسته این که فوقی نیست

جز بخود با کسیش شوقی نیست

اندر او خویش را همی بیند

غیر را عقل هیچ نگزیند

عقل گوید که طالب عقلم

دایم از عاقلان بود نقلم

جنس آن دان که عین آن باشد

کی شکر جنس ناردان باشد

دو مبین در میان که هر دو یکیم

در دو شکی است ما بری ز شکیم

ما غریبیم و هم غریب رویم

اندر آخر سو بر حبیب رویم

بی‌شکی جفت باز باز شود

هم یقین سوی زاغ زاغ رود

تو مرا غیر شمس دین مشمر

روح ما یک بود گذر ز صور

چار و پنج است و هفت یک قالب

یک ز جان گشت چون جهان از رب

خاک قالب بد اول افکنده

در زمین هر طرف پراکنده

آن پراکندگی ز جان شد یک

اندر این نیست هیچکس را شک

باز چون روح شد جدا از تن

تن همان خاک گشت ای پر فن

شد پراکنده باز آن اجزا

همچو او ّ ل که بود در مبدأ

چشم و گوش و سر و دو دست و دو پا

یک ز جان گشته اند چشم گشا

ورنه چون جان رود ز تن بیرون

گردد از همدگر جدا تن دون

متفرق شوند هر سویی

پا رود جانبی و سر سویی

یک شود کوزه یک شود دستی

نیست گردند جمله زان هستی

همچنین ذره‌های ارض و سما

از خور و ماه و از که و دریا

شده مجموع از یکی جان اند

همه زو زنده اند و جنبان اند

همچو یک شخص گیر عالم را

که بر وحی است قائم و بر پا

چون رود در قیامت از وی جان

آسمان و زمین شود ویران

ماه و استارگان فرو ریزند

زیر و بالا بهم بیامیزند

نی جهان ماند و نه ارض و سما

همه گردند لا بجز الا

جان چو اعداد را کند یک تن

چون بود جان دو چیز گوی به من

گو نه هر اسب اسب را جوید

سوی اشتر چرا نمی‌پوید

این سخن هست روشن و پیدا

پیش آن کس که او بود دانا

جستن از نسبت است و جنسیت

هر کسی را جداست ماهیت

سر این بیکران و بی‌حد ّ است

ناید اندر شمار بی عد ّ است

زین معانی گذر کن ای سرمست

قصه را گو که تا کجا پیوست

بخش ۳۶ - در بیان آنکه اگر چه مولانا قدسنا الله بسره العزیز شمس الدین تبریزی را عظم الله ذکره بصورت در دمشق نیافت بمعنی در خود یافت زیرا آن حال که شمس الدین را بود حضرتش را همان حاصل شد

شمس تبریز را بشام ندید

در خودش دید همچو ماه پدید

گفت اگرچه بتن از او دوریم

بی تن و روح هر دو یک نوریم

خواه او را ببین و خواه مرا

من ویم او من است ای جویا

هر دو با هم بدیم بی تن و جان

پیش از آن کاین فلک شود گردان

نی فلک بود و نی مه و نی خور

که مرا بود او چو جان در خور

بی فلک جمله عیش ها کردیم

از کف شه چه باده ها خوردیم

بی زمین و زمان بهم بودیم

از وجود جهان نیفزودیم

فهم ها کی رسد بحالت ما

چون نداریم در جهان همتا

مغز مائیم و دیگران همه پوست

از غنی و فقیر و دشمن و دوست

زین خلایق نه ایم ما یا را

مشمر ز اهل این جهان ما را

این جهان خیره است اندر ما

طالب ماست خلق ارض و سما

حالت ما بکس نمی ماند

کیست کاحوال ما عیان داند

من و او از چه رو همیگویم

چونکه خود او منست و من اویم

بل همه اوست من در او درجم

زو بود جمله دخلم و خرجم

او چو شخص است و هست من سایه

نیست بی شخص سایه را مایه

بی وجودش مرا وجودی نیست

بی ویم هیچ تا رو پودی نیست

ج نبش من همه ز جنبش اوست

هیچ بی او مرانه پش ت و نه روست

پس ز من دائماً تو او را بین

در بد و نیک و در خشونت و لین

او چو خورشید و من چو یک ذره

او چو دریا و من چو یک قطره

تری قطره نی که از دریاست

هستی ذره نی ز شمس و سماست

مدح خود کردنم از این روی است

که خمم پر ز آب آن جوی است

پس همه مدح اوست در تحقیق

اصل را گیر بگذر از تفریق

بخش ۳۷ - برگشتن مولانا از دمشق بروم

کرد رجعت بروم باز آمد

رفت چون کبک و همچو باز آمد

قطره اش چون فزود دریا شد

بود عالی ز عشق اعلی شد

چون چنین شد مگو نیافت ورا

کانچه می جست شد بر او پیدا

مطربان را بخواند از سراو

بی سر و پا ببام و بر در او

میزد افغان قوی ببانگ و خروش

بحر عشقش از او بموج و بجوش

حیرت خلق شد در آن افزون

کاین چه شور است و این چگونه جنون

بیقراریش از غم هجران

بیشتر گشته زاند م هجران

همه از عکس او شده مجنون

هیچکس را نمانده صبر و سکون

پیر و برنا چو ذره ها رقصان

پیش آن آفتاب عشق از جان

گشت در چشم سرد هر آئین

همه را عشق و عاشقی شد دین

بخش ۳۸ - رفتن مولانا باز بدمشق

چند سالی نشست و باز ز عشق

رفت با جمع خلق سوی دمشق

باز از نو فکند صد غوغا

جمله گفته زهی عجب سودا

مدتی کرد شور های عجب

گفته خلقان که چیست این یارب

ما چنین عشق و شور نشنیدیم

نی چنین شوق در کسی دیدیم

ماهها در دمشق ساکن شد

عاشقی کی ز عشق ساکن شد

روز و شب یکدمش قرار نبود

بی قدح خمر عشق می پیمود

بخش ۳۹ - بازآمدن مولانا قدسنا الله بسره العزیز دویم بار بقونیه از طلب شمس الدین تبریزی عظم الله ذکره

بعد از آن بازگشت جانب روم

تا زند بر چنین شیر رقوم

سرزد از چرخ روح آن خورشید

تاسها را کند پر از ناهید

گفت چون من ویم چه میجویم

عین اویم کنون زخود گویم

وصف حسنش که میفزودم من

خود همان حسن و لطف بودم من

خویش را بوده ‌ ام یقین جویان

همچو شیره درون خم جوشان

شیره از بهر کس نمیجوشد

در پی حسن خویش میکوشد

زانکه آن حسن در وی است نهان

میکند جهد تا نماید آن

مرتضی بهر آن چنین فرمود

گوهر نفس را چو می بستود

هر که دانت خود خدا دانست

هرچه گفتند انبیا دانست

نرسی اندر این بقیل و بقال

سر این بازجوی از ره حال

این بتبدیل نفس اماره است

تا شود ماه آنچه استاره است

چونکه گردد ز خود تمام آگه

عرف ربه شود آنگه

همچو مس کان ز کیمیا شد زر

یا چو قطره که شد زیم گوهر

یا چو غوره که شد تمام انگور

یا چو نطفه که شد بصورت حور

یا مثال هلال کان شد بدر

یا چو عامی که شد ز دانش حبر

چون ترقی کند چنین در خویش

پس شود پیش و بگذرد در پیش

فضل حق نیک بعد از آن داند

مرکب شکر را ز جان راند

لایق بخشش است شکر بدان

باقیش را ز لوح دل برخوان

بی چنین حال اگر کند دعوی

دانکه دعوی اوست بیمعنی

آنچنانکه بگفت مولانا

در بیان چنین سرای دانا

هرکه او از سماع مست نشد

وز خوشی و طرب ز دست نشد

منکرش دان اگرچه کرد اق رار

سخنش را بیکجوی مشمار

معنی دیگر این بود ای جان

هست نوری درون دل پنهان

که نباشد جدا ز ذات خدا

همچو نور خور از خور ای برنا

چیزها را بدان کند تمییز

نشود زو نهان بعالم چیز

اینچنین نور دروی است مدام

غافل از وی همیشه جاهل و خام

نور خود را چو بیند آن جویا

دیده باشد خدای را پیدا

معنی دیگر آن بود که ولی

هست از معرفت غنی و ملی

ذات او سر بسر همه نور است

زینت جنت است و هم حور است

مظهر حق وی است در عالم

پادشاه و خلیفه چون آدم

سجده گاه ملک شده قدمش

میدمد نور کبریا ز دمش

دانش اوست دانش یزدان

هیچ منگر بخویش او را دان

دایم او را ببین مبین غیری

تا شود سوی حق ترا سیری

شیخ خود را چو آ ن صفادانی

بی حجابی خدای را دانی

دانش حق شود ترا مقدور

بی ظلامی شود سراسر نور

هست اسرار حق عظیم نغول

گشت آن را نفوس خلق حمول

یک از آن این بود نکو بشنو

تا که کشفت شود از این سر نو

بخش ۴۰ - در تفسیر این آیت که انا عرضنا الامانة علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه کان ظلوماً جهولا

آن امانت که گفت در قرآن

حاملش شد ز جاهلی انسان

آن امان بدان که امر خداست

هرکه پذرفت امر را والاست

وانکه مهمل گذاشت ماند جهول

همچو دیوان رودبسوی سفول

آدمی را چو کرد حق مختار

قادرش آفرید در همه کار

میتواند سوی صلاح شدن

میتواند قرین فسق بدن

بر بد و نیک چونکه قادر شد

زان سبب قابل اوامر شد

غیر انسان نبود قابل آن

از جماد و نبات و از حیوان

از زمین و سماء و از خورشید

از مه و از بروج و از ناهید

هر یکی را خدای کاری داد

غیر انسان کش اختیاری داد

گر نگه دارد آن امانت را

بیند اندر خود او دیانت را

در خود او عرش و هم سمابیند

عرش چه نور کبریا بیند

دل تو هست همچو آئینه

پاک و صافی نهفته در سینه

نیک و بد را در او ببینی تو

پس ز جان هر دمش گزینی تو

نبود آن صور ز دل خالی

بر مثال نقوش در قالی

پس تو محتاج کس چرا باشی

با تو است آن بهر کجا باشی

همچنین عشق شمس دین را شیخ

روز و شب مینمود پیدا شیخ

بخش ۴۱ - برگزیدن مولانا قدسناالله بسره العزیز بعد از شمس الدین تبریزی شیخ صلاح الدّین زرکوب قونوی را عظم الله ذکره

در چنین جوش یک مرید از او

یافت قربت سوار گشت بکو

چه سوار و امیر بل شد شاه

گ شت حاکم بمنزل و بر راه

رهروان زو شده ببرگ و نوا

اهل منزل از او ببرده عطا

در وصال خدا قوی کامل

نظرش کرده سنگ را قابل

قطب هفت آسمان و هفت زمین

لقبش بود شه صلاح الد ّ ین

نور خور از رخش خجل گشتی

هر که دیدیش ز اهل دل گشتی

چون ورا دید شیخ صاحب حال

بر گزیدش ز زمرۀ ابدال

رو بدو کرد و جمله را بگذاشت

غیر او را خطا و سهو انگاشت

گفت آن شمس دین که میگفتیم

باز آمد بما چرا خفتیم

او بدل کرد جامه را و آمد

تا نماید جمال و بخرامد

می جان را که میخوری از کاس

نی همان است اگر رود در طاس

طاس و کاس و قدح چو پیمانه است

آنکه می را شناخت مردانه است

هیچ از می نباشد آن محروم

دائماً مست باشد آن مرحوم

وانکه اندر ظروف تن نگرد

دل کورش شراب جان نخورد

نیست این را کرانه ای دانا

شرح کن تا چه گفت مولانا

گفت از روی مهر با یاران

نیست پروای کس مرا بجهان

من ندارم سر شما بروید

از برم با صلاح دین گروید

سر شیخی چو نیست در سر من

نبود هیچ مرغ همپر من

خود بخود من خوشم نخواهم کس

پیش من زحمت است کس چو مگس

بعد از این جمله سوی او پوئید

همه از جان وصال او جوئید

تا چو او جمله راه راست روید

به ز گندم شوید اگرچه جوید

گندم چه کزو شوید گهر

گرچه دورید از او برید نظر

زانکه دارد بخلق او میلان

جلوه ها میکند گه جولان

گر شمائید مردم آگاه

همه گردید شاکر الله

که شما را ز مرحمت بگ ز ید

چون صبا بر نهالتان بوزید

اینچنین گنج هر که یافت غنی است

وانکه محروم ماند کورودنی است

میل دارد عظیم با یاران

تا که گردند از نکو کاران

حرص او روز و شب در این کار است

وای او کاندر او زانکار است

اینچنین شه شده است طالبتان

لیک حرص و هوی است غالبتان

هست حرص و هوی حجاب خدا

ترک حرص و هوی کنید چو ما

بنگرید اندر آن جمال لطیف

گر نئید از ضلال و کفر کثیف

پیش او سر نهید اگر ملکید

ورنه دیوید اگر در او بشکید

همچو خورشید نور او پیداست

هرکه دارد دلی بر او شیداست

وانکه باشد منافق و دو رو

نبرد زان دفینه نیم ت س و

بخش ۴۲ - در بیان آنکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز چون بولد عنایت داشت پیوسته بتعظیم اولیاء ترغیبش دادی

پس ولد را بخواند مولانا

گفت دریاب چون توئی دانا

سر نهاد و سؤال کرد از او

چیست مقصود از این ببنده بگو

گفت بنگر رخ صلاح الدین

که چه ذات است آن شه حق بین

مقتدای جهان جان است او

ملک ملک لامکان است او

گفتم آری ولیک چون تو کسی

بیند او را نه هر حقیر و خسی

گفت با من که شمس دین این است

آن شه بی یراق و زین اینست

گفتمش من همان همی بینم

غیر آن بحر جان نمی ‌ بینم

از دل و جان کمین غلام ویم

مست و بیخویشتن ز جام ویم

هرچه فرمائیم کنم من آن

هستم از جان مطیعت ای سلطان

گفت از این بس صلاح دین را گیر

آن شهنشاه راستین را گیر

نظرش کیمیاست بر تو فتد

رحمت کبریاست بر تو فتد

بحر او قطره را گهر سازد

زر کند خاک را چو بگدازد

دل پژمرده را کند زنده

بخشدت جان پاک پاینده

برهاند ترا ز مرگ و فنا

برساند بتخت ملک بقا

کندت بر علوم سر دانا

جمله اسرار از او شود پیدا

گر زمینی تو آسمان گردی

همچو جان سوی لامکان گردی

گفتمش من قبول کردم این

که شوم بندۀ صلاح الد ّ ین

بکشم، خاک پاش در دیده

تا از آن نور حق شود دیده

رو نهاده بوی بصدق و نیاز

بندۀ او شدم بعشق و نیاز

کرد بر من نظر چو دید مرا

هستم او را غلام در دو سرا

مست گشتم نه از می انگور

غرق شد جان و جسمم اندر نور

نی چنین غرق کو بود نقصان

بل کمالی که نیست بر تر از آن

جان من بود قطره دریا شد

دلم از پست سوی بالا شد

فکرها در زمان مصور گشت

روح صافی بشکل پیکر گشت

انبیا را بدید پیش نظر

باسر و دست و پا چو نقش بشر

گفته با هر یکی سخن بیدار

با زبان و بصورت از اسرار

خلق دیگر مگر که اندر خواب

زین ببینند اندکی چو سراب

بخش ۴۳ - در بیان آنکه چون اولیا را دیده باز شود نشانش آن باشد که صورت غیبی ببینند به چشم سر و آوازها شنوند به گوش سر چنانکه اهل جسم در خواب شهرها و باغ‌ها و مردم گوناگون می‌بینند، اولیاء نیز در بیداری خواب بینند همچو مریم که جبرئیل را بیدار به صورت جوانی دید و لوط علیه‌السلام فرشتگان را به صورت امردان و همچنان جمله به صور مختلفه مشاهده کردند

آن گروهی که زنده از دینند

همه بیدار خواب می‌بینند

طفل در خواب می‌بیند نان

زانکه مقصود اوست آن به جهان

هرچه آید به خاطرت بیدار

گه خوابت همان شود دیدار

عکس تو اهل دل به بیداری

خوابها دیده در ره باری

رفته بی کاروان و مرکب و ساز

طرفة العین در دمشق و حجاز

با تو بنشسته هر دو چشمش باز

شهرها دیده چون ری و ابخاز

کوه و صحرا و کشتی و دریا

مهر و ماه و نجوم و ارض و سما

انبیای گذشته را بیند

صد چنین ارض و صد سما بیند

نی که جبریل همچو شخص جوان؟

خود به مریم نمود ناگاهان

مریم از وی گریخت چونش دید

بود مستوره زو قوی ترسید

گفت با مریم او «ز من مهراس

ملکم من، ببین مرا بشناس

حق مرا امر کرد تا بدمم

از ره آستینت روح دمم

تا شوی حامل مسیح مرم»

گفت در دم درون من ز کرم

بی توقف در او دمید آندم

تا که شد حامله از او مریم

بعد نه ماه آن پسر را زاد

وانگهانش به گاهواره نهاد

جمله خویشان شدند جمع بر او

که بُدی بکر و عابد و حق‌جو

از تو این کار بد بدیع نمود

نام تو پیش خلق نیکو بود

سربلندی ما کنون شد پست

می‌نگویی که این چه واقعه است؟

کرد اشارت کز ین پسر پرسید

بد مگویید اگر خداترسید

همه گفتند طفل نوزاد است

کی از آن پرسد آنکه آزاد است

این چه مکر و چه حیله می‌بندی؟

بر سر و ریش ما همی‌خندی؟

یک از ایشان که بود اهل خرد

نور صدق و صفا درونش زد

پس بپرسید از پسر احوال

خوش بگفت اندر آمد او در حال

گفت در مهد قوم را عیسی

که منم در صفات چون موسی

بی پدر هست من ز روح شدم

زبدهٔ هود و لوط و نوح شدم

به یکی وجه مانم آدم را

به همه وجه دارم آن دم را

هستم آن بنده‌ای که در دو سرا

کرد حق پیشوا و شاه مرا

هم کتابم بداد و خاصم کرد

تا کنم من دوای هر غم و درد

هم مرا بی عمل رسالت داد

همچو آدم به من جلالت داد

کر اصلی ز من شود شنوا

کور یابد دو دیدۀ بینا

مبتلا هم ز من درست شود

هر طرف به ز تندرست دود

مردگان را به دم کنم زنده

سرکشان را ز جان و دل بنده

گر کنم حکم خاک زر گردد

سنگ ریزه در و گهر گردد

پری و دیو را فرشته کنم

در یم نورشان سرشته کنم

مرغ پرانم از گل تیره

که شوند انس و جن در آن خیره

معجزات مرا نهایت نیست

گفتم از نقل و از روایت نیست

انا روح الاله بینکم

انا یا طالبین زینکم

انا سرالکلیم فی العالم

کی رسد هر نبی به احوالم؟

نوره والدی و استادی

کان فی الاصل منه ارشادی

جئنکم رحمة اطیعونی

کافلا دولة اطیعونی

انا باقی و عمرکم فانی

طالب النفس کافر جانی

انا احیی النفوس من نفسی

انا اجری الکؤوس من نفسی

انا عین الحیوة فی عصری

فی ریاض قلوبکم اجری

ترجمان خدای بی‌چونم

منگر تو مرا دگر گونم

گفت من گفت اوست گوش گشا

دو مبین چون نیم ز دوست جدا

باز مرده اگر دهد آواز

بود از مرد زنده آن نه از باز

مرده را کی بود طنین و صفیر

آن ز صیاد و مرغ دان ای میر

می‌کند بانگ تا که مرغ آید

پیش این مرغ و اوش برباید

به چنین حیله مرغکان گیرد

خلق را حق هم آنچنان گیرد

اولیا مرده‌اند پیش از مرگ

فارغند از قبول کس و ز ترک

کند آواز حق که پندارند

آن نه مرده است رو بدو آرند

زانکه چون جنس خویش بیند او

نرمد هیچ و زود گیرد خو

نطق طوطی بر این نسق باشد

سخن اولیا ز حق باشد

طوطیک را چنین به گفت آرند

کاینه پیش او همی‌دارند

پس آئینه عاقلی پنهان

گشته وز دور نکته‌ها گویان

بیند او خویش را در آن پیدا

طوطی سبز رنگ خوش‌سیما

طوطیک چونکه آن سخن‌ها را

شنود همچنان شود گویا

زانکه چون جنس بیند او آسان

پیش آید نترسد از نقصان

سخن از وی دلیر آموزد

زان سخن همچو شمع افروزد

ور نبیند چو خویش مرغ در او

بگریزد یقین نیارد رو

وحی را حق به انبیا زان داد

تا بدین شیوه سر به خلق افتاد

ور نبودی چنین کس از آن سر

نرسیدی به صد هزاران بر

ور نمودی جز این نخوردی هیچ

زان شکرها بشر نبردی هیچ

بخش ۴۴ - در بیان آنکه مرد خدا چون پیش از مرگ بمیرد که موتوا قبل ان تموتوا و او را هستی نماند قائم به حق باشد هرچه او گوید گفتهٔ حق باشد که اذا احببت عبداً کنت له سمعاً و بصراً و لساناً بی یسمع و بی یبصر و بی ینطق و بی یمشی الی آخره و در تفسیر این آیت که ما رمیت اذ رمیت ولکن الله رمی

مصطفی در خبر چنین فرمود

از زبان خدای حی ودود

که خدا گفت بنده‌ای را چون

دوست دارم به وی شوم مقرون

من شوم چشم و گوش او و زبان

من شوم دست او یقین می‌دان

دیدۀ او ز من بود بینا

سینۀ او ز من شود سینا

گوش او جمله نطق‌ها با من

شنود در جهان روح و بدن

هم زبانش ز من سخن گوید

پای او هر طرف ز من پوید

دست او هم ز من بود گیرا

نشوم زو بعید در دو سرا

کل اجزاش پر بود از من

آن چنانکه پر است از جان تن

مظهر ذات من بود به جهان

زو کنم جلوه آشکار و نهان

هر که او را ز جان شود خواهان

خواستار من است در دو جهان

هر که خود را بر او زند از جهل

دان که بر من زده است آن نااهل

او بهانه است جملگی ماییم

پیش بینا چو روز پیداییم

هرکه خواهد مرا ورا جوید

گفتۀ ماست هرچه او گوید

نی که قرآن ید از لب احمد

لیک بی‌شک بُد از رب احمد

هرکه گوید محمد او را گفت

کافرش دان در آشکار و نهفت

سگ بود کاو ز جهل از قرآن

سخن مصطفی است گوید آن

کفر باشد یقین چنین گفتار

گردد آن دم ز زمرۀ کفار

مگر از نو شود مسلمان او

آورد بی‌درنگ ایمان او

مرد حق را نه جنبش است و نه قال

جنبش و قال او بود از حال

گفت یزدان به احمد مختار

ما رمیت بدان منم بر کار

مثل آلتی تو در دستم

بلکه تو نیستی و من هستم

فعل و قول تو جمله آن من است

گفت تو تیر از کمان من است

منک وجهی یری مدی حقاً

انا کالماء انت کال س قاء

لیس فی ذلک سوائی شیئی

مت انت و صرت منی حی

من رءآک فقد رأی وجهی

لایری عینه سوی وجهی

انا فرد و من رای اثنین

هو فی وصله غریق البین

ثانی اثنین رؤیة الکافر

لایری غیر واحد طاهر

باز گردم به شه صلاح الدّین

سرور اولیا و قطب زمین

بخش ۴۵ - در بیان آنکه آرام گرفتن مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز با شیخ صلاح الدّین زرکوب قدس اللّه روحه العزیز و از طلب شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره باز آمدن و فواید پر موائد بردن مریدان از صحبت هر دو و حسودی بعضی چنانکه در حق مولانا شمس الدین تبریزی داشتند و دشمنی آغاز کردن

شورش شیخ گشت از او ساکن

وان همه رنج و گفتگو ساکن

زانکه بد نوع دیگر ارشادش

بیشتر بود از همه دادش

آنچه از اولیا نبردی کس

سالها می‌رسید از او به نفس

بی لب و کام سرها گفتی

دُر جان بی‌زبان همی‌سفتی

خلق را فایده رسانیدی

گوش از آن حرف و صوت نشنیدی

سخنش از درون به دلها بود

چون ملک پاک از آب و گِل‌ها بود

در دل و سینه‌ها روان بود او

همچو حق جان هر روان بود او

مرشد پخته بود آن کامل

فعل او کامل و زبان کامل

بود در دور خویش شاه فرید

خنک آنکس که روی خوبش دید

شیخ با او چنانکه با آن شاه

شمس تبریز خاص خاص اله

خوش در آمیخت همچو شیر و شکر

کانِ هر دو ز همدگر شد زر

نظر شیخ جمله بر وی بود

غیر او نزد شیخ لاشی بود

ننشستی به هیچکس جز او

چشم را بر نداشتی زان رو

باز در منکران غریو افتاد

باز در هم شدند اهل فساد

باز آغاز کرد جوش حسد

زانکه بودند غرق نفس و جسد

گفته با هم کز آن یکی رستیم

چون نگه می‌کنیم در شستیم

اینکه آمد ز اولین بتر است

اولین نور بود این شرر است

داشت او هم بیان و هم تقریر

فضل و علم و عبارت و تحریر

پیش از ین خود نبود کان شه ما

بود از او پیشتر به علم و صفا

حیف می‌آید و غبین که چرا

جوید آن شیخِ بیش کمتر را؟

کاش کان اوّلینه بودی باز

شیخ ما را رفیق و هم دمساز

نبد از قونیه بود از تبریز

بود جان‌پرور و نبد خونریز

همه این مرد را همی‌دانیم

همه هم‌شهری‌یم و هم‌خوان‌یم

خرد در پیش ما بزرگ شده است

او همان است اگر سترگ شده است

نی ورا خط و علم و نی گفتار

بر ما خود نداشت این مقدار

عامی محض و سادۀ نادان

پیش او نیک و بَد بُده یکسان

دائماً در دکان بُدی زرکوب

همه همسایگان از او درکوب

نتواند درست فاتحه خواند

گر کند زو کسی سؤالی ماند

با چنین کس که عالم است از حق

دم‌به‌دم می‌دهد خداش سبق

با چنین کس که چشمۀ نور است

خیره بر روُش جنت و حور است

با چنین کس که اوست مظهر حق

دل پاکش شده است منظر حق

با چنین کس که اوست خود منظور

تن و جانش از آن نظر همه نور

دم عیسی روانه از دم او

نور افشانده موج از یم او

دل‌مرده ز نور او زنده

گشته زو شاه و هر کمین بنده

آن کسانی که منکران بودند

کور و کر چون که گران بودند

گفته صد چیز کان نمی‌باید

کرده صد کار کان نمی‌شاید

خاص خاص خدای را عامی

خوانده آن قوم جاهل از خامی

خوار دیده عزیز یزدان را

آب و گل گفته آن دل و جان را

از خود او را به نقص کرده نظر

جان جان را شمرده چون پیکر

دیده او را چو خویش غرقۀ شر

ملکی را نهاده نام بشر

گفته بسیار از نفاق و ز کین

بی ادب پیش و پس چنان و چنین

زابلهی گر چنین گزین سلطان

گشته سرکش چو از خدا شیطان

معدن علم را ز غایت جهل

خوانده نااهل هر خر نااهل

این ندانسته آنچنانکه پلید

که حجاب ره است گفت و شنید

گفتگو برده است از آن گفتار

نیست آگه ز بیهشی هشدار

آگهی و خودی حجاب ره است

علم دلها نهفته در وله است

هوش و گوش اندر آن طریق سد است

چون گذشتی از این دو سرا احد است

گذر از گوش سر که سِر شنوی

بهل این پای تن که راه روی

نیست قدری در آن سفر سر را

بی سر و پای جو چنان در را

کله است این نه سر! دو چشم گشا

اندر این سر سر است سر به خود آ

مغز باشد ز گردکان مقصود

پوست را از خری مکن معبود

نقش بیرون بود یقین همه پوست

در درون سیر کن ببین رخ دوست

جمع نادان که نیستشان نظری

هیچ ازین قومشان نشد خبری

بی‌خبر زین که عالم ایشانند

همچو چشمه ز عشق جوشانند

بر فلک با ملک چو خویشانند

چون مه و مهر نور افشانند

هر سحر مست عشق تا شامند

بی شب و روز باده آشامند

علمشان آید از جهان عدم

زان کتابی که خوانده بود آدم

گشت عالم تمام بر اسما

از مسما برفت در اسما

اصل هر چیز را بدیده تمام

هر یکی را نهاده زان پس نام

تو همین اسم را همی‌دانی

کی بدین اسم آن طرف رانی؟

هیچ کس ره به نام اسب بُرید؟

یا کسی بی درم متاع خرید؟

هیچ دیدی که کس ز گفتن نان؟

سیر گشته است اندر این دوران؟

علمشان را مجو ز راه زبان

بی زبان علم می‌کنند بیان

علم خلقان صدای آن علم است

پیش آن علم و حکم این خلم است

علم بر رسته آن مردان است

علم بر بسته آن سردانست

علم مردان بود چو آب روان

زندگی بخشد آن به عقل و روان

علم و حکمت ز جانشان جوشد

دلشان باده بی قدح نوشد

علم خلقان بود بیات و قدید

علم مردان بود طری و جدید

علم این خلق مکتسب آمد

علم آن قوم بی سبب آمد

آن مردان عطا بودنی کسب

رانده از جمله پیشتر بی اسب

لقمه‌ها می‌خورند بی‌لب و فم

زنده با آن دم‌اند نی از دم

نور حق‌اند در لباس بشر

زده سر از ظلام شب چو سحر

جسمشان گرچه بود همچون شب

عین شب روز شد ز جلوۀ رب

کیمیا چون رسید بر مس حس

زر صافی شد از ورودش مس

جسمها گشت از آن عطا مبدل

چشم یک‌بین شد و نشد احول

گرچه یک را بدید احول دو

چون حول رفت یک نماید رو

هر که یک دید آن یگانه بود

دایما در یکی روانه بود

در دل پاک او عدد نبود

قبلۀ او بجز احد نبود

همه میراث برده از رسل‌اند

رهبر راستین هر سبل‌اند

وارث انبیا خود ایشانند

کز ره گفت نور افشانند

علم ایشان دهد به دلها نور

قرب یابد ز گفتشان هر دور

طالبان را که پیششان آیند

به صفات خدا بیارایند

جانها را خلع بپوشانند

از شراب طهور نوشانند

راسخون در علوم مردانند

که سر از امر حق نگردانند

هر یکی حجت‌اند و برهان‌اند

تا ز جهل و خودیت بِرهانند

از خودیی که آن حجاب ره است

حال تو دم‌به‌دم از آن تبه است

هر نفس مر ترا چو دیو رجیم

می‌برد از نعیم سوی جحیم

از چنین دشمنی که بست تو را

زان بلندی فکند پست تو را

آب جان دلت که پاک بده است

پیش از آب و گلت ز عهد الست

از ستم‌های او شده است نجس

زر صافت از اوست آهن و مس

برهانندت آن گروه از او

ببرندت روان به حضرت هو

همچو خود شاه و پیشوات کنند

در جهان حبر و مقتدات کنند

نهلندت درون مجلس فسق

بنشانند خوش به مقعد صدق

بس کن و بازگرد از این گفتن

وز در مدح اولیا سفتن

شرح انکار آن مریدان کن

صفت آن فریق بی‌جان کن

که چه‌سان ترهات می‌گفتند

از غم و غصه شب نمی‌خفتند

کای عجب از چه روی مولانا

که نیامد چو او کسی دانا

روز و شب می‌کند سجود او را

بر فزونان دین فزود او را

هر چه دارد همی‌دهد با او

از زر و سیم و جامه‌های نکو

پیش از این جاش بود صف نعال

فخر کردی ز ما میان رجال

چون شود این که ما ورا اکنون؟

شیخ خوانیم یا ز شیخ افزون؟

بر چنین عار نار بگزینیم

تا که جان در تن است ننشینیم

زین نمط فحش‌های‌ زشت و درشت

گاه گفته به رُوش و گه پس پشت

جمله را رای اینچنین افتاد

که چو ز اسب مراد زین افتاد

سر ببازیم و زنده‌اش نهلیم

چون از آن جان‌فکار و خسته‌دلیم

همه گشتند جمع در جایی

که جز این نیستمان گزین رایی

که ورا از میانه برگیریم

عشق آن شاه را ز سر گیریم

همه سوگندها بخورده کزین

هر که گردد بود یقین بی‌دین

یک مریدی به رسم طنازی

شد از ایشان و کرد غمّازی

او همان لحظه نزد مولانا

آمد و گفت این حکایت را

که همه جمع قصد آن دارند

که فلان را زنند و آزارند

بعد زجرش کشند از ره کین

زیر خاکش نهان کنند و دفین

پس رسید این به شه صلاح‌الدّین

نور چشم و چراغ هر ره‌بین

خوش بخندید و گفت آن کوران

که ز گمراهی‌اند بی‌ایمان

نیستند اینقدر ز حق آگاه

که بجز ز امر او نجنبد کاه

چون کهی ز امر کبریا جنبد؟

کوه بی امر او کجا جنبد؟

چون تواند کسی مرا کشتن؟

یا به خاک و به خونم آغشتن؟

چون خدا مر مرا نگهبان است

حارس و حافظ تن و جان است

گرچه اندر جهان چنان خوارم

همچو خورشید عین انوارم

نقش جسمم اگرچه خرد بود

از دلم قطره‌ها چو بحر شود

همچو مغزم نهفته در بادام

قشر بادام شد بر ایشان دام

حق مرا از چه روی پنهان کرد؟

زانکه جان را قرین جانان کرد

چون شهم خواند اندرون سرا

کی شوم بر در سرا پیدا؟

همچو شه باشم از همه پنهان

آنکه پیداست هست او دربان

گر مرا هر کسی بدانستی

در حق من کجا توانستی

اینچنین فکرهای بد کردن

خویشتن را بدان زدن گردن

از خری می‌زنند قوم لگد

بر کسی کاوست خاص خاص احد

رحمت محضم ار نه من به نَفَس

نهلم زنده در جهان یک کس

کِردِ من کردِ کردگار بود

اینچنین کس چگونه خوار بود؟

می‌برنجند از اینکه مولانا

کرد مخصوصم از همه تنها

خود ندانسته اینکه آینه‌ام

نیست نقشی مرا معاینه‌ام

در من او روی خویش می‌بیند

خویشتن را چگونه نگزیند؟

عاشق او بر جمال خوب خود است

ببرد گر کسی گمان مبر که بد است

وحدت است این دویی نمی‌گنجد

نیست شو چون تویی نمی‌گنجد

تا خودی با تو است کی گنجی؟

تویی‌ات چون دو است کی گنجی؟

منزل آخرین بود وحدت

تا رسیدن بدان، گزین خدمت

بخش ۴۶ - در بیان آنکه حق تعالی عبادت و خدمت را بر بندگان جهت آن نهاد تا اندک اندک خداپرست شوند و از خودپرستی وارهند همچنانکه اطفال رضیع را مادران از هر طعامی به انگشت می‌چشانند تا بدان خو گیرند و عاقبت از شیر بریده شوند و قوتشان عوض شیر نان و گوشت و طعام‌های دیگر گردد دنیا و خوشی‌های آن همچون شیر است و طاعت حق و معرفت و حکمت همچون طعام. پس این پنج نماز را جهت آن نهادند که آهسته آهسته آدمی بدان خو کند و مستعد نماز دایم گردد که وَ فی صَلاتِهِمْ دائِمونَ. آنها که قیام و زندگی و قوتشان از این قوت است قایم باللّه اند هرگز نمیرند و آنها که در این پنج نماز ماندند و ذوق نماز دایم نیافتند و مستعد آن نشدند که آن طعام قوت ایشان شود زنده و قایم بشیر دنیا اند لاجرم بمیرند و فانی شوند

خدمت از بهر آن نهاد خدا

تا شوی از خودی تمام جدا

از دل آن خدا شوی وز جان

او بود در تو آشکار و نهان

نی که آن طفل را دهند طعام

اندکی تا شدن زمان فطام

اندک اندک زهر خورش خورد او

تا شود خوردن طعامش خو

اندر آخر ز شیر و از پستان

وا رهد رو نهد بخوردن نان

گونه گونه نعم خورد هر دم

شیر ما در نمایدش چون سم

دائماً در جهان خورد نعمت

شیر خوردن برش بود نقمت

هست طاعت طعام و دنیا شیر

اهل دنیا چو طفلگان صغیر

روز و شب میخورند از دنیا

بی خبر جمله از خور عقبی

پنج وقت نماز را بنهاد

تا بدین شیوه شان کند ارشاد

ذوق طاعات را چو دریابند

وارهند از جهان پر غل و بند

زنده گردند ازین طعام قدیم

دائماً با خدا شوند ندیم

سر طاعات این بود میدان

که رهی زین جهان چون زندان

روی آری تمام سوی خدا

فارغ آئی از این جهان فنا

کلی آن سوروی و زین برهی

پر شوی از حق وز خویشی تهی

چونکه عشق خدا بود در تو

از چنین غرقه بر کنی سر تو

شعلۀ عشق پرده سوز بود

عشق پیوسته دل فروز بود

مرد بی عشق مرده جان باشد

مانده در گور تن از آن باشد

تن ز جان زنده است و جان بخدا

جان پژمرده را مجو بخود آ

زنده جان در دو کون مرد خداست

جوی او را چو در تو درد خدا است

آتش عشق رهنما باشد

عشق بر جمله نورها پ اشد

هر کرا عشق حق قرین گردد

عاقبت پیش حق گزین گردد

عشق چون رهبرت شود بخدا

برسی ور نه ببستی بخودا

مثل نقره ‌ ای تو اندر خاک

تا نجوشی چگونه گردی پاک

یا بود دل چو سنگ و عشق چو خور

لعل را نور خور بود در خور

عشق چو کیمیاست تن چون مس

زر شود از ورود او هر حس

نقره بی کوره کی ز خاک رهید

مرد بیطاعت از سقر بجهید

طاعت ظاهر ار ترا نبود

گنج باطن میسرت نشود

مغز از قشر میشود پیدا

پس بود اصل قشرای جویا

جوز اول نه قشر بیمغز است

لیک هر کش بپرورد نغز است

وانکه این قشر را ز جهل شکست

نرسد او بمغز و ماند پست

مغز از قشر میشود حاصل

قشر را گیر تا شوی واصل

چونکه از قشر جوز مغز دمید

گشت در قشر پخته نیک رسید

بعد از آن گر شود ز قشر جدا

قدرش افزون شود بر دانا

همچنین بیضه های مرغان را

از عقاب و هما و از عنقا

نارسیده اگر کسی شکند

نشود مرغ و بال و پر نزند

تا نگردی تو مغز پوست مهل

پوست چون میبرد بدوست مهل

گرچه دارد خدا چنین قدرت

که ز محنت بر آورد رحمت

بی عمل بخشدت مقام سنی

کندت مرد اگرچه کم ز زنی

ما در مطلق است کز عدمی

کند ایجاد صد جهان بدمی

کمرین بنده را کند جمشید

ذرۀ خوار را مه و خورشید

دوزخی را کند بحکم بهشت

وای کودامنش ز دست بهشت

لیک سنت بدین چنین ننهاد

که شود خانه بی ز گل بنیاد

این که دادت نظر که گل سازی

خانه ها را بخشت پردازی

قدرت اینست تو نمی بینی

زان درین راه بی خروزینی

عقل و دانش ز خانه به باشد

عقل باغ است و خانه به باشد

عقل دادت که تا بدانی چون

بایدت کرد کار ها موزون

نوع نوع از سرا و باغ و قصور

بهر عشرت دف و نی و طنبور

گونه گون جامه ها ز قطن و حریر

خوردنی از حویج و نان ز خمیر

نیست این جنس را حدوپایان

باقیش را بفهم و عقل بدان

تا ازین قطره علم و قدرت خود

پی بری قدرت چو بحر احد

بچه قدرت سماست بی استن

ایستاده بامر قائل کن

وین زمین چون بساط گسترده

آگه و خویش کرده چون مرده

گر نبود آگه از خدای ودود

ز امر موسی چگونه برد فرود

همچو یک لقمه جسم قارون را

جنس او صد هزار ملعون را

چون بد اود کوه گشت رسیل

گشت خون هم بامر موسی نیل

گردهی با زمین امانت جو

بیست چندان ز کهنه بدهد نو

دانه ‌ های دگر اگر کاری

از زمین عین دانه برداری

همچنین چار عنصر آگاهند

همه تسبیح خوان اللّه اند

عرش کان هم بود دو صد چو سما

پیش آن قدرت است کم زسها

وان جهان را که خلق نشنیدند

جز مگر کاولیا عیان دیدند

خیره مانی در آن عجب قدرت

طلبی هر دمی زرب قدرت

قدرت خویش را عدم بینی

قدرت حق چو دمبدم بینی

چون کنی فهم این تو آن ببری

چون کنی تن فداش جان ببری

گر نبودیت اندکی قدرت

کی شدی حاصلت چنان دولت

ترک چه کرده ‌ ای تو در خور آن

تا شدی این عطا برابر آن

هستیت داد تا که نیست شوی

از بلندی بسوی پست روی

پ ست شو زود خویش را کن نیست

سوی حق پ وی درخودی مکن ایست

گر ترا هستئی ندادی او

بهر او نیستی بدی تو بگو

عقل دادت که تا شوی مجنون

بهر او وز خودی روی بیرون

هوش دادت که تا شوی بیهوش

هوش را کن فداش و زان می نوش

همچنین داد حق ترا قدرت

که فزاید ز شوکتت قدرت

از عمل جنتی کنی پیدا

قصر جاوید گرددت مأوی

آلتت داد تا که کار کنی

بعد از آن عیش بیشمار کنی

در عمل جوی عمر باقی را

در عمل جوی خمر و ساقی را

دائماً در عمل بجوش و بکوش

بی لب و کام جام عشق بنوش

قدرت خانه ساختن حق داد

تا تو از خویشتن نهی بنیاد

بهر آن قدرتی مکرم تو

بی عمل کی رسی بحضرت هو

چند روزی که زنده ای بجهان

از عمل خویش را ز دام جهان

قبض و تنگی که داری اندر جان

نیش دام است باش آگه ازان

هین بذکر و نماز و آه سحر

برهان خویش را زناز سقر

س ق رت این جهان و تو غافل

هست روشن بنزد صاحبدل

دام و دانه است این جهان میدان

زیر دانه اش نهاده دام نهان

دانه ‌ ای کاندرون دام بود

خوردنش بیگمان حرام بود

دا رد آن دانه حکم داد یقین

آنچنان دانه را ز حرص مچین

تا نیفتی چو مرغ در دامش

زهر قاتل نبود از جامش

خوشی این جهان چو دانه بود

هرکه خوردش سوی جحیم رود

دانه ‌ ای کاندرو نباشد دام

رو از آن دانه خور که یابی کام

آن چنان دانه را بجو ز عمل

تا رهد حلق تو زتیغ اجل

شرح این بیحد است و بی پایان

قصۀ شه صلاح دین را خوان

گفت او چون شنید این پیغام

که رسیدش ز قوم جاهل عام

مشفقم من بر آن همه چو پدر

خواسته از خدا و پیغمبر

که رهند از بلای نفس عدو

کارهاشان چو زر شود نیکو

عاقبت جمله اولیا گردند

با خدا یارو آشنا گردند

برهند از جهان که چون دام است

دانه ‌ اش پردۀ چنان کام است

پنج حسی که آلت بشراند

پردۀ آن لقا و آن نظرند

خوشی و لذت زمانه بدان

هست مانع ز لطف الرحمن

بهر حق هر که کرد ترک هوی

باشدش در بهشت بهتر جا

گنج جان زیر رنج تن میدان

نقره بی رنج کی برند از کان

سر صوم و صلوة و حج و زکات

بهر این است رو فزای عنات

اجر تو قدر رنج خواهد بود

گر کنی بیش گنج خواهد بود

بخش ۴۷ - در بیان این حدیث که اشدالبلاء علی الانبیاء ثم علی الاولیاء الاقرب فالاقرب

سخت تر رنج انبیا را بود

اندکی کمر اولیا را بود

مؤمنان را از آن دگر کمتر

قدر قربت همه برنج اندر

مرد بد بخت ذوق دنیا را

بگزید و گذاشت عقبی را

خوشی و راحت جهان را او

نام کرده وصال و قهر و علو

راحت آن است کان ز رنج رسد

عوضش در بهشت گنج رسد

راحت از هو خوش است نی ز هوی

این بود در فنا و آن ببقا

آن ترا چون ملک بعرش برد

وین ترا دیو وش بفرش برد

صورة الفرش معدن النیران

قهوة العرش راحة الجیران

قاطن الفرش حائل فانی

ساکن العرش جائل دانی

اترکوا الفرش و اطلبوا المعراج

نحو ما لاح عرشه الوهاج

ارتقی روح من رأی المحبوب

هو فی السر طالب المطلوب

ظلمة النفس تجتنی نورا

تلتقی کل لمحة نورا

آن ترا جاودان کند ز کرم

وین ترا عاقبت دهد بعدم

بر تو آن مرگ را کند شیرین

بر تو این تلخ و زشت چون زوبین

آن برد هر دست بعل ّ یین

وین ز اسفل کشد بقعر زمین

هر دو راحت اگر بهم مانند

مشمر هر دو را تو خویشاوند

خویش اصلیت رحمت حق است

خویشی نفس لعنت حق است

نقد و قلب ار نمایدت یکسان

پیش صراف یک نباشد آن

گرچه ماند منی هندو و ترک

هر دو با هم ولی ز خرد و بزرگ

جمله دانای این سرّ ور مزند

که کند هر منی دگر فرزند

کند آن یک بچه سفید چو ماه

کند این یک کثیف و زشت و سیاه

همچنین بیضه های بلبل و مار

گرچه ماند بهم ولی ای یار

زین شود بلبل و شود زان مار

این بود چون گل آن بود چون خار

تخم آبی و س ی ب هم مانند

باغبانان چو روز میدانند

کاین دهد سیب و آن دهد آبی

فرق میکن اگرنه در خوابی

ذوق و شهوت یقین بود نوری

مطلب از چنین عدو ن اری

ذوق مردان حق بود ن و ری

زان پذیرد خراب معموری

نور اگرچه بنار میماند

آن که او رهرو است میداند

کاین بسوزد ترا و آن سازد

آنت برگیرد اینت اندازد

آن دهد چشم و این کند کورت

این کندسست و آن دهد زورت

این برد آخرت بصدر نعیم

وین کشد موکشان بقعر جحیم

نیست این را نهایتی باز آ

در حدیث صلاح دین افزا

گفت با خشم آن یگانۀ دین

کاین گروه خبیث پر از کین

عوض شفقت و نکو خواهی

دشمنی میکنند و بیراهی

دستشان خود یقین بما نرسد

از زمین سنگ بر سما نرسد

قصد مردان کنند از کوری

تیغ بر خود زنند از کوری

زخم ایشان بر این تن فانی است

زخم مردان بجان پنهانی است

زان رود جسم و زین رود دل و جان

زان رود مال و زین بود ایمان

بخش ۴۸ - در بیان آنکه هر که خدا را دانست از مرگ نترسد چون دید که بعد از مرگ حیاتی باقی دارد خوشتر و لذیذتر از حیات دنیا و در تفسیر این آیه لاقطعن ایدیکم و ارجلکم من خلاف و لاصلبنکم اجمعین

زان سبب در زمان خود فرعون

که نبودش ز حق تعالی عون

ساحران را چو دید از سر عشق

رو بموسی نهاده با صد صدق

گفت بی آنکه من دهم فرمان

از چه رو با وی آورید ایمان

من شما را بتیغ پاره کنم

همچو قصاب بر قناره کنم

دست و پاتان جدا کنم از تن

ذره ذره کنم شما را من

همه گفتند مرگ تن سهل است

حق چو شد یار ترک تن سهل است

ترسد از مرگ آنکه فاسق بد

طاعت حق نکرد و خائن شد

دزد و قلاب ترسد از شحنه

هر دم از ترس پرسد از شحنه

آنکه از شحنه میخورد ادرار

هست او را ز شحنه منصب و کار

کی هراسد ورا ز جان جوید

تا که با وی ز سر دل گوید

پیش ما هست گوهر ایمان

بهتر از جسم و جان و هر دو جهان

تن در آخر بما نخواهد ماند

خاک خواهند بر سرش افشاند

پیشتر پستر آن قدر نبود

رنج تن همچو رنج جان نشود

جان و ایمان بحق بود قایم

تا خدا هست باشد آن دایم

نفس فانی است هم فنا گردد

چون ز لارست باز لا گردد

زو رهیدن یقین ز بخت بود

هر که زو جست سوی عرش رود

عیش این علام دو سه روزه

بود از بحر عشق یک کوزه

آب این کوزه را در آن یم ریز

تا شوی تازه چون شه تبریز

تلخ مرد آن کسی که شیرین زیست

هرکه خندان گذشت بس که گریست

تلخها چون شود ترا شیرین

هم تو خسرو شوی و هم شیرین

تلخ و شیرین بوند چون گل و خار

گل بود یار و خار باشد مار

بر تو چونکه خار گل گردد

جزو جانت قرین کل گردد

رنجها چون شود ترا راحت

باشدت یار دائماً راحت

چون رسد راحتی شوی شادان

ور رسد رنج هم نگردی زان

نوش و نیش است در جهان چوترا

هردو یکسان شدت نماند عنا

بخش ۴۹ - در تفسیر این آیه که الا ان اولیاء الله لاخوف علیهم و لاهم یحزنون

اولیا را از این خدا فرمود

نیستشان خوف از فنای وجود

در پناهم ز هر بلا ایمن

خوش وسرمست در لقا ساکن

خنک آنکس که حق ورا یار است

جان او مست و غرق انوار است

هر دمش از خدا رسد کامی

برتر از دو جهان برد گامی

از ورای زمین و هفت سما

سوی جانان روانه در بیجا

در جهانی که آن ندارد حد

اندر او نیست ضد ّ و ند و عدد

گذر از چون که یار بیچون است

هر که در چون بماند آن دون است

هرکه بگذشت از ح جاب صور

نوع دیگر بود ورا کر و فر

نفس سرکش ورا زبون گردد

ایزدش یار و رهنمون گردد

هر که حق را بود بجان جویان

حق ورا هست همچنان جویان

بلکه آن جستجوی عشق و قلق

اندرو پست شد ز بر تو حق

چون کنی فهم این سر از ایمان

پس بدانی که نیست کس جویان

جز خدای علیم در دو جهان

نیست جوینده آشکار و نهان

هست از نامهاش یک طالب

طلب جمله عکس آن غالب

بخش ۵۰ - در بیان آنکه اگر سرمعنی را چنانکه هست ولی خدابیان کند و بنماید آسمان و زمین نماند زیرا که جماداند حکم برف و یخ را دارند سر ولی که آفتاب قیامت است چون ظاهر گردد جمادات بگدازند و آب شوند و محو گردند همچون چراغی که در خانۀ تاریک درآید ظلمت خانه را چون لقمه‌ای بخورد و نیست گرداند و محو کند

شرح این را اگر کنم بزبان

آنچنان کو نبشت در دل و جان

آسمان و زمین ز هم بدرد

هر دو را جان چو لقمه ‌ ای بخور

همه هستی فنا شود در حال

همچنان کز جواب راست سؤال

نی زبان ماند و نه قیل و نه قال

نی صور ماند و نه نقش و خیال

آنچنانکه چراغ در خانه

ظلمتش را خورد چو یکدانه

کر بود همچو خرمنی ظلمت

کم ز یک دانه گردد آنساعت

چو ببیند چراغ را تابان

شود او نیست چون نفس بجهان

همچنین دان عصای موسی را

تا کنی فهم سر معنی را

صد هزاران عصا و حبل بخورد

آن همه نی فزود نی کم کرد

چون خروس آن عصا بوقت نبرد

همچو یکدانه هر چه یافت بخورد

کوه و صحرا اگر شود پر برف

کندش حور فنا بکمتر حرف

همچو برف است این جهان جماد

که ورا نیست اصل و نی بنیاد

ز آفتاب خدا شود لاشی

همچو کز تاب حور نماند فی

آسمان و زمین شود ویران

مه و خور گردد آن زمان ریزان

کوهها سست همچو پشم شوند

مردمان سوی حق بترس روند

همه از گورها چو برخیزند

بی موکل روند و نگریزند

زانکه دانند که گریز از او

نیست ممکن کنند سویش رو

هیبت حق زند بر آن جمله

خشگ گردند در زمان جمله

چون قیامت شود ز تابش او

برف هستی شود روانه چو جو

هر جمادی که بود آب اول

هم شود آب از آفتاب حمل

در سخن بیش از این نمیگنجد

در سبو بحر دین نمیگنجد

نیست این را ولد نهایت وحد

بنه آن آینه درون نمد

یاد کن قصۀ صلاح الدین

که چه گفت آن خدیو چرخ و زمین

بخش ۵۱ - باز رجوع کردن به قصهٔ شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره و شنیدن او عداوت منکران را و فرمودن که ایشان ابلهند و جاهل، من در خیر ایشان می کوشم و در حق ایشان سعادت ابدی می‌خواهم، بایستی که جان فدا کردن، به شکرانهٔ آن خود عوض عداوت می‌نمایند

گفت من نیکخواه ایشانم

مهربان با همه چو خویشانم

 « این سزای من است و کردارم

عوض گل خلند چون خارم

وای بر قوم اگر کنم نفرین

همه را مال و سر رود هم دین »

راستین شیخ همچو سر باشد

غیر او قالب بشر باشد

زنده بی سر کسی کجا ماند ؟

پای بی سر ره از کجا داند ؟

دست و پایی که شد جدا از تن

گرچه جنبد ولی ندارد فن

جنبش از وی رود شود ساکن

عضو مرده یقین بود ساکن

خلق بی‌دین بدان جدا ز سرند

نقش‌شان چون بشر ولیک خرند

زندگی‌شان دراز خود نکشد

ملک الموت جمله را بکشد

سر بریده اگر شود جنبان

تو در آن حال ساکنش می‌دان

زانکه هر جنبشی که بی‌مدد است

زود ساکن شود چو بیصدد است

وقت جنبش ورا تو ساکن بین

هرچه مقدور گشت کائن بین

اهل دل را حیاتشان باقی‌ست

جانشان هم شراب و هم ساقی‌ست

مرگ ایشان چو نقل از خانه است

رفتن از جان به سوی جانانه است

صدر جنت شده است جای همه

حق در آن گشته کدخدای همه

مدتی بود خانه شان دنیا

مرگشان باز برد در عقبی

اینچنین مرگ را مگوی تو مرگ

بلکه گو بینوا رسید به برگ

خشمگین شد از آن گروه لئیم

گشت واقف ز راز شیخ علیم

هر دو با هم ز قوم گردیدند

صحبت جمله را چو گردیدند

ره ندادند دیگر ایشان را

آن لئیمان کور بیجان را

مدتی چون بر این حدیث گذشت

جمله را خشک گشت روضه و کشت

مدد از حق بدو بریده شد آن

لاجرم بر نرست در بستان

همه گشتند سرد از آن گرمی

رویشان سخت شد ز بی‌شرمی

معرفتشان نماند و بسته شدند

همگان دل‌فکار و خسته شدند

روزشان گشت همچو شب تاریک

گردن جمله شد ز غم باریک

روزها شیخ را نمی‌دیدند

همه شب خواب بد همی‌دیدند

آخر کار جمله دانستند

همچو ماتم زده بهم شستند

هر یکی دست خود همی‌خایید

از دلش غصه ها همی‌زایید

گفته با هم « اگر چنین ماند

چه شود حال ما خدا داند ؟

پیش از آنکه رویم جمله ز دست

چاره سازیم تا رهیم ز شست

سوی ایشان رویم توبه کنان

وصل جوییم تا رود هجران »

همه جمع آمدند بر در او

می‌نهادند بر زمین سر و رو

بخش ۵۲ - در بیان آنکه چون مولانا و شیخ صلاح الدین قدسنا اللّه بسرهما العزیز از مریدان منکر روی گردانیدند و ایشان زیان های آن را در خود مشاهده کردند و دیدند که کلی محروم خواهند شدن بردر ایشان بفغان آمدند و توبه و استغفار پیش آوردند

گفته از صدق ما غلامانیم

شاه خود را بعشق جویانیم

عاشقانیم سوی دوست رویم

آن اوئیم پس برکه رویم

لابه ها کرده زین نسق شب و روز

با دو چشم پر آب از سرسوز

گریۀ زارشان چو رفت از حد

بانگ و افغانشان گذشت از ع د ّ

اشک چشمانشان چو جیحون شد

جانهاشان ز هجر پر خون شد

چونکه دشمن بجانشان نگریست

کرد رحمت بر آن گروه و گریست

سنگ چون موم شد ز آتششان

بلکه بگداخت شد چو آب روان

چون شنیدند هر دو زاری را

ساز کردند چنگ یاری را

در گشادند و راهشان دادند

قفل های ببسته بگشادند

توبه هاشان قبول شد آن دم

شاد گشتند و رفت از ایشان غم

باز خوش پر و بال بگشادند

باز از نو ز مادران زادند

باز از نو جهان جان دیدند

خویش را بی جسد روان دیدند

حکمت از سینه شان بجوش آمد

عوض جهل عقل و هوش آمد

همه ظلم ت بدند نور شدند

همه ماتم بدند سور شدند

خار انکارشان شده گلشن

شب تاریکشان چو مه روشن

همه گشتند صافی و چالاک

چون ملک رفته جمله بر افلاک

همه را گشت چشمها بینا

همه عالم شدند بر اسما

باز مقبول آن دو شاه شدند

باز ایمن در آن پناه شدند

سر آن رشته را که گم شده بود

یافتند و زیانشان شد سود

بندۀ شه صلاح دین گشتند

باز عشق ورا رهین گشتند

شیخ شد باز از همه خشنود

باز از نو گناهشان بخشود

دادشان از کرم عطائی نو

از رخ خوب خود لقائی نو

عمرده روزشان هزاران شد

بلکه خود بیشمار و پایان شد

کفرشان را ز لطف کردایمان

جان جمله رسید در جانان

جانشان از بلای هجر رهید

باز هر عاشقی بوصل رسید

درد از درد دوست صاف شود

مس دون زرکی از گزاف شود

کیمیا هر کسی نداند ساخت

علم عشق کم کسی افراخت

کیمیا چیست سر فدا کردن

دائماً رو بمرگ آوردن

کیمیا دان که کشتن نفس است

هرکه کشتش ز حبس هستی رست

کیمیا مردن است چون مردی

صاف نوشی شراب بی دردی

مرده شو زیر پای مرد خدا

تا شوی زنده وروی بالا

نظرش هست کیمیای جلال

مس تو زر شود از او در حال

سوی ب ی سوی کم سواری تاخت

در ره عشق نادری سر باخت

هر که سر باخت او شود سرور

زنده باشد همیشه بی پیکر

سر بی سر سزای افسار است

سر بی سر شه و جهاندار است

بخش ۵۳ - در بیان این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و اللّه و سلم موتوا قبل ان تموتوا

هرکه او پیشتر ز مرگ بمرد

زنده گشت از خدا و جان را برد

رمز موتوا رسول از آن فرمود

خنک او را که امر حق بشنود

مردنش زندگی جاوید است

گر سها بود به ز خورشید است

هرکه او مرد پیشتر از مرگ

گر گدا بود یافت صد بر و برگ

در لقا رفت و از فنا برهید

وز چنین دام پر عنا بجهید

زین جهان فنا چو کرد سفر

گشت ایمن ز سوز نار سقر

صدر جنت شدش همین جا جا

نسیه ‌ اش نقد شد ز داد خدا

پیش او شد معاینه موعود

گشت موجود هرچه بد مفقود

نفس و هم مال را بحق چو فروخت

برد جنت عوض وزان افروخت

در چنین بیع چون که کرد او سود

گشت جانش غنی و خوش آسود

مرگ تبدیل خلق بد باشد

خلق بد غفلت از احد باشد

نی تواضع بخلق و خوش بودن

دوستان را بلطف افزودن

آنچنان خلق این جهانی است

بهر این خلق و زندگانی است

خلق نیکو بحق مؤانست است

این چنین خلق از مجانست است

روز و شب در حضور و در طاعت

یافتن صد سرور و صد راحت

دایم از صدق و عشق بالیدن

روز و شب ز اشتیاق نالیدن

غرضم زین نماز ظاهر نیست

آن نداند کسی که طاهر نیست

بخش ۵۴ - در بیان آنکه دین و نماز و طاعت معنئی است بیچون و چگونه و تعلقی است که آدمی را از ازل با خدا بود که الست بربکم قالوا بلی نماز حقیقی آن بود که از آن نور است و از آن نور میخورد و زان نور می‌بالد چون انبیا علیهم السلام ظاهر شدند آن نماز را بصور مختلفه آوردند هر یکی بصورتی، هر کرا تمیزی است بظاهر نماز فریفته نشود. اگر در او جانی باشد قبول کند زیرا که تشنه کوزه را جهت آب طلبد اگر در کوزه آب نباشد بچه کارش آید، همچنانکه انبیاء علیهم السلام آن نماز را در هر صورتی بخلق رسانیدند اولیاء نیز برهمان نسق آن نماز حقیقی را در صورت سماع و معارف از نظم و نثر بعالمیان رسانیدند هرکه طعام شناس باشد و طعام قوت او باشد از کاسه ها و ظروف بغلط نیفتد، داند که اگر کاسه دیگر باشد طعام همان است

هر نبی را جدا نمازی بود

جمله را گرچه یک نیازی بود

آن نیازو نماز روحانی

که بده است آن چو روح پنهانی

هر زمانی بصورتی بنمود

می جان را بهر قدح پیمود

گه بدیگ و گهی بکاسه و جام

تا رسد در دهان و اندر کام

کاسه و کوزه عین می نبود

گرچه در کاسه ها و کوزه رود

کاسه مبدل شود ولی می نی

همه میرند جز خدا حی نی

گرچه صورت بدل شود بجهان

هست معنی یک و نگردد آن

کوزه و ساغر ار بود دیگر

می صافی کجا شود دیگر

از قدم بود این نماز بدان

گرچه بنمود آدمش بجهان

بعد هر دور گشت صورت آن

لیک معنی نگشت نیک بدان

آن نماز ار تو را بود در جان

زنده باشی همیشه جاویدان

غیر طاعت تو را نباید هیچ

عیش دنیا تو را نپاید هیچ

این بود خلق نیک تا دانی

غیر این خود بود گران جانی

دمبدم از خودی همیکاهی

تا شود از خدات آگاهی

تا نمانی تو و نماند او

بی حجاب دوی نماید رو

که من و ما حجاب این راه است

پردۀ بارگاه الله است

من و ما چیست گر نمیدانی

بشنو از من مکن گرانجانی

بد و نیکی که آن نه بهر خداست

تو یقین دان که آنهمه من و ماست

منزل آخرین بود وحدت

تا نمیری تو کی شود وحدت

هرکه پیش از فنا کند شیخی

قند او را اثر بود تلخی

همچو مردی که نان و سیر خورد

هر دمی نام عود و مشک برد

بوی آن سیر در مشام آید

گرچه ذو لفظ مش گ میزاید

بخلافش یکی دهان پر مشگ

بوی مشگ آید ار چه گوید پشگ

ور نگوید که سیر از آن گفتار

بزند بر تو بوی مشگ تتار

روح چون پاک شد زوصف بشر

بدو نیک ورا چو مشگ شمر

ور نشد پاک نیکی او را

کل بدی دان که زایدان ز هوا

کفر حلاج به ز توحید است

زانکه بی پرده شاه را دیده است

گفت واصل بسوی وصل کشد

گفت فاصل بسوی فصل کشد

هرچه مرد خدا کند نیکوست

زانکه او مرده است و فاعل هوست

کفر او را پذیر چون ایمان

درد او بهتر از دو صد درمان

اندر او پیچ تا شوی آزاد

گرچه زشتی از او شوی کش و راد

صحبت شیخ به زهر عمل است

هرکه با اونشست در عمل است

آن عمل همچو راز پنهان است

رهبرت سوی وصل جانان است

هرکه او خدمت شهان دریافت

سوی ایشان ز جان و دل بشتافت

یافت چیزی که کس بدان نرسید

دید شاهی که هیچ دیده ندید

قدرت و صنع حق چو خور پیداست

علمهای چو نم از آن دریاست

همه نام ورا ز جان خوانند

همه اش خالق جهان دانند

همه او را مسیح اند از جان

ز پری و ز دیو و از انسان

ز کلوخ و ز سنگ وزکه و کوه

از همه چیزها گروه گروه

بخش ۵۵ - در بیان آنکه حق تعالی را دانستن و شناخت سهل‌تر است از شناختن اولیاء زیرا که حق تعالی از آفتاب ظاهر‌تر است چنانکه بیان کردیم که هر شخص را به هنر و صنعتش فهم کنند و بدانند همه عالم صنع حق است‌؛ چون پنهان باشد‌؟ بلکه هفتاد و دو ملت مُقرّند به خدایی او اما شناخت اولیاء مشکل است زیرا که صنعت و هنر ایشان همچو ایشان پنهان است که اولیاء الله تحت قبابی لایعرفهم غیری

لیک ایشان که اهل دل باشند

گرچه در جسم آب و گل باشند

یافتن‌شان بود عزیز و عظیم

نی خضر را به عشق جست کلیم

نی محمد که بود شاه زمن

بوی حق می‌کشید خوش ز یمن

از یمن بوی جان شه قرنی

به دلش چون رسید گفت ارنی

هم همی‌گفت او که وا شوقا

سوی اخوان رسان مرا و لقا

پیش اصحاب صفه چون رفتی

سر دل را به‌گوش‌شان گفتی

ز آنکه ایشان بدند محرم راز

از ازل بود دیدۀ همه باز

راز‌های عجب از ایشان او

بشنیدی و خوش شدی زان او

مست گشتی ز گفتشان بی می

آفتابی شدی عیان بی فی

خبر است این که کردگار وجود

به محمد ز جود می‌فرمود

که‌اولیا زیر قبه های منند

مانده پنهان ز چشم مرد و زن‌ند

نشناسد کسی دگرشان هیچ

غیر من گر فتد به پیچا‌پیچ

زانکه جمله ز نور من زادند

گرچه اینجا به غربت افتادند

نور را غیر نور کی بیند

دیدۀ دیو حور کی بیند

جنس باید که جنس را داند

غیر کاتب نوشته کی خواند

ظاهر و باطن اولیا جان‌ند

زان چو جان آن گروه پنهان‌ند

اولیا را به جهد نتوان دید

مگر ایشان کنند خویش بدید

گر نمایند روی خود ز کرم

شود از نَطف‌شان جحیم ارم

آنچنان دولتی که‌را باشد

که به شه شِسته در سرا باشد

شده هم‌زانو‌ی چنان سلطان

هر دو هم‌کاسه گشته در یک خوان

همچو صدیق و مصطفی در غار

گفته در گوش همدگر اسرار

هر دو در غار رفته از اغیار

کرده ز اغیار‌شان نهان ستار

آن کسی را که پاسبان بود او

نکشد هیچ‌گونه رنج بد او

شود ایمن ز حادثات زمان

نی خطر ماندش نه خوف بدان

بلکه هم امن و خوف پیش کسان

از بر او روند در دو جهان

زآنکه آن بنده خوی شه دارد

همچو حق گه برد گهی آرد

گه کند مرده گه کند زنده

گه کند شاه و گه کند بنده

هر که‌را خواند برد فوق سما

هرکه‌را راند ماند تحت ثری

نایبی کش بود خدای منوب

هرچه آید از او بود همه خوب

کژی او صواب باشد و راست

زانکه کژ را چو راست او آراست

هر که‌را او کشد کند زنده

شود اطلس به امر او ژنده

سقر از حکم او جنان گردد

ز امر او خار گلستان گردد

گنج پنهانی‌اند درویشان

خنک آن کاو نشست با ایشان

خویش جوید لقای خویشان را

هر کسی کی بیاید ایشان را

ای برادر غلام مردان باش

گرد ایشان چو چرخ گردان باش

بندگی‌شان خلاصهٔ عمل است

هر که روشان بدید در امل است

به‌امیدی همی‌کند شادی

که بپذیرد خراش آبادی

بی یقنیی همی‌رود در راه

حال او گاه نیک و گاه تباه

نظر مرد حق بر او نفتاد

دل کور‌ش دو چشم جان نگشاد

نظر مرد حق یقین بخشد

نفس را فهم و عقل و دین بخشد

بزند نور راستی بر تو

برسد در مشام تو زان بو

عکس نورش پذیر و ساکن باش

همچو تیشه ز هر شجر متراش

گنج جان را مجوی از هر تن

دامنش گیر و گرد او می‌تن

که ورا هم به نور او بینی

نچشی ذوق دین چو بی‌دینی

چون نداری تو نور در دیده

کی شود نور او ترا دیده

گوش تو گر بدی به‌هوش انباز

چشم بسته شدی ز گوشت باز

کی پذیری ز شیخ کامل راز

چونکه هستی ز‌ابلهی طناز

سست پایی و لنگ در ره دین

مرد چون نیستی چو زن بنشین

صدق پای است چون نداری پا

کی توانی بریدن این ره را

دادن جان در این ره است سخا

جان فدا کن و گرنه ژاژ مخا

عاشقانی که رند و سر باز اند

همه اندر شکار شهباز اند

عاشقان چون ز عشق حق میرند

زنده گردند و ملک جان گیرند

چونکه در مرگ زندگی دیدند

دائما گرد مرگ گردیدند

نیست گشتند جمله از هستی

بگزیدند پستی و مستی

خود بلندی درون این پستی است

نیست گردد کسی که در هستی است

باژگون نعل را ببین دریاب

زود بیدار شو چه‌ای در خواب

که بد و نیک این جهان خواب است

چون سرابی که در نظر آب است

نی که در خواب هر چه بیند مرد

از خوش و ناخوش و ز خار و ز ورد

به معبر چو گوید آن تعبیر

عکس آن می‌کند به‌وی تقریر

گوید او را اگر بدی غمگین

شاد خواهی شدن یقین دان این

ور به‌خواب اندرون همی‌مردی

دان که عمر دراز را بردی

این‌چنین است خواب غفلت هم

عاقبت شادی‌ت شود همه غم

چونکه روز اجل شوی بیدار

تو از این خواب عکس بینی کار

خواب غفلت قوی‌تر است از خواب

آن چو بحر است این چو قطرهٔ آب

زین به‌یک بانگ آدمی بیدار

می‌شود لیک از آن به بانگ هزار

هیچ‌یک ز آدمی نمی‌خیزد

کز خودی در خدای آویزد

انبیا را گلو گرفت از بانگ

تا که شد سنگ در شگفت از بانگ

هیچ در غافلان نکرد اثر

وز چنان بانگشان نگشت خبر

بانگ چون سیل‌شان نمود سراب

زانکه بودند جمله غرقۀ خواب

اولیا هم به بانگ و افغان اند

خفتگان را به‌حق همی‌خوانند

کس از ایشان نمی‌شود بیدار

آه از این خواب صعب بی زنهار

تا چه خواب است یارب این پندار

که کسی زین نمی‌شود بیدار

این همه نعره‌ها و بانگ و خروش

هیچ‌گونه نرفت در یک گوش

عمر‌شان آخر آمد و یک‌دم

اندر ایشان اثر نکرد آن دم

زان دمی که دهد به‌مرده حیات

جان ایشان نیافت هیچ نجات

بخش ۵۶ - مناجات

ای خدا دستگیر خلقان شو

یک دم از لطف سوی ایشان شو

رحمت خویش را مداردریغ

ماه خود را نهان مکن در میغ

همه رانی تو آفریدستی

جمله را نه از عدم خریدستی

نی که صنع تواند هر زن و مرد

برهان جمله را از این غم و درد

همه را غرق کن برحمت خویش

همه را وارهان ز زحمت خویش

بیدریغ است بخشش عامت

خاص و عام اند غرق انعامت

لیک از آن حال نیستند آگاه

دیدۀ جمله را گشا ای شاه

چونکه غیرتو آشکار و نهان

نیست پروردگار در دو جهان

غیر این ملک صد هزار جهان

هست شاهیت را بعالم جان

کاین جهان پیش او چو موئی نیست

پیش آن بحر این سبوئی نیست

زان نهادی تو نام در قرآن

خویش را ای پناه هر دو جهان

مالک یوم دین که روز جزا

بر همه حکم تو شود پیدا

تا که دانند در جهان بقا

غیر تو نیست حاکم و والا

نبود پرده تا کسی گوید

این از آنست و سوی او پوید

پرده و اسباب تن شوند عدم

تو بمانی نه بیش ماند و نه کم

بی حجابی در آن جهان عیان

تو کنی حکم بر کهان و مهان

همگان همچو روز دریابند

که گشاد از تو است و هم پابند

حکمت دیگر آنکه این دنیا

هست دون پیش عالم عقبی

ننهادی محل دنیا را

بگزیدی شهی عقبی را

که بر شاهیت نمود حقیر

این جهان بزرگ با توقیر

گر بسلطان کسی شه گلخن

گویدش گرچه راست است سخن

لیک تعظیم شاه را نه رواست

این چنین خواندنش بداست و خطاست

ای که پراست از تو ارض و سما

بی حجابی بحجله روی نما

ای علیمی که علم تو شامل

گشته بر عالم است و بر عامل

ای قدیری که نیست عجز ترا

از تو شد حل محال در دو سرا

ای منور ز تو جنان و جنان

وی مزین ز تو زمین و زمان

ای ز تو مؤمنان درون نعیم

وی ز تو کافران مقیم جحیم

ای که بر کافران چو بخشائی

جانشان را بدین بیارائی

آن خطاها همه صواب شوند

وان گنه ها همه ثواب شوند

ای رحیمی که بر عزیز و ذلیل

شده ای از عطا وجود دلیل

چون برحمت نظر کنی در ما

در دی ما بدل شود بصفا

ای حلیمی که حلم چون دریات

کرده لطفی کزان همه اعدات

مثل اولیا خر امان اند

چون گلستان شکفته خندان ‌ اند

همه ایمن روانه بی خوفی

همه گرد فضول در طوفی

جرمها میکنند روز و شبان

بی خطر میروند سوی زیان

بجز از انبیا و خ اصانت

که ز جان میبرند فرمانت

باقیان جمله غرق نفس و هوی

مانده ‌ اند از حلیمی تو شها

حلم تو بینهایت ار بندی

هیچ مغرور خویش کس نشدی

ای کریمی که از کم ین کرمت

بس چو حاتم پدید شد زیمت

ای حکیمی که حکمت تست روان

بر همه روحها و بر ابدان

حکمت بینهایت است عظیم

اندکی کرده ای بما تعلیم

حد ما نیست یا رب این انعام

لیک الطاف تست بر همه عام

دستگیرا ز دست نفس لئیم

تو رهانی مگر ز جود قدیم

ورنه از دست او کسی نرهد

کس ببازوی خویش از او نجهد

اینچنین بند سخت را از ما

کی گشاید بجز تو ای مولا

اینچنین قفل را چو تو مفتاح

نیست اندر دو عالم ای فتاح

ما ز خود سوی تو رویم هلا

زانکه تو اقربی ز ما بر ما

این دعا هم ز لطف بخشش تست

ور نه در گلخن از چه گلهارست

عقل و فهم اندرون روده و خون

از کرمهای تست ای بیچون

بحر نور از دو پیه پ اره روان

گشته و موج آن گرفته جهان

پاره ‌ ای گوشت را زبان کردی

سیل حکمت از او روان کردی

از دو سوراخ گوشها تا جان

کرده ای شاهراه بی پایان

کان بود اصل جمله موجودات

زو پذیرد روان مرده حیا ت

ای که از یک منی گندیده

شاهدی ساختی پسندیده

همچو لیلی و وی س ه و شیرین

بیعدد خوب چون شکر شیرین

باقد سرو و با جبین چو ماه

با رخ ارغوان و چشم سیاه

با لب لعل و لؤلؤ دندان

با مژۀ تیر و ابروان کمان

با دو گیسوی مشگ چون زنجیر

با زنخدان سیب و بر چو حریر

با تن نازک و میان نزار

عالمی را ببرده صبر و قرار

هر یکی صد هزار چون مجنون

کرده بر خویش واله و مفتون

خان و مان باد داده بیسر و پا

گاه بگرفته کوه و گه صحرا

ببریده ز خویش و از پیوند

گشته بیزار از زن و فرزند

باخته در هوای ایشان سر

شده فارغ ز ملک و زیور و زر

دین ود نیا و نام و ننگ بباد

داده و گفته هرچه بادا باد

عشقشان را خریده ازدل و جان

دردشان را گزیده بر درمان

ای نموده ز قطره ای عمان

وز کمین ذره ای خ ور تابان

در چنین جسم پر ز خلط و ز خون

پرتو حسن تست کان موزون

مینماید وگرنه دل گل را

چون رباید چه نسبت است شها

ذره ‌ ای حسن از آب و گل چو نمود

دل و جان جهانیان بربود

خور بیحد حسنت ار تابد

تاب آن را بگو که برتابد

در گل تیره چون چنین است آب

چون بود بی گل ای شه وهاب

یا مغیث العبید فی الاخطار

فی البراری مدی و فی الابحار

جاعل النار للخلیل جنان

کرده ای آن بر او گل و ریحان

خطرة منک روضة العرفان

تلک فی الغیر منبع النیران

عند ظن العبید انت مقیم

یک ز ظن در امان و یک در بیم

بعضهم ساکنون فی طرب

بعضهم ذاهبون فی کرب

بعضهم سالبون من سلب

دائماً غانمون من طلب

بعضهم هالکون فی الاحزان

سرمداً غارقون فی الطوفان

یحرکم فیه ارتیاح الحو ت

فیه ماء الحیات نعم القوت

واه فیه یموت طیر الارض

انما اذی ّ ت ما علی الفرض

بعد هذا علیکم التفتیش

اطلبوا العیش واترکوا التشویش

ای خوش آن دم که آب را بی گل

فاش نوشید و شاد گردد دل

تا چو ماهی شوید در جولان

اندر آن بحر بیحد و پایان

برهید از بلا و رنج وجود

باز گردید آن طرف موجود

بی لب و کام باده ها نوشید

همچو شیره درون خم جوشید

عشرت جاودان ز سر گیرید

بی حجابی ورا ببر گیرید

این دو سه روزه عیش بگذارید

باز با اصل خویش رو آرید

تا که با ما روید این ره را

جمله بینید روی آن شه را

همگان در جهان جان تازید

همگان جان خویش در بازید

این جهان نیست خانۀ جانها

جای جانست عالم بیجا

تن ما راست این جهان مأوی

جانها راست جنة المأوی

از کجا ما و این جهان ز کجا

چون که داریم جای در بیجا

ما در این جایگاه مهمانیم

تو مپندار این طرف مانیم

ب از آنجا رویم آخر کار

باز واصل شویم با دلدار

بهر کاری تو گر ز خانۀ خویش

بدر آئی از آستانۀ خویش

بر وی کار را تمام کنی

باز روئی سوی مقام کنی

در ره و کوچه ‌ ها کجا پائی

بی گمانی بخانه باز آئی

اولیا همچنین ز حضرت هو

بهر کاری بیامدند این سو

چون شود آن تمام بازروند

بی ملاقات دوست کی غنودند

آسمان و زمین که برکاراند

روشنائی از اولیا دارند

اولیا نور آفتاب حق اند

زان گذشته ز هفتمین طبق ‌ اند

اولیا صاف و باقیان درداند

غیر حق را ز سینه بستردند

اندر ایشان همه خدا را بین

گر ترا هست باز چشم یقین

ورنداری برو از ایشان جوی

پی ایشان چو ب ندگان میپوی

ت ا ببخشند چشم حق بینت

تا فزاید ز دادشان دینت

سنگ را آفتاب لعل کند

مگر آن سوی سایه نقل کند

سنگ را گر نهند در سایه

نپذیرد ز تاب خور مایه

شیخ چون آفتاب و تو چون سنگ

کی پذیری ز دیگری آن رنگ

غیر او را چو سایه دان بگریز

تا شوی لعل اندر او آویز

صحبت شیخ را ز جان بگزین

هیچ ازوی جدا مباش و مبین

کاخر کار از او چو آن گردی

گر بدی جسم جمله جان گردی

تن خاکیت از او چو زر گردد

زر چی بحر پر گهر گردد

صحبت او برد ترا بی پا

هر نفس چون مسیح سوی سما

بخش ۵۷ - در بیان آنکه بی جهدی و عملی در حضور شیخ کار مرید گزارده میشود و بمقصود میرسد چنانکه یکی در کشتی فارغ خفته باشد ناگهان سر بولایتی میزند که اگر بخشگی رفتی ماهها بآنجا نرسیدی و دربیان آنکه شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره ولد را فرمود که بجز از من شیخی را نظر مکن که شیخ راستین منم که صحبت شیخان دیگر زیان مند است زیرا نظر ما آفتاب است و مرید سنگ لابد که سنگ قابل در نظر آفتاب لعل شود و نظر ایشان سایه است چون سنگ قابل از نظر آفتاب در سایه رود لعل نشود.

همچو کشتی ببحر مردم را

میبرد سوی شهرها بی پا

اندر آن خفته کرده پای دراز

ناگهان میزنند سر ز طراز

همچنین در حضور شیخ نشین

عاقبت خویش غرق نور ببین

نی بایام سنگ لعل شود

از تف آفتاب اگر نرود

رفتنش بی نشان و بیچون است

هرکه او را نداند آن دون است

صحبت شیخ به ز ذکر خداست

زانکه از او نیست آن صفات جداست

هرکه با شیخ همنشین گردد

پاک از خشم و کبر و کین گردد

صحبت شیخ صحبت حق است

دو مبین شیخ رحمت حق است

هر که دو دیده باشد او محجوب

بیخبر ماند از چنان محبوب

تو مبین دو اگر یگانه کسی

یک ببین تا بوصل دوست رسی

گفت روزی مرا صلاح الدین

که تو بر من کس دیگر مگزین

که برون از من ای ولد میدان

نیست چیزی در آشکار و نهان

عرش و کرسی و آسمان و زمین

نیست از من برون یقین دان این

نور حقم در این تن خاکی

نیم از خاک هستم افلاکی

عاقبت بر فلک روم چو ملک

همچنان بگذرم ز هفت فلک

زانکه سر خدای ذات من است

همه اسرار دل صفات من است

همه ارواح پاک جویندم

بی دهان و زبان بگویندم

که تو سری و جان ما چون سر

سر بی سر بود کم از سر خر

گرد روحم فرشتگان گردان

همه انجم چو ماه من رخشان

دمبدم روح من سفر دارد

تو مپندار کو مقر دارد

گفت یزدان که کل یوم شان

کار ما را نه حد بود نه کران

سفر حق بود مطابق او

سفر هر کسی است لایق او

سفر مرد حق بود بیچون

برتر از شش جهت سوی بی سون

راه او را نه پاست نی رفتار

منزلش را نه سقف و نه دیوار

در ره او نه پ ا و نی قدم است

منزلش بی حدوث از قدم است

سر و پا از قبیل تن باشد

در ره جان نه مرد و زن باشد

هست رفتار معنوی جان را

سقف و دیوار معنوی جان را

بخش ۵۸ - در بیان آنکه سیر و سفر آدمی باید که در خود باشد؛ از حال به حال گردد و اگر جاهل است عالم گردد و اگر غمگین است شادمان گردد و اگر منقبض است منبسط گردد. همچون سنگ لعل راه رود معنوی بی‌حرکتِ قدم و در تقریر این حدیث مصطفی علیه السلام که «من استوی یوماه فهو مغبون»

همچو سنگ گزین که لعل شود

در خودی خود او نهفته رود

رهرو است آن ولی نهان ز نظر

آخر کار چون شود جوهر

همه دانند کاو ز راه دراز

آمد و یافت این چنین اعزاز

عزت از سیر یافت نی ز سکون

گر گزیدی سکون شدی مغبون

مصطفی گفت هر کرا به جهان

گذرد هر دو روز او یکسان

سخت مغبون بود در این بازار

عاقبت ناله‌ها کند بازار

چونکه آن غبن گرددش معلوم

دست خاید ز غصه آن محروم

دانش هر که گشت روز‌افزون

عاقبت کار او شود موزون

وانکه اور ا ترقئی نبود

لاجرم جز سوی سفر نرود

چونکه جامد نئی دوان میرو

بسوی عالم روان میرو

وای بر وی که در خودی ماند

نشود نیک و در بدی ماند

نرود خوش ز سو سوی بیسو

در جهان عدم نیارد رو

بر نقوش جهان شود مفتون

نرود او ز حبس تن بیرون

رفته باشد به خون خود ابله

جان خود را فکنده در این چه

خنک آن کس که در سفر باشد

از بد و نیک در گذر باشد

هر دم از عشق درس نو خواند

خویشتن را ز کهنه برهاند

جان او دائماً بود در سیر

پرزنان در هوای عشق چو طیر

سفر از خویش کن نه از خانه

تا شود جان قرین جانانه

گر شدی طالب چنان مطلوب

ور ز جانی محبّ آن محبوب

می عشقش بنوش بی لب و کام

تا که گردی ز هست نیست تمام

چون نمانی تو؛ ماند او تنها

پیش آن مهر محو شو چو سها

تا بدانی که تو بهانه بدی

همه او بود تو فسانه بدی

چشم‌بندی است ورنه کو دیگر؟

بنما تو بغیر او دیگر

چشم صورت بود یقین احول

نور یزدان برد ز دیده سبل

تا که نور خدا مدد نکند

جان نظر باز در احد نکند

با خودی کس ندید روی ورا

خود تو اوست زین خودی بدرآ

بحر بودی چو قطره‌ای اکنون

باز گرد از برون به بحر درون

تا دگربار عین بحر شوی

محو آن ذات و لطف و قهر شوی

رو فنا شو ز ضد و ند و عدد

تا کند وصف خود خدای احد

چون نمانی تو آنگهی مانی

جان باقی بجوی در فانی

غورگی چون رود شود انگور

چونکه ظلمت برفت آید نور

تا نشد هضم در تنت آن نان

کی شد آن زندگی محض چو جان؟

توتیا در بصر چو رفت و نماند

نور دیده شد و سواد بخواند

چون جماد از فنا چنین گردد

شود او نور و راه‌بین گردد

جان که زنده است کن ز عقل قیاس

در فنا تا از او چه نوع اساس

بنهند آن طرف که جایی نیست

در چنان ارض کش سمائی نیست

بخش ۵۹ - در تفسیر این آیت که ارض اللّه واسعة ارض معنوی است که بیحد است و کران، همه عقول و ملائکه و ارواح در آن ارض ساکن‌اند و مقیم و در بیان آنکه شیخ را کرامتهای عالی است که مرید از آن مستفید گردد و از تأثیر نظر شیخ بینا شود و روشن و صافی و از حبس تن برهد و از شمشیر اجل خلاص یابد کسی که این نوع کرامتها از شیخ دیده باشد بکرامتهای دیگر که تعلق بدنیا دارد و در آنجا او را فایده‌ای نیست کی التفات کند. مثلا مرید کاری کرد مثل خوردن و خفتن چون شیخ بوی گوید که فلان چیز خوردی او را آن چه فایده خواهد بودن چون خود میداند که چه خورده است از آن گفت او را علمی نو حاصل نشود. لیکن چون او را از اسرار غیب که بیخبر بود آگاه گرداند در آنجا ویرا فایدۀ عظیم باشد هر که چنین کرامت اعلی را دیده باشد بکرامت ادنی سر فرود نیارد.

کارض واسع بخواند اللهش

نتوان رفت بی فنا راهش

چه جهانها کنند هست از نیست

بی وجود بلند و پست از نیست

بی زمین و فلک جهان عجب

که نه روز است اندر آن و نه شب

صد هزاران چو این جهان و فزون

بدرآ رد ز هر شکن بیرون

این جهان چون تن است و آن چون جان

این جهان چون کفی بر آن عمان

چه زند کف به پیش بحر صفا

از کمین موج لاشی است وفنا

شیخ را اینچنین کرامتهاست

وین از او خود کمین کرامتهاست

بر مریدی که افکند نظری

دل سنگ و را کند گهری

قطرۀ خو ن بسته در جائی

زو شود موج زن چو دریائی

نظرش بخشد ارچه کور بود

ور ستاره است ماه و هور شود

آنکه از او اینچنین کرامت دید

گونه گون سرهای غیب شنید

زین قوی تر کرامتی جوید

خوب تر زین علامتی جوید

گرچه هر چه که مردمان ورزند

ز اجنبی وز خویش و از فرزند

همه را داند و بپوشاند

گر نگوید مگو نمیداند

هر کرا فهم و عقل بانظر است

داند این کو ز جمله با خبر است

این کرامت که داند او کردت

یا چه خواهی و چیست در خوردت

طالب آش و نان و حلوائی

یا کسی را بصدق جویائی

این کرامت بدان نه چندان است

این کرامت نصیب ابدان است

هرچه کردی تو خود همیدانی

از دعا ها و از نگهبانی

زین کرامات هیچ نفزودی

بود معلومت آنچه بشنودی

زانچه از چشم تست ناپیدا

گر کند آگهت بود بینا

گر بخانه ات بود بیک کنجی

از زر و نقره و گهر گنجی

تو ندانی که آن دفینه کجاست

گه سوی چپ روی و گه سوی راست

هر که بنمایدت کجاست دفین

گنجنامه است او ورا بگزین

زانکه ضالۀ وی است حکمت اوی

هرچه گم کرده ‌ ای از او میجوی

یک از آن کالها که گم کردی

چون بتو داد از جوانمردی

خدمتش کن که تا دگر دهدت

از یم روح خود گهر دهدت

تا بری گنجهای بس بسیار

بنده شو خویش را بوی بسپار

پیش او مهر تا که میر شوی

وز همه واقف و خیبر شوی

در جوارش شوی ز خوف ایمن

برتر از طور دور ای مؤمن

در جهان عدم شود جایت

حضرت حق معین و ملجایت

تا که حق هست هست باشی تو

بر همه خلق نور پاشی تو

پیش او هر که مرد زنده شود

چون ملایک بسوی عرش رود

لیک اگر نعل واژگونه زند

بهر ر و پ وش کرد جهل تند

تو از آنها مرم میفت از اسب

زو همیکن علوم حق را کسب

دامنش را مهل پیش میرو

هر طرف که رود بدان سو شو

هر چگونه ‌ ات که خواهد او آن شو

هر سوئی کود و اند آن سودو

رنج او را بکش که گنج بری

پای او بوس تا سزی بسری

هر که گشتش غلام شاه شود

ملک و انس را پناه شود

باده پیمانه است و شه چون می

خنک آن جان که گشت پر از وی

نظرش کیمیاست جسم چو مس

زو خدا بین شود یقین هر حس

درنمکلان چو اوفتد مردار

میشود خوب و پاک و با مقدار

نی نمک لان کمین غلام وی است

هر چه در وی فتد نه رام وی است

صفت خود هلد شود چون او

بر مثال نجاست اندر جو

بر نجس چونکه غالب آب بود

زان نجس آب را ز ی ان نشود

دل نجس چون که محو آب شود

پاکی جسم شیخ و شاب شود

چون بر او غالب است آب روان

نرسد از نجس بآب زیان

باز با شه صلاح دین آئیم

همچو طوطی زقند او خائیم

با ولد گفت شو مرید مرا

دلت از جان اگر خرید مرا

گفتش او در جواب کای سلطان

نیست مثلت کسی در این دوران

تو ز عزت ز خلق پنهانی

هر که داناست داندت کانی

کردیم صاف با یکی دردی

چون شدم مست دل ز من بردی

دل من شد بدست تو چون باز

هر کجا را نیم بیایم باز

عین راندن بود مرا خواندن

تا چو آ ی م برت فزایم من

قل تعالوا بگفت الرحمن

تا ز دانا شود جدا نادان

تا هر آن کوز عهد روز الست

بود از بادۀ وصالش مست

چون خ مار فراق را بکشد

باز گردد می وصال چشد

وان کز اینجا نرفت چون آید

قرب را هر خسی کجا شاید

بعد هجران وصال شیرین است

هر که از این نیست شاد غمگین است

قطرۀ من چو شد ز تو دریا

گوهر وصل را شوم جویا

دایمم بین ز عشق اندر جوش

موجها بحر را شده روپوش

تا نظرها فتد بر آن امواج

خیره مانند اندران افواج

صنع از بهر صانع است چو موج

گر بپستی بود و گر بر اوج

پرده شد صنع تا نبینندش

صنع را همچو جان گزینندش

اهل بینش بعکس این دانند

هر دم از صنع سوی حق رانند

در بد و نیک روی او بینند

عشق او را بصدق بگزینند

نیک و بد همچو موجهاست ز بحر

خواه از لطف گیر و خواه از قهر

جنت و دوزخ است ازو پیدا

دو صفت دارد او جفا و وفا

هست لطف و وفای او جنت

عکس این شد جفای او محنت

قهر و لطف است در جهان ز خدا

این دو هستند در نهاد شما

از یکی صد جهان شود گلشن

وز یکی باغ و روضه ‌ ها گلخن

گفت یارا ز موعظه بگذر

بجز از وصف من مگو دیگر

بخش ۶۰ - در بیان موعظه و معرفت گفتن ولد در خدمت شیخ صلاح الدین عظم الله ذکره و فرمودن او که خواهم که تو نمانی تا از تو موعظه و معرفت من گویم که در عالم وحدت دوی نمیگنجد و مثل آوردن

تا بدانم یقین کز آن منی

عاشقی و برون ز ما و منی

تو نئی در میان منم تنها

نیست هرگز دورا در این گنجا

نشنیدی حکایت آن شیخ

فن و علم و کفایت آن شیخ

که چو آمد مرید بر در او

در بزد گفت کیستی تو بگو

گفت او را منم غلام ای شاه

گفت رو از درم ندادش راه

در زمان بازگشت بیچاره

رفت و یک سال بود آواره

چونکه یک سال در سفر سرزد

سال دیگر بیامد و در زد

بازگفت او که کیست گفت منم

گفت در بر تو باز می نکنم

سالها بد ز شیخ او محروم

پخته شد گشت آخرش معلوم

باز آمد چو شد ز هجر دو تو

در بزد گفت کیست گفتش تو

گفت او در جواب چون که منم

از برون حلقۀ دراز چه زنم

در بر او باز کرد و گفت د را

چون توئی رفت از تو ای بینا

چونکه تو نیستی منم تنها

خانه ‌ ام ملک تست ای دانا

عالم وحدت است منزل ما

دو نگنجد درونۀ دل ما

پس بیا ای که من شدی بر من

چون گلی اندرآ در این گلشن

در عددهای گل کجاست دوی

چون شدی گل نماند خار توی

شرح این را اگر بگویم فاش

میر و خواجه شوند از اوباش

همه میخوار و عشق باره شوند

همه رخشنده چون ستاره شوند

همه چون جان شوند بی سر و پا

همه از جا روند در بی جا

همه از عشق دوست بگدازند

بر بد و نیک کس نپردازند

همه صافی شوند چون یم عشق

همگان دم زنند از دم عشق

گفتمش چون که نیستم اغیار

شد عیان این مرا که هستم یار

در حقیقت یقین از آن توام

چون که از صدق مهربان توام

دوستی در میان جنس بود

دیو را میل کی بانس بود

چون ترا سخت دوست میدارم

روز و شب رو سوی تو میآرم

مرده بودم ز تو شدم زنده

تو شهنشاهی و منم بنده

من مثال تنم تو همچون جان

تو مثال دلی و من چو زبان

آنچه خواهی تو من همان گویم

هر کجا رانیم ز جان پویم

و چو نقاش و من چو پرکارم

گاه و بیگاه از تو برکارم

گر گلی آرم از تو باشد آن

ور دهم خار هم ز بنده مدان

من نیم در میانه جمله توئی

در بد و نیک من نمانده دوئی

نی خدا نیک و بد ز هرچه کند

بیگنه را بچوب قهر زند

کافران را دهد بسی نعمت

مؤمنان را فرستد او نقمت

هر که این هر دو را نبیند یک

نیست او را یقین بود در شک

کافرش خوان مخوان مسلمانش

گر بود زنده مرده دان جانش

بخش ۶۱ - در بیان آنکه هرچه از شیخ واصل آید آن را از خدای‌تعالی باید دیدن زیرا که شیخ پیش از مرگ مرده است و حق در او تصرف می‌کند و در دست قدرت حق همچون آلت مرده است چنانکه تیشه و ارّه به دست نجّار و کلک و قلم به دست نقاش. و در بیان آنکه چون ماجرا میان ولد و شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره دراز کشید ولد را معلوم شد که به فکر و معرفت آنچه خلاصهٔ کار است نخواهد روی نمودن از آن حالت بگذشت.

هر چه آید ز شیخ ای دانا

همچنان دان ز حق که نیست جدا

هرچه آلت کند ز شخص بدان

«مارمیت اذ رمیت» را برخوان

گفت یزدان که احمد مختار

هست آلت منم از او بر کار

هرچه آید از او مبین از وی

کاو ز خود مرده است و از من حیّ

جنبش تیشه باشد از نجّار

حرکات پیمبر از جبّار

چشم بگشا اگر نئی اعمی

اولیا را جدا کن از اعدا

اولیا گوهرند و اعدا سنگ

اولیا صافی‌اند و اعدا رنگ

گوهر و سنگ را یکی مشمَر

فرق میکن اگر نئی چون خر

اولیا نور محض و اعدا کور

اولیا آب عذْبْ و اعدا شور

وصفشان در زبان کجا گنجد؟

بحر در ناودان کجا گنجد؟

سرّ حق است هر ولی به جهان

بی‌گمان سرّ بود ز عام نهان

سرّ مخلوق چون نهان باشد

سرّ خالق بدان چسان باشد؟

گر شوی آگه از ولی خدا

دانکه گردی تو جان ارض و سما

مغز هستی و نیستی باشی

نور بر جمله همچو خور پاشی

هرکشان دید او از ایشان است

نیست بیگانه بل ز خویشان است

هم ولی را ولی تواند دید

مصطفی را علی تواند دید

زاغ را هیچ بلبلی نگزید

زانکه ناجنس جنس را نسزید

زین نسق در میان سخنها رفت

تا که شد ماجرا ز گفتن زفت

آخر کار شد مرا معلوم

که نگردد به گفت این مفهوم

سخن و گفتگو حجاب ره است

در ره وصل گفتگو تبه است

گفتگو هستی است و آن پرده است

هر که هستی گزید او مرده است

گفتگویی که آن ز هستی نیست

غیر ذوق و صفا و مستی نیست

آن چنان گفت نادرست بدان

بشنو این را ز حق نه ز آدمیان

نی که هرچه پری‌زده گوید

از بد و نیک هر طرف پوید

همه گویند قول و فعل پری است

آن مسلمان از این دو، سخت بری است

همچنین چون کسی شراب خورد

بر زبان لفظهای فحش برد

همه گویند کاو نمی‌گوید

آن سخن‌ها ز باده می‌روید

بادهٔ حق که اصل مستی‌هاست

آفت تار و پود هستی‌هاست

چون کسی مست از آن شراب شود

تو یقین دانکه بس خراب شود

هستی کوه او کهی گردد

گاه بی‌خود شود گهی گردد

گردش و بی‌خودی‌اش یک باشد

زانکه آن خمر هر سوش پاشد

گاهِ مستی اگر سخن گوید

همه از سکر امر کن گوید

نبود او میان آن گفتن

همچو فعلی که زاید از خفتن

مرد در خواب نیک و بد چو کند

دست بر زانوی ندم نزند

زانکه او نیست اندر آن مختار

بی وی آمد از او چنان کردار

رمز گفتم اگر بود خردت

سوی باقی این سخن بردت

این سخن را نه حد بود نه کران

آن بگو کان شه زمین و زمان

گفت کز موعظه نفس کم زن

دم مزن ور زنی ز من دم زن

بخش ۶۲ - در بیان آنکه چون ولد از قیل و قال عقلی و نقلی بگذشت جان او چون دریا به جوش آمد و امواج سخن از دل او جوشیدن گرفت

لب ببستم ز گفتگوی تمام

پشت کردم به سوی فضل و کلام

پیش آن بحر علم گوش شدم

پس چو دریا از او به جوش شدم

چونکه گشتم مقیم در خمشی

از درون رو نمود بحر خوشی

در وصلش درون آن دریا

گشت رخشان چو آفتاب سما

چه بود تاب آفتاب سما

که بود شبه آن فروغ و ضیا

پیش آن نور این بود ناری

فرق میکن اگر نه اغیاری

آن همه نور و این سراسر نار

آن چو گلزار و این سراسر خار

آن بود جان و این بود قالب

آن بود روز و این بود چون شب

آن چو دریا و این چو یک قطره

آن چو خورشید و این چو یک ذره

بحر جان آسمان و آن در خوَر

تافته بی‌حجاب زیر و زبر

نور او پر شده در آن دریا

مثل آفتاب در صحرا

سرها را نموده بس روشن

خار هر روح گشته زو گلشن

باغ‌ها اندر او برون ز شمار

میوه‌هاشان عزیز و با مقدار

هر سویی حوریان فزون از ریگ

آش‌ها پخته دائما بی‌دیگ

قصر‌های بلند هر طرفی

هر خسی یافته در او شرفی

چار جویش روانه همچون تیر

از می و آب و انگبین و ز شیر

مطربانش به صد هزار الحان

در سرود و رباب و چنگ‌زنان

شاخ و برگ ثمارشان زنده

همچو گل هر نبات در خنده

شاخ با میوه در سلام و کلام

سرو با بید در رکوع و قیام

زنده زانند آن حبوب و کروم

که بری‌اند از خصوص و عموم

همه ز اعمال نیک، هست شدند

خشت هر قصر را ز ذکر زدند

ذکر و ورد و نماز زندگی است

صدق و سوز و نیاز زندگی است

زانکه از زندگی است بنیادش

عمل زنده کرد آبادش

بس بود زنده هم تر و خشگش

نطق زاید ز عود و از مشگش

به خلاف عمارت دنیا

که جماد است اصل آن ز بنا

سنگ و خشتش جماد و بیجانند

نیک و بد را از آن نمی‌دانند

لاجرم این جهان بود مرده

هر که ماند این طرف شد افسرده

صورت از بهر ماندن نامد

دل به صورت چگونه آرامد ؟

خیمۀ چرخ را اگر چه زدند

بی ستون بر هوا عظیم بلند

چونکه نقش است صورت آخر کار

نیست گردد نماندش آثار

گذر از نقش و جوی معنی را

اصل گهر و گذار دعوی را

عمل تو بهشت توست بدان

از جنان تو رسته است جنان

از صفا و وفا و صدق دلت

رود اندر بهشت آب و گلت

آب و گل از عمل شود صافی

همچو نادان ز عاقلی کافی

آب و گل را کنند صاف چو دل

نی منی شد نگار خوب چگل

نی که شد دانه زیر خاک درخت

میوه و برگ داد و شد پر رخت

هیچ ماند درخت با دانه ؟

یا که نطفه به مرد مردانه ؟

دانه کی داشت شاخ و برگ و نوا ؟

شد هزار ار چه بود یک تنها

صد هزاران چنین درین صحرا

کرد حق بر تو روشن و پیدا

تخم ریحان و سوسن و نسرین

تخم کاهو و شلجم و یقطین

هیچ مانند با نبات ؟ بگو

از که بردند آن صلات ؟ بگو

هم از آن کس رسد عطای تو نیز

چیز گردی اگر شوی ناچیز

نیست این را کران بگو کان شاه

چون نمودی بیار رهرو راه

بخش ۶۳ - رجوع کردن به شرح صحبت مولانا و شیخ صلاح الدین قدسنا اللّه بسرهما که نایب و خلیفهٔ مولانا بود و یاران از وجود هر دو مدت ده سال مستفید می‌شدند بی‌زحمتی و تشویشی چون شیر و شکر به هم آمیخته و در بیان رنجور شدن شیخ صلاح الدین عظم اللّه ذکره بعد ده سال و رنجش دراز کشیدن و از حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره درخواست کردنش که مرا دستوری فرما تا نقل کنم و قبول یافتن التماس او به حضرت مولانا و سه روز به عیادتش نارفتن و معلوم شدن که او را وقت نقل است و نقل فرمودن به صفای تمام و پیوستن به مقصود بی‌حجابی و پرده‌ای که المؤمنون لایموتون بل ینقلون من دار الی دار

شیخ با او چو در دو تن یک جان

بود آسوده و خوش و شادان

مست از همدگر شده ده سال

داشته بی‌خمار هجر و صال

جمع یاران بگردشان زده صف

آن دو چون بحر و باقیان چون کف

همه چون اختران و آن دو چو ماه

همه چون بندگان و آن دو چو شاه

همه از هر دو مستفید شدند

قفلها باز بی‌کلید شدند

همه را کار و بار چون زر شد

همه را قطره‌ها چو گوهر شد

همه دانا شدند ناگفته

همه را گشت دُر جان سفته

گشت هر یک چو بحر در جوشش

راهها شد بریده بی‌کوشش

حاملان جمله زان نظر محمول

گشته و بندها شده محلول

دیده‌های درون‌شان شد باز

جان‌های چو جغدشان شد باز

همه ز اکسیرشان شدند چو زر

یافت هر یک به جای پای دو پر

بر فلک چون ملک بپریدند

همه آن ماه را عیان دیدند

در چنین عیش و دولت و نزهت

در چنین جاه و ملک و زینت

ناگهان شد صلاح دین رنجور

گشت از صحبت بدن مهجور

رنج جسمش کشید سخت دراز

دم به دم نیست می‌شد او ز گداز

نور او می‌فروخت همچون خوَر

بر سر طالبان سعد اختر

تن او می‌گداخت همچون شمع

گشت روشن ز نور او دل جمع

شیخ چون می نداد دستوری

که رود شد دراز رنجوری

چونکه رنجوریش دراز کشید

ناله و کربتش به چرخ رسید

گفت با شیخ ک«ای شه قادر

این لباس وجود را بر در

تا رهم زین عنا شوم آزاد

بروم آن طرف خوش و دلشاد

سوی آن بحر جان‌فزای روم

سوی آن قصر دلگشای روم

تا روم زین جهات بیرون من

تا رهم از چرا و از چون من »

کرد از وی قبول و گفت رواست

از سر بالشش سبک برخاست

شد روانه به سوی خانهٔ خویش

گشت مشغول مرهم آن ریش

چون دو سه روز با عیادت او

نامد و کرد رو به حضرت هو

گشت بر شه صلاح دین روشن

گفت جان می‌شود جدا از تن

شد یقین رفتنم ز دار فنا

سوی بی‌سوی در جهان بقا

این که نامد اشارت است که رو

اهل دین را بشارت است که رو

زانکه روز کنارشان مرگ است

ذوق و شوق و سرارشان مرگ است

مرگشان را حیات باقی دان

دمبدمشان صلات باقی دان

نی کنون مرگ را همی‌بینند

نی کنون دانه‌اش همی‌چینند

بارها مرده‌اند در دنیا

دیده صد گون حیات در عقبی

مرگ کلی رهیدن است از دام

همه وصل و رسیدن است به کام

مرگ را هر که با هش و رای است

داند او نقل کردن از جای است

رفتن از خانه‌ای به سوی سرا

از جهان فنا به ملک بقا

در جهانی که اصل هستی‌هاست

واندر و بی‌خمار مستی‌هاست

هر نفس در جهان نو مهمان

بهر از همدگر در او نقلان

نی در او خفتن و نه بیداری

نی در او بیهشی نه هشیاری

نی در او صحت و نه رنجوری

نی در او مستی و نه مخموری

نی درو شب نه روز نی مه و سال

ضد ّ و ند ّ را در او مجال محال

بی بلندی و پستی و چپ و راست

بی پس و پیش و بی خلا و ملاست

زان چنان عالمی که بی‌حد ّ است

شهرها و قلاع بی عّد است

هیچ دانی چرا شدی محجوب ؟

مانده‌ای دور از چنان محبوب ؟

زانکه تن گشته است حایل آن

بهر این نیستی تو مایل آن

اندکی گشت پردۀ بسیار

ذره‌ای آفتاب را ستار

از دو چشم تو این بزرگ جهان

دو سر انگشت خرد کرد نهان

از سر انگشت‌های خرد حقیر

این جهان بزرگ گشت ستیر

اینچنین ارض و این بلند سما

فهم کن نیک اگر نئی اعمی

چه عجب گر تو هم ز اصبع جهل

تا ابد کور مانی و نا اهل

می‌نبینی جهان بی‌حد را

عمر و عیش دراز سرمد را

هستی و جهل چون سر انگشتان

دور کن پس ببین به چشم عیان

آن یمی کاین جهان از او قطره است

وان خوری کاسمان از او ذره است

فهم‌ها تیز نیست بگذر ازین

گو که چون رفت شه صلاح الدین

رایت عزم آن جهان افراخت

سوی ارواح بی‌فرس بر تاخت

کرد چشمان فراز و رفت به ناز

ناز نازان به صد هزار اعزاز

تا که از نو جهان جان را باز

بدهد حسن و زیب و فر و طراز

همچنانکه جهان تن را او

داده جان و دو چشم بینا او

صد هزاران عطا دهد آنجا

به غنی و فقیر و شاه و گدا

از قدومش ملایک افزایند

هم روان‌های پاک آسایند

زانکه برتر ز جمله است به قدر

همه چون اختراند و او چون بدر

حق ورا کرد شاه در دو سرا

تا که و مه از او برند عطا

دو سرا را چو پادشاه وی است

رونق و زینت و پناه وی است

هر طرف کاو رود شود معمور

هر کجا پا نهد کند پر‌نور

کرد از جان جهان تن را ترک

تا شود باغ جان پر از بر و برگ

اولیا را بود ز مرگ حیات

زانکه در مرگ دیده‌اند نجات

صورة الموت رحمة و حیات

هی للروح راحة و نجات

ظاهر الموت موصل العشاق

و علی العکس مهلک الفساق

موتهم فی هوائه طرب

تحت ظل لوائه طربوا

روحهم فی مماتهم یعلو

قلبهم فی جواره یجلو

جسمهم فی التراب ان یفنی

روحهم فی سمائۀ یبقی

قفص الجسم حین ما انکسرا

منه جمع الطیور انتشرا

کل طیر یطیر فی جهة

کل روح یقیم فی صفة

منزل البعض فی ضیاء العرش

مسکن البعض فی ظلام الفرش

منزل البعض عرضه الاعلی

مسکن البعض فرشه الادنی

والذی فی مقامه اعلی

هو بالحمد و الثنا اولی

قطب حق نایب است در دو جهان

هست در ظل او همین و همان

این جهان از برش برد نوعی

وان جهان هم از او خورد نوعی

طعمۀ هر کسی است لایق او

صنعت هر یکی مطابق او

آنچه از حق رسد محمد را

کی رسد گو به من تو هر کدرا

نگر از مور تا سلیمان تو

همه هستند رزق‌خوار از او

می‌برد زو توانگر و درویش

هر یکی روزییی موافق خویش

شیخ فرمود در جنازۀ من

دهل آرید و کوس با دف‌زن

سوی گورم برید رقص‌کنان

خوش و شادان و مست و دست‌افشان

تا بدانند کاولیای خدا

شاد و خندان روند سوی لقا

مرگ‌شان عیش و عشرت و سور است

جای‌شان خلد عدن پر حور است

اینچنین مرگ با سماع خوش است

چون رفیقش نگار خوب کش است

عرض‌های جهان مجاز دل اند

پیش آن جان و دل چو آب و گل ‌ اند

همه از جان و دل وصیت را

بشنیدند بی‌ریا به صفا

همه شهر آمدند جامه‌دران

به جنازه‌اش به صد هزار افغان

همه خایان دو دست از حسرت

همه حیران و مست از حسرت

همه گویان بدیم از او غافل

چون بود گل چو رفت از وی دل

هر کسی نوحه لایق سوزش

کرده در هجرت دل افروزش

جسم پاک ورا چو اندر خاک

بنهادند رفت پاک به پاک

بخش ۶۴ - در بیان آنکه چون شیخ صلاح الدین زرکوب قدس اللّه سره العزیز رحلت کرد خلافت به چلبی حسام الدین ابن اخی ترک رسید

بود راضی وی از حسام الدین

داده بودش هزار گنج گزین

مرشد جمله بود مولانا

آن خدیو یگانه در دو سرا

رتبت هر یکی بر او روشن

گشته همچون میان روح و بدن

گفت چون خور برفت زان شب زاغ

عوض آمد رسید وقت چراغ

ماه چون شد نهان بابر اندر

روشنی کی دهد بجز اختر

نی که اختر نمود در دریا

راه را همچو ماه در صحرا

آن یکی باز گفت مولانا

زین سه نایب کدام بود اعلی

گفتش اندر جواب کای همراه

شمس چون مهر بد صلاح چو ماه

چون ستاره است شه حسام الحق

زانکه گشته است با ملک ملحق

همه را یک شناس چونکه ترا

میرسانند هر یکی بخدا

دامن هر یکی که گیری تو

زنده گردی دگر نمیری تو

چونکه رفت از جهان صلاح الدین

شیخ گفت ای حسام حق آئین

بعد از این نایب و خلیفه توئی

زانکه اندر میانه نیست دوئی

شیخ این را بجای آن بنشاند

بر سرش نورها نثار افشاند

گفت اصحاب را که سر بنهید

پیش او عاجزانه پ ر بنهید

همه امرش ز دل بجا آرید

مهر او را درون جان کارید

دستگیر شماست در علام

پای از وی نهید بر عالم

چشمها را کنید از او روشن

در چنین جوی و باغ پر گلشن

هر کرا کارها تمام نشد

حالتش خوب و با نظام نشد

زو شود کارشان چو برکار اوست

باده شان او دهد چو خمار اوست

هر کرا نیست سر سرش دهد او

هر کرا نیست پر پرش دهد او

همه را عشق راه بین بخشد

همه را صدق و عشق و دین بخشد

معدن رحمت است و نور خدا

خود خدا هیچ از او نبود جدا

هرکه او مظهر خدا باشد

کی ز فعلش خدا جدا باشد

فعل و قولش ز حق بود نه از او

آلت است او بدست حضرت هو

و هو معکم شنو تو از قرآن

هست با جمله خالق دو جهان

این چو عام است خاص چون باشد

آن معیت ز جان برون باشد

با همه است او ولی بدان فرق است

فرق هر یک ز غرب تا شرق است

زان عطا کو دهد بمقبولان

نرسد شمه ‌ ای بمخذولان

گرچه حق با همه است نیست جدا

دائماً روز و شب خلا و ملا

لیک با اولیاست نوع دگر

چشم بگشا در این نکو بنگر

کاولیا را چگونه میدارد

در درونشان چه تخم میکارد

میبردشان فراز عرش برین

میدهد شان هزار گنج دفین

میکند شان ز راه جان آگاه

میدهدشان بمنزل دل راه

عالم غیب را همی بینند

میوه هاش بهشت می چینند

چشمۀ حکمت از دل همگان

جوش کرد و روانه شد ز زبان

بر همه گنج وصل پیدا کرد

چشمشان را بخویش بینا کرد

تا شدند از بلا و خوف ایمن

شادمان در جوار حق ساکن

بنمودند بس کرامتها

آشکارا و نهان علامتها

همه را منصب و خلافت داد

جمله را کرد پر ز لطف و ز داد

ساکنان سما برند سبق

همه افلاک تا به ف ت طبق

و اهل روی زمین که خلقان ‌ اند

از خدا بیخبر چو حیوان اند

همه از دادشان فرشته شوند

همگان عاقبت بچرخ روند

که و مه در پناهشان باشند

پست و بالا سپاهشان باشند

خلق عالم برند درس و سبق

همه ز ایشان و آن گروه از حق

همه شان چشمۀ وصال جلال

تشنگان را دهند آب زلال

زاسمان وجودشان خورشید

تافته بر سما و بر ناهید

آسمانها ز نورشان روشن

شده از تابشان زمین گلشن

هست با اولیا مدام چنین

حق تعالی گشاد و چشم و ببین

گرچه با خلق هم بود خلاق

دائماً در وصال قرب تلاق

لیک این نوع نیست تا ایشان

ندهدشان وصال درویشان

لایق حالشان عطا بخشد

گاهشان درد و گه دوا بخشد

پروردشان بخواب و بیداری

کند از نان و آب معماری

صحت تن دهد بدل شادی

تا کنند از عطاش آزادی

اینچنین است اله با ایشان

نیستشان حظ دیگر از یزدان

آن معیت باین چه می ماند

آن بلند این به پست میراند

آن بود همچو مهر و این چوسها

این بود همچو ارض و آن چو سما

ناله کن از دل و بگو یارب

گرچه تو با منی بروز و بشب

مینمائی بمن از ایشان رو

دمبدم آشکار و پنهان رو

لیک بنما ز لطف آن دیدار

که نمودی باولیای کبار

باش با ما چنانکه با ایشان

دار ما را ز سلک درویشان

تا چو ایشان شویم خاص و ندیم

در سرای جلال وصل مقیم

خویشتن را بما چنان بنما

که نمودی باهل عشق و صفا

تا که شاکر شویم از آن دیدار

تا رهیم از حجاب آن پندار

در جهان یقین روان گردیم

بی سپهر و زمین دوان گردیم

همه گردیم جان و جان بخشیم

بگدا گنج شایگان بخشیم

بندگی را هلیم و شاه شویم

دستگیر و جهان پناه شویم

شود از حکم ما فلک گردان

صد چنین است شاهی مردان

پس یقین دان که در حسام الدین

همه هستند همچو گنج دفین

نیستند اولیا از او بیرون

پیش او ذکرشان بود ز جنون

در حضور شکر مگو ز شکر

چون دوی نیست زین شکر میخور

تا بدانم که تو شکر خواری

ور کنی ذکر آن شکر خواری

تشنه از آب اگر بجوید آب

یا شود طالب سؤال و جواب

جمله دانند از آب بیگانه است

آبخور نیست بند افسانه است

حظش از آب جز حکایت نیست

تشنه او جز که بر روایت نیست

اولیا چونکه جمله یک ذات اند

از خدا زنده وز خود مات اند

هرکه یک را دو بیند او ز حول

کور و کر ماند آخر و اول

همه درج اند اندر او بیشک

نیست چیزی در او بجز آن یک

شرح او را بحرف نتوان گفت

در جان را کسی بگفت نسفت

جمله را واجب است ازدل و جان

که غلامش شوند در دو جهان

همه یاران مطیع او گشتند

آب لطف ورا سبو گشتند

هر یکی زخم خورده بود اول

شده نادم از آن خطا و زلل

گشته بودند با ادب جمله

زان نکردند هم بر این حمله

خورده بودند زخمها ز انکار

همه کردند زان خطر اقرار

ز اولین ضربت قوی خوردند

در دوم فتنه کمترک کردند

در سوم نرم و با ادب گشتند

بی حسد رام مرد رب گشتند

کس از آن قوم سرکشی ننمود

هر یکی امر را ز جان بشنود

سالها شادمان بهم بودند

کامران جمله بی ستم بودند

بخش ۶۵ - در بیان آنکه هر سخن اگرچه مضحکه است و بی‌حاصل، چون آنرا ولی خدا فرماید گفتن جد محض شود و آن سخن بی‌فایده پر فایده گردد. و در تقریر آنکه خدای تعالی با پیغمبر فرمود که امت تو از همه امتها بهترند و عنایت در حق ایشان از هرچه بیشتر است از آنکه پیشنیان را به سبب انکارشان هلاک کردم بعضی را به طوفان بعضی را به باد و بعضی را به خسف تا امت تو این همه را بشنوند و ادب گیرند و آنچنان انکار نیارند امت مرحومه از این وجه‌اند.

آن شنیدی اگرچه مضحکه است

مضحکه ز اهل دل به جد پیوست

دو نفر را گرفته بد تاتار

تا از ایشان برد زر بسیار

زان دو یک را ببست تا بکشد

تا از آن دیگر او سخن بکشد

ترسد از تیغ و گنج بنماید

در گنج او ز کنج بگشاید

گفت بسته چرا همی‌کشی‌ام ؟

سو به سو خشمگین چه می‌کشی‌ام؟

گفت تا زین بترسد آن دیگر

بنماید به من دفینه‌ی زر

گفت خود عکس کن بکش او را

تا بترسم هلم من این خو را

سیم و زر هرچه هست بنمایم

در بلندی و پست بنمایم

چونکه تاتار این سخن بشنید

خوشش آمد به قهقهه خندید

کرد آزادشان از آن زحمت

هر دو بردند زان سخن رحمت

زین سبب گفت حق به پیغمبر

امت تو میان امت در

هست مخصوص از نوازش‌ها

رسته از محنت و گدازش‌ها

یک عنایت که آخر آمده‌اند

زان مطیع اوامر آمده‌اند

قوم پیشین سیاستم دیدند

امت تو از آن بترسیدند

جمله را گشت آن بلا عبرت

در عبادت شدند بی‌فترت

از چنان جرم‌ها حذر کردند

همدگر را از آن خبر کردند

آنچه بر قوم نوح و امت هود

رفت قوم تو جمله را بشنود

ز امت تو کس آن گناه نکرد

آن چنان جرم بی پناه نکرد

زآن جهت گشت نامشان مرحوم

نشوند از لقای من مرحوم

همچنین هم بدان که این یاران

که کنون بگرویده اند از جان

هستشان از خدا عنایت‌ها

همه را شد چنین کفایت‌ها

که نکردند هیچگونه گناه

جمله گشتند رام مرد آله

هر کسی کاو شود مرید اکنون

مرتبه‌اش زین سبب بود افزون

بشنود او حکایت همه را

آن جفاهای قوم چون رمه را

که از آن فتنه‌ها چه برخوردند

نیک پنداشتند و بد کردند

هر کسی را از آن چه گشت بدید

هر کسی در درون چه نقصان دید

از چنان جرمها بپرهیزد

جنس آن گردها نینگیزد

لیک این هم تو نیز نیک بدان

که تمامت نبوده‌اند چنان

یک گره زان بدند خاص و امین

رسته از شک و گشته عین یقین

در ره شیخ با ادب بودند

طالب و عاشقان رب بودند

پاک از کین و از حسد بودند

فارغ از مال و از جسد بودند

جو لقای خدای در دلشان

سر به سر بود ناخوش و هذیان

غم دینشان چنان بده که دمی

نبدیشان فراغتی به غمی

اشگ ریزان بدند و دل بریان

بهر دیدار حق ز جان گریان

شیخ را جملگان مطیع بدند

نز زبان بل ز جان مطیع بدند

نی در آغاز و نی در آخر کار

سر زد اندر درونشان انکار

نی به قول و به فعل یک ز ایشان

کرده چیزی که آن خلد در جان

آن کسی را که شیخ خوش دیدی

صدق ایشان از او نگردیدی

لاجرم هر یکی در آخر کار

گشت اندر جهان جان مختار

بود از ایشان یکی صلاح‌الدین

در خلافت ز جمله شد تعیین

هم حسام‌الحق آن ولی خدا

بعد از او شیخ گشت در دو سرا

باقیان هم بزرگوار شدند

همه در عشق کامگار شدند

وانکه بودند مجرم و محروم

عاقبت هم شدند از او مرحوم

دستشان را گرفت شیخ ودود

جرمشان را ز جود خود بخشود

هرکه از جان و دل برو چفسید

آخر کار با مراد رسید

جز مگر نادری که سخت مصر

بود و روزی نشد به صدق مقر

بخش ۶۶ - در بیان آنکه حق تعالی بعضی روحها را از ازل پاک آفرید و بعضی را ناپاک. چون در این جهان آن روحهای ناپاک زهد و صلاح و دیانت و تقوی ورزند آن همه بر ایشان عاریت باشد زیرا که از اصل ناپاک آمدند هنگام اجل آن رنگهای عارضی از ایشان برود ناپاکیشان پیدا شود و بعکس این بدیها و فجور و فسق بر روح پاک هم عاریه باشد وقت اجل ناپاکی از او برود پاکیش ظاهر گردد.

هم چو شیطان بد از ازل کافر

زان نگردید اول و آخر

مرغ کز مادرش سیاه آمد

از قدم کافر و تباه آمد

گر شود از گچ و ز دوغ سپید

آن بود عرایه چو گل بربید

آبهای اجل برد زو آن

تا که گردد سیاه چون زاغان

وانکه جانش بد از ازل اسپید

زاده بود از شعاع آن خورشید

از گنه ار شود چو زاغ سیاه

جان پاکش شود ز جرم تباه

برود زاب توبه آن سیهی

پاک گردد نماندش تبهی

هرکه آمد سفید مادر زاد

عاقبت زین بلا شود آزاد

چون بدیها نبود لایق او

گنه و جرمها مطابق او

باز گردد چنانکه بود اول

نکند اندر او گناه عمل

گر بیابد صلیب زر شخصی

گر بود متقی و بی نقصی

بهر نقش بدش نیندازد

بل برد در وثاق و بگدازد

تا رود نقش ناپسند از زر

زانکه بر خیر عاریه است آن شر

نقش شر بود عاریه برخاست

خیر اصلی چنانکه بد برجاست

نقش بد چون بر او نبود اصلی

رود آن چونکه خوبود اصلی

ذات از اصل چون بود نیکو

عاقبت کار او شود نیکو

رابعه نی که بود در بد کار

گشت آخر ز زمرۀ احرار

نی که اول فضیل بود فضول

رهزن و بی حفاظ همچون غول

آخر کار متقی شد او

گشت بیدار و رفت از او آن خو

گشت از سلک اولیای کبار

همچو او بوده در جهان بسیار

نامشان گر برم دراز شود

در مقصود از آن فراز شود

فوت گردد معانی دیگر

نرسد تان از آن علوم خبر

فهم کن رمز اگر خردمندی

بند بگشا ز دل چه دربندی

سوی ظاهر مرو چو نادانان

سوی باطن رو ار تو داری آ ن

گرچه بر زر گل سیاه بود

نقد زر کی از آن تباه شود

ور شود مس زشت زر اندود

مخر آن را که نیست در وی سود

زر نماند بر او چو عاریه است

مس تنها بماند اندر دست

لیک صراف هر دو را از دور

بشناسد چو نیست زو مستور

مس و زر را شناسد آن دانا

همچو روز است پیش او پیدا

تا نگردی غلط برنگ برون

بین که در رنگها چه شد مدفون

نی که در دور خویش بر صیصا

بود بی مثل در صلاح و تقی

چون نبود آن تقاش مادرزاد

هر چه او کرده بود رفت بباد

عاقبت همچو مرغ آن خود کام

بسته شد بهر دانه ای در دام

گشت زانی و قاتل و بد نام

رفت دینش بماند دشمن کام

هر میسر لما خلق آمد

جز بمیسور خود نیارامد

نی که ابلیس بر فلک ز قدم

از ملائک فزون بد او بقدم

داشت بر آسمان ولایت ها

کرده املاک از او روایت ها

پیش املاک همچو شاگردان

او چو استاد فایق و همه دان

بود استاد بر سما نامش

نعمت آمد ز حق سرانجامش

چونکه گوهر نداشت جان بدش

دست نگرفت علم و هم خر د ش

در نبی حق ز کافرانش خواند

وز بلندیش سوی پستی راند

ظاهراً گرچه او مسلمان بود

باطناً بی حضور و ایمان بود

بود از اصل کافر و مردود

آخر کار حق ورا بنمود

که چه بود از ازل نهاد بدش

وز چه رو کرد از ان جناب ردش

گشت سر نهان او پیدا

پیش خرد و بزرگ شد رسوا

نیک و بد بیگمان در آخر کار

آشکارا شوند روز شمار

این سخن را کران نخواهد بود

قصۀ شه حسام دین گو زود

بخش ۶۷ - در بیان مصاحبت کردن چلبی حسام الدین قدس اللّه سره مدت ده سال تنگاتنگ با حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز و یاران و اصحاب از حضرت هر دو بیحسدی مستفید شدن و بعد از آن نقل فرمودن حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز.

بود با شیخ در زمانۀ شیخ

همدل و همنشین بخانۀ شیخ

در صفا و وفا بهم همدم

همه اصحاب شادمان بیغم

بخشش هر دو بر همه شامل

همه از ه ر دو عالم و عامل

همه در باغ عشق چون اشجار

شیخ و نایب در آن چو باد بهار

زنده از آبشان نهال همه

گشته خوب از وصال حال همه

هر یکی را بقدر خود ادرار

دائماً میرسید بی آزار

داده هر یک درخت شکل دگر

میوه های لذیذتر ز شکر

یک از آن تاب داده بر خرما

یک بداده انار جان افزا

در عروج از بروج همچو ملک

کرده هر یک گذر ز هفت فلک

خوش بهم بوده مدت ده سال

پاک و صافی مثال آب زلال

بعد از آن نقل کرد مولانا

زین جهان کثیف پر زعنا

پنجم ماه در جماد آخر

بود تقلان آن شه فاخر

سال هفتاد و دو بده بعدد

ششصد از عهد هجرت احمد

چشم زخمی چنین رسید بخلق

سوخت جانها ز صدمت آن برق

لرزه افتاد در زمین آن دم

گشت نالان فلک در آن ماتم

مردم شهر از صغیر و کبیر

همه اندر فغان و آه و نفیر

دیهیان هم ز رومی و اتراک

کرده ازدرد او گریبان چاک

بجنازه شده همه حاضر

از سر مهر و عشق نز پی بر

اهل هر مذهبی بر او صادق

قوم هر ملتی بر او عاشق

کرده او را مسیحیان معبود

دیده او را جهود خوب چو هود

عیسوی گفته اوست عیسی ما

موسوی گفته اوست موسی ما

مؤمنش خوانده سرو نور رسول

گفته هست او عظیم بحر نغول

همه کرده ز غم گریبان چاک

همه از سوز کرده بر سر خاک

آن فغان و خروش کانجا بود

کس ندیده است زیر چرخ کبود

همچنان این کشید تا چل روز

هیچ ساکن نشد دمی تف و سوز

بعد چل روز سوی خانه شدند

همه مشغول این فسانه شدند

روز و شب بود گفتشان همه این

که شد آن گنج زیر خاک دفین

ذکر احوال و زندگانی او

ذکر اقوال و در فشانی او

ذکر خلق لطیف بی مثلش

ذکر خلق شریف بی مثلش

ذکر عشق خدا و تجریدش

ذکر مستی و صدق و توحیدش

ذکر تنزیه او از این دنیا

کلی رغبتش سوی عقبی

ذکر و ورد و نماز او همه شب

ذکر تخصیص او بحضرت رب

ذکر لطف و تواضع و کرمش

ذکر حال و سماع چون ارمش

ذکر تذکیر و وعظ و گرمی او

ذکر مهر و وفا و نرمی او

ذکر اسرار و لطف انوارش

ذکر آن کشف ها ز دیدارش

ذکر تقوی و حلم و رحمت او

ذکر فتوی و علم و حکمت او

ذکر هر نوع از کرامت او

در ره صدق استقامت او

همه در هر صفت ورا خوانند

زانکه او را شفیع خود دانند

همه نامش برند در سوگند

همه از نام او رهند از بند

تا نیارند نام او بزبان

هیچ باور نگردد آن پیمان

زانکه آن نام بهترین قسم است

نقض آن پیششان بترزسم است

گر بگویم از این نسق شب و روز

دل عش ا ق خون شود از سوز

دل چون کوه که شود زین غم

آن به آید کزیم ببندم دم

سوی قصه روم که از غصه

برهند و برند از آن حصه

بخش ۶۸ - در بیان آنکه چون مولانا قدسنا اللّه یسره العزیز نقل فرمود چلبی حسام الدین بولد گفت که بجای والد خویش تو بنشین و شیخی کن تا من در خدمت ایستاده باشم. ولد قبول نکرد و گفت که مولانا نگذشته است، حاضر است المؤمنون لایموتون چنانکه در زمان مولانا خلیفه بودی بعد از او هم خلیفه باش.

گفت از آن پس حسام دین بولد

بعد والد توئی امام و سند

جای او با تو میرسد بنشین

که چو تو نیست عارف و ره بین

گفت نی والده یقین زنده است

مرده جسمش بود که چون ژ نده است

روح او در جوار حق باقی است

از می وصل خود ج قش ساقی است

مؤمنون را نه لایموتون گفت

مصطفی چونکه در معنی سفت

در زمانش بدی خلیفۀ ما

هیچ تغییر نیست بیش ورا

تو بدی چون اما م و ما مأموم

از شه این کرده ایم ما معلوم

اول و آخری خلیفۀ ما

پیشوائی و شیخ در دو سرا

کرد الحاح بیحد آن بینا

که نشاید بجز ترا آنجا

کردمش گونه گون ز جان لابه

بی ریا از دل و ز ب ان لابه

سخنم را ز لطف کرد قبول

شد میسر هر آنچه بد مأمول

همه بودیم زیر سایۀ شاه

ایمن از مکر دیو و سهو و گناه

بعد ده سال ود وز ناگاه او

گشت رنجور و شد بحضرت هو

ماند تنها ولد چو طفل یتیم

زار گشت و نزار شد از بیم

خیره مانند طفل در صحرا

بی پناهی و مشفقی عذرا

از خود امید را برید آن دم

گفت ماندم بچاه ظلمت و غم

سر همیزد ز غصه بر دیوار

از غم هجر آن چنان دلدار

نوحه میکرد بر خود او هردم

که چه خواهم شدن از این ماتم

رهبرم رفت ره چگونه برم

بی وی از دیو سر چگونه برم

بکجا رو نهم کرا گیرم

چه بود چاره چیست تدبیرم

گفتم ای جان پاک اگر رفتی

بتن و زیر خاکدان خفتی

جان پاک تو حاضر است یقین

بر من و جمله ناظر است یقین

نی که بودت بمن عنایتها

نی که کردم ز تو روایتها

نی که بودم چو ترجمان پیشت

روز و شب بهر رهروان بیشت

میرسانیدم از تو من پیغام

بخواص خواص و هم بعوام

وعده های عظیم داده بدی

گفته بودی رهانمت ز خودی

یوسفت را ز حبس چاه کشم

گر اسیر است امیر و شاه کنم

زانکه جان است یوسف و تن چاه

اندر این چاه مانده از اللّه

بخشمت عاقبت ولایتها

نقد و در آخرت ولایتها

نقد فرمای تا شوم ایمن

گردم از خوف فوت آن ساکن

گفت بودم در آب و گل پیدا

رهنما من بطالبان خدا

پیششان بودم و ندیدندم

نگزیدندم و گزیدندم

چونکه پنهان شدم کجا بینند

آوه این قوم چون خ د ا بینند

مگر آیم بصورت دیگر

باز من در جهان بشکل بشر

تا نمایم بهر کسی ره را

کنم آگاه بنده و شه را

که شود مشکلات حل از من

دل و جان هم رهد ز حبس بدن

اولیا مهر آن در این عالم

میرسند ای پسر ز کتم عدم

تا همه در وجود جود کنند

هیزم نفس را چو عود کنند

مس تن را ز کیمیای نظر

بی توقف کنند صافی ز ر

تا بود در جهان ولی خدا

رهنمایست و دستگیر ترا

چون گذشت او بجو یکی دیگر

تا که گردد ترا بحق رهبر

نیست دیگر اگر دگر گفتم

بهر صورت ش مر دگر گفتم

ورنه ایشان همه یکی نوراند

از دوی و سوی قوی دوراند

روحشان چون بهار یکسان است

جسمشان در عدد چو اغصان است

متعدد چو لاله و ریحان

کز بهار اند رسته در بستان

بنگر در بهار ای بینا

در گذر از شمار و یک بین آ

هر که بگذشت خوش ز خوف و رجا

هرچه آن دیدنی است دید آنجا

وانکه می نگذرد از این دو مقام

کور ماند نیابد از حق گام

بخش ۶۹ - در بیان آنکه هر کرا در این عالم کار تمام نشد با وجود چندین آلت که حق تعالی بوی داده است بعد از آنکه آلتش نماند از او چه کار خواهد آمدن نه در قرآن میفرماید که و من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی. و در تقریر آنکه در افواه است که چون مرید شیخی شدی بعد از او نشاید شیخی دیگر گرفتن این سخن نزد اولیاء و اهل تحقیق خطاست.

گفت یزدان صریح در قرآن

تا پذیرند خلق از دل و جان

هر که باشد در این جهان اعمی

هم بود در جهان جان اعمی

آلتت داد تا ورا جوئی

چونکه آلت نماند چون پوئی

هیچکس ره برید بی پائی

یا که بی دست گشت گیرائی

هیچکس بی دو دیده دید سری

هیچکس بی درخت خورد بری

این محال است و جهل از این بگذر

هیچ این فکر را مکن دیگر

آن دلی کو برون آب و گل است

از تو پنهان مثال نور دل است

هیچ حظی از او نیابی تو

گرچه سویش ز جان شتابی تو

پس خطا باشد اینکه میگویند

نیست راه آنکه شیخ نو جویند

اولین شیخ را بگیر قوی

نیست مردی که سوی غیر روی

چونکه گشتی باولین خرسند

عهد را گیر و از وفا مپسند

که بگیری بر او تو شیخ دگر

نیست این راست پیش اهل نظر

باطل است این سخن بگوش مکن

این چنین زهر و نیش نوش مکن

تا نمانی ز گنج حق محروم

تا نگردی چو اشقیا مذموم

شیخ نو گیر تا رهی از غم

تا شود قطره ات ز دادش یم

لیک شیخی که باشد او کامل

صافی و پاک و عالم و عامل

مرده باشد در او صفات بشر

هیچ نبود بر او ز نقش اثر

دیدۀ او بحق بود بینا

خودیش رفته و نمانده خدا

دست در هر کسی نباید زد

چون نباشد چنین نشاید زد

صد هزار اند مدعی در راه

هریکی گفته دائما ز اله

دمبدم بخشش و عطا داریم

در ره فقر صد نواداریم

حالشان نیست آنچه میگویند

روز و شب عکس آن همیجویند

گفته این نوع و صد چنین دو نان

با خلایق ز حرص یک دونان

نیک کن احتیاط در ره دین

هر خسی را بسروری مگزین

جوی از او بوی اولین شیخت

چون بیابی بود یقین شیخت

عین شیخت بود در آن مظهر

دامنش گیر چونکه نیست دگر

کوزه گر گشت آب جوی نگشت

می خور از آب صافیش چون کشت

تا بروید درون تو گلزار

تا رهی از خودی و نفس چو خار

تا چو او چشم روح بگشائی

تا چو او هر نفس بیفزائی

تا روی بی قدم بچرخ وصال

تا ز نقصان رهی رسی بکمال

ور نگیری تو دست او ز بله

دان که گم کرده ‌ ای ز غفلت ره

زرگری را که میرد استادش

روز و شب گر کند ز جان یادش

هیچ از صنعتش نیاموزد

گرچه خود را ز ی اد او سوزد

تا نگیرد بجای او استاد

می نگردد ز زرگری دلشاد

در همه کارها و حرفت ها

چون ز استاد ماند کس تنها

بایدش جست اوستاد دگر

تا که کامل شود بعلم و هنر

ور نماید وفای سرد که من

نتوانم بر جز او رفتن

اوستاد من است در دو جهان

هستم از جان و دل ورا جویان

از چنان خر بدان که ناید کار

هیچ ناموزد و بماند خوار

چون غرض ز اوستاد صنعت اوست

صنعتش را بجو گذر از پوست

گر بصورت هزار گون باشد

تو بمعنی نگر که چون باشد

همه باشند یک چو آب از جو

منگر در نقوش خم و سبو

هرزه دان آن سخن که میگویند

این گروه پلید خام نژند

که تو بر شیخ خویش شیخ مگیر

گر کسی گویدت جز این مپذیر

گر بدی اینچنین در این عالم

یک نبی نامدی بجز آدم

همه را یاد او رسانیدی

بخدا وز غم رهانیدی

بعد از او نامدی رسول دگر

نبدی غیر آدم اندر خور

ذکر حمد و وفاش بس بودی

همه را زان طریق بگشودی

کی بدی فرض بر صغیرو کبیر

گرویدی بانبیای نذیر

نشدی خصم جانشان کافر

نبدی در جزای کفر سقر

پس بدان کان سخن کژ است و خطا

تا نگردی تمام جوی استا

بخش ۷۰ - در تقریر آنکه چلبی حسام‌الدین قدس‌اللّه‌سره‌العزیز خود را در واقعه به ولد نمود و گفت که هر ولی و اصل را که بیابی در حقیقت آن منم مقصود از او حاصل شود

با ولد شه حسام دین در خواب

گفت چون سائلی شنو تو جواب

تا جهان قایم است ما هستیم

هیچ پنهان نئیم در دستیم

گرچه بتخانه را بگردانیم

هر که از ماست داند آن کانیم

نور حقیم در لباس بشر

نور حق چون مسیح و تن چون خر

این عدد وصف جنس مرکوب است

کو عدد آن طرف که محبوب است؟

شاه صد گونه اسب برشیند

گاه بر ماده گه به نر شیند

گاه بر ابغری سوار شود

گاه بر مادیان به راه رود

شه همان باشد و دگر نشود

گرچه مرکب هزار گونه بود

شاه نور حق است و تن مرکب

شاه چون آفتاب و تن کوکب

بهر تو سر زنیم از بدنی

تا دهیم ز نو طریق و فنی

تا که گردی تمام در ره حق

رسدت نو به نو از عشق سبق

تا رهی در جهان همچون دام

تا رسی همچو واصلان در کام

یافتم بعد خواب آن کس را

گشت بر من سرّ نهان پیدا

گفت نیکم ببین که من آنم

در تن آب و گل چو مهمانم

آمدم تا کنم ز نو یاری

برهانم ترا ز اغیاری

لیک از من مگو به خلق خبر

این چنین گنج را تو تنها بر

زانکه این نیست لایق حیوان

نخورد زین ابا بجز انسان

قوم بی‌دین حسود مردانند

زانکه در جسم نقش بی‌جانند

هیچ ایشان از این نعم نخورند

پردۀ ما ز دشمنی بدرند

کار نافع نیاید از ایشان

بلکه آتش زنند در خویشان

دشمن یوسف‌اند این گرگان

گرچه خود را نموده‌اند اخوان

تا بده است از قدم چنین بوده است

هیچ قرنی نبی نیاسوده است

انبیا را به دشمنی کشتند

جامه‌شان را به خون درآغشتند

آنچه قابیل کرد با هابیل

گرگ با خر نکرد و کرک به پیل

همچنان قوم عاد و قوم ثمود

چه نکردند آن گروه حسود

نوح دایم به نوحه بد مشغول

از ستمهای آن گروه فضول

هم خلیل و مسیح و هود و کلیم

دیده از دشمنان عذاب الیم

هم ز بوجهل احمد مرسل

دیده آن رنجها که لاتسأل

نسل ایشان پر است در عالم

از قدم تا پدید گشت آدم

واجب آمد حذر از این خامان

زین گروه پلید خودکامان

همه خودبین خودپسند بده

همه زین روی در جهیم شده

من و تو زیر پردۀ یارانیم

در لباس دو جسم یک جانیم

تو ز من گوی و من ز تو گویم

تو مرا جوی و من ترا جویم

در عدد گرچه ما دو چون دو پریم

یک بود دو چو یار یکدگریم

مرغ را سر یک است اگر دو پر است

در گذر تو ز پر که اصل سر است

دست را گرچه هست انگشتان

چشم بگشا و جمله را یک دان

همچنین چون دو شخص یار شوند

چون دو جسم ار چه در شمار شوند

هر دو باشند یک چو هر دو به هم

می نمایند راه را به قدم

چون عددها بوند یکدل و جان

رو به معنی و جمله را یک دان

گر به صورت ز هم دگر دوریم

چه تفاوت کند چو یک نوریم

این ندارد نهایت و آغاز

چنگ آن قصه را دمی بنواز

بخش ۷۱ - در بیان آنکه چون چلبی حسام‌الدین قدس‌اللّه‌سره از دنیا نقل کرد خلق جمع شدند و ولد را گفتند که «بجای والد بنشین و شیخی کن. تا اکنون بهانه می‌کردی که حضرت مولانا قدسنا‌اللّه‌بسره العزیز چلبی حسام‌الدین را خلیفه کرده بود. در این حال که او نقل کرد باید که قبول کنی و بهانه نیاوری» و منقاد شدن ولد و قبول کردن شیخی را.

خلق جمع آمدند پیر و جوان

همه شافع شدند لابه‌کنان

کای ولد جای والد آن تو بود

زانکه پیوسته مهربان تو بود

کردیش با حسام دین ایثار

زانکه بد پیش والدت مختار

چونکه رفت او بهانه‌ایت نماند

حق‌تعالی چو این قضا را راند

بعد از او کن قبول شیخی را

خلق را شو امام و راهنما

سر این قوم شو که بی‌سرور

هیچ کاری نیاید از لشکر

بی شه اسپاه جمله گمراه‌ند

گرچه کوه‌اند کمتر از کاه‌ند

تخت را کن به بخت خود مقرون

تا که در پاش سر نهد گردون

اهل گردون همه مرید تواند

همه در آرزوی دید تواند

همه حیران فکر و رای تواند

همه بنهاده سر به پای تواند

همه را ز تو می‌رسد ادرار

همه را می‌شود چو زر ز تو کار

در جهان خوشه‌چین این خرمن

بنده است اینچنین گزین خرمن

اهل گردون چو این چنین باشند

ساکنان زمین که، فراشند

فهم کن تا چگونه پست شوند

پیش این رفعت و ز دست شوند

همچنین این سخن دراز کشید

کرد از ایشان ولد قبول و شنید

بر سر تخت رفت بی‌پایی

در جهانی که نیستش جایی

بی قدم رفت جان به سوی قدم

بی وجود بشر به شهر عدم

گشت غواص در چنان دریا

بدر آورد تحفه گوهرها

بر مریدان نثار کرد آن را

زندگی داد جان و ایمان را

خلق حیران شدند و گفتند این

که زهی قطب پادشاه گزین

آنچه در عمرها شود حاصل

ز اولیای گزیدۀ واصل

هر دمی می‌برد مرید از او

می‌شود در جهان فرید از او

گشت راه نهان از او پیدا

جاهلان را همی‌کند دانا

مدت هفت سال گفت اسرار

بر سر تربت پدر بسیار

شرق تا غرب رفت آوازه

که شد آئین حق ز نو تازه

مشکلاتی که بسته بود گشاد

این چنین تحفه هیچ شیخ نداد

دشمنان جمله دوستان گشتند

از سر خشم و کینه بگذشتند

خشم یوسف برفت از اخوان

خشم را کشت این به زخم بیان

آنچه یوسف نکرد کرد این آن

خشم را برد از دل یاران

خلق را زنده کرد از نو باز

در دل جمله کاشت صدق و نیاز

پرده از پیش سرها برداشت

علم عشق بر هوا افراشت

فج‌فج افتاد در همه شیخان

کاین چه مستی است وین چه علم و بیان

دورها خیره مانده در دورش

خوشتر از راحت است هر جورش

کفر او برفزود بر ایمان

صورتش بهتر از هزاران جان

کژیش خوب همچو ابروی است

بهتر از راستی از این روی است

از همه درگذشت و می‌جوشد

گرچه پیش است بیش می‌کوشد

چون جز او نیست پس چه جویان است

در وصال از چه روی بویان است

بی‌نشان می‌رود ز راه درون

نیست آنجا خود اندرون و برون

تا که گردان شده است چرخ کبود

غیر او را چنین مقام نبود

خاص خاص خداست از آزال

هیچکس را نبوده این اجلال

قال و حالش ز جمله افزون است

حالها پیش قال او دون است

اینچنین قال را چه باشد حال

کن قیاس و دو چشم دل می‌مال

تا بدانی که حال او ز قدم

بد فزونتر ز رهروان بقدم

آنچه حق گفت با وی اندر سر

نرسد کس بدان ز طاعت و بر

نشود حاصل آن به سعی و جهاد

خیره در کارهای او اوتاد

داد بی‌حد عطا مریدان را

پر ز انوار کرد هر جان را

همه بردند بی‌شمار عطا

از کبیر و صغیر و پیر و فتی

زان عطا گر کنون نیند آگاه

گرچه شان از کرم نمود این شاه

عاقبت آگه و خبیر شوند

در علو برتر از اثیر شوند

گر به طفلی عطا کند سلطان

گلهٔ بی‌شمار از اسبان

نشود طفل از آن عطا دلشاد

چون خبر نیستش که شاه چه داد

گر شود بالغ و خردمند او

بپذیرد ز عاقلان پند او

بر بد و نیک و خیر و شر آگاه

گردد و راست پوید اندر راه

داند این کان بود عطای عظیم

شاه گردد ز جود شاه کریم

گلهٔ اسب را به کودک خرد

چون ببخشی نداند او که چه برد

بل رمد زان عطا ز بی‌خردی

که نه نیکی شناسد و نه بدی

قیمت گله گر بود بسیار

پیش طفل اندک است و بی‌مقدار

مرغکی گر دهی به وی خندد

شادمانه دل اندر آن بندد

از دو صد گله خوشترش آید

چونکه یک مرغ در برش آید

هست آن گله داد مرد خدا

کاو دمی از خدا نگشت جدا

اوست شعشاع نور آن خورشید

که شد از نور او روان خورشید

از چنین داد بی‌خبر باشد

گرچه خور نور بر سرش پاشد

آنک ازین نور عشق بی‌خبر است

مشمر از بشر ورا که خر است

هر که او زین عطای بی‌پایان

بی‌خبر ماند طفل راهش دان

از چنان گنج در ترح آمد

وز یکی پول در فرح آمد

شاد گردد ز صنع از صانع

صنع از صانعش شود مانع

رمد از ملکت بقا آن دون

جان دهد بهر خاک آن ملعون

چه بود خاک؟ بشنو و دریاب

گر نئی همچو منکران در خواب

هرچه هست اندر این جهان می‌دان

جمله خاک است از طعام و زنان

اطلس و تاج زر بود خاکی

زان سبب عاقبت شود خاکی

اول آن خاک بود و رنگی یافت

جهت رنگ بر تو چون مه تافت

آخر کار رنگ از او برود

همچو اول که بود خاک شود

عاقل از رنگ کی رود از راه؟

رنگ و بو را کجا خَرَد آگاه؟

رنگ‌های ابد ز بی‌رنگی است

پیش بیرنگ رنگها رنگی است

نز بهار است رنگ سرخ و سپید

بر درخت چنار و بر گل و بید

گونه‌گون رنگهای خوش در باغ

بنموده ز باغ بی‌صباغ

آن بهاری که اینهمه ز وی است

پاک از رنگها ز داد حیّ است

همچنین فهم کن تو معنی را

چشم بگشا گذار دعوی را

اصلْ بی‌رنگی است رو سوی اصل

جهد کن تا شود به آنت وصل

منعدم گرد پیش اصل وجود

تا شود از تو صد جهان موجود

تا همه نقش‌ها ز تو زاید

نونو از صنع تو رود آید

ذات پاکت به خود بود قایم

صنعها هم ز تو رسد دایم

لیک این صنع‌ها نمی‌ماند

خنک آنکس که سر حق داند

بهر آن سر ببازد این سر را

هلد این خانه جوید آن در را

محو گردد ازین خودی کلّی

رهد از نیکی و بدی کلّی

صاف گردد ازین همه اوصاف

بی‌سر و پا کند به کعبه طواف

نیست گردد تمام از هستی

بی می و ساغری کند مستی

فهم این سر به عقل نتوان کرد

آلت فهم این بود غم و درد

درد دین پرده سوز کفر بود

قفل جان زین کلید باز شود

هر که را درد نیست درمان نیست

جان کزو زنده نیست آن جان نیست

گرچه ماند به جان مخوانش جان

زانکه زنده نگشت از جانان

زنده از چار عنصر است آن جان

چون چراغی که شب شود رخشان

باشد آن نور او ز زیت و فتیل

نیست باقی چو بحر یا چون نیل

تا بود زیت زنده باشد آن

چونکه زیتش نماند می‌مرد آن

لیک آن کز خدا بود زنده

باشد او بی‌زوال و پاینده

قایم از حق بود نه ز آب و ز نان

مدد اوست دایم از منان

همچو خورشید چشمهٔ نور است

هست باقی و از فنا دور است

زانکه بی‌علت است آن نورش

نیست معلول شادی و سورش

دارد از ذات خود چو زر نیکی

همه لطف است و سر به سر نیکی

بخش ۷۲ - در بیان آنکه اولیا را سه حالت است. یکی آن است که حالت به دست او نیست گاه گاه به نا‌خواست او بر او فرود آید باز به نا‌خواست او برود این مقام ضعیف است. و یکی آن است که حالت به دست اوست هرگاه که خواهد چون بخواندش بیاید مثل بازی که مطیع باز‌دار باشد، این مقام میانه است و یکی دیگر آن است که شخص عین آن حالت شود، این مقام تمام است و چنین کس قطب باشد

اولیا را مقام هست سه حال

در طریق خدای بی ز زوال

حالتی هست کان بود طاری

از عنایات و رحمت باری

نبود حاکم او بر آن حالت

پیش آن حالت است چون آلت

حالت او را برد چو که را باد

گاه غمناک داردش گه شاد

حالتی دیگر است ازین بهتر

که بر آن حاکم است آن سرور

هر زمانی که خواندش آید

نه دهد انتظار و نی پاید

همچو باز مطیع آن حالت

شود این را بعکس آن آلت

حالتی دیگر است برتر از این

که بود آن ورای چرخ و زمین

که شود شخص عین آن حالت

می‌نگردد جدا از آن راحت

همچو مسی که زر شد از اکسیر

نپذیرد به هیچگون تغییر

قطب را باشد این مقام بلند

نرسد فهم این به دانشمند

می‌کنم فاش هر دمی اسرار

از مقامات و منزل احرار

تا که خود را زنی برین سه محک

هیچ اندر دلت نماند شک

هر کدامی ازین سه ای دانا

اولی اوسطی و یا اعلی

وان کزین هر سه حالت است برون

نکنش یاد کوست ناقص و دون

نبود آدمی بود حیوان

گرچه باشد به صورت انسان

باز هم این بدان کز آن سه نفر

ایمن است آخرین ز رنج و خطر

غالب آن است کان میانه رهد

چونکه حالت مطیع اوست جهد

نادر افتد که این چنین کس را

سر برد تیغ تیز مرگ و فنا

مخلص است او از آن خطر دارد

در سفر چونکه سیم و زر دارد

ممکن است این که رهزنان بلا

بزنند و برند از او کالا

اولین را که حالتش گه گاه

آید آنگه شود از آن آگاه

حالت او را مطیع و رام نشد

هیچ با وی چنانکه خواست نبد

ناگهان می‌شدی به وی مقرون

هم به ناکام از او شدی بیرون

خطر او بود دو صد چندان

نادرا یابد او ز خوف امان

زانکه گر آخرین نفس گه موت

حالتش ناید آن شود زو فوت

چونکه حاکم نبد بر آن حالت

کی شود سوی او روان حالت ؟

گر بیاید در آن نفس نیکوست

ور نیاید بدانکه وای بر اوست

آخرین کاوست قطب بی‌همتا

ایمن است و بزرگ در دو سرا

زانکه گشته است عین آن حالت

کی ز راحت جدا شود راحت

دوییی نیست اندر او که رود

هر یکی سوی اصل خویش شود

نیست جسمی که آن شود مقسوم

نیست علمی که گردد آن معلوم

علم و حلم‌اند هر دو اوصافش

او چو عنقا و عشق حق قافش

همه اشیا از او برند عطا

ز آسمان و زمین و عرش علا

بدهد او عطا و نستاند

بی ز استاد علم‌ها داند

علم و حلم و هزار وصف دگر

همه از وی چو روشنی از خور

ذات او اصل و فرع‌ها اوصاف

همه از نیک و بد ز درد و ز صاف

همه را او بدوزد و بدرد

دو جهان را به یک جوی نخرد

اولیا را خرد که خاصان اند

باقیان را هلد چو بی‌جان اند

آنکه حق شان خرید باقی اند

وانکه حقشان فروخت عاقی اند

چون نگشتی چنین ز جهل گزاف

از چه رو می‌زنی ز فقر تو لاف ؟

صد هزارش چنین صفت بیش است

تو پسی در حجاب و او پیش است

هرکسی گرد نیک و بد گردد

دائماً قطب گرد خود گردد

همه جویان او و او خود را

همه با یار جفت او عذرا

همه عالم بر او شده عاشق

بر جمال خود او بده عاشق

هر کس از فعل نیک، نیک شود

بدی قطب به ز نیک بود

چون بر آهن کنند نقش نکو

گرچه بی‌نقش بد بهاش تسو

آورد به هر نقش یک دینار

گر کنندش مزاد در بازار

قیمت او را ز نقش شد نه ز خود

چون رود نقش از او بماند رد

همچو آن آهن است گوهر بد

علم او عاریه است نیست ز خود

حالت مرگ از آن شود خالی

همچو از ملک زیور مالی

به خلاف آنکه زر بود ذاتش

باشد از خود جیوش و رایاتش

نبود قیمتش ز نقش و نگار

نشود گه عزیز و گاهی خوار

گر کنندش صلیب یا محراب

نشود رد ز گردش اسباب

هر دو را نرخشان بود یکسان

زر نگردد ز نقش بد ارزان

غیر عارف چو معرفت گوید

او در آن دم خدای را جوید

شنو آن را از او که سود بری

زانکه صد نفع از شنود بری

ور بگوید حکایت دنیا

یا ز شکر و شکایت دنیا

مشنو آن را از او که گمراه است

زانکه غافل ز ذات اللّه است

مار و یار است اندر او مضمر

یک سقر جوید و یکی کوثر

مار در وی نموذج سقر است

یار در وی کشندۀ شرر است

لیک آنکس که قطب دوران است

نیک و بد زو بدان که یکسان است

هزل او همچو جد بود نافع

باشد از پستی جهان رافع

همچو توحید کفر او بردت

در جهانی کزان رسد خردت

از شکر گر کسی کند صد چیز

نقش گرگ و شغال و مردم نیز

شکل شیر و پلنگ و کژدم و مار

گونه‌گون بی‌شمار از این بسیار

پیش عاقل بود همه مطلوب

نکند نقش‌ها ورا محجوب

ننگرد عاقلی به نقش بدش

همچو شکر به جان و دل خوردش

هر مریدی که شد ز شیخ آگاه

بیند افعال شیخ را ز اله

حرکاتش کند ورا زنده

هرچه بیند شود ز جان بنده

چونکه شد حالت مریض چنین

بی‌شک او رستم است در ره دین

وانکه با شیخ یار غار است او

در ره عشق شهسوار است او

تو مریدش مبین مرادش بین

تو غلامش مبین قبادش بین

باشد از روی نقش و نام مرید

بود از روی جان چو شیخ فرید

همه را بین ز حق که گردی چست

تو ز حق غافلی از آنی سست

هرکه گردد ز سر حق آگاه

دو جهان را شود ز خوف پناه

عارف الحق معدن الاسرار

مثل الشمس منبع الانوار

ه ائم فیه عقل اهل الارض

جسمه فی القلوب روح محض

هو فی الخلق دائماً حنان

لیس فی قلبه سوی المنان

مظهر الحق جسمه الطاهر

کل من لایحبه کافر

هو فی الخلق رحمة امان

حبه فی الجنان ال ف جنان

درگذر زین سخن بخور باده

چون گل از خس خویش شو ساده

نقش‌ها را بشو ز تختهٔ جان

شو چو خورشید ساده نورافشان

بگذر از نقش‌ها اگر جانی

نقد معنی بجو چو زان کانی

صور و نقش‌ها بود چون شب

صبح باشد جمال حضرت رب

چون شود آفتاب جان طالع

از سوی آسمان دل لامع

همه کردند لاچو یخ از خور

غنچه‌ها از زمین بر آرد سر

همه گویند بی‌زبان که خدا

گفت با یخ برو به غنچه بیا

گشت یخ نیست تا شما آیید

این جهان را ز نو بیارایید

نشد آن نیست با شما آمد

درد هر برگ را دوا آمد

گر نخوردی نبات خاکی آب

شجر پیر کی شدی کش و شباب

می نماند فنا و نیست فنا

بنگر در فنا هزار بقا

نی که برف و بخت فنا بنمود

بین که چون شد انار و سیب و مرود

نبود از چ م ین دگر بدتر

چون به بستان رود نکو بنگر

می‌شود قوت گل و نسرین

می‌هلد کفر و می‌رود در دین

شو خمش، خویش را به حق بسپار

دست و پایی مزن به وی بگذار

بهر آنت که ساخت خواهد کرد

هیچ سودی ندارد این غم و درد

غم تو بیهده است حاکم اوست

گذر از پرده‌ها ببین رخ دوست

بخش ۷۳ - در بیان آنکه اولیا را یک مقام است که اگر آن را به خلق پیدا کنند خلق را هستی نماند و همه عالم نیست شوند چنانکه از آفتاب قیامت جمادات آسمان و زمین و صور چون یخ و برف بگدازند و یک آب شوند.

گر کنم باز من سر ابنان (؟اینان)

وضع های جهان شود ویران

هرچه گفتند رهروان قدیم

ز غم و شادی و ز امن و ز بیم

همه گردند نیست همچون برف

زانکه شرح من است مهر شگرف

گر کنم فاش آنچه می‌دانم

ور کند جلوه سر پنهانم

نی ملل ماند و نه مذهب کیش

بر تو یکسان شوند مرهم و ریش

زهر و پا‌زهر یک شود بر تو

قهر گردد چو لطف در خور تو

نکنی فرق آب را از خاک

پیش تو چه زمین و چه افلاک

نی زمین می‌شود به سعی فلک

می‌شود دیو هم به جهد ملک

پس تو از خویشتن مبر امید

بر دهی آخر ار کنونی بید

نان مرده که جامد است و خموش

نی تن و جان از او بود در جوش ؟

گرچه خود مرده و جماد است آن

نی دل و روح را عماد است آن ؟

چون که شد هضم در تن زنده

از سکون رست و گشت جنبنده

سرمه چون در دو دیده نیست شود

نام‌ها خواند و به راه رود

پس چو در نیستی بود هستی

چه در هست خویش را بستی ؟

ار چه گویم منم چنان و چنین

نیست شو تا شوی تمام گزین

نیستی چون عروج سوی سماست

هرکه در هست ماند خود را کاست

هرکه کم گشت از همه بیش است

کم زنی اختیار درویش است

هر که کم را گزید افزون شد

هرکه بیشی گزید مغبون شد

هر که کلی نگشت از خود لا

کی کند فهم معنی الا

نیستی باشد اصل هر هستی

می جان نوش تا رسد مستی

هستی ما ز نیستی است بدان

هست ما نیست همچو هست کسان

گر به صورت به دیگران مانیم

دیگران نقش محض و ما جانیم

سیم شان را مجو که بشمرده است

صافشان نزد اهل دل دُرد است

جان ز ما جو چو یار جانانیم

زر ز ما بر که اصل هر کانیم

روح ما بی چگونه و چون است

نی درون است آن نه بیرون است

بی نشانیم و هر نشان از ماست

دم به دم صد روان روان از ماست

ما چو بحریم و عالم از ما کف

از ازل داشتیم عز و شرف

این جهان چون کف است و جان دریا

هر که کف را گزید ماند اعمی

کف بود درد و درد درد خورد

رخت را صاف بیش صاف برد

بگذر از موعظه بگو آن سر

بر جان را فزای از ره بر

بر جهانها ست ذکر آن قصه

خنک آن را که برد از این حصه

پند را نیست مبداء و مقطع

کرد باید رجوع با مرجع

بخش ۷۴ - رجوع کردن بدان قصه که ولد را چلبی حسام الدین قدسنا اللّه بسرالعزیز در خواب نموده بود

هست مردی در این جهان پنهان

مثل نقره و زر اندر کان

ظاهرش خاک و باطنش زر پاک

تن او سست و جان او چالاک

ذات او نور آسمان و زمین

گر تو را هست نور چشم ببین

کاو چه شکل است و چه بدیع نگار

بی‌نظیر است در میان کبار

کس ندید اندر آب و گل چو وئی

دل و جان مثل او نیافت حئی

نیست مانندش اندر این دوران

در زمان و زمین و کون و مکان

همه عالم چو جسم و او چون جان

همه عالم قراضه او چون کان

وصف او کرده بُد به من در خواب

شه حسام الحق لطیف جواب

همچنان است بلکه صد چندان

نتوان کرد شرح او به زبان

گشته‌ام کمترین غلام درش

تا شدم هست می‌خورم ز برش

پیش از این آنچه خورده بودم من

بی‌شمار است ناید آن به سخن

اینقدر کان بفهم می‌آید

گفتنش پیش عاقلان شاید

گویم ار بشنوی به صدق ز من

چند حرفی ز سر گذشت ز من

چون که زاییدم از تن مادر

شیر شد بعد خونم اندر خور

پاره‌ای چون بزرگتر گشتم

لوت خوردم ز شیر بگذشتم

بعد از آن از برنج و شهد و شکر

شد غذا میوه‌ها ز خشک و ز تر

چون ز خوردن گذشتم اندر جوع

حکمت از من برست چون ینبوع

بی‌دهانی طعام‌ها خوردم

بی‌کف از وی نواله‌ها بردم

بشریت برفت و دل چو ملک

گشت پران ورای هفت فلک

چونکه از خود گذشتم آخر کار

بحر گشتم مرا مجوی کنار

نیست این را نهایت و پایان

کو درون ؟ و کجا بیان و زبان ؟

می‌روم من گهی چپ و گه راست

دم مزن کاین نفس ز حق برخاست

رو مکن اعتراض بر مسکین

گرچه زفتی و خوب و با تمکین

در شکستش مرو عجب چیز است

فصل او بی بهار و پاییز است

نی ز نار است نور آن سرور

نبود آن طرف شه و چاکر

غیر او شیخ و اوستاد مجو

زانکه نبود در این جهان چون او

بخش ۷۵ - در بیان آنکه جان‌ها تا در عالم معنی پنهان بودند زشت از خوب ظاهر نمیشد حق تعالی ارواح را در قوالب و اشباح فرستاد تا خوب از زشت پیدا گشت که اَلسَّعیدُ مَنْ سَعِدَ فی بَطْنِ اُمِّهِ وَ الشَّقی مَن شَقی فی بَطْنِ اُمِّهِ. و در تقریر آن که چون شاگرد از استاد اندک آموزد هرگز اوستاد بدو فخر نکند بلکه از وجود او ننگ دارد ولیکن از آن شاگردی که صنعتش را عظیم آموخته باشد، و در حقیقت فخر کردن از او فخر کردن از خود باشد از آن رو می‌فرماید پیغمبر علیه السلام که اَلفَقْرُ فَخْری.

جان ها را خدای بی همتا

مختلف آفرید در مبدا

بود در بطن ام یکی نیکو

بود یک عکس آن بدو بدخو

از ازل بود آن شقی کافر

از قدم بود این تقی بافر

جان علوی تقی از اول بود

جان سفلی شقی از اول بود

چونکه اندر نقوش پیدا شد

خوب والا و زشت رسوا شد

جان احمد برفت بر بالا

جان بوجهل ماند تحت ثری

هر که باشد ز امت احمد

اندر آخر رود بسوی احد

خسرو ماست احمد مرسل

که همه مشکلات از او شد حل

همه چون ذره ایم از خور او

شبه چبود بنزد گوهر او

امتش گرچه خلق بسیاراند

اولیا در میانه مختار اند

ظاهر فعل او به خلق رسید

باطن و سر به اولیای رشید

امتش خلق ار یکی روی اند

از همه روی او ل یا اویند

آنچه او دید و یافت از ورزش

نرسد با کسی ز آمرزش

امتش را حق ار چه بنوازد

وصل جز بر خواص نفرازد

اولیا امت گزین وی اند

گر ز خاک حجاز ور ز ری اند

وارثان اند قال و حالش را

زانکه دیدند خوش جمالش را

دان که شاگرد مقبل آن باشد

که چو اوستاد پیشه دان باشد

وانکه در صنعت است او ابتر

همچو استاد کی شود سرور

باشدش ز اوستاد اندک چیز

همچنان کز رزی دومشت مویز

نبود آن مویز باغ تمام

بل بود همچو جرعه ای از جام

کی پسندد ز دل ورا استاد

کی کند فخر از او میان بلاد

لیک آن کس که صنعتش آموخت

همچو او شمع دانشش افروخت

فخر آرد وی از چنان شاگرد

نام او را همیشه سازد ورد

فقر فخری رسول از آن فرمود

که بد از اولیا قوی خشنود

فخر از خویش کردنی از غیر

فهم کن گر تراست در جان سیر

چونکه شاگرد اوستاد شود

در میانه دگر دوی نبود

خمره چون گشت پر ز خم عسل

هر دو را یک مبین مباش احول

امت کامل اولیای حق اند

زانکه سرمست ز لقای حق اند

رهبر او بود در پیش رفتند

همچو او در وصل راسفتند

از چنین قوم فخر چون نکند

فخر او در حقیقت است از خود

زانکه این آب عین آن آب است

هر که او غیر دید در خواب است

مدح یک بان اگر کنی بزبان

نانها جمله داخل اند در آن

نیست حاجت که تو جدا گوئی

هر یکی را چو دو ثنا پوئی

نان ها گرچه سخت بسیاراند

هر یکی نام و صورتی دارند

آنکه عاقل بود همی داند

از عدد در احد همی راند

کی غلط اوفتد اگر بشمار

نام یک چیز را کنند هزار

پیش عاقل هزار باشد یک

نفتد از نقوش نان در شک

همه اعداد آسمان و زمین

بر او یک بود یقین دان این

همچو نانهاست پیش او همه چیز

زانکه دادش خدای آن تمییز

کی رسد در چنین مقام سنی

به جز از اولیای راد غنی

عقل آنکس که بود خوب و بلند

عدد نان و رازده نفکند

فهم کرد او که اینهمه اعداد

هست یک چیز از اصل و از بنیاد

آنکسی را که نور تمییز است

داند او ذات جمله یک چیز است

هرکه را عقل بیش فهمش بیش

مرد عاقل گزیده باشد و پیش

عقل مردان حق که عقل کل است

عقل ها خار و عقلشان چو گل است

فهم ایشان بود بلند و عظیم

همچو فهم مسیح و نوح و کلیم

سر هر چیز را چنان کان هست

نیک دانند از بلند و ز پست

کاین زمین چیست بهر چه شده است

بیشتر زانکه شد چسان بده است

واسمان کز نقوش بیرون بود

از چه شد نقش چونکه بیچون بود

چیست عرش و چراست هم کرسی

همه دانی چو ز اولیا پرسی

از قدم پیش از حدوث جهان

صنعهائی که بود بی دوران

همچو روز است پیششان پیدا

زانکه حق کرد جمله را بینا

هرچه پیش تو هست نامعقول

نزد ایشان بود همه مقبول

از کلوخ و حجر سخن شنوند

ساکنان پیششان چو کبک دوند

نی بداود کوه هم آواز

شد در الحان و نغمه ها دمساز

نی ستون ناله کرد چون احمد

ساخت در موضعی دگر مسند

گفت نالان با حمد آن استن

که مرا از فراق زار مکن

نیک گاهت قدیم من بودم

از فراقت عظیم فرسودم

مصطفی چون شنید نالۀ او

گفت از رحم مرورا که بگو

سازمت یک درخت تازه و تر

که برند از تو تا قیامت بر

یا چو مؤمن نهم ترا در خاک

تا شوی حشر با صحابۀ پاک

گفت این بایدم که آن باقی است

لطف تو این شراب را ساقی است

چون ستون جماد جست بقا

دیدگان برگ و بر شوند فنا

ترک آن کرد و از بقا سر زد

بر چنان دولت ابد بر زد

میوه و برگ نقد را بگذاشت

علم نسیه چون شهان افراشت

پشت بر نقد کرد چون مردان

کرد رو سوی آن جوان مردان

تو کم از کوه و از ستون بده ای

کاین چنین عاشق جهان شده ای

چوب را بود آن چنان همت

بر چنین نفس باد صد لعنت

کو گزیند حیات دنیا را

بگذارد صلات عقبی را

ترک گوید جهان سرمد را

ملکت جاودان بی حد را

عیش سه روزۀ دروغین را

خرد از جان فرو شد او دین را

چند دانه اش چو مرغکی بفریفت

دانه در دام بود از او نشکیفت

این جهان دانه است و دوزخ دام

منه از جهل سوی کامش گام

ظاهرش خوب و باطنش زشت است

حقش از عین قهر بسرشت ست

لطف دانه ات همیکشد سوی شست

تا چو مرغت کند ز دامش ست

هرکه ازین دانه ها گریخت رهید

وای بروی کزین خطر نجهید

بخش ۷۶ - در بیان آنکه مصطفی علیه السلام را پرسیدند از راه بهشت و دوزخ. فرمود که راه بهشت خارستان است و راه دوزخ گلستان که حفت الجنة بالمکاره و النار بالشهوات. و در بیان آنکه در آدمی نفس معنیئی است که صفتش حالی بین است و مدد از دیوان دارد و عقل معنیئی است که صفت او عاقبت اندیشی و پایان بینی است و مددش از فرشتگان است و جان معنیئی است منبسط که صفت و اثر او حیات است و دل معنیئی است و لطیفه‌ای که چون در دوفکر متردد باشی که عجب این کنم با آن آخر به هر کدام که فرود آیی و آنرا صائب دانی آن جوهر و لطیفه دل است. و ذات معنیئی است که می‌گویی« دل من، جان من، عقل من » این همه را از خود به چیزی اضافت می‌کنی آن چیز ذات است.

مصطفی گفت با صحابه عیان

در بیان ره جحیم و جنان

هست راه بهشت خارستان

راه دوزخ بود گل و ریحان

هر که در راه خار زار رود

دان که جانش مقیم خلد شود

هر که او راه گلستان بگزید

بی‌گمان دان که در جحیم خزید

هرکه او تلخ زیست شیرین مرد

عاقبت بعد زهر شکر خورد

عاقبت بین بود یقین عاقل

نقد جا ئ ی گزید هر غافل

صفت عقل عاقبت بینی است

هرچه کرده است می‌کند دینی است

عکس او نفس شوم دون پلید

عاقبت ننگریست حالی دید

عقل را چشم سوی آخرت است

سوی خلد و ثواب و مغفرت است

نفس را شهوت است مطلوبش

ذوق حالی است کرده مغلوبش

مدد عقل دایم از ملک است

چون ملک عقل نیز از فلک است

نفس بد چونکه شیر دیو مزید

جنس او بود از آن ورا بگزید

ملک و عقل هر دو یک نوراند

دیو با نفس مست دیجور اند

نس بد را ز عقل نیک بدان

دوست عقل است و نفس دشمن جان

هر یکی را ز سیرتش بشناس

تا روی در عیان رهی ز قیاس

روح را دان که معنئی است بسیط

ساده یک سان بسان بحر محیط

نیست جز زندگی در او صفتی

کس نیابد جز این بر او صفتی

کشف گردد ز جنبش حیوان

کاندرو مضمر است و پنهان جان

به همین وصف جان شود معلوم

غیر این نیست اندرو مکتوم

باز چون پیش آیدت کاری

از بدو نیک چون گل و خاری

متردد شوی کدام کنم

تا که مقصود خود تمام کنم

زان دو کارت یکی که شد مختار

آن لطیفه بود دل ای دلدار

هر کدامین طرف که شد غالب

میل تو آن دل است ای طالب

چونکه گشت اینهمه برت ظاهر

از صفات پلید و از طاهر

ذات را هم بجو که دریابی

گر ز اهل نماز و محرابی

آن اضافت که میکنی تو بخود

از دل و روح و جسم و هوش و خرد

تن من جان من همیگوئی

چونکه اندر سخن همیپوئی

ذات آن من بود یقین میدان

گشت سر فاش از جوانمردان

آنچه گوئی بمردمان تو و من

ذات آن است ای عزیز زمن

چون اضافت کنی بخود بزبان

از دل و عقل از تن و از جان

از سر و پای و دست و هر چه جز آن

که از آن منند بی ز گمان

آن اضافت که میکنی جان را

یادل و عقل و هوش و ایمان را

ذات تو باشد آن مشار الیه

همه همچون رعیت اند لدیه

آن مضاف الیه ذات تو است

یک بود ذات را مگو که دو است

پس یقین شد که غیر این همه ای

از ازل تو شبان این رمه ای

هرچه اندر تو هست بنمودم

قفل را بی کلید بگشودم

تا ببینی چه گنجها داری

گهر و لعل بی بها داری

تا که گردی بخویشتن مشغول

بشناسی فرشته را از غول

عقل را از ملک جدا نکنی

روی را جز سوی خدا نکنی

هم بدانی که نفس و دیو یکی است

شودت این یقین ت را چه شکی است

دان که دل هم در اندرون شاه است

بیشمارش غلام و اسپاه است

عقل هم چون وزیر اندر تن

باقیان چون حشم ز مرد و ز زن

هرچه زاید ز عقل مرد بود

چون طبیب آن دوای درد بود

وانچه زاید ز نفس باشد زن

رای زن بد بود برویش زن

لشکرش بیشمار و حد و کران

فکرها اند لشکرش میدان

فکر عقل لشکر کیوان

فکر نفس لشکر دیوان

از پری و ز دیو لشکر ها

بیعدد در صدور پیکرها

دل سلیمان و جمع دیو پ ری

پیش او لشکرند چون نگری

پادشاهیش را ز خاتم دان

امر و حکمش ز خاتم است روان

گر بود خاتمش سلیمان است

ورنه در قدر کم ز دیوان است

امر انگشتری است پاسش دار

تا نیفتی ز سروری ای یار

زانکه خاتم چو دیو از تو برد

بعد از آن کس بیک جوت نخرد

چون که آدم شکست امر خدا

رفت بیرون ز جنة الماوی

حله ها زو پرید و شد عریان

ماند اندر فراق حق گریان

ناله میکرد زان غبین شب و روز

زاتش هجر بود اندر سوز

نزد حق توبه اش چو گشت قبول

شد میسر ازلن سپس مأمول

هم تو از توبه رو سوی امرش

تا بنوشی ز ساقیان خمرش

شاه گردی چنانکه بودی باز

هر طرف صیدها کنی چون باز

تخت و ملکت ز حق شود حاصل

گر کنون فاصلی شوی واصل

چون ترا توبۀ نصوح بود

پیش حق رتبت چو نوح شود

خاتم امر را نگه میدار

هین بدیوش ز غافلی مسپار

دزد اگر غافلی برد رختت

نشوی غافل ار بود بختت

ای خنک آنکه باشد او بیدار

بر سر رخت و بخت دین هشیار

شود از دست دزد دین ایمن

اینچنین کس بخود بود محسن

اول اصلاح خود کن ای سره مرد

تا که اصلاح کس توانی کرد

عدل اول بخود کن ای طالب

تا که بر نفس بد شوی غالب

ورنه چون ظلم میکنی خود بر

کی کنی عدل بر کسی دیگر

آنکه با خود نکرد عدل بدان

نکند عدل بر ستم زدگان

هر که او گشت راست در ره هو

همه کژها شوند راست از او

چون تو هستی بدست نفس اسیر

غرقۀ بحر جهل و قهر و ز حیر

سوی خود خلق را چرا خوانی

گر تو دربند خیر اخوانی

خویش را اول از خطر بجهان

گرد ایمن ز رهزنان بجهان

چون که ایمن شوی از این طوفان

خلق را سوی امن آنکه خوان

دستشان را بگیر و آن سو کش

سوی آن باغ و گلشن و جو کش

همه را میخوران از آن نعمت

کاندر او نیست زحمت و نقمت

ورنه در چاه نفس چون افتی

کم زکاهی اگر چو که زفتی

در بن چه چ و ساختی مسکن

شد فراموشت آن قدیم وطن

مانده ای دور از آن وطن اینجا

سالها در میان خوف و رجا

آب شورش چو بر تو شد شیرین

کفر او گشت پیش تو چون دین

خو گرفتی در این مقام کره

گشت بر تو خوش این مقام کره

شد فراموشت آن جهان قدیم

که بدی با ملک جلیس و ندیم

وانچنان باده ها و مستیها

کز بلندی است دور و پستیها

وان ندیمان خوب جان افزا

که برون اند از زمین و سما

وانکه با حق بدی ز عهد الست

بی شراب و قدح خوش و سرمست

بخش ۷۷ - در تفسیر این آیه که الست بربکم قالوا بلی و در شرح مراتبِ «بلی»‌ها

بود از حق الست از تو بلی

بی لب و کام جست از تو بلی

چون رسید امر اهبطوا به روان

شد روان سوی جسم زود روان

حق فرستاد این طرف جان را

تا کند فاش سرّ پنهان را

تا بدانند هر بلی نه بلی است

یک بلی ز اسفلست و یک ز علی است

یک بلی بُد قوی و یک بُد سست

یک بُد از کژ یکی ز راست درست

یک بلی بود از سر تحقیق

یک به تقلید بود ای صدیق

رتبت هر بلی شده ممتاز

دور از همدگر چو بلخ و حجاز

روح‌ها چون شدند در اشباح

شاد و خندان چو راح در اقداح

نقل کردند از آن مقام لطیف

جاگرفتند در جسوم کثیف

روح بی‌چون درآمد اندر چون

تا شود زانچه بود و هست افزون

تا که در غیبت او کند طاعت

پی هر طاعتی برد راحت

نشود غره در جهان غرور

باشد از غیر حق همیشه نفور

زانکه ایمان به غیب آوردن

طاعت حق در این جهان کردن

به بود زانکه در حضور خدا

گرچه آمیخته بود به ریا

چونکه شه با حشم شود پیدا

بنده کی سرکشد ز خوف آنجا ؟

کام و ناکام رام گردد او

چون که بی پرده شه نماید رو

بل ز هیبت چو برگِ که لرزد

دائما طاعت خدا ورزد

از بناگوش در طلب پوید

وز دل و جان رضای حق جوید

لیک این نیک دان که آن ساعت

هیچ مقبول ناید آن طاعت

زانکه اندر حضور قسمت نیست

بندگی راش هیچ منت نیست

یک به غیبت به است از صد آن

که بود در حضور ای همه دان

گاه غیبت بود حضور عظیم

داشتن پاس امر شاه کریم

پس عبارت یکی صداست اینجا

زانکه زاد او میان خوف و رجا

با وجود موانع این خدمت

می‌کند بر امید آن زحمت

نقد را می‌هلد پی نسیه

زانکه بر وعده می‌کند تکیه

رنج‌ها می‌کشد بر آن امید

که بود روز حشر روی سپید

می‌زید تلخ تا مرد شیرین

ترک راحات می‌کند پی دین

مردمان را از آن خدا افزود

بر ملایک که کردشان مسجود

زانکه با این موانع بی‌حد

روی می آورند سوی احد

کرد مسجود جمله آدم را

زانکه در وی نهاد آن دم را

هر که از نسل او رود ره را

برد از صدق نام اللّه را

خدمت حق کند در این دنیا

تا برد صد ثواب در عقبی

رتبتش از ملک شود افزون

گذرد عاقبت ز نُه گردون

پس خدا بهر امتحان اینجا

روحها را گسیل کرد که تا

حد هر یک چو خور شود پیدا

بر غنی و فقیر و پیر و فتی

که کدام است قلب و نقد کدام

فاش گردد بر خواص و عوام

شد یکی رهبر و یکی رهزن

در جهان هر سویی ز مرد و ز زن

چون خطاب الست کرد خدا

همه گفتند بلی جواب آنجا

آن بلی‌ها اگرچه یکسان بود

ظاهراً جمله یک صفت بنمود

در حقیقت نبوده‌اند یکی

یک بزاد از یقین و یک ز شکی

متفاوت بد آن بلی‌هاشان

فرق هر یک گذشته از کیوان

کردشان حق جدا ز همدیگر

تا که شد فرقشان عیان چون خور

بر همه نقد و قلب پیدا شد

نقد والا و قلب رسوا شد

زان سبب از فرشتگان یزدان

کرد ابلیس را جدا می‌دان

ظاهرا گرچه از ملایک بود

باطناً بود کافر و مردود

محک نقد و قلب گشت آدم

از ملایک جداش کرد آن دم

چون وجودش پدید شد ز عدم

شد جدا روح‌ها چو شادی و غم

کفر او گشت بر همه روشن

زانکه چون خار بود در گلشن

اینچنین امتحان به هر دوران

رفت بر انبیا و امتشان

در پی هر نبی نبی دگر

زان فرستاد مختلف پیکر

هر یکی را زبان و اخلاقی

هر یکی نامدار آفاقی

تا که باطل ز حق جدا گردد

تا که هر یک به اصل واگردد

نبئی چون رسید ز امت پیش

از یکی نوش دید و از یک نیش

از یکی خشم و جنگ و قهر و جفا

از یکی مهر و صلح و لطف و وفا

امت اولین اگرچه بدند

امت آخرین نبی نشدند

زانکه پیمانه می‌پرستیدند

نور پیمانه را نمی‌دیدند

هر دو چون پریدند از یک نور

هر که دو دیدشان بماند او دور

چون همه انبیا یکی نورَند

وز یکی خمر مست و مخمورَند

همه آب لطیف آن نهرند

گرچه بر منکر و عدو قهرند

هر که مرغابی است می‌داند

بحر را و اندر آب می‌راند

آب را ماهیان ز جان جویند

تا در آن آب شادمان پویند

مار خاکی ز آب پرهیزد

از لب بحر و جوی بگریزد

گرچه مار است منکر دریا

مرغ آبی بود ز جان جویا

پیش این شهد و پیش آن زهر است

نزد این لطف و نزد آن قهر است

منکران نبی چو ماران‌ند

گرد گلزار همچو خارانند

خاکیان گرد آب کی گردند ؟

زانکه رسته ز خاک چون گردند

قوتشان دائماً چو خاک بود

میلشان کی به سوی آب شود ؟

قند را سگ به استخوان نخرد

چون بیابد حدث به عشق خورد

قند طوطی خورد که گوینده است

قوت خود را به صدق جوینده است

هر کسی قوت خویش می‌جوید

سوی مطلوب خویش می‌پوید

امت آن نبی اگر ز نظر

می‌شدی پیش این نهادی سر

کی بگفتی که آن نبی دگر است

یا خود آن آب بود این شرر است

تشنه دیدی که آب را نخورد ؟

یا کسی کاو فروشدش نخرد ؟

مدح کوزه کند، ننوشد آب ؟

گفته با آب کوزه را دریاب

هست بیگانه او یقین از آب

همچو مار است قوت او ز تراب

خلق بعضی مقلدان بودند

همه نی از موحدان بودند

نبد ایمانشان ز علم و نظر

بوده در نقش دین به سر کافر

جملۀ انبیا شدند محک

تا هویدا شود یقین از شک

مصطفی چون رسید در دورش

کرد رحمت خدای بر دورش

امتش همچو او گزیده شدند

ز امتان دگر سزیده شدند

نامشان گشت امت مرحوم

تا نمانند از خدا محروم

رحمة العالمین از آن است او

که برد زو عطا ، بد و نیکو

پیش از او بوده امت واحد

نبد اندر میانه یک ملحد

همه مقبول و نیک در ظاهر

شده یکرنگ مؤمن و کافر

چون محمد رسید گشت جدا

بد ز نیکو و زشت از زیبا

شده ابوذر ز صدق جان صدیق

شد ابوجهل ملحد و زندیق

بولهب همچو دیو شد مردود

گشت سلمان عزیز همچون هود

قلب از نقدها جدا شد از او

همه بنمود بی‌حجابی رو

یک شد اندر جهان چو مه پیدا

گشت یک چون بلیسِ دون رسوا

یک چو فرعون ماند بی عونی

زین نمط بی‌شمار هر لونی

هر نبی بود چون محک به جهان

گشت از ایشان عیان سرّ پنهان

شد از ایشان جهان شب چون روز

زان که بودند نور ظلمت سوز

هیچ چیزی شود ز روز نهان ؟

نشنید این کسی ز کس به جهان

این جهان چون شب است دان که در او

هست پنهان یقین بد و نیکو

خوش رود قلبها نهان در شب

بیع با آن کنند خلق اغلب

قلب را رونقش بود شب تار

زان رود خوش روانه در بازار

زانکه پنهان شود به شب عیبش

چون خری هان نکو طلب عیبش

تا نگردی چو جاهلان مغبون

تا نگیری به جای زر مس دون

لیک در روز می‌شود پیدا

نقد از قلب و زشت از زیبا

روز روشن کساد قلب بود

قیمت او به روز فاش شود

درم زیف می‌شود مهجور

همچو در کعبه بربط و طنبور

زانکه ذات نبی بود چون روز

زاو شود شیر نر جدا از یوز

می‌نمایند بی‌حجاب از او

مؤمن از کافر ولی ز عدو

آن زر صاف روز را طلبد

آتشِ بافروز را طلبد

زانکه در نار به شود پیدا

پیش صراف عاقل و دانا

که چسان است و چیست مقدارش

نزد او روشن است معیارش

نقد در نار خوش شود رخشان

همچو در باغها گل خندان

لیک آن قلب را ببین در نار

چون همی‌گرددش سیه رخسار ؟

پیش خورشید مصطفی بنگر

گر ترا هست عقل و جان و نظر

بی غطا رستخیز و محشر را

عز و ذل و خلیل و آزر را

هر طرف آزری و عیسایی

هر طرف قبطیی و موسایی

بی حجابی نموده نیکو و بد

از همه جنس بی‌شمار و عدد

یک نموده سیاه همچون قیر

یک چو مهر و چو مه سپید و منیر

قدر یک رفته تا به هفتم چرخ

قدر یک کم ز کاه و هیزم و مرخ

یک چو او گشته عالم و عامل

قطب و هادی و فاضل و کامل

کرده همچون قیامت کبری

جان‌ها را پدید در تن‌ها

باز گردیم سوی آن تقریر

که چه ذات است نفس پُرتزویر

راه حق را همی‌زند شب و روز

چه نکرد این شرار مردم سوز

از زن و مرد از او کسی نرهید

غیر عاشق ز چنبرش نجهید

خلق را کرد از خدا محروم

تا که گشتند همچو او مذموم

نبود دشمنی از او بدتر

بشنو شرح او ز پیغمبر

بخش ۷۸ - در معنی این حدیث که «اعدی عدوک نفسک التی بین جنبیک»؛ این تن را که دوست‌تر از همه می‌داری و بر وی لرزی از او قوی‌تر دشمنی نداری

مصطفی گفت بدترین دشمن

مر ترا نفسِ تست اندر تن

پند او را به هیچ نوع قبول

مکن ار چه همه بود معقول

هرچه گوید خلاف آن می‌کن

شاخ زشت است برکنش از بن

عقل مرد است و نفس باشد زن

هرچه زن گویدت به رویش زن

قصد خون تو دارد آن دشمن

مرد باش و بزن ورا گردن

زود بهر خداش کن قربان

تا شود کشف معنی قرآن

زانکه احمد به مرگ کرد آن کشف

تا نمرد او نگشت قرآن کشف

مرده بود از حیات نفس تمام

نبد از هستیش بر او جز نام

نفس را کشته بود پیش از مرگ

بهر حق کرده غیر حق را ترک

چون شوی کشته همچو او آنگاه

گردی از حال کشتگان آگاه

نفس را کش تو زود چون احمد

تا شوی زنده و رسی به احد

نفس را کش که مار رهزن اوست

عقل یار است و رهبر و نیکوست

نفس فرش است تحت فرش بود

عقل عرش است فوق عرش بود

چون کنی بیخ نفس را از بن

بخشدت حق ز جود علم لدن

تن ما آلت است در کف جان

هیچ آلت ز خود نشد جنبان

قال از حال می‌شود پیدا

تا چه حال است در تو ای جویا

گر بود حالت خوش و زیبا

چشم باطن از آن شود بینا

ور بود حالت تو زشت و پلید

همه گردند از آن سفیه و بلید

حال بد را بدَل کن ای طالب

تا که قال خوشت شود غالب

چون که آمد ز حال خوش قرآن

گشت آن قال معجزه به جهان

پیش از موت موت این باشد

اینچنین موت نورها پاشد

موت تبدیل روح حیوانی است

اینچنین موت خلق انسانی است

رستن از جهل و جمله علم شدن

پاک گشتن ز خشم و حلم شدن

اینچنین موت را که خواند موت؟

اینچنین یافت را که خواند فوت؟

چون که از نفس بد شوی تو جدا

رسدت وصل در جوار خدا

وصل چه؟ چونکه جام حق خوردی

بی دوی عین ذات او گردی

دوی اینجا بوَد که هستی تست

یک بود آن طرف که مستی تست

عدد اندر چراغهاست بدان

نورشان بی دوی بود یکسان

گر ترا در چراغها شکی است

در یقین رو بدان که نور یکی است

نی که یک گوهر است دایم جان

گرچه هستند بی عدد ابدان

تابد از هر بدن برون تابش

تابشش را ببین و دریابش

کاوست یک گوهر و نگردد دو

گرچه خود را نماند از من و تو

هستی آدمی است شهر عظیم

اندر او صد هزار خلق مقیم

فکرها اند خلق نی اجسام

جسمها فکر را چو آلت رام

جسم از اندیشه می‌شود جنبان

گه سوی خانه گه سوی دکان

هر کجا گویدش برو برود

هرچه فرمایدش تن آن شنود

بس یقین شد که جسم آلت اوست

فکر مغز است و جسم باشد پوست

خلق زنده بدان که افکاراند

زانکه تنها به فکر برکارند

جسم چون مرکب است و فکر سوار

هر کجا راندش رود ناچار

صور آب و گل بود محدود

فکرها بی‌شمار و نامعدود

در چنان شهر کاین چنین خلق‌اند

نیم بدخو و نیم خوش خلق‌اند

عقل و نفس‌اند اندر آن حاکم

آشکارا و هم نهان حاکم

شحنه و نایب خدا خرد است

شحنهٔ دیو نفس شوم بد است

حکم عقل ار در او بود ناقد

نفس معزول گردد و کاسد

باشد آن شهر خاص از آن خدا

شود ایمن ز رنج و خوف و بلا

تا ابد دائماً بود معمور

هم اهالیش غرق عیش و سرور

اندر آن شهر باغها و قصور

سقف و دیوارشان همه از نور

ذکر حق بشنوی ز بازارش

بوی حق آیدت ز گلزارش

همه دایم به روزه و به نماز

به صفا و به عشق و صدق و نیاز

همه از جان و دل به حق مشغول

همه را حاصل اندر و مأمول

تا خدا هست باشد آن باقی

از شراب طهور حق ساقی

ور شود نفس حاکم اندر شهر

آخر آن شهر را بسوزد قهر

اندر آنجا چو عقل شد معزول

گشت منصب از آن نفس فضول

نایب دیو شد در او بر کار

مردمش گشته زو همه فجار

غافل از حق همه صغیر و کبیر

نفس در وی امیر و عقل اسیر

همه محکوم حکم دیو لعین

برده ایمان ز جمله آن بی‌دین

همه مشغول اندر او به فجور

همه را از زنا و خمر سرور

همه را عشق امردان و زنان

همه را ذوق از کباب و ز نان

خویشتن را همه سپرده به دیو

همه اندر ضلال رفته ز ریو

ور بود حکم هر دو اندر شهر

نیم او لطف دان و نیمی قهر

بخش ۷۹ - در تفسیر این آیت که فمنکم کافر و منکم مؤمن هم کفر و ایمان در تو مضمر است، و هم زمینی و هم آسمانی تا آخر الامر کدام صفت غالب شود که الحکم للغالب

در تو جمع است کفرو هم ایمان

گشت مضمر فرشته هم شیطان

در نبی گفت تا شوی موقن

که توئی کافر و توئی مؤمن

بنگر زین دو کیست عالیتر

سر که افزونتر است یا شکر

هر کدامین که بر تو شد غالب

از شمار و ل ی تو ای طالب

سر میزان همین بود میدان

نقد در خود ببین بنسیه ممان

غالب اندر درم چو نقره بود

در شمار درم روانه بود

ور بود غالب درم مس بد

پیش صراف خوار باشد و رد

پس یقین شد که حکم غالب راست

زانکه مغلوب از شمار فناست

نبود این حدیث را آخر

شرح کن تا چه کرد آن فاخر

بخش ۸۰ - رجوع کردن بقصۀ شفاعت مریدان و پذیرفتن ولد سخن ایشانرا و بمقام والد خود بشیخی نشستن

چونکه بنشست بر مقام پدر

داد با هر یکی دفینۀ زر

کمترینی که بد بعقل حقیر

گشت فرزانه و علیم و خبیر

بیعدد مرد و زن مرید شدند

همه اندر هنر فرید شدند

خلقا ساخت در طریق پدر

کرد در هر مقام یک سرور

زانکه از دور اهالی هر شهر

همه بودند تشنۀ این ن هر

مانده بودند در وطن ناکام

همچو مرغان بسته اندر دام

خویش و فرزند گشته مانعشان

این طرف آمدن نبود امکان

واجب آمد کز این طرف هر جا

برود یک خلیفه ای از ما

تا نمانند تشنگان لقا

خشک و بی آب از چنین دریا

خل ف ا پر شدند اندر روم

تا نماند کسی ز ما محروم

روم چی بل همه جهان پر شد

قطرۀ جمله زین عمان درشد

نور این خور گرفت عالم را

دید این هر که دارد آن دم را

همه گشتند مقتدا بسزا

هر یکی شیخ و پیشوا بسزا

همه گشتند لعل از این خورشید

همه را از خدا رسید نوید

ره بریدند جمله چون مردان

همه برخاستند از تن و جان

تا نبشیتم بهرشان شجره

باغشان داد بیعدد ثمره

همه صادق شدند چون فاروق

صیت ایشان گذشت از عیوق

هر یکی را جدا مرید شدند

خلق بسیار مستفیذ شدند

هر کشان دید دان که ما را دید

زانکه جمله یکیم در توحید

بتن ار چه نموده ایم جدا

جان جمله یکی است در دو سرا

تو بجان درنگر گذر از تن

تا که گردد یکی ما روشن

بنشاندیم هر طرف نایب

تا نمانند از این عطا خایب

زانکه نایب بود بجای منوب

هست همچون مناب نایب خوب

چون بود دور جوی آب صفا

تشنگان را بود چو جوی سقا

باغ چون دور باشد و اشجار

حاصل آید مرادها ز ثمار

این چنین سنت از خداست روان

میفرستد رسول هر دوران

زانکه هر کس ندارد آن قوت

که برد بی نبی ز حق رحمت

هر خسی را کجاست آن رتبت

که شود ز اهل منزل و رؤیت

هر نبی گشت واسطه که زهو

پند و پیغام آورد این سو

تا نمانند بی نصیب از حق

همچو طفل از نبی برند سبق

از نبی بشنوند امرش را

زانکه ساقی نبی است خمرش را

همه امر خدا بجای آرند

وانچه کرده است نهی بگذارند

همه اندر رضای او کوشند

همه ازنار عشق او جوشند

تا ز کژهای نفس پاک شوند

سوی خلاق خوب و صاف روند

در تو مضمر پلیدی و پاکی است

نیم خاکی و نیم افلاکی است

جهد کن تا ز زشت باز رهی

از بدی نقل کن بسوی بهی

تا رهد خوبیت از آن زشتی

بردت بحر عشق بی کشتی

چون شوی خوب سوی خوب روی

جنس آنی باصل خود گروی

حق جمیل و جمال را خواهد

گذر از قال حال را خواهد

ور نرفت از تو این زمان زشتی

خوبیت گم شود در آن زشتی

دردرا کن دوا بپند حکیم

ورنه ناسور گشت و ماند مقیم

بعد از آنش دوا ندارد سود

این زمان کن وجود خود را جود

خودیت هست کان زشتیها

زشت را کن برای خوب فدا

نبود خود تجارتی به از این

که بری تو ز زشت خوب گزین

عوض قلب زر صاف بری

عوض زهر قن د و شهد خوری

عوض جسم جمله جان گردی

عوض یک قراضه کان گردی

عمر ده روزه ات هزار شود

بلکه بیحد و بیشمار شود

رنجها یک یک از تو بگریزند

مرگها جمله از تو پرهیزند

فارغ آئی ز کاسه و از دیگ

بر تو یکسان شوند گندم و ریگ

در جهانی روی که موتش نیست

وقت یابی در او که فوتش نیست

چون که بیسر شوی سری یابی

چون مس از کیمیا زری یابی

عیش و طیشت ز حق بود باقی

نکنی بر حقوق حق عاقی

زان نئی از حقوق حق شاکر

که پر از غفلتی تو ای ماکر

ورنه اینجا چو منعمت پیدا

گردد و بخشدت هزار عطا

کی کنی تو حقوق آن نعمش

چونکه پیدا بود چو خور کرمش

کو را گر اوفتد بود معذور

دیده ور کی فتد چ و دارد نور

خلق کورند از آن کنند خطا

کور لابد که گم کند ره را

زان بود توبه این طرف مقبول

که نکردند کشف سرزفضول

هست ایمان بغیب مردم را

نیست گوهر بجیب مردم را

و عده ها را شنیده از قرآن

که رسد در جزای خیر ج نان

هم شنیده که جاهلان لئیم

بروند از فعال بد بجحیم

چون نشد آن شنیده شان دیده

گنج طاعت بماند پوشیده

همه اعمالشان بشک مقرون

کم کسی راست نور ذوق درون

کم کسی مخلص است در ایمان

طاعت هر کسی ندارد جان

گر کنی طاعت و نماز اینجا

ور فزائی ز دل نیاز اینجا

رسدت عاقبت جزا پی آن

از خدای کریم حور و جنان

ورنه در آخرت چو کشف شود

پرده از پیش چشمها برود

همه پوشیده ها عیان گردد

این جهان محو آن جهان گردد

سرهای درون شود پیدا

نیک گردد عزیز و بد رسوا

روی نیکان شود سپید چو ماه

روی بدکارهمچو قیر سیاه

یوم تبیض وجوه گفت خدا

یوم تسود وجوه بهر جزا

نی زمین ماند و نه چرخ و فلک

حق کند جلوه با سپاه ملک

که نگردد در آن زمان محکوم

از هزاران یکی شود مرحوم

توبه ها آن زمان ندارد سود

ناله و گریه ها بود مردود

زانکه وقت درودن و دخل است

تمرگیری نهالت ار نخل است

ور نهالت بود ز خار ای شوم

میوه ات زان شجر رسد زقوم

طاعت وصوم و ذکر تخم تو گشت

دار دنیات بود موضع کشت

گر بکشتی تو بدروی اکنون

ورنه مفلس بمانی و مغبون

مفلسان را بود مقام جحیم

مؤمنان را بود سرای نعیم

این ندارد کران ولد خلفا

کرد در روم هر کجا پیدا

بخش ۸۱ - در بیان آنکه شمس الدین و شیخ صلاح الدین و چلبی حسام الدین قدس اللّه سرهم که خلفای حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز بودند در ولایت و بزرگی و علوم مشهور نبودند از تقریر ولد همچون مولانا شهرت گرفتند و مشهور شدند اگرچه ولایت و بزرگی ایشان عظیم پنهان بود چون آفتاب ظاهر گشت

گرچه بدوالدش قوی مشهور

نبد او همچو شمس دین مستور

همه او را ز جان مرید بدند

در زمان ولد مزید شدند

اولیا را که والدش بگزید

نی ز تقلید بل ز غایت دید

بعد والد شد ازولد پیدا

که چسان داشتند کارو کیا

شرحشان کرد از دل و از جان

بر ملا تا شنید پیر و جوان

یکدمی کرد شرح طاعتشان

یکدمی عزلت و قناعتشان

یکدمی شرح قال جانیشان

یکدم از حالت نهانیشان

هر یکی را کرامتش چون بود

در نماز استقامتش چون بود

هر یکی را چه شکل صحبت بود

هر یکی را ز حق چه رتبت بود

هر یکی را چگونه بود ارشاد

هر یکی را چه نوع بخشش وداد

حاصل احوال جمله را یک یک

بنمود و رهید خلق از شک

همه از نومرید و بنده شدند

همه بودند مرده زنده شدند

همه را گشت بیگمان معلوم

که نبود این سر آن زمان مفهوم

شده است از ولد کنون پیدا

حال ایشان بنزد پیرو فتی

که ندارند در جمال نظیر

پیش ایشان کبیر گشته صغیر

قربشان بود از اولیا پنهان

زانکه نامد چو هر سه در دو جهان

جملۀ اولیا حبیب بدند

خاصگی حق و قریب بدند

همه مظهر بدند یزدان را

همه جان داده خلق بیجان را

همشان دستگیر خلق بدند

همه بی جسم روح محض بدند

شده اند این زمان چو حق پنهان

کس از ایشان نداده هیچ نشان

بخش ۸۲ - در بیان آنکه قطب پادشاه اولیاست. دولت اولیا و کار و کیای ایشان اگرچه عظمت عظیم دارد اما پیش عظمت قطب اندک است و بیمقدار. آن عظمتهای ایشان در او اثر نکند و از آن گرم نشود، زیرا عظمت او صد هزار چندان است و در تقریر این خبر که اولیائی تحت قبابی لایعرفهم غیری.

قطب از جمله است چیز دگر

تا چه سر دارد او عجب در سر

که ندارد زقالشان گرمی

نکند هم ز حالشان گرمی

قرب ایشان بنزد او بعد است

حالشان پیش مشگ او سعد است

وصل ایشان بنزد اوست فراق

همه جفت اند و همچو حق او طاق

بر حق هر کس ارچه خاص بود

لیک کی قرب خاص خاص شود

قرب او پیش خود بود بسیار

پیش این قرب هست بیمقدار

لقمۀ باز ک ی خورد بنجشگ

میردار در گلو برد بنجشگ

بار استر کجا کشد کره

کی بود همچو گنج یک صره

چه زند پیش شیر روبه دون

چون بر او پلنگ هست زبون

آخرون اند سابقون میدان

گر فزونی سوی فزونی ران

سخنی گو که کس نگفته است آن

بی نشان را نما بنقش و نشان

تا که گردد عدو ز عشق ولی

تا شود بینوا غنی و ملی

تا که هر ذره ‌ ای شود خورشید

تا سیه رو شود چو ماه سفید

تا شود قطره زان گهر دریا

تا شود کور از آن نظر بینا

تا که مرده ز گور برخیزد

پیش آید بعشق و نگریزد

راح دل را خورد اگر روح است

زان که آن راح کشتی نوح است

نکند سرکشی و آید پیش

نوش گردد بنزد او هر نیش

رنج پیشش یقین چو گنج شود

این چو دانست سوی رنج ر ود

تلخ خواهد نخواهد او شیرین

به ز حلوا بود برش زوبین

پیش او درد به ز صد درمان

تن چه بلکه فدا کند دل و جان

اینچنین کس ز فهمها دور است

زانکه او سر سر هر نور است

فهم هر کس بکنه او نرسد

روحها پیش روح اوست جسد

ذات و وصف ورا خدا داند

سر شه هر گدا کجا داند

گفت حق اولیا لباب منند

گرچه بنهفته در قباب منند

می نگنجد دوی در این وحدت

گذر از نقش ورو ببین وحدت

گذر از خنب و آن سبو دریاب

چون پراند آن ظروف از یک آب

از صور درگذر اگر یاری

تارسی بی حجاب درباری

پرده است این جهان و خلق از وی

مانده دور از جمال حضرت حی

اینچنین پرده هر کسی که درد

گوی بی صولجان ز جمله برد

هر کرا دل بود دراند سهل

هرکه بیدل بود شود بوجهل

رستمی کو چو مصطفی ای عم

تا براند درون شادی و غم

غم و شادی است پردۀ بینا

هر که آن را درد شود اعلی

آسمان و زمین حجاب کیند

خیر وشر نفع و ضر حجاب ویند

بخش ۸۳ - در بیان اناالحق گفتن منصور حلاج رحمة اللّه علیه در حالت مستی و فتوی دادن مفتیان آن عصر بقتل او تافتنه نشود و خلق از دین بدر نیایند و پند دادن دوستان او را که از این سخن باز آی و توبه کن که تا ترا نکشند و اصرار کردن او در سخن و در تقریر آن که قالب آدمی همچون مهمانخانه‌ای است که دایما خلق غیبی در آن میآیند و میروند، الاخانۀ مرده و منجمد چه خبر و آگاهی دارد که در او چه مهمانان نزول میکنند مگر در خانه زنده باشد که ازمهمانان آگاه شود

نشنیدی حکایت منصور

شهسواری ورایت منصور

که بگفت او صریح با آن خلق

که منم حق در این تن چون دلق

همه گفتندش این سخن بگذار

خویش را در چنین بلا مسپار

قدر داری بپیش ما ز قدم

بسوی این خطر منه تو قدم

گرچه جست از تو این سخن بازآ

ترک جغدی بگوی شهبازا

گفت من راستم نگردم از این

کی شود کافر آنکه دارد دین

نیست این آن سخن که باز آیم

پی این چیست من همیپایم

که چه زاید مرا از این گفتن

وز چنین راز عشق ننهفتن

من در این رنج گنج می ‌ بینم

میفزاید از این کمی د ین م

عاقبت چون که تن نخواهد ماند

مهر تن را دل من از جان راند

که ز سر داد نست تخت و سری

او بماند که شد ز خویش بری

کاهش تن بود فزایش جان

عین درد است پیش من درمان

برگ در مرگ یافت هر درویش

مرهم جان خویش از دل ریش

نیست این را کرانه ‌ ای طاهر

عذر آن گفت را کنم ظاهر

هستیم را چو خانه ‌ ای میدان

هر نفس گونه گون در او مهمان

دمبدم خلق غیب چون باران

میرسند از جهان بی پایان

گه گه آن شاه نیز هم پنهان

میرسد چون سرور اندر جان

میکند دعوی خدائی او

چه گنه دارم اندر این تو بگو

من که از خرمنش یکی کاهم

کی بگویم کزان دم آگاهم

من چه دانم که شه چه میجوید

وان سخن را چرا همیگوید

بخیالی منم ورا بنده

گرچه دانم کزو بوم زنده

لیک دان کز خیال تا بخیال

هست فرقی عظیم و نیست محال

در خیال ولی است عین وصال

درخیال شقی وبال و ضلال

کو خیال ای پسر که ما حالیم

بر رخ خوب او چو یک خالیم

شاهدان پیش حسن ما زال اند

نزد این قد چون ا لف دال اند

هرکه عاشق بود ورا یاریم

با کسی کوست غافل اغیاریم

نیستم از شمار این خلقان

چشم بگشا مرا ببین و بدان

پیش از این جسم و جان بدم آن نور

هم همانم مکن تو فکرت دور

در زمین و زمان چو من کس نیست

خیره هر سو مرو هم اینجا ب ا یست

مکن از من گذر که در دوران

همچو من کس نیاید از پیران

در دلم جز خدا نمیگنجد

تن من از خدا همیجنبد

گر ترا هست چشم باز ببین

خوبیم را که هست فتنۀ چین

ور تو کوری از اصل مادرزاد

از چنین حسن کی شوی دلشاد

کور اصلی نبیند آن مه را

هر خسی کی سزد چنان شه را

گر شدی جان روی بر جانان

ور تنی عاقبت شوی ویران

زانکه تن ازوصال محجور است

لیک جان از شعاع آن نور است

آدمی هست چون طعام و چو دیگ

نیم او از زر است و نیم از ریگ

نیمش از پست و نیمش از بالاست

نیمش از دون و نیمش از والاست

کفر و دین اندرو چو روغن و دوغ

چون لباس نو و کهن در بوغ

نظر ماست کیمیای درست

نور ماهست رهنمای درست

نظر اهل تن بود بر پوست

نظر اهل دل همه در دوست

همه گفتند در جواب او را

گرچه گفت حق است در دو سرا

آن گروهی که از تو باخبرند

بهر تو پیش خصم چون سپرند

عذرت از منکران همیخواهند

زانکه از سر کار آگاهند

توبه کن زین بگو نرفت نکو

تا کند تیغ در غلاف عدو

گفت ازتیغ نیست ترس مرا

عالمم چه دهید درس مرا

چونکه در علم نیست پایانم

اینقدر را عجب نمیدانم

پیش عاشق چه قدر دارد سر

بر او چون یکی است زهر و شکر

گرچه خصمان کنند بردارم

من از آن دار وصل بردارم

بند بگسست و پند نپذیرم

زاتش عشق سوخت تدبیرم

لیس للعاشقین خوف الموت

لایبالون من حدیث الفوت

فی الغنا طالبون للافلاس

لایخافون من فداء الراس

لیس للراس عندهم مقدار

ماسوی اللّه عندهم اغرار

یشهدون الحیوة فی الاضرار

یلتقون الامان فی الاخطار

لهم العشق قبلة و صلات

لهم الفقر حشمة و صلات

زین نسق ماجری بسی کردند

حجج بیشمار آوردند

آن همه پندها در او نگرفت

همه را کار او نمود شگفت

کرد اصرار اندر آن دعوی

نی زعرفی شنید و نز فتوی

پس کشیدند بر سر دارش

چون چنین بود میل دلدارش

جان بجانان سپرد بی دردی

روی او تازه گشت چون وردی

همچنان میرسید آن آواز

بسوی گوش جملگان آن راز

همه گفتند فتنه افزون شد

خلق از دین و کفر بیرون شد

نار دروی زدند تا سوزد

تا که آن فتنه بیش نفروزد

بر سر نار نقش اناالحق شد

چون نگشتی چنین چو او آن بد

بر هر اخگر بنشسته گشت همان

اندران خیره ماند پیرو جوان

فتنه افزود و خلق سغبه شدند

گرچه اول از او نفور بدند

آتشش چون که گشت خاکستر

باد دادند ورفت بحر اندر

بر سر بحر شد بنشسته همان

خاص و عام آن بدید و خواند عیان

همه از جان و دل محب شدند

گرچه در دشمنی مجد بدند

خود کمین قدرت است این ز ایشان

همچو یک قطره از یم عمان

صد هزاران چنین و بل افزون

بنمایند با تو کن فیکون

بخش ۸۴ - در بیان آنکه هر نبی و ولی بر همه معجزات و کرامات قادر بود. اگرچه هر یکی معجزه و کرامتی ظاهر کرد، الا بر تمامت قادر بود. بحسب اقتضای هر دوری چیزی نمود یکی شق قمر کرد و یکی مرده زنده کرد و همچنین الی مالانهایه. چنانکه طبیب هر رنجوری را دوائی دیگر کند لایق رنجش نه از آن است که همان مقدار میداند اما در آن محل آن میباید، نظیر این بسیار است. چون اولیاء و انبیاء علیهم السلام مظهر و آلت حق‌اند هرچه آلت کند در حقیقت صانع کرده باشد همچنانکه قلم در دست نویسنده مختار نیست اختیار در دست کاتب است پس چون از صورت ایشان معجزه‌ها و کرامتها را حق تعالی مینماید چون توان گفتن که حق بر بعضی قادر نیست این سخن و این اندیشه فی الحقیقه کفر باشد.

هر ولی جملۀ کرامت داشت

گرچه هر یک یکی دوزان افراشت

آن یکی از ضمیر خلقان گفت

آن یک از روشنی هر جان گفت

آن یکی نور داد ایمان را

آن یکی شرح کرد جانان را

آن یکی از کلام مستی داد

آن یکی کم زنی و پستی داد

آن یکی بر هوا نهاد قدم

آن یکی زد بر آب نقش و رقم

آن یک از سنگ چشمه کرد روان

آن یک از نار گلشن و ریحان

هر یکی را هزار چندان بود

اندکی بهر خلق گرچه نمود

وانبیای گزیده تا آدم

مثل موسی و عیسی مریم

معجز هر یکی دگرگون بود

هر یکی سوی حق رهی بنمود

آن یکی مرده زنده کرد بدم

وان یک از چوب اژدهای دژم

زان یکی نار تیز شد گل تر

زان یکی شد دو نیمه قرص قمر

از یکی کوه ناقه ‌ ای زائید

مدتی پیش منکران پائید

آن یکی آب از زمین جوشید

وز یکی کوه و دشت بخروشید

از یکی شد چو موم آهن سخت

وز یکی شد هزار بخت چو تخت

هر یکی بود بر همه قادر

گرچه جمله ز یک نشد ظاهر

همچو نقاش چست پر هنری

کو کند شکل مرغ یا شجری

نیست کو غیر آن نمیداند

جملۀ نقش را همیداند

یا که خیاط یک قبائی دوخت

نتوان گف کو جز آن ناموخت

یا که عالم ز دانش و تقوی

چون دهد بهر سائلی فتوی

هیچ گویند کو همان داند

یا از این بیش گفت نتواند

یا طبیبی دهد یکی دارو

ا رود خلط و صاف گردد رو

کس نگوید که علمش آن قدر است

وز بجز آن علاج بیخبر است

نی که یک آب میکند صد کار

در بساتین و روضه و گلزار

گاه از او آسیاب در کار است

گاه از او باغ و کشت پربار است

بمحلی رسد کند کاری

لایق آن محل دهد باری

هست این را مثال بی عدو حد

در گذر زین عدد گرو باحد

قدرت از حق بود نه از اجسام

زانکه معنی حق است و باقی نام

انبیا آلت اند و حق بر کار

همه بی اختیار و او مختار

آب اگرچه شود زلوله روان

نبود اصل آب لوله بدان

اصل آن آب باشد از دریا

گرچه از لوله ها شود پیدا

تن چو لوله است و قدرت حق آب

در مسبب نگر گذر ز اسباب

اولیا مظهر حق اند نه حق

حق از ایشان دهد بخلق سبق

مظهر باد برگ و شاخ تراست

کس نگوید که باد در شجر است

کرۀ باد از نظر دور است

اصل و فرع وی از شجر دور است

چون رسد باد گردد او آلت

همچو صوفی کند بسر حالت

همه بینند در سرش آن باد

همه دانند کز درخت نزاد

لیک اگر شاخ تر نجنبیدی

باد را چشم کس کجا دیدی

روی را گر کنی بهر طرفی

زیر و بالا و سوی هر غرفی

نقش خود را عیان کجا بینی

از جمالت نشان کجا بینی

مگر آئینه ‌ ای بدست آید

تا در آن نقش روت بنماید

همچنان روی باداز که ودشت

ننماید مگر ز شاخ و ز کشت

زانکه جنبان شوند چون آید

همه بیجان شوند چون آید

آینۀ باد شاخ تر باشد

لیک شاخی که بر شجر باشد

قدرت و معجزات از حق خاست

که بود عجز آن طرف که خداست

پس بود جمله معجز از یک ذات

ذات را گیر و در گذر ز صفات

میتوان گفتش این بدان تقدیر

که کنی فهم از من این تقریر

هر نبی معجزات آن همه داشت

گرچه هر یک دو سه از آن افراشت

هر یکی آن قدر نبد که نمود

هر یکی صد هزار چندان بود

بهر امت رسید معجزه ای

برد از هر نبی امم مزه ‌ ای

هر نبی وفق حال امت خود

کرد انعامها ز نعمت خود

اولیا را همه چنین میدان

همه هستند از خدا گویان

همه از خود تهی و از حق پ ر

در صدف گشته قطره هاشان در

همه را آن کرامت و داد است

همه را آن علوم و ارشاد است

گذر از نام و جمله را یک بین

چون بحق قایم اند جمله یقین

نطقشان از خدا بود نه ز خود

شده فارغ همه ز نیک و ز بد

این بدو نیک ضد همدگرند

کی در اضداد اهل دل نگرند

ضد و ندرا نباشد آنجا جا

هست دل از ورای خوف و رجا

آن طرف وحدت است بی اعداد

ره ندارد در آن سرا اضداد

فعل و قول همه بود از حق

دمبدمشان دهد خدای سبق

غیر ایشان سخن ز خود گویند

گرچه از علم و از خرد گویند

علم بر جانشان شده است روان

حظ ندارند هیچ از آن ایشان

بر همه آن علوم عاریه است

همچو در چوب کاب جاریه است

عاقبت علمها باصل روند

صاف چون رفت درد محض شوند

چون نگشتی تو عین علم اکنون

کی شوی واقف از علوم درون

بیخبر چون جماد مانی تو

گر سوی بیسوئی نرانی تو

آن جهان از تو چون نهان باشد

علم تو بهر این جهان باشد

گوش و هوشت بود سوی دنیا

بیخبر باشی از سر عقبی

آن فواید بتن رسد نه بجان

باشد آن علم بهر این ابدان

بخش ۸۵ - در بیان آنکه همچنانکه تن آب و گل طبیبان دارد، جان ودل را نیز هم طبیبان هستند و ایشان انبیاء و اولیاء‌اند اطباء میگویند که این بخور و آن مخور تا جسم بی رنج باشد و قوت گیرد و انبیاء و اولیاء میگویند که این بکن و آن مکن تا جان صفا یابد و فربه شود از این رو میفرماید مصطفی علیه السلام العلم علمان علم الابدان و علم الادیان

خلق را دردو چیز فایده است

تن و جان را از آن دو مائده است

علم ابدان و علم ادیان است

ملهم هردو علم دیان است

علم دینی شفای ارواح است

علم طبی علاج اشباح است

انبیا و اولیا حبیبان اند

کاندر اصلاح دین و ایمان اند

علم ایشان علاج جان ودل است

علم طب در دوای آب و گل است

نی که هر رنج را علاج دگر

هست و هر جسم را مزاج دگر

رنجها را علاج گوناگون

در کتب شرح کرد افلاطون

لایق هر مزاج دارو ساخت

چونکه اسباب رنج را بشناخت

این طبیبان از آن آب و گل اند

وان حبیبان از آن جان و دل اند

گویدت این طبیب دوغ مخور

تا که بلغم نگردد افزون تر

گویدت آن بیا دروغ مگو

رو قناعت گزین حرام مجو

تا ز خلط گناه گردی پ اک

تا روی چون فرشته بر افلاک

گویدت این بنوش بادۀ ناب

گه پیری که تا شوی کش و شاب

گویدت آن که آب کم خور و نان

تا بکاهد تن و فزاید جان

این بگوید بخور تو داروی کار

تا رود از گل تو خلط چو خار

آن بگوید گذر ز خشم و ز کین

تا که برها دهد نهالۀ دین

این بگوید بخور غذای لطیف

بحذر باش از طعام کثیف

تا که رویت چو گل شود خندان

چون مه چارده شوی تابان

آن بگوید که در نماز افزا

کبر را کم کن و نیاز افزا

تا رهی زین جهان چون سجین

بر شوی چون ملک بعلیین

این بگوید لباس نرم بپوش

چرب و شیرین خوش است از آن خورونوش

تا شوی فربه و ز ضعف رهی

رنج بر جسم خویش از چه نهی

گوید آن روز و شب مجاهده کن

بعد از آن روی حق مشاهده کن

گوید این عیش کن بنقد امروز

ک ا م ران و زنار صبر مسوز

گوید آن رنج کش که گنج بری

سر فدا کن که بیسری است سری

فرق بیحد شناس از این تا آن

تن نپرورد هر که دارد جان

رمز موتوا شنو ز قول رسول

تا نمیری کجا شوی مقبول

نشود حاصل آن بقیل و بقال

جوی آن را ز جوع و ترک منال

صوفئی آن بود که ذوق و فرح

سر زند ز اندرون بگاه ترح

بخش ۸۶ - در بیان آنکه حق تعالی دنیا را که ممات است حیات نمود بخلق و عقبی را که حیات است ممات نمود. و در تقریر آنکه الجوع طعام اللّه یحیی به ابدان الصدیقین.

بسط در قبض جوی ای جویا

زندگی درگذار و مرگ و فنا

آنچه مرگ است زندگیت نمود

دمبدم رغبتت در آن افزود

وانچه آن زندگی جاوید است

نفس تو زان نفور و نومید است

این جهان آخرش فنا و هباست

وان جهان اصل زندگی و بقاست

کرده ای ترک آن ز نادانی

اندرین مانده ای ز بیجانی

نعل بین و اژگون میفت از اسب

عکس آن را گزین گذر از کسب

گنج در رنج جو نه در راحت

فسحت از سینه جونه از ساحت

بطلب هم طعام را در جوع

باده و نقل و جام را در جوع

سیر از جوع شو نه از بریان

جهد کن تا ز غم شوی شادان

جوی در نیستی تو هستی را

هم بجویی شراب مستی را

خصم دین را بکش بخنجرلا

تا رسی بی حجاب در الا

در رهش شو فنا که مانی تو

گرد نادان که تا بدانی تو

توی تست اندک از بسیار

بی توئی خود ترا کجاست کنار

توی تست خ ارو دلبر گل

توی تست جزو و دلبر کل

توئی تست کف بر آن دریا

نیست شو بازرو در آن دریا

از نبی راجعون شنو ای ای یار

کفک بگذار و رو بدریا آر

کفک دریا یقین که از دریاست

نقش جا بیگمان هم از بیجاست

خنک آن صورتی که معنی شد

بازگشت آنچنان که اول بد

فرع بود و باصل خود پیوست

شاه گشت و ز بندگی وارست

دید خود را چنانکه اول بود

گرچه اندر فراق احول بود

جوهر عشق گشته بود عرض

چشم او کور کرده بود غرض

از غرض میشود هنر پنهان

نی که یوسف نهان شد از اخوان

خو ب یش گشت از غرض مستور

گرچه اندر جمال بد مشهور

آنچنان حسنشان چو گرگ نمود

زانکه هر یک پر از غرضها بود

ذات قاضی چو گشت رشوت خوار

پیش او هر عزیز باشد خوار

گفت ظالم نم ایدش چو شکر

گفت مظلوم هرچه ناخوشتر

همچو حق عادل است قاضی راست

آن چنان ذات بر فزود و نکاست

مصطفی گفت عدل یک ساعت

بهتر از شصت سالۀ طاعت

عدل گستر در این جهان امروز

تا که فردا شوی شه پیروز

گردد از عدل اینجهان معمور

هم شود جان در آن جهان مسرور

عدل تخم گزین بود میکار

تا برش بدروی در آخر کار

خنک آن جان که تخم عدل بکاشت

در جنان صد چنان عوض برداشت

صدر جنت شود ورا مسکن

نی ز خوف سقر در آن مأمن

عمر اندر جنان شود بیحد

آنچنان عمر را نباشد عد

هست انواع طاعت اندر راه

هر یکی را عوض رسد ز آله

عدل را چونکه قدر بد افزون

لاجرم اجر عدل شد افزون

مرتبۀ عادلان چو هست اعلا

پس برو در جهان تو عدل افزا

عدل خلق خداست در انسان

ظلم باشد ز شیمت شیطان

چون پری از صفات حق ای یار

خویشتن را مگیر از اغیار

یار او خود توئی چه مینالی

گنج اور ا همیشه حمالی

گذر از تن چو اندر او جانی

زرجان را تو بوته و کانی

چشمه را آب دان مخوانش خاک

گرچه زاید ز خاک هست آن پاک

رو بهل درد و گیر صافی را

بهر وافی گذار جافی را

در اگر در حدث فتد ناگاه

کی هلد در حدث ورا آگاه

دست را در حدث کند بی او

جویدش اندران حدث هر سو

آدمی کمتر از حدث نبود

در ز نعت خدای به نشود

در دل او درآ در او کن جای

مرم از صورتش بمعنی آی

بخش ۸۷ - در بیان آنکه هر کرا آن نور هست که فرشتگان را بود طین آدم او را از اسب نیفکند و نور خدا را در آدم بیند، بلکه هر که کاملتر باشد در سنگ و کاه و چوب و در همه اشیاء و ذرات خدای تعالی را بیند چنانکه ابایزید بسطامی رحمه اللّه دید و فرمود که ما رأیت شیئاً الا ورأیت اللّه فیه، و در تقریر آنکه حق تعالی اولیا را بر اسراری مطلع کرده است که اگر شمۀ ظاهر کنند نه آسمان ماند و نه زمین، الا محال است که ایشان نیز پیدا کنند زیرا حق تعالی اگر ایشان را امین ندیدی خز این اسرار را بدیشان نسپردی مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز میفرماید

«بنمودمی نشانی ز جمال او ولیکن

دو جهان بهم برآید سرشور و شر ندارم»

هر که او کامل است در ره دین

نفتد در غلط از آب و ز طین

نور آدم برش شود تابان

نبود هیچ سر ازو پنهان

بلکه در سنگ و چوب و در که و کاه

جز خدا را نبیند آن آگاه

نی که شه بایزید در همه چیز

دید حق را چو داشت آن تمییز

در کمین برگ کاه آن آگاه

چون نظر کرد نیک دید اللّه

نیست خالی جهان زحضرت هو

هیچ دیدی جد ا از گلشن بو

لیک آن کش گرفته است مشام

بر او چه کمیز و عنبر خام

بود از هر دو بوی بیخبر او

همچو ج وبی نصیب و آب در او

آب در وی وز آب بی بهره

شرح این گر کنم درد زهره

گر بگویم درون حکمش چیز

نیست گردم من و دو عالم نیز

خصم او باشم اندر آن گفتن

زند آتش درون روح وبدن

آن که دانست این کجا گوید

دایم از جان رضای حق جوید

سر حق اولیا نهان دارند

پیش اغیار بر زبان نارند

زانکه جمله امین اسرارند

خازنان گزین جبار اند

گر نمایند سر بخلق عیان

دود اندر زمان جهان ویران

همه هستی نهند رو بعدم

بی خلافی نه بیش ماند و نه کم

نور حق اند منگر اندر جسم

سوی معنی رو و گذر از اسم

سر حق اند جمله هش میدار

گر نئی کر ز من شنو اسرار

گفت با من خدا که هر که ترا

نشنود خاین است در دو سرا

ما یکیم و دوی نمیگنجد

جان تو دائماً زما جنبد

تو نئی در میان همه مائیم

هر دمی از تو روی بنمائیم

هر که زد بر تو دان که بر مازد

رد تو پیش ما بود هم رد

هر که او پیش تو بود مقبول

پیش ما هم یقین شود مقبول

بر لب بحر ما توئی مینا

هیچ مینا نشد ز بحر جدا

گرد مینا کسی شود گردان

که بود قصد بحرش از دل و جان

تا یکی کشتئی نکو جوید

کاندران بحر بی خطر پوید

بخش ۸۸ - در بیان آنکه همنشینی اولیا همنشینی با خداست. زیرا ولی خدا از هستی خود مرده است و همچون آلتی است در دست قدرت خدای تعالی، مثل قلم در دست کاتب هر چه از قلم آید آن را اضافت به کاتب کنند نه به قلم. چنانکه مصطفی علیه السلام می‌فرماید که « من اراد ان یجلس مع اللّه فلیجلس مع اهل التصوف. » و در ایراد حکایت بایزید قدس اللّه سره که در حالت مستی فرمودی که « سبحانی ما اعظم شأنی و لیس فی جبتی سوی اللّه » در حال هشیاری مریدانش تشنیع کردند که چرا چیزی می‌گویی که در شریعت کفر است و فرمودن او که اللّه اللّه، اگر دیگر چنین سخن گویم همه کاردها بکشید و مرا سوراخ سوراخ کنید

همنشین خدا بود هر کو

با ولی خداست همزانو

همچو جبه است قالب عاشق

کرده بیرون ز جبه سر خالق

گرچه دور از وصال و از دیدی

قصۀ بایزید نشنیدی

کاو بگفتی ز جوش عشق و وله

نیست در جبه‌ام بجز اللّه

چون ز مستی دمی شدی هشیار

همچو کز خواب کس شود بیدار

یار و اغیار رو به وی کردی

زان کز او داشت هر کسی دردی

جمله گفتند این سخن گفتی

شبهی را بجای در سفتی

دعوی خالقی کند مخلوق !

مگسی کی پرید بر عیوق ؟

بنده‌ای کش بود حیات از جان

خویش را چون شناسد او یزدان ؟

ذره ای را که از خور است امید

از چه رو گوید او منم خورشید !؟

گفت من نیستم از این آگاه

تن من هست همچو یک خرگاه

خرگه از نیک و بد چه می‌داند ؟

تا که هر کس در او چه می‌خواند

کی خبردار باشد آن خرگاه ؟

که در او بنده است یا خود شاه ؟

از چه رو من چنین سخن گویم

چون در آن صولجان یکی گویم

هر کجا راندم روم گردان

نیم از خود دوان در این میدان

ما رمیت اذ رمیت گفت خدا

مصطفی را که ای گزیدۀ ما

تیر گفتارت از کمان من است

هرچه داری تو از جهان من است

هستیت در کفم چو یک تیشه است

صنعت از تیشه نیست از پیشه است

سر کنم از تو تا ببینندم

به دو صد جان و دل گزینندم

آنکه نگزیندم یقین کور است

گر سلیمان بود کم از مور است

همچو باد صباست روح وزان

هست تازه از او گل ابدان

من از این گفت سخت بی‌خبرم

چون شما ام من آدمی نه خرم

بار دیگر اگر بگویم این

هر یکی بر کشید یک سکین

پاره پاره کنیدم اندر حال

نی امانم دهید و نی امهال

روز دیگر چو گشت از آن می مست

باز آن گفت را گرفت بدست

در مریدان فتاد شور و غلو

هر یکی تیغ می‌زدند در او

تیغ بر شیخ کارگر نامد

هر طرف کش زدند در نامد

زخم بر خود زدند نی بر وی

همه‌شان را بریده شد رگ و پی

خونشان شد روانه چون جویی

اوفتادند هر یکی سویی

تن خود زخم کرده پیر و جوان

خلق در کارشان شده حیران

شیخ چون با خود آمد آن را دید

آه و افغان جمله را بشنید

گفت چون است و این چه افغان است ؟

هر یکی از چه روی نالان است ؟

همه گفتند کانچه فرمودی

چونکه از ما عتاب بشنودی

که زنیدم به تیغ چون خونی

چون بگویم ز سر بی‌چونی

تیغ خود بر تن تو کار نکرد

زخم بر خود زدیم گاه نبرد

عکس شد کارو ما هلاک شدیم

شد یقین که گناهکار بدیم

غرض از زخم تیغ انکار است

که مدام آن سلاح اغیار است

زانکه طعن زبان بود چو سنان

کی قویتر بود سنان ز زبان ؟

آن خِلَد در تن، این خِلد در جان

پیش این درد آن بود درمان

طعن ایشان در او نکرد اثر

در دل و جان خود زدند شرر

خون خود ریختند از آن انکار

باز ایشان شدند از آن افکار

جمله را رفت نور ایمانشان

دود ظلمت بر آمد از جانشان

او همان بود و بلک از ان بهتر

کس به گِل کی گرفت چشمهٔ خوَر ؟

شیخشان گفت اگر گهر دارید

وگر آن نور در بصر دارید

سر این راز عشق فهم کنید

سیر برتر ز عقل و وهم کنید

از همه رفت بعد از آن افکار

همه کردند بی ریا اقرار

شاهی‌اش را ز نو غلام شدند

همه از جان مطیع و رام شدند

همه را شد یقین که آن سلطان

سر حق است و نور هر دل و جان

نیستش در زمانه هیچ نظیر

همچو شمس است در نفوس منیر

کفر او جان جان ایمان است

درد او اصل درمان است

بخش ۸۹ - پشیمان شدن مریدان از آن حالت و خود را ملامت کردن که چرا گفتۀ شیخ را حق ندانستیم چون از ما کاملتر و داناتر و بیناتر است

همه گفتند کای شه ممتاز

گرچه ما را نبود دیدۀ باز

چونکه دیدن نمیتوانستیم

چون بعقل اینقدر ندانستیم

که توئی صد چو ما بعلم وتقی

جان ما از تو یافت ذوق بقا

زهد و تقوای ما ز داد تو است

حاصل جمله از رشاد تو است

طفل خود کی رسد بدانش پی ر

چه زند پیش بحر حوض و غدیر

چون نگفتیم کانچه او گوید

همه از وحی امر هو گوید

در نمکسار نی که هر مردار

چون در افتد نمک شود ناچار

چه عجب گر ز حق شود بنده

نور باقی و جان پاینده

قطره چون باز ر ف ت در دریا

بحر خواند یقین ورا دانا

نی که اکسیر چون رسد در مس

زر کند صاف چون زند بر مس

چونکه در معده رفت قلیه و نان

میشود بعد هضم قوت جان

در رحم چون رود ز شخص منی

میشود آدمی خوب و سنی

چونکه کارند دانه را در خاک

میزند سر ز خاک بر افلاک

سوی بالا همیرود هر دم

بی سر و پا همیرود هر دم

زانکه هستی او ز ارض و سماست

نیمش از پست و نیمش از بالاست

پدرت آسمان زمین مادر

زاید از نسل هرد و شاخ و ثمر

هرچه زاد از زمین و از گردون

هست در وی نهفته عالی و دون

نیم علویش راند بر بالا

نیم سفلیش ماند در ادنی

بیخ او بسته گشت اندر خاک

سر او کرد روی بر افلاک

متواتر ز آسمان بزمین

میرسد از خورو مه و پروین

تربیتها و تحفه های نهان

بهر دریا و خشگی و که و کان

از مطر میشود به بر برها

وز مطر بحر درگزین درها

سنگ را لعل میکند خورشید

نقره و زر دهد بکان ناهید

میبرد دمبدم زمین ز سما

صد هزاران هزار جو دو عطا

باز این آسمان کزوست عطا

ببر و بحر و شاخ و برگ و گیا

آن عطا از جناب حق دارد

ور حقش ندهد از کجا آرد

زین سبب جان آدمی بخدا

میکند میل کو بود زانجا

قالبش گرچه هست شد زجهان

جان او از جهان همیشه جهان

هستیش چون ز نور و نار شده است

نور بر نار تن سوار شده است

نور را میل سوی نور بود

نار را میل هم بنار شود

عاقبت جنس سوی جنس رود

فرع با اصل خویشتن گرود

ناریان اندرون نار روند

نوریان در کنار یار روند

درخمی کان بود پر از باده

نیک بنگر مباش تو ساده

درد او بین که چون بپست رود

صاف بالا غذای مست شود

آسمان بازمین اگر آمیخت

هر یک آخر باصل خویش گریخت

هست رازی در این میان پنهان

که بود آن ورای فکر و گمان

اگر آن راز را بگویم من

نی جهان ماند و نه مرد و زن

دولبم را ببسته است خدا

که مکن شرح من مرا منما

گر بگویم سری که میدانم

نیست گردد یقین تن و جانم

ذره ذره شود زمین و فلک

خیره سر گردد از نهیب ملک

بخش ۹۰ - در بیان آنکه عالم معنی چون آب است و صور چون کف و یخ که در فراق دریای معنی منجمد شده اند از این روی در و دیوار این عالم را جماد میگویند که یخ گرفته است و در او نرمی و روانی نیست، عاقل یخ را آب می‌بیند زیرا موقوف نظر آفتاب است که باز آب شود. عالم و صور اول معنی بودند و علم محض بیچون و چگونه، باز آخر چون آفتاب قیامت درتابد معنی شوند که کل شیئی یرجع الی اصله(و کل شیئی هالک و الا وجهه)

هستی این جهان بود چون برف

شرح این سر چو آفتاب شگرف

گر یخ و برف کوه کوه بود

از تف آفتاب آب شود

منجمد شد جهان چو این سو شد

صورت و سوی گشت و بیسو شد

علم بوده است عالم هستی

بند آنجا بلندی وپستی

زاد از آن علم آسمان و زمین

نقش کرسی و لوح و عرش برین

زاد از بحر صاف کفک چو درد

هر که در کفک ماند آخر مرد

کفک بر روی بحر چون پرده است

خلق را پ رده در سقر برده است

کفک از بحر مینماید تر

تشنه را تریش ببرده ز سر

تشنه مانده بسوی او حیران

کفک تن را گزیده از دل و جان

هست معنی چو آب و صورت کف

نقد کف را مگیر اندر کف

صورت کفک را گذار ای جان

باز در بحر رو روان و دوان

ارجعی را شنو بگوش خرد

تا ترا آن ندا باصل برد

جوش بحر آب کف برون انداخت

آب با کف کجا تواند ساخت

چون که اندر فراق بحر بماند

بحر بازش بسوی خویش بخواند

که تو صافی بپیش صاف بیا

شدن صاف درد نیست روا

آب صافی که گشته بود جدا

متصل شد چو اولیا بخدا

کفک را لطف و خوبیش زیم است

زانکه از یم ورا نصیب نم است

از نم یم شده است او مطلوب

دان زر اندود او چو زر محبوب

نزد خلق عوام لیک خواص

چون ندانند نقره راز رصاص

قلب را همچو زر برد نادان

رنگ زر دید و گشت سغبۀ آن

مزه همچون زر است و صورت مس

مزه عاریتست بر تن و حس

جامۀ عاریه نپوشد او

کش بود عقل و دانش نیکو

زانکه داند بوی نخواهد ماند

ترک آن راز جان و دل برخواند

مزۀ نقش خلق عاریه است

هم چو در کفک آب جاریه است

آب اگرچه ز کفک گشت روان

لیک در کفک عاریه است بدان

تو یقین دان که کفک خشگ شود

گر دمی آب اندر او نرود

چشمه ای جو که آب ازو جوشد

چمن روح آب از او نو شد

تا همیشه از او تو آب بری

جاودان در بهشت عشق چری

بی ز صورت بجوی معنی را

ترک کن ز و د لاف و دعوی را

از زر اندود زر یقین برود

هیچ از زر زری جدا نشود

مزه همچون زر و جهان چو مس است

مزۀ بی دغل ورای حس است

بخش ۹۱ - در بیان آنکه لذت های دنیا مستعار است در حقیقت دنیا از خود لذت ندارد، زشت است و ناخوش بواسطۀ مزه خوش میشود همچون عجوزه‌ای که خودر ا بگلگونه و اسپیداج بیالاید و بواسطۀ ان تزیین خوب نماید پس خوبی مزه است که همه زشتها بوی خوش نمایند

گاه طفلی مزه ز شیرت بود

بعد از آن از طعام روی نمود

باز س ر زد ز کعب و لعب دگر

باز از شاهدان سیمین بر

هر دمی با یکی کنی یاری

مزه از وی دهد ترا باری

شخص بر جا و آن مزه رفته

عشق او در تو مرده و خفته

مزه ‌‌ اش مینمود او را خوش

سبب آن مزه بد او دلکش

همه چیز از مزه شود محبوب

چون مزه رفت گشت نامطلوب

مزه را جو برون این اسباب

بی لب و کام و جام نوش شراب

مزه را روهم از مزه بطلب

تا رسی زان مزه بحضرت رب

هرکه او از مزه بود شادان

بی خرابی است دایم آبادان

جنت از بهر آن بود باقی

وانکه در وی رود شود باقی

که همه سر بسر مزه است و خوشی است

اندر او بی پیاله باده کشی است

زافتاب است این جهان روشن

صفه و صحن از ره و روزن

خانه از خود ندارد آن تف و تاب

اگرت عقل هست رو دریاب

چون که شب آفتاب کرد غروب

نشناسی تو زشت را از خوب

خانه ‌ ها پر شوند از ظلمت

عوض رحمت آیدت زحمت

نور در خانه ‌ ها چو عاریه بود

رفت خود ماندند کورو کبود

لیک آن نور کز خور است روان

هست با خور مدام در دوران

مزه را دان چو نور از خور حق

بهمه میرسد وی از بر حق

میشود زشتها از او زیبا

میکند خوب زیر را بالا

ز اسمان و زمین مزه چو رود

لطف و خوبی هر دو زشت شود

همچو آن نور خور چو شد پنهان

گشت تاریک صفه و ایوان

هر که آن نور را ز خور داند

همچو آن نور سوی خور راند

لاجرم دائماً بود پر نور

بی غم هجر وصل در مسرور

هست جنت مزه جهان دیدار

هست صحت مزه و جان بیمار

مزه جان و جهان ورا قالب

مزه قایم بذات حض رت رب

مزه زان آفتاب همچون تاب

از چنین تاب هیچ روی متاب

خوش وناخوش صفات حضرت هوست

قهر و لطفی که هست جمله از اوست

لطف او جن ت است و قهر جحیم

آن پر از ذوق و این عذاب الیم

زان منور جهان و هرچه در اوست

زین مکدر زمان و هرچه در اوست

نیک و بد زان دو اصل چون بوئی است

اندک این سو از عمان جوئی است

عاقبت هر یکی باصل رود

نیک باینک و بد ببد گرود

اهل جنت روند سوی جنان

اهل دوزخ بدوزخ ای همه دان

زادۀ نور سوی نور رود

جان مستان سوی سرور رود

جزوها سوی کل روند آخر

چون شود بی حجاب پیدا سر

سر صافی ببحر صاف رود

سر جافی در آن مصاف رود

سر آن سر زند ز عین وفا

سر این اوفتد ز تیغ جفا

بخش ۹۲ - در بیان آنکه این معانی غریب نادر بخشایش سید برهان الدین محقق ترمدی است رضی اللّه تعالی عنه که مرید و شاگرد مولانای بزرگ بهاءالدین محمد المعروف بولد قدس اللّه روحه العزیز بود.

این معانی و این غریب بیان

داد برهان دین محقق دان

گفت در گوشم آن گزیدۀ حق

سبق برده ز سابقان بسبق

نکته ‌ هائی که کس نگفت آنرا

کرد پیدا نمود برهان را

جان او بود معدن اسرار

همچو خورشید چشمۀ انوار

ز اولیا کس چو او نگفت سخن

فرد بود او بعشق و علم لدن

سخنش را هر آنکه بشنودی

دایم او را بصدق بستودی

مست گشتی و واله و حیران

خانۀ هوش او شدی ویران

هر که دیدی رخ ورا از دور

نشدی پیش چشم او مستور

بی معرف شدی بر او پیدا

که ندارد در این جهان همتا

ز اولیای خداست بی شک و ریب

همه را رهبر است اندر غیب

بود پیدا میانۀ خلقان

همچو از اختران مه تابان

ماه از اختران نه ممتاز است

کی بگوید که صعوه چون باز است

طفل شش ساله را شدی معلوم

که نظیرش نیامد اندر روم

زبدۀ اولیای یزدان بود

همچو حق آشکار و پنهان بود

گرچه جمله ورا غلام بدند

لیک در فهم ناتمام بدند

هر کسی قدر خویش دانستش

آن قدر دید کو توانستش

زانکه احوال او چنان کان هست

جز خدا هیچکس ندانسته است

آشکار و نهان از این روی است

که نهان بحرو در عیان جوی است

گشت پیدا بما ز روی کرم

از عطاهاش شد نم مایم

لیک او را هزار بحردگر

هست پنهان ز چشمهای بشر

بخش ۹۳ - در بیان آنکه حق تعالی کریم است و خلایق را برای آن آفرید که او را بشناسند و بدانند و ببینند اینکه روی نمینماید از بخل نیست بلکه از غایت کرم است، زیرا خلق تاب آفتاب دیدار او را ندارند اگر بی حجاب روی نماید در حال بسوزند پس نور خود را اندک اندک بواسطه‌ها میرساند تا از آن منتفع شوند و قوت گیرند. چنانکه مادر طعام و نان میخورد تا در او شیر میشود و در صورت شیر نان و گوشت را بطفل خود میخوراند اگر عین نان و گوشت را در دهان او کند و بخوراند طفل در حال بمیرد. همچنانکه آدمی لذت گیرد از آتش بواسطۀ حمام و آب گرم، لیکن اگر در عین آتش رود سوخته شود مرغ سمندری باید که در عین آتش درآید و آن ولی خداست

ذره ‌ ای ز آفتاب گشت پدید

کی تواند جمال او رادید

گر نماید جمال بی پرده

نیست گردند خواجه و برده

نی زمین ماند و نه هفت سما

نی پس و پیش و پستی و بالا

قدر طاعت همیرسد نورش

زنده زانی که دیده ‌ ای دورش

گر نماید بتو رخ از نزدیک

گرچه کوهی چو موشوی باریک

نی که گرمی ز آتش است ترا

نافع و خوب از حجاب و غطا

چون بحمام گرم بنشینی

گرمیش را بعشق بگزینی

خوشت آید درون آن گرمی

بپذیرد تنت از آن نرمی

عرق آید ترا و گردی پاک

تن خشگت از آن شود نمناک

رسدت ز آب گرم آن لذت

که خوشی ‌ اش نمایدت جنت

آن خوشی گرچه ز اتش است بتو

لیک بی واسطه مرو تو در او

که بسوزاندت یقین در حال

نی امانت دهد نه هم امهال

چون سمندر نئی مرو در نار

ترک دریا کن و بجو رو آر

بر لب جونشین بشو جامه

پند بشنو مباش خود کامه

زانکه از جو هزار ذوق بری

تن بشوئی و غوطه ها بخوری

اندرو هر طرف روانه شوی

همچو کبک دری دوانه شوی

ایمن آئی در او ز غرق و خطر

آب جو زان نمایدت چو شکر

آن قدر آب نافعت باشد

از غم و رنج دافعت باشد

هم همان آب کزوی است حیات

چون که شد بیش گشت عین ممات

نی که جیحون و نیل هم آب است

لیک از آن مرگ شیخ و هم شاب است

دارد این صد هزار گونه مثال

بی مثالی ببر ز عشق منال

مه بیمثل را مثال مگو

پیش عاشق جز آن جمال مگو

زاسمان چهارمین خورشید

میکند جلوه بر گل و بر بید

از سوم آسمان اگر تابد

تابشش را زمان نه برتابد

در زمان سوزد و شود بی بر

نیست گردد جهان ز خشگ و ز تر

تابش خور ر دور مرحمت است

نامدن سوی ما ز مکرمت است

همچنین هم خدای بی ز زوال

تافت بر ما ز راه حکمت و قال

عمل و عمل را چو واسطه کرد

نور خود را بر این دو رابطه کرد

تا بدین واسطه رسد نورش

از کرم میکند ز خود دورش

بدعا تو وصال او جوئی

هر دمی کی ببینمت گوئی

ور جوابت بگوید ای مسکین

که ز من نیستی جدا تو یقین

از منت این قدر وصال نکوست

بخشت از بحر بیحدم یک جوست

گر ز بحرم فزون شود آبت

ن قطه ات نیست گردد و خ وابت

بی سر و پا شوی تو ای جویا

نیست گردی چو جان روی بیجا

اندک اندک ببر زمن قوت

تا که آخر رسی در آن رؤیت

تا که آن آب را تو برتابی

هرچ ازو بشنوی تو دریایی

ارنی گفت مست وار کلیم

لن ترانی جواب داد علیم

از تو دیدار نیست هیچ دریغ

مه من بهر تست اندر میغ

زانکه بی میغ بر تو گر تابم

نیست گردی ترا کجا یابم

بر تو بهر تو نمیتابم

که نداری به آمدن تابم

مادر از مهر طفل خود را شیر

میدهد تا شود جوان هم پیر

ور دهد مرورا از اول نان

در زمان میرد و شود بیجان

پس دعاها که میشود مردود

از بر پادشاه حی و دود

نی ز بخل است رد آن سائل

زانکه سوزد ز تاب بی حائل

بخل بر خوان رحمتش نبود

هیچکس بی نصیب از او نرود

جوده شامل علی الاشیاء

نوره قد احاط بالاحیاء

منک سال الوجود من عدم

ان تنشی الشفاء من سقم

انت تحیی قلوب من ماتوا

انت تقضی امور من فاتوا

ان للکل فی العطاء کفیت

کل شیئی وعدت فیه و فیت

یرتقی منک صورة الاشباح

تجتنی من جنانک الارواح

صورتی منک صار کالمعنی

صورتی فیک حار کالمعنی

امتلا من جمالکم ذاتی

لا ابالی انا من الاتی

لیس ماض هنا ولا استقبا ل

بعد ما فزت منک بالاقبال

انا فی البحر غارق معدوم

راح علمی و قلبی المعلوم

صورتی لا و ذاته الا

لاتقل عندنا اخی من لا

فنیت صورتی لدی الواحد

انا رحت و من هو الواجد

چون بمیرد یقین تن عابد

کی بود بعد مردن او ساجد

چونکه مرد او ببین که میجوید

عشق او بی تنش بجان پوید

همه عشق است و جملگان آلت

نیست از آلت ای پسر حالت

عشق را بین گذر از ین و از آن

هیچ جز عشق را مبین و مدان

مدد از عشق میرسد هشدار

نیست جز عشق در جهان برکار

ازوئی زنده کر گلی گر خار

دامن عشق را ز کف مگذار

مور زنده ز حق سلیمان هم

همه را رزق میدهد هر دم

خلق او جمله بخشش است و سخا

خار را سازد از کرم خرما

طفل در تب اگر عسل جوید

پدر از مهر عکس آن گوید

کندش روترش که ترش به است

بهتر از جمله میوه هات به است

به کند مر ترا به ای فرزند

کز دگر میوه ‌ هاست رنج و گزند

رحمتش طفل را بود زحمت

گنج نعمت نمایدش نقمت

عکس بیند چو جاهل است از کار

خفته کی گردد آگه از بیدار

بخش ۹۴ - مثل آوردن حکایت مرد خفته را که دهانش باز مانده بود ماری در دهانش رفت سواری عاقل آن را بدید، گفت اگر این مرد را از حال آگاه کنم از ترس زهره‌اش بدرد به از این نیست که بالزام و زخم چوب او را از این میوه‌های کوه درخورد دهم و زیر و بالایش بسیار بدوانم باشد که قی کند و مار با آن قی از شکم او بدر آید، همچنان کرد. اولیاء نیز اگر از زشتی نفس بخلق خبر دهند زهره‌شان بدرد و از اطاعت و کوشش بمانند لیکن ایشان را بطریق بر عملی دارند که عاقبت از نفس برهند

خفتۀ را شنو که در صحرا

باز بودش دهان بسوی هوا

رفت اندر دهان او یک مار

خفته از خواب خود نشد بیدار

شهسواری ز دور آن را دید

چه کند چاره اش بیندیشید

گفت اگر آگهش کنم از حال

زهرۀ او بدرد اندر حال

برنیاید ز دست او کاری

اوفتد بیخبر چو دیواری

هوش و فهمش رود شود لاشی

بل نماند اثر ز هسی وی

آن به آید کز او کنم پنهان

تا شود مار از او جدا آسان

رای آن دید کش بضرب و شکوه

بخوراند بسی ز میوۀ کوه

بدواند چهار سوی او را

هم خوراند ز آب جوی او را

تا از آن حالتش بیاید قی

مار باقی برون شود ازوی

گرز را بر کشید و سویش تاخت

خفته را سو بسو بگرز انداخت

خفته بیدار گشت گفت ای وای

همچو گویم چه میبری از جای

زخمها میزنی بپشت و برم

گشت پر زخم از تو پا و سرم

من چه کردم ترا چه کین است این

نی چو تو مؤمنم چه دین است این

سخت بیرحمتی چه مردی تو

بی گنه خون من بخوردی تو

نیک دوری ز شفقت و ایمان

هست جانت ولی نداری جان

همچو گرگ درنده ای ملعون

نکنی فرق از عزیز و ز دون

گفت او را سوار هر زه ملا

آنچه میگویمت بگیر هلا

بخور این میوه ‌ های که را زود

هم از آلو و سیب و از امرود

میزدش گرزها که پرخور ازین

گر بود ترش و گر بود شیرین

می نهشتش که آید او بقرار

چون خورانید میوۀ بسیار

بعد از آن میزدش که زود برو

زیر و بالا مثال پیک بدو

هیچ نگذاشتش که آساید

از چنان بیخودی بخود آید

میزدش گرز بی محابا او

گاه بر پشت و گاه بر پهلو

چونکه بیحد دوید آن طالب

شد ز ناگاه قی بر او غالب

مار با میوه های خورده از او

بدر آمد روانه شد هر سو

مار را چون بدید آن غافل

جهل از او رفت شد قوی عاقل

روی کرد او بدان سوار و بگفت

شکر حق را که با تو گشتم جفت

ورنه گر تو نمیبدی این مار

خواست کردن مرا هلاک و فکار

تو خدائی مجب و یا که رسول

که بعلیا ببردیم ز سفول

پدر و مادرم نکرد این را

تو نمودی بمن ره دین را

هست دنیای دون برم فانی

داد آن هر دو بود حیوانی

مار نفس است در درون شما

شیخ آن را اگر کند پیدا

زهرتان درد از مهابت آن

نیست گردید از صلابت آن

شرح زشتی نفس اگر بزبان

آورد در شما نماند جان

سرو پا گم کنید از هیبت

عقل و روح از شما کند غیبت

نتوانید هیچ راه برید

نتوانید سوی چرخ پرید

جهت مصلحت کند پنهان

شیخ آن را وناورد بزبان

تا نگردید کل ز خود نومید

تا چو مه پر شوید از آن خورشید

نفستان را کشد بحکمت او

تا رهید از چنین عظیم عدو

نفس ناراست شیخ نور خدا

میرد از نور نار ای جویا

بخش ۹۵ - در معنی این حدیث پیغامبر علیه السلام که جز یا مؤمن فان نورک اطفاء ناری

نشنیدی حدیث پیغمبر

که چه گفت آن شهنشه سرور

گفت دوزخ بمؤمنی بچنین

که گذر از من ای ولی گزین

زانکه نور تو گشت نار مرا

داد بر باد کار و بار مرا

کل دوزخ چو کشته گشت از او

چون بود حال نفس جزو بگو

دست در شیخ زن که تا برهی

از بدیها و رونهی ببهی

کارت ازوی شود نکو نه زجهد

برد او از تو زهرو آرد شهد

بعد مدلول از دلیل مگوی

بعد معلوم هیچ علم مجوی

بعد وصلت مگو ز هجر دگر

نیست نیکو ازین سخن بگذر

زانکه بعد از وصول جستن تو

جستن آب باشد اندر جو

بعد مالاح صورة المعلوم

طلب العلم بعده مذموم

بعد ما فزت انت بالمدلول

شرح ذکر الدلیل منک یزول

طلب الماء فی الفراة قبیح

طلب الترب فی الفلاة قبیح

بعد تحصیل مقصد ترجو

یافته چیز را دوباره مجو

بعد ما صرت واحداً حقاً

غیر لقیاه فیک لایبقی

هوباق و ماسواه یزول

کل من لیس فی هواء یحول

صرت باللّه قائماً ابداً

شارباً من سلافه رغداً

بخشش شیخ روح باقی دان

آنچنان روح خمر و ساقی دان

شاهد و شمع و باده است عطاش

هست هر سه یکی مگیر جداش

ذوق را یک ببین مبین تو دو چیز

مکن او را جدا چو جوز و مویز

چون در آن ره دوئی نمیگنجد

تو ممان چون توئی نمیگنجد

محو شو در احد گذر ز عدد

تا بری از خدا هزار مدد

بگذر از اسم در مسمی رو

اسم را هل بیا مسمی شو

قطره بودی بجوش و دریا شو

ترک پستی کن و ببالا رو

هین ممان ز اصل خویش و آی به پیش

در تو هست اصل آن گرای بخویش

زانکه ز ب ده توئی و عالم درد

تو بزرگی عظیم و عالم خرد

نی تو که را همیکنی از جا

گرچه تو یک توئی و ک ه صدتا

این جهان را بود حد و پایان

وان جهان را نه حد بود نه کران

هر که این دید بر سما بپرید

پرده ها را ز شوق حق بدرید

درد آن عشق پرده ها درد

بلکه هم ارض و هم سما درد

چون نمائی تو آنگه آید او

پس بدانی که نیست کس جز تو

نی که چون تو مطیع من گشتی

هم مراروح و هم بدن گشتی

هر دو چون پر شدیم از ذوقی

هر دو باشیم زنده از شوقی

یک بود شوق در همه ابدان

بهل ابدان و شوق را یک دان

شوق بیشک برد ترا بجنان

در جنانی که هس شد ز جنان

در فغانم ز ننگ عالم دون

که کند خلق را بخود مفتون

شاهد و باغ آورد در پیش

نوش بنماید و بود آن نیش

نقشهای جهان حجاب دل اند

زانکه موجود جمله زاب و گل اند

من نمودم اگر کسی بیناست

داند او گنجهای روح کجاست

هر یکی از شما دو صد گنجید

گرچه در قالب شش و پنجید

چون ملک بر سما همی پرید

بر سمای صفا همی پرید

همچو جان میروید بی سر وبا

غلط غلطان ز جای در بیجا

همتان بیگمان که نور منید

گرچه در چار میخ حبس تنید

نیست اندر جهان عشق دوئی

از دوئی در گذر که جمله توئی

این سخن را حد و نهایت نیست

رو ز برهان دین بگو مکن ایست

بخش ۹۶ - در بیان مرید شدن سید برهان الدین محقق ترمدی رضی اللّه عنه حضرت مولانا ابهاء الدین و الحق ولد را عظم اللّه ذکره در بلخ و دیدن مفتیان بلخ پیغامبر را علیه السلام در خواب که در خیمۀ بزرگ نشسته بود و بهاء الدین ولد را استقبال کرد و با کرام و اعزاز از تمام بالای خود نشانید و بمفتیان فرمود که بعد از این او را سلطان العلماء خوانند و آمدن مفتیان بامداد باتفاق تا آن عجایب را که در یک شب دیده بودند عرضه کنند که دوش چنین دیدیم پیش از آنکه بسخن آیند حضرتش جمله را بعین آن صورت که ایشان دیده بودند بعلامات تمام بیان فرمود، بیهوشی و حیرت آن جماعت یکی در هزار شد و پیوسته ضمایر خلایق گفتی و بر سر آن فایده‌های دیگر فرمودی که سر سر ایشان بود و از آن خبر نداشتند.

در جوانی ببلخ چون آمد

خواست کان جایگاه آرامد

جد ما را چو دید آن طالب

که برو بود عشق حق غالب

لقبش بد بهاء دین ولد

عاشقانش گذشته از عد و حد

جمله اجداد او شیوخ کبار

همه در علم و در عمل مختار

اصل او را نسب ابوبکری

زان چو صدیق داشت او صدری

مثل او کس نبود در فتوی

از فرشته گذشته در تقوی

همچو او در جهان نبد عالم

بنده اش بود عادل و ظالم

بود اندر همه فنون استاد

حق بوی علم را تمامت داد

بوحنیفه اگر بدی زنده

بر در او ز جان شدی بنده

فخر رازی و صد چو بوسینا

چه زدندی بپیش آن بینا

همه چون طفلکان نوآموز

آمدندی بخدمتش هر روز

خوانده سلطان عالمان او را

مصطفی قطب انبیای خدا

مفتیان بزرگ اندر خواب

دیده یک خیمۀ کشیده طناب

مصطفی اندرون خیمه بناز

زده تکیه بصد هزار اعزاز

ناگهانی بهاء دین ولد

از در خیمه اندرون آمد

مصطفی چونکه دید جست از جا

پیش رفت و گرفت دستش را

برد پهلوی خویش بنشاندش

زان ملاقات گشت بیحد خوش

گفت از آن پس بمفتیان این را

که از امروز این شه دین را

جمله سلطان عا لمان گوئید

در رکابش بجان و دل پوئید

بامدادان باتفاق همه

از سر صدق بی نفاق همه

ب ردرش آمدند تا گویند

سر آن خواب را از او جویند

پیش از آنکه کنند عرض او گفت

خوابشان را و سر نکرد نهفت

دادشان از مقام و حال نشان

همه را کرد او تمام بیان

جمله پیشش فغان بر آوردند

بی دف و نای شورها کردند

خیره گشتند در کرامت او

وز خبرهای باعلامت او

دائماً او ضمیر خلقان را

باز گفتی برای برهان را

تا بدانند کاهل ذوق و صفا

یافتند از خدای کار و کیا

نایبان گزین خلاق اند

هر یکی پادشاه آفاق اند

هرچه خواهند در دو کون شود

از بدو نیک جمله پیش رود

دیو را چون ملک کنند بدم

هم ملک را کنند دیو دژم

حاکم مطلق اند در عالم

لطف از ایشان رسیده بر عالم

همه از عکس نورشان روشن

خار دلها ز لطفشان گلشن

آفتاب حقایق اند همه

زندگی دقایق اند همه

همه گفتن برای اجسام است

زانکه هر جسم را جدا نام است

عدد موجها اگر شد صد

بحر را بنگر و گذر ز عدد

بس کنم زین سخن که رمز بس است

هر کرا اندرون خانه کس است

گشت سید مریدش از دل و جان

تا روان را کند ز شیخ روان

در مریدی رسید او بمراد

زانکه شیخش عطای بیحد داد

چشمهای ورا گشاد چو باز

تا سوی شاه خویش آید باز

بی نوا آمد و نواها یافت

رفت از وی کدر صفاها یافت

چشمۀ عشق از دلش جوشید

جان او بادۀ بقا نوشید

عین غمهاش ذوق و شادی شد

سوی عشقش چو شیخ هادی شد

خار هجرش ز وصل گلشن گشت

شب تارش چو روز روشن گشت

مس جانش ز نار عشق گداخت

گشت زر چون بکیمیا در ساخت

شهوت ناریش از او شد نور

گشت موسی وق ت در تن طور

نیست شد از خود و بحق پیوست

گشت روح و ز بند جسم برست

مرد پیش از اجل بدل شد حال

زنده گشت از جلیل جل جلال

عمر بشمرده را چو داد ستد

از خدا عمر باقی سرمد

همچو دانه که شد فنا در خاک

با دو صد برگ سر بزد چالاک

گوهرش جوش کرد و دریا شد

ترک پستی گزید و بالا شد

شد بر او تنگ این جهان فنا

رفت همچون ملائکه بسما

شد میسر ورا در آن رفتار

عالم وصل و ملکت دیدار

عاقبت قطب گشت در عالم

سجده گاه ملک شد و آدم

چون ز آدم گذشت در رتبت

لاجرم آدمش کند خدمت

هس نقره همیشه ساجد زر

همچنان زر کند سجود گهر

پایه پایه است نردبان جانا

پایۀ زیر ساجد بالا

چونکه کم طالب است افزون را

پس کند سجده برد اکسون را

ب یست جویان شده است پنجه را

خواجۀ میر سر نهد شه را

هر که از تو فزون بود شه تست

زانکه تو اختری و او مه تست

ظاهراً گر نئی ورا واجد

لیک هستیش باطناً ساجد

در حقیقت غلام اوئی ب و

گر بصورت ورا نجوئی تو

تو مرید وئی و بیخبری

طفل خردی و غافل از پدری

بنده ‌ ای وصف شه کجا گوید

شرح او را مگر خدا گوید

این ندارد کران از آن شه گو

ترک اختر کن و از آن مه گو

بخش ۹۷ - در بیان آنکه چون بهاءالحق و الدین قدس اللّه سره از قوم بلخ و محمد خوارزمشاه رنجید از حق تعالی خطاب آمد که از این ولایت بیرون رو که من ایشان را هلاک خواهم کردن. سبب خرابی آن ولایت و هلاک آن قوم از آن شد. همچنین هر قومی را حق تعالی هلاک نکرد تا پیغمبر آن زمان از ایشان نرنجید که تا دل اهل دلی نامد بدرد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد. و در تقریر آمدن مولانا بهاء الدین ولد بقونیه و مرید شدن سلطان علاء الدین و کرامتهایش بعین دیدن و عشقبازیهایش بحضرت بهاءالدین ولد قدسنا اللّه بسره وبعد از نقلش هفت روز تعزیه داشتن و عرس دادن و سارناشدن او و تمامت اهل قونیه را مالها بخشش کردن.

چونکه از بلخیان بهاء ولد

گشت دلخسته آن شه سرمد

ناگهش از خدا رسید خطاب

کای یگانه شهنشه اقطاب

چون ترا این گروه آزردند

دل پاک ترا ز جا بردند

بدرآ از میان این اعدا

تا فرستیمشان عذاب و بلا

چون که از حق چنین خطاب شنید

رشتۀ خشم را دراز تنید

کرد از بلخ عزم سوی حجاز

زانکه شد کارگر در او آن راز

بود در رفتن و رسید خبر

که از آن راز شدپدید اثر

کرد تاتار قصد آن اقوام

منهزم گشت لشکر اسلام

بلخ را بستد و بزاری زار

کشت از آن قوم بیحد و بسیار

شهرهای بزرگ کرد خراب

هست حق را هزار گونه عذاب

قهرهای خدا ندارد حد

دوزخی را بلا بود سرمد

هر نبی را همین خطاب آمد

در سؤالش ز حق جواب آمد

که جدا شو از این گروه حسود

که ز جهل اند خوار و کور و کبود

تا کنم من هلاک ایشان را

کشم از باد و خاک ایشان را

یا کنم غرق جمله را در آب

یا نهمشان در آتش پرتاب

نتوان گفت در ره آن سلطان

که چها داده با کم ان و مهان

چه کرامتها که در هر شهر

مینمود آن عزیز و زبدۀ دهر

گر شوم من بشرح آن مشغول

فوت گردد از آن سخن مأمول

سالها آن تمام خود نشود

همه عمرم در آن حدیث رود

لازم آمد از آن گذر کردن

وز مهمات خود خبر کردن

آمد از کعبه در ولایت روم

تا شوند اهل روم ازو مرحوم

از همه ملک روم قونیه را

برگزید و مقیم شد آنجا

بشنیدند جمله مردم شهر

که رسید از سفر یگانۀ دهر

همچو گوهر عزیز و نایاب است

آفتاب از عطاش پرتاب است

نیستش در همه علوم نظیر

هست از سرهای عشق خ بی ر

رو نهادند سوی او حلقان

از زن و مرد و طفل و پیر و جوان

آشکارا کرامتش دیدند

زوچه اسرارها که بشنیدند

همه بردند از او ولایت ها

همه کردند ز او روایت ها

چند روزی برین نسق چو گذشت

که و مه مرد و زن مریدش گشت

بعد از این هم علاء دین سلطان

ز اعتقاد تمام بامیران

آمدند و زیارتش کردند

قند پند ورا ز جان خوردند

گش سلطان علاء دین چون دید

روی او را بعشق و صدق مرید

چونکه وعظش شنید شد حیران

کرد او را مقام در دل و جان

دید بسیار ازو کرامتها

یافت در خویش ازو علامتها

که نبد قطره ‌ ایش اول از آن

روی کرد و بگفت بامیران

چون که این مرد را همی بینم

میشود بیش صدقم و دینم

دل همی لرزدم ز هیبت او

میهراسم بگاه رؤیت او

همه عالم ز ترس من لرزان

من ازین مرد چیست یارب آن

هیبتی میزند از او برمن

که از آن لرزه میفتد در تن

شد یقینم که او ولی خداست

در جهان نادر است و بیهمتاست

دائماً با خواص این گفتی

روز و شب در مدح او سفتی

بعد د ه سال از قضای خدا

سر ببالین نها د او ز عنا

شاه شد از عنای او محزون

هیچ ازین غصه ‌ اش نماند سکون

آمد و شست پیش او گریان

با دو چشم پر آب و دل بریان

گفت این رنج هم از او زائل

شود ار هست حق بما مائل

گر شود نیک بعد از این سلطان

او بود من شوم رهیش از جان

همچو لشکر کشیش کردم من

خدمت او کنم بجان و بتن

چون بدیدیش هر زمان سلطان

باز کردی اعاده آن پیمان

شه چو گشتی روانه سوی سرا

او بگفتی بحاضران که هلا

اگر این مرد راست میگوید

از خدا بود ما همیجوید

وقت رحلت رسیده است مرا

رفت خواهم از این جهان فنا

زانکه گر من شوم بظاهر نیز

پادشاه این جهان شود ناچیز

همه عالم شوند مست خدا

همه چون من روند بی سر و پا

همه از کارها فرو مانند

همه حیران عشق هو مانند

حالت جمله چون چنین گردد

عشقشان دائماً قرین گردد

نشود یافته خورش پوشش

خلق مانند جمله از کوشش

زانکه آن شهریار اهل سلوک

گفت دارند ناس دین ملوک

چون جهان را هنوز مهلت هست

گرچه خود نیست هست او پیوست

عمر دارد هنوز این هستی

ماند خواهد بلندی و پستی

پس یقین شد که رفت خواهم من

تا نگردد خراب عالم تن

خود همان بود ناگه ازدنیا

نقل فرمود جانب عقبی

چون بهاء ولد نمود رحیل

شد ز دنیا بسوی رب جلیل

در جنازه ‌ اش چو روز رستاخیز

مرد و زن گشته اشگ خونین ریز

نار در شهر قونیه افتاد

از غمش سوخت بنده و آزاد

علما سر برهنه و میران

جمله پیش جنازه با سلطان

هیچ در قونیه نماند کسی

از زن و مرد و از شریف و خسی

که نشد حاضر اندر آن ماتم

چون کنم شرح آن کزان ماتم

در جهان هیچکس نداد نشان

که برون شد جنازه ‌ ای ز آنسان

شه ز غم هفت روز بر ننشست

دل چون شیشه ‌ اش ز درد شکست

هفته ‌ ای خوان نهاد در جامع

تا بخوردند قانع و طامع

مالها بخش کرد بر فقرا

جهت عرس آن شه و الا

روز و شب در فراقش افغان کرد

از دو چشم اشک و خون در افشان کرد

تعزیه چون تمام شد پس از آن

خلق جمع آمدند پیر و جوان

همه کردند رو بفرزندش

که توئی در جمال مانندش

بعد از این دست ما و دامن تو

همه بنهاده ‌ ایم سوی تو رو

شاه ما زین سپس تو خواهی بود

از تو خواهیم جمله مایه و سود

بخش ۹۸ - در بیان نشستن مولانا جلال الدین قدسنا اللّه بسره العزیز بر جای والدش مولانا بهاء الدین ولد رضی اللّه عنه و بعلم و عمل و زهد و تقوی و فتوی همچون پدر آراسته شدن و رسیدن سید برهان الدین محقق عظم اللّه ذکره بطلب شیخ خود بقونیه و شیخ را نایافتن و فرزندش مولانا جلال الدین را دیدن که در علوم ظاهر بغایت شده بود و بمرتبۀ پدر رسیده و بدو گفتن که بعلم وارث پدر شدی الا پدرت را غیر از این احوال ظاهر احوال دیگر بود و آن آمدنی است نه آموختی، بر رسته است نه بربسته و آن احوال از حضرتش بمن رسیده است، آن را نیز از من کسب کن تا در همه چیز ظاهراً و باطناً وارث پدر گردی و عین او شوی

شست بر جاش شه جلال الدین

رو بدو کرد خلق روی زمین

چون پدر گشت زاهد و دانا

سرور و شاه جملۀ علما

مفتی شرق و غرب گشت بعلم

از جهان جهل در نوشت بعلم

علم دین احمدی افراخت

هر که آن داشت مرورا بشناخت

که پدر اوست و ز پدر افزون

حرکاتش ز یکدگر موزون

بیقراران شدند از او ساکن

همه در ظل او ز خوف ایمن

داد با هر کسی عطای دگر

شد از او یک چو ماه و یک چون خور

وان کسی کو نداشت آن گوهر

مر ورا کرد بی فلک اختر

از عطاهاش کس نشد محروم

برد محمد از او وهم مذموم

داد با هر یک آنچه لایق اوست

همه ره برده در حقایق دوست

آن عطا در زبان نمیگنجد

تن من زین سبب همیرنجد

میکنم قصه ها که بنمایم

زان نمودم دمی بیاسایم

چونکه دستور نیست از یزدان

که رسد هر تنی بعالم جان

خواه و ناخواه گشته ‌ ام راضی

کرده ‌ ام ترک حالی و ماضی

نیست این را نهایت و آغاز

سوی آن قصه رو گذر از راز

مدتی چون بماند در هجران

طالب شیخ خویش شد برهان

گشت بسیار و اندر آخر کار

داد با وی خبر یکی ز کبار

گفت شیخت بدان که در روم است

نیست پنهان بجمله معلوم است

این طرف عزم کرد آن طالب

عشق شیخش چو شد بر او غالب

آمد از عشق شیخ خود تازان

با هزاران تبختر و نازان

گشته از شیخ پر چو جام از می

همچنان کز شکر شود پر نی

چونکه شادان بقونیه برسید

شیخ خود را زشهریان پرسید

همه گفتند آن ک ه میجوئی

هر طرف بهر ا و همیپوئی

هست سالی که رفت از دنیا

رخت را برد ب از در عقبی

جسم خاکیش رفت اندر خاک

جان پاکش گذاشت از افلاک

گفت سید که شیخ اندر ماست

همچو روغن نهان شده در ماست

عین شیخم ز من نماند اثر

هیچ دیدی شکر جدا ز شکر

آب اگر در هزار کوزه بود

عاقل از کوزه ها زره نرود

آب جوید ز کوزه تا بخورد

تشنه در نقش کوزه کی نگرد

مؤمنان را ازین سبب یک خواند

که بر آن جمله نور خویش افشاند

چونکه ما عاشق خدای خودیم

همه زین رو یکیم و بیعددیم

در محبت نگر گذر ز عدد

بیعدد بین جمال و لطف احد

نیست این را نهایت و آخر

باز گو تا چه گفت آن فاخر

کرد آغازو گفت جلوه کنان

که منم شیخ بیخطا و گمان

خلق را پس بخویش دعوت کرد

گشت از جان غلام او زن و مرد

شهر جمله مرید او گشتند

در درون تخم مهر او کشتند

همه گفتند توئی بهاء ولد

بلکه هم سر سرو نور احد

در گمانشان نبود هیچ خطا

صد چنان بود آن شه والا

گفت از آن پس بشه جلال الدین

گرچه در علم نادری و گزین

لیک بدو الد تو صاحب حال

جوی آن را و در گذر از قال

قال او را گرفته ای بدو دست

همچو من شو ز حال او سرمست

تا تمامت تو وارثش باشی

نور اندر جهان چو خور پاشی

وارث والدی تو اندر پوست

مغز من برده ‌ ام نگر در دوست

از مرید پدر چو آن بشنید

گشت جان و بگرد تن نتنید

بخش ۹۹ - در بیان مرید شدن جلال الحق والدین قدسنا اللّه بسره العزیز سید برهان الدین محقق رضی اللّه عنه را و مدت نه سال در صحبت او بودن و بعد از آن نقل کردن سید برهان الدین و مولانا جلال الدین بمجاهده و ریاضت مشغول شدن و بکمال شیخی رسیدن و عین او گشتن و قطب زمان خویش شدن چنانکه کاملان و واصلان و قطبان اولین و آخرین محتاج عنایت او بودند.

شد مریدش ز جان و سر بنهاد

همچو مرده بپیش او افتاد

پیش او چون بمرد زنده اش کرد

گریه ‌ اش برد و کان خنده ‌ اش کرد

گشت غم راوعین شادی کرد

دیده ‌ اش را گشاد و هادی کرد

درد دردش کشید چون مردان

تا ابد زنده ‌ اند پر دردان

مرد بی درد دان که مرده بود

دائماً همچو یخ فسرده بود

درد در جان نشان زندگی است

درد پیش خدای بندگی است

نیست بنده هر آنکه دردش نیست

مشنو از کسی که گردش نیست

هر کرا درد بیش پیش بود

مرد بی پا چگونه راه رود

اندرین راه درد باشد پا

آنچنان پ ا برد ترا بسما

مرد بیدرد زشت جان دارد

مرد بی درد کی امان دارد

مرد بی درد زندۀ مرده است

در تن خنب مانده چون درد است

تن ز جان زنده است جان از درد

مرد بیدرد را مخوانش مرد

حامله کی بزاد بیدردی

لشکری کی شکست نامردی

وصل بی درد و غم محال بود

دل افسرده بی وصال بود

مرغ جان راست درد چون پر و بال

مرغ بی پر کجا رسد بمنال

گریه و سوز و ناله کن افزون

تا رهاند ز چون ترا بیچون

زانکه حبس است عاشقان را چون

جهد کن تا روی ز حبس برون

اندرین گفت کی رسد هر دون

چون ز عشق است دور افلاطون

بود در خدمتش بهم نه سال

تا که شد مثل او بقال و بحال

همسر و سر شدند در معنی

زانکه یکدل بدند در معنی

ناگهان سید از جهان فنا

کرد رحلت سوی سرای بقا

ماند بی او جلال دین تنها

روز و شب کرد روی سوی خدا

خواب و خور را در آن هوس بگذاشت

علم جستجوی را افراشت

پنج سال اینچنین ریاضت کرد

از سر صدق و سوز و ناله و درد

عمل و درد را چو کرد قرین

رفت همچون ملک بچرخ برین

بیعدد شد کرامش پیدا

پیش هر پیر و نزد هر برنا

ده هزارش مرید بیش شدند

گرچه اول ز صدق دور بدند

مفتیان بزرگ و اهل هنر

دیده او را بجای پیغمبر

خاص و عامش مرید و بنده شدند

چون نبات از بهار زنده شدند

وعظ گفتی ز جود بر منبر

گرم و گیرا چو وعظ پیغمبر

سرهای نهفته را گفتی

هر زمان صد هزار در سفتی

صیت خویش گرفت عالم را

کرد زنده روان آدم را

گشت اسرار از او چنان مکشوف

هر مریدش گذشت از معروف

در چنین دعوت و بحق مشغول

عاشقان را مراد از او بحصول

بخش ۱۰۰ - در بیان آنکه از دور آدم تا این غایت احوال اولیای کامل و عاشقان واصل ظاهر شد و خلق رو بدیشان آوردند و احوال بزرگی ایشان را همه شنیدند و قبول کردند و اهل علم ظاهراً از حال ایشان بیخبر بودند تا حدی که منصور حلاج رحمة اللّه علیه را از غایت بیخبری بردار کردند و آویختند باز بالای عالم اولیاء عالم دیگر است و آن مقام معشوق است، این خبر در عالم نیامد و بهیچ گوش نرسید مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره جهت مولانا جلال الدین قدسنا اللّه بسره العزیز ظاهر شد تا او را از عالم عاشقی و مرتبۀ اولیائی و اصل سوی عالم معشوقی برد زیرا از ازل گوهر آن دریا بود که کل شیئی یرجع الی اصله

ناگهان شمس دین رسید بوی

گفت انی زتاب نورش فی

ازورای جهان عشق آواز

برسانید بی دف و بی ساز

شرح کردش ز حالت معشوق

تا که سرش گذشت از عیوق

گفت اگر چه بباطنی تو گرو

باطن باطنم من این بشنو

سر اسرار و نور انوارم

نرسند اولیا باسرارم

عشق در راه من بود پرده

عشق زنده است پیش من مرده

اولیائی که صرف معشوق اند

برتر از مرتضی و فاروق اند

حالشان چون بگفت در نامد

میشان را بگو کی آشامد

علم ظاهر ز فقر اگر دور است

سر ایشان ز فقر مستور است

اهل ظاهر ز فقر نادان اند

فقر از آن گره بدان سان اند

گرچه عشاق راست ملک بقا

ملک معشوق هست از آن اعلی

اهل ظاهر زدند بر منصور

زانکه بودند از جهانش دور

همه از جهل گشته دشمن او

زانکه از سر او نبدشان بو

اندر این دور اگر بدی منصور

حال ایشان بر او شدی مستور

خصم گشتی و قصدشان کردی

در سیاست بدارشان بردی

دعوتش کرد در جهان عجب

که ندید آن بخواب ترک و عرب

شیخ استاد گشت نوآموز

درس خواندی بخدمتش هر روز

منتهی بود مبتدی شد باز

مقتدی بود مقتدی شد باز

گرچه در علم فقر کامل بود

علم نو بود کو بوی بنمود

عاشق راستین بود نادر

باشد از مردمان نهان چون سر

سخت نایاب در جهان چو گهر

کم کسی یافت زو نشان و خبر

حال عاشق چو باشد ای پسر این

چشم جان را گشا و نیک ببین

حال معشوق را که چون باشد

آن ز شرح و بیان برون باشد

اهل دیدار می ندانندش

زانکه نشنیده ‌ اند مانندش

چون ندارند زان جمال خبر

جای دیگر همیکنند نظر

شمس تبریز بود از آن شاهان

دعوتش کرد لاجرم سوی آن

جنس آن بود هم بدان پیوست

از ره جان بجان جان پیوست

رهبرش گشت شمس تبریزی

آنکه بودش نهاد خونریزی

پیش از این گفته ایم قصۀ او

در سر آغاز جوی آن را تو

که چها رفت بروی و اصحاب

چون شدند از فراق او احباب

چه جگرها که خون شد از هجران

یار و اغیار از غمش بفغان

سوز کز وی فتاد در عالم

آتش افروخت در بنی آدم

همه را بسته کرد آن دم دم

اشگهاشان روانه شد چون یم

نتوان گفت شرح این ای عم

سنگ بگداخت ز آتش آن غم

غم حق اصل و مایۀ شادی است

در خرابش نهفته آبادی است

بخش ۱۰۱ - در بیان آنکه غم آخرت زندگی بار آورد و غم دنیا دل را پژمرده کند. زیرا دنیا گندم نما و جو فروش است بظاهر خوب مینماید و در حقیقت زشت است،عجوزه‌ایست که خود را میآراید و در نظر خوب و جوان مینماید، بسحر و مکر مردم را از راه میبرد رهزن راه خداست، قلب را زر مینماید و بدرا نیک و نیستی را هستی شهوات و چرب و شیرین دنیا بزبان حال وسوسه میکند آدمی را که گرد ما گرد تا سود بری و سود آن کلی زیان است

غم دنیا مخور زیان دارد

غم دین خور که سود آن دارد

جان بکاهد ز غصه دنیا

دل ببالد ز انده عقبی

بهر حق رنج هست گنج عظیم

بهر دنیا بود چو زهر الیم

غم و شادی این جهان عبث است

ظاهرش مشک و باطنش خبث است

پوست بر آدمی بود تزیین

زیر آن خون و بلغم و سرگین

چون عجوزه است صورت دنیا

مینماید زرنگ و بو زیبا

پر فریب است و مکر آن غدار

تا نیفتی بدام او هشدار

قلب او را مکن چو نقد قبول

درمش کمتر است از یک بول

هین ببازار او مشو مفتون

تا نیفتی چو ابلهان مغبون

هر که با او کند خرید و فروخت

جهت خود زیانها اندوخ

خلق بسیار از او بدرد وحنین

مفلس و بیمراد شسته حزین

جز ولی و نبی کسی نرهید

غیر ایشان زدام او نجهید

زو شده انس و جن بدام جحیم

گشته محروم از عطای نعیم

همه از ذوق دانه ‌ اش در فخ

مانده و گشته هیزم دوزخ

روز محشر کنند از او افغان

از کبیر و صغیر و پیر و جوان

خنک آن جان کزو بود بحذر

نکند سوی او بمیل نظر

ور نظر افتدش بر او ناگاه

جاه دنیا نماید او را چاه

قند دنیا برش بود چون سم

شادی و عشرتش سراسر غم

همچو افعی نمایدش دنیا

زو گریزد رود سوی عقبی

از چنین اژدها نیافت پناه

غیر آن کو گریخت در اللّه

ذکر و صوم و صلوة دافع اوست

خنک او را که طاعت حق خوست

دین همیگردد از نماز افزون

هرکه دین را فروخت شد مغبون

اینجهان را چو نقش دان و چو پوست

دشمن است ارچه مینماید دوست

وعده ‌ هایش دروغ و بیمغز است

مغز بر نغزهاش چون چغز است

دعوتت میکند بسوی نعیم

تا بدین حیله ات برد بجحیم

نفس بد سوی اوست رهبر تو

در پیش چون روی برد سر تو

عقل ضد وی است در خواهش

زین فزایش بود وزان کاهش

داروی تلخ اگر دهد خردت

خوش بخور تا ز رنج و اخردت

گرچه تلخ است طفل را مکتب

بهر بازی رمد ز علم و ادب

اندر آخر نمایدش معکوس

ماند اندر ندامت او منکوس

سبب لعب کودک بدرای

خوار و مردود گشت دردوسرای

وانکه بازی و هزل را بگذاشت

رایت بخت چون شهان افراشت

بخش ۱۰۲ - در بیان آنکه کارهای دنیا همه بازی است و در آن کارها هیچ فائده و حاصلی نیست. همچنانکه کودکان یکی پادشاه شود و یکی وزیر و یکی سرهنگ و یکی امیر و بعضی لشکر. بدان هیچ قلعه و ولایتی حاصل نشود. اینهمه عمر ضایع کردن باشد در بی فائدگی. چون پیر شوند و بزرگ از آن پشیمان گردند و گویند که چرا عوض بازی علم و ادب نیاموختیم. سب جهل خواری و بینوائی میکشیم. اکنون عمر دنیا را حالت طفلی دان، و شهوات و شاهدان و جاه و مال را آن بازی دان که در آن حاصلی نیست جز پشیمانی. و آخرت را حالت پیری دان که بر تو مکشوف میشود که آنچه شیرین مینمود تلخ بود، و آنچه جاه چاه، و آنچه خوب زشت، الی مالانهایه. چنانکه حق تعالی میفرماید انما الدنیا لعب و لهو و زینة. زینت از آن میفرماید که ذاتش از خود خوب نیست بتزیین خوب مینماید. و در سورۀ دیگر میفرماید که زین للناس حب الشهوات. مزین نمود شهوات خود را بخلق همچون مس زراندود و یا چون عجوزۀ آراسته بظاهر خوب و بباطن زشت، خویش دروغ و زشتیش راست چنانکه قلب

کار دنیا بود یقین بازی

ناسزائی اگر بوی سازی

در نبی نام اوست لهو لعب

غیر طاعات و خیر سهو و کعب

زینتش گفت باز درپی آن

که ز خود نیست او لطیف و جوان

همچو یک پیر کو بارایش

خویش زیبا کند بالایش

سرخ و اسپید مالد اندر رو

تا نماید رخش بدان نیکو

زینت عاریه بخود بربست

تا بدان مردم افکند درشست

گفت در سورۀ دگر زین

نیک دریاب اگر توئی دین

شهوات جهان شد از تزیین

خوب پیش تو لیک نیک ببین

که بر او عاریه است آن زینت

بهر قلبش فدا مکن دینت

او گر از خویش خوب و خوش بودی

هیچ حق زین نفرمودی

ماش آراستیم و خوب شده است

وین پی امتحان نیک و بد است

ساحره است این عجوزۀ مکار

مکر او را نه حد بود نه شمار

دستمان را بمکر و دستان بست

در جهان کم کسی ز دامش رست

برنیائی بوی بقوت و زور

نرهی زو مگر که اندر گور

ناله کن زود در خدای گریز

تو مگو ممکن است از او پرهیز

من بر آبم بوی بحیله و مکر

شود از من خراب او را و کر

چرب و شیرین ز خوان او نخورم

دست را سوی کاسه اش نبرم

نکند سودت این اگر صد سال

سر زنی او کند ترا پامال

مدد از حق رسد مگر که رهی

وز چنین چاه پ ر بلا بجهی

زور را ترک گوی و زاری کن

چارۀ او بعون باری کن

تا ز چنگش خدات برهاند

وز چنین خندقیت بجهاند

گرچه اینرو دهد ترا یاری

پاس دار و گذر ز اغیاری

جهد را هم از او بدان نه زخویش

تا نمانی پس و برانی پیش

جهد دانی چرات داد خدا

زانکه بی جهد کس ندید او را

بخش ۱۰۳ - در بیان آنکه در مخلوقات و مصنوعات آدمی است که مختار است و باقی مجبوراند اختیاری ندارند. چنانکه آتش قادر نیست که گرمی نکند و آب نتواند که تری نکند و آفتاب نتواند که روشنی ندهد. پس آدمی در محل حساب از آن است که مختار است و بربد و نیک قادر است. و اگر گوید مجبور و قادر نیستم خلاف میگوید زیرا پشیمانی او بر کار کرده مکذب دعوی اوست

زان سبب آفریدت او مختار

که تو باشی زرای خود برکار

قدرتت داد بر همه اشیا

جبر بگذار و شو مطیع او را

غیر انسان ز دیو و از پریان

از جماد و نبات و از حیوان

هم زخ اک و ز باد و آب و زنار

از بد و نیک و از گل و از خار

نیستشان اختیار و مجبوراند

همه مشغول آنچه مأموراند

نار سوزاند و کند گرمی

زاب آید تری و هم نرمی

آید از هر یکی دگر کاری

برگ گل کی خلید چون خاری

بهر آنشان که ساخت الرحمن

کار دیگر نیاید از ایشان

لیک تو که زنسل انسانی

هرچه خواهی کنی و بتوانی

پای از آن داده تا براه روی

سوی طاعات و بر روانه شوی

هست در حکم تو دو دست و دو پا

راست نه دست و پای را برجا

تو بیاراه کژ مرو که بداست

بجز از راستی مگیر بدست

دادت آلت که کار خیر کنی

سوی راه صواب سیر کنی

تو بعکس از چنین نکو آلت

گردن خود زنی بهر حالت

آلتت داد بهر معماری

تو خرابی کنی و بدکاری

نیکوئی کن بآلت ار مردی

گرم رو باش و بگذر از سردی

جرم خود را مگو که از قدر است

اینچنین اعتقاد چون ق ذراست

رو مکن بر قضا حوالۀ آن

کز تو می آید آن خط ا و زیان

جرم خود بر خدا منه دیگر

گوش خود را مکن بقاصد کر

بر خدا این گمان بد است عظیم

که کند بیگناه را بجحیم

هیچ دونی روا ندارد این

که کشد بیگناه از کس کین

گر زند بیگناه کس کس را

همه لعنت کنند آن خس را

پس تو این خلق چون روا داری

بر خدائی کزو رسد یاری

اعتقاد بدت چو این باشد

خور دین بر تو نور کی پاشد

گر ترا درد و رنج پیش آید

وز پی ذوق نوش نیش آید

تو یقین دان که کرده ای کاری

زان سبب میکشی چنین باری

لیک آن جرم را نمیدانی

تا از آن آیدت پشیمانی

توبه کن زود و ناله کن بخدا

گو که دانم یقین که هیچ جز

نرسد بیگناه بر سر کس

توبه کردم توئی پناهم و بس

تا نیاید زمن چنان جرمی

کی رسد در پیش چنان غرمی

زان گناه ارچه من نمیدانم

توبه کردم ببخش بر جانم

چون جزا با گنه نمیماند

بخشد آنکس که جمله میداند

جرم تخم است هر که آنرا کاشت

حق از آن طرفه صورتی بنگاشت

دانۀ جرم را بپوشانید

کرد آنرا نهال و رویانید

هر یکی دانه است شکل دگر

همچو ریحان و همچو نیلوفر

شد ز هر تخم صورتی پیدا

که نماند بتخم ای جویا

همچنین جرمها و طاعت ها

جمله بخشند در زمین خدا

می نماند جزا بنقش گناه

اینچنین کرده است حکم آله

عدل هر جرم را جزائی داد

صورتش بر خلاف جرم نهاد

نی ز دانه شجر همیزاید

نی ز نقطه بشر همیزاید

هیچ ماند بدانۀ شجری

هیچ ماند بنطفۀ بشری

هیچ دزدی بدار میماند

هیچ گلشن بخار میماند

همچنین دان که شرو خیر ترا

بیعدد صورت است در بیجا

صورت شر و شور گشت جحیم

صورت برو خیر خلد نعیم

گرچه در خیر رنج تن باشد

حق بر آن رنج گنجها پاشد

رنج تن صحت دل و جان است

اینچنین درد عین درمان است

رورکی چند رنج را بگزین

ترک دنیا کن و بخور غم دین

تا رهی عاقبت ز حبس عمی

از خودی بگذری رسی بخدا

خود تو خانه ‌ ایست در بسته

بر تو آن عاریه است و بربسته

رو بر او دل منه اگر جانی

ورنه آخر بزیر او مانی

چونکه خواهد خراب گشت آخر

از چه ای روز و شب ورا عامر

استنش مینهی که تا پاید

خود نپاید ولی فرود آید

بکباب و شراب آبادان

میکنی تا نگردد او ویران

چون برای فناش ساخت خدا

کی پذیرد وی از علاج بقا

صد هزاران چو تو چنین کردند

تن خود را بنازپروردند

چرب و شیرین و نعمت بسیار

داده تن را که تا شود پادار

سودشان خود نکرد و کرد زیان

خانه شان شد خراب ناگاهان

همه در زیر خانه پست شدند

زانکه از جام جسم مس ت بدند

بیهده رنج بروی از چه بری

ترک تن گوی تا بعرش پری

ترک تن هر که کرد زنده بماند

بی فرس در جهان جانها راند

ترک او دان که عین یافتن است

گمره است آن کسی که بند تن است

در زمین هر که دانه ‌ ای انداخت

صد عوض یافت چون یکی را باخت

دانۀ عمر بهر حق در باز

تا که بر تو خدا کند در باز

عمر معدود تو شود بیعد

عیش محدود بر دهد بیحد

عمر فانی رود شود باقی

گرددت در بهشت حق ساقی

هر که در ترک برگ خود بیند

ترک را او بعشق بگزیند

بخش ۱۰۴ - در بیان آنکه هرکه در ترک کردن عوض بیند ترک بر او آسان شود بلکه عاشق ترک گردد. چنانکه کشتاورز از خانه و انبار غله را بیرون میآورد و بعشق تمام در صحرا میافشاند زیرا یقین میداند که عوض یکی ده و بیست خواهد برداشتن و صورتهای این بسیار است چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که من ایقن بالخلف جاد بالعطیه

مصطفی گفت هر که کرد یقین

که رسد ترک را عوض در حین

جود کردن بر او شود آسان

چون عوض میبرد دو صد چندان

نی هر آن کس که دانه میکارد

دانه ز انبار خویش می آرد

در زمینش همیفشاند خوش

تا یکی را عوض برد ده و شش

هرگه منعش کند از آن کشتن

گوید او هست جهل از این گشتن

من ز یک دانه شست بردارم

کی از این کار دست بردارم

اینچنین پند بند کار من است

عکس این گوید آنکه یار من است

دوست کی گویدم که تخم مکار

دشمن این را بگوید و مکار

دشمنی را بهل مکن منعم

از چه رو میکنی از این دفعم

چونکه او را عوض شده است یقین

دانه بی ترس افکند بزمین

وعدۀ حق شدت اگر باور

که سری را عوض دهد صد سر

پس چرا بر سرت همیلرزی

مذهب عاشقان نمیورزی

هرچه داری فدا چرا نکنی

روز و شب روی با خدا نکنی

هرکه او ترک کرد هستی را

نیستی را گزید و پستی را

هستئی یافت از خدا سرمد

گشت یک قطره ‌ اش یم بیحد

خودئی کان شود فدای خدا

منگر از خداش دور و جدا

قطره ای کاندرون بحر رود

محو گردد ز خویش و بحر شود

آنکه قادر بود که گردد شاه

از چه رو باشد او یکی ز سپاه

همه را چون همیتواند برد

از چه اندک بود چو کودک خرد

بخش ۱۰۵ - در بیان آنکه عالی همت آنکس است که بخدا مشغول شود و خود را فراموش نکند چنانکه خودی او نماند هستی حق هستی او شود چنانکه گوید «کی بود ما ز ما جدا مانده*من و تو رفته و خدا مانده» و دون همت آن کس است که بخودی خود مغرور شود و بدین قدر هستی قانع گردد. همچنانکه طفل خرد را اگر صد سراسب ببخشند شاد نشود و بمرغکی شادمان گردد و در تقریر آنکه عمر را بهائیست که اگر خانه های پر زر بدهی یک ساعت عمر نتوانی خریدن که الیواقیت تشتری بالمواقیت و المواقیت لاتشتری بالیواقیت. اینچنین عمر را بی عوض ضایع میکنی بنگر که در آخر چه حسرتها خواهی خوردن.

کودک از مرغکی شود دلشاد

گنج عالم بود برش چون باد

زان بود دایمش بمرغ نظر

که ندارد ز ذوق گنج خبر

خوشی این جهان بود بدو دون

پیش آن ذوق و عشرت بیچون

وای آن کس که این بر آن بگزید

آخر کار دست خویش گزید

دید عمر عزیز رفته بباد

هیچ کس را چنین غبینه مباد

عمر یک روزه را چو نیست بها

تو عوض گردهی درو زرها

نتوانی خریدنش میدان

ساعتی عمر را بگنج جهان

اینچنین عمر میرود ضایع

کاله نفروخت بی عوض بایع

تو چنین کاله بیعوض دادی

کی در این غبن باشدت شادی

غبن این را نه حد بود نه کران

که دهی عمر بیعوض آسان

چون به از عمر در جهان نبود

عمر را سخت گیر تا نرود

عوض عمر عمر خواهی جان

ورنه عمر از ک فت رودارزان

صرف کن عمر خویش را بخدا

تا بری در جزاش عمر بقا

نی که در خاک هر چه میکاری

عین آن را ز خاک برداری

گندم از گندم وز جو هم جو

حاصل آید ترا بوقت درو

این کفایت زمین ز حق آموخت

صد هزاران چنین هنر اندوخت

چون زمین این کند ببین باری

چه کند با تو در نکو کاری

بهر یک جان دهد هزاران جان

عوض یک قراضه ای صد کان

هرچه داری برو بحق بسیار

هیچ در خانه کاله ای مگذار

تا ز تو هیچ چیز کم نشود

بلکه یک صد شود چو از تور ود

صد چه بیشمار گردی تو

چون ز جان محو یار گردی تو

بخش ۱۰۶ - در بیان آنکه هر نفسی که آدمی در دنیا میزند و آن رادر نظر نمیآورد عنداللّه هیچ ضایع نیست و عاقبت همه پیش خواهد آمدن از خیر و شر، چنانکه میفرماید که فمن یعمل مثقال ذرة خیراً یره و من یعمل مثقال ذرة شراً یره

در نبی گفت حق که یک ذره

از بد و نیک ای بخود غره

جمله اعمال خویش خواهی دید

از شر و خیر همچو روز پدید

بنگر تا ز تو چه می آید

کن حذر ز آنچه آن نمی ‌ باید

کاخر کار بر تو خواهد گشت

شادجانی که که تخم طاعت ک شت

کاشکی خود همان قدر گشتی

عوضش نی که بی شمر گشتی

یک بدت را مکن ز حرص دو صد

بحذر باش زینهار از بد

بد چون مور را مکن چون مار

بگریز از بدی ونیکی کار

خنک او را که تخم نیکی کاشت

یک بینداخ ت صد عوض برداشت

شد در آخر ز اغنیای خدا

در بقا رفت و یافت کار و کیا

در جهان بقا چو سرور شد

نفس دونش زبون و مضطر شد

هر که بر نفس خود شود حاکم

بر فنا و بقا بود حاکم

بر سر نفس هر که پای نهاد

رهرو است او و رهنمای فتاد

آنکه او کشت نفس ملعون را

کرد پاک از درون آن دون را

بی حجابی جمال یار بدید

هرچ پنهان بد آشکار بدید

هر کرا گنج هست میراند

هرکرا رنج هست میماند

آنکه نوریش هست می ‌ بیند

بر شیرین ز باغ میچیند

هرزه ‌ ای را اگر نداند او

چه شود با من ای رفیق بگو

گر ندانم من آنچه خوردی دوش

یا چه گفتی و یا چه کردی دوش

چه زیان دارد آن چو میدانم

که همه چون تن ن د و من جانم

هرچه در پیش عاقلان بازی است

کودکان را بدان سرافرازی است

عقل عاقل نجوید آن دیگر

چون خدایش دهد از آن بهتر

بر جوی نقره کی کنی تو نظر

چونکه دادت خدای خرمن زر

آنکه هر دم خدای را بیند

غیر حق در دلش کجا شیند

این مکن باور ار خرد داری

که بود یار او بجز باری

حق چو زو دور کرد باطل را

پر ز حق دان همیشه آن دل را

زو خورد قوت دائماً انسان

نیست آن قوت روزی حیوان

علم های خدا دو صد گون است

همچو کالا عزیز و هم دون است

علم افزون رسد بافزونان

علم مادون رسد بمادونان

نی تو چون در سخن همیپوئی

لایق عقل شخص میگوئی

چه قدر فهم دارد آن طالب

یا چه حالت بر او بود غالب

بر قد او بری قبای سخن

کی بداند خسی بهای سخن

هم بر این قاعده خدای قدیم

لایق تست با تو یار و ندیم

درخورت گوید و بیفزاید

هرچه آن سود تست بنماید

قدر طاقت نهد خدا بارت

تا که دارد همیشه در کارت

گر فزونتر دهد فرومانی

زانکه آن علم را نمیدانی

غرش شیر ناید از روباه

بنده را کی بود مهابت شاه

کارهای خداست بی پایان

بحر او را کسی ندیده کران

وصف او را گذار و باده بنوش

رو بخر بیهشی و هوش فروش

هوش اصلی درون بیهوشی است

راه آن مستی و قدح نوشی است

لهب العشق مسکر هادی

جانب الصحوانت یا حادی

قهوة العشق تحشر الموتی

هی فی السکر تبرئی الاعمی

مرکب العشق موصل العشاق

فلهذا ارادة المشتاق

قهوة العشق مشرب الارواح

شربها فی الریاض بالاقداح

قدح العشق فکرة الابدال

ذاک ینجیکم من الاضلال

قدح الفکر فی القلوب یدور

جریان الصفاء منه یفور

سکره غایة المنی اطرب

دائماً من سلافه اشرب

هرکه او مست ما بود از ماست

مرد هشیار ا ز ین بعید و جداست

می ما نوش اگر توئی خمار

سادگی کن که تا شوی عیار

بخش ۱۰۷ - در بیان این حدیث که اکثر اهل الجنة البله. و در تأویل این حدیث که: من عرف اللّه کل لسانه، و من عرف اللّه طال لسانه. ظاهر معنی این حدیث متناقض مینماید زیرا میفرماید که هر که خدا را شناخت زبانش لال شد و باز میفرماید که هر که خدا را شناخت زبانش دراز شد الا متناقض نیست زیرا معنیش این است هر که خدا را شناخت از غیر سخن خدا زبانش لال شد و در ذکر خدا زبانش دراز شد و از آنکه ابله میفرماید ابلهان نادان را نمیخواهد، بلکه ابلهی که از همه عاقلتر است چنانکه شاعر گوید. (دیوانه کسی بود که او روی تو دید وانگه ز تو دور ماند و دیوانه نشد) معرفت حق از کمال عقل باشد و کمال عقل آن است که چون تجلی حق بدو رسد بیهوش شود. هرگز طفل پنج ساله از صورت خوبی بیهوش نگردد. زیرا آن ذوق و لطف را ادراک نکرده است پس برقرار خود بماند و متغیر نشود بخلاف عاقلی و بالغی که از آن جمال بگدازد و بیهوش شود. اکنون دانسته شد که از اکثر اهل الجنة البله کسانی را میخواهد که از غایت عقل و معرفت نادان شده‌اند و بیهوش گشته چنانکه گفته‌اند: تا بدانجا رسید دانش من -----که بدانسته ام که نادانم. هر که قدرت حق را که همچون آفتاب است ببیند، بر قدرت چون ذرۀ خود کی نظر اندازد و هر که علم بی پایان خدا را مشاهده کند قطرۀ علمی را که بوی رسیده است چه وزن نهد. پس هر که حق تعالی را دید و صفات خود را فراموش کرد، از خودبینی رهید و خدابین شد.

مصطفی گفت اکثر اهل جنان

ابلهان اند و ساده و نادان شد

ابلهیشان ز غایت خرد است

نی چنان ابلهی که خوار و رداست

زانچه بیفایده است نادان اند

وانچه پر فایده است جویان اند

گشته نادان زغیر یار و زیار

سخت دانا و آگه و بیدار

هم نبی گفت هر که حق را دید

گشت لال و ز گفتگوی برید

باز فرمود هر که دید خدا

شد زبانش دراز در دو سرا

مینماید تناقض این گفتار

همچو گفتن که رو بیار و میار

لیک تأویل اگر کنی بسزا

نی تناقض نمایدت نه خطا

گویمت کز چه روی لال شود

زان سخن کز برای نفس رود

چون ز حق گوید و زند دم راز

شود او را زبان عظیم دراز

زین طرف لال و زان طرف گویا

زین طرف شسته زان طرف پویا

زین طرف خفته زان طرف بیدار

ز ین طرف لنگ و زان طرف رهوار

پیش علم خدای نادان شو

بیخودانه بجذب حق میرو

پیش خرمن مگو زیک دانه

جان فدا کن برای جانانه

هر که دیدش گداخت از هستی

نی بلندیش ماند و نی پستی

این چنین ابلهی است اهل جنان

نی چنان کز ازل بود نادان

سر این را نکرد فهم کسی

راز شاهان کجا رسد بخسی

سر بنه پیش ما که سر ببری

سر بیسر کند شهی و سری

نی که نان چون فدای انسان شد

مردگی رفت از او و کل جان شد

سنگ سرمه چراست بگزیده

زانکه شد قوت نور هر دیده

چونکه در چشم رفت نور شود

هر طرف همچو نور دیده رود

سرمه گوید در آن فنا نورم

گشت حالم ز سرمگی دورم

در فنا گفت من حقم منصور

غوره بودم کنون شدم انگور

بحر نورم چه جای انگور است

بلکه از من دو کون پر نور است

جسم من پرده است پیش نظر

همچو ابر سیاه پیش قمر

ساکنان زمین جز ابر سیاه

کی ببینند چون نهان شد ماه

لیک آن کو بر آسمان باشد

ماه در پیش او عیان باشد

دائماً بی حجاب در نظرش

ماه باشد چو اوست بر زبرش

ابر تن را چگونه برمه جان

بگزیند کسی که دارد آن

اولیا را هم اولیا دانند

دشمنان دوست را کجا دانند

عقل باید که عقل را داند

طفل در فهم عقل درماند

هر کرا تو بصدق خواهانی

او ترا جان و تو ورا جانی

جنس تو باشد او مگو دگر است

گر فرشته بود وگر بشر است

گرچه نبود ز روی صورت جنس

جنس تست او مگو که نیست زانس

نی که سگ چون که میل کردبانس

حق شمردش زسنگ و زمرۀ جنس

چارمینش بخواند در قرآن

هشتمینش شمرد از آن مردان

بخش ۱۰۸ - در بیان آنکه آدمی را به هر چه میل است و محبت دارد جنس آن است، به شرطی که میل و محبت بی‌غرض باشد. و آن محبت دلیل کند که جان‌های ایشان از عهد الست از یک جنس بوده است که «المرء مع من احب» چنانکه گفته‌اند که «عن المرء لاتسأل و اسأل جلیسه» و در تقریر آنکه هر کسی را از غذای او شناسند. و غذا دو نوع است یکی حسّی و یکی عقلی. حسی نان است و گوشت و آب و غیره و عقلی علوم و حکمت است. اکنون بعضی را میل به فقه است و بعضی را به منطق بعضی را به تفسیر و بعضی را به دواوین عطار و سنایی رحمة اللّه علیهما و بعضی را به دواوین شعریه مثل انوری و ظهیر فاریابی و غیره. هر که‌را میل به دواوین انوری و شعرای دیگر، از اهل این عالم است و آب و گل بر او مستولی است و هر که‌را میل به دواوین سنایی و عطار است و فوائد مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز که مغز مغز است و نغز نغز و زبدهٔ سخنِ سنایی و عطار، دلیل آن است که از اهل دل است و از زمرهٔ اولیاء.

مردمان را ز همنشین بشناس

اینچنین گفته است خیر الناس

میل با چیستت بدان کانی

گر به تن تن و گر به جان جانی

عاقلانت ز جنس آن شمرند

کی مسی را به جای نقره خرند؟

یک حکایت شنو بر این معنی

تا نماند شکت در این معنی

بچه‌ای زاده بود از آهو و گرگ

گشته مشکوک پیش خرد و بزرگ

که عجب آهو است یا گرگ این‌؟!

هست لحمش چه حال اندر دین؟

نزد مفتی بیامدند عوام

تا بپرسندش از حلال و حرام

که اگر جزو گرگ باشد این

نبود گوشتش حلال یقین

وگر او جزو آهوی زیباست

خوردنش بی‌گمان حلال و رواست

گفت مفتی جواب مطلق نیست

گر بگویند مطلقش حق نیست

در میانتان چو شبهت و قیل است

پس جواب شما به تفصیل است

پیش آن بچه استخوان و گیاه

بنهید و کنید جمله نگاه

تا کدامین طرف کند رغبت

زان هویدا شود حل و حرمت

گر خورد او گیاه را آهوست

ور خورد استخوان‌‌، سگ و سگ‌خوست

چون بر او آهویی است غالبتر

هست قوتش گیاه تازه و تر

حکم در چیزها چو غالب راست

ز اندکی مس عیار سیم نکاست

زانکه نقره فزون‌تر است از مس

نشود از حدث فرات نجس

هستی آدمی ز ارض و سماست

نیم از اعلی و نیمش از ادنی است

نیم حیوان و نیم ِ اوست ملک

تن بود از زمین و جان ز فلک

غالب میل او ببین در چیست

روز و شب صحبتش نگر با کیست

میل او گر بود به عالم دون

نکند ترکتاز بر گردون

دانکه حیوانیش بود غالب

حیوان پست را شود طالب

عکس این گر بود ورا میلان

به‌سوی آسمان و عالم جان

مَلَکش خوان ورا مگوی بشر

زانکه همچون ملک بری است ز شر

چون شود قوت او کلام خدا

طرب و عشرتش ز جام خدا

باشد اندر بشر فرشته یقین

جای او چون ملک به چرخ برین

مردمان را بخلق دان نه بخلق

زانکه خلق است شخص و خلق چو دلق

دلق بگذار و شخص را بنگر

در تن چون صدف بجو گوهر

مرغ جان را قفس شده است این تن

یک قفس مرد گشت و یک شد زن

مرغ جان نی زن است و نی ماده

هست ازین هر دو وصف آزاده

مرغ را بین و از قفس بگذر

قفس جسم را جوی مشمر

گر بود صد جوال گندم پر

ننگری در جوال و گویی بر

ور بود پر ز زر زرش خوانی

ور ز شکر تو شکرش خوانی

خاطرت کی رود به‌سوی جوال‌؟

نکنی هیچ از جوال سؤال

تن جوال است و خلق چون گندم

طالب گندم‌اند و نان مردم

خلق چون شکر است و تن چو جوال

خلق را جو گذر ز قیل و ز قال

صورت این جهان یقین فانی است

این جهان را مکن گزین فانی است

دل منه بر جهان اگر مردی

ور نهی دان که چون جهان سردی

چند روز است عاریه این تن

از خدا گو‌‌، گذر ز حیله و فن

جز خدا هیچکس نخواهد ماند

خنک آن جان که نام او را خواند

دل برو بست و از جز او ببرید

عشق او را به جان و دل بخرید

در دل خویش کرد او را جای

جستن حق مدام گشتش رای

غیر حق را نکرد هیچ نظر

شبه چه‌بود‌‌؟ چو یافت مرد گهر

بخش ۱۰۹ - در بیان آنکه مخلوقات سه نوع‌اند یکی فرشته و یکی حیوان و یکی آدمی. بر فرشته قلم نیست زیرا غیر طاعت وذکر کاری دیگر از او نمیآید. همچون ماهی که زنده از آب است، او نیز بدان زنده است. پس در طاعت وذکر او راثوابی نباشد، زیرا غذای خود میخورد و کار خود میکند و بر حیوان نیز هم قلم نیست زیرا بخواب و خور و غفلت زنده است و بجهت آنش آفریده‌اند قابلیت کاردیگر ندارد. در حیوانی و غفلت خوش است و فارغ و ایمن او را نه بهشت است و نه دوزخ. اما آدمی که نیمش فرشته است و نیمش حیوان صفت فرشتگیش طاعت میخواهد و صفت حیوانیش غفلت و خواب و خور این هر دو صفت دایم در جنگ‌اند، فرشتگیش بالا میکشد و حیوانیش زیر پس قلم بر وی است و معاقب اوست. که چرا میل بشغلی که بهتر است نمیکند، چون قابلیت و استعداد آن دارد که کار نیک کند بدرا چرا اختیار کرد. پس جزاش دوزخ باشد و چون جهد نماید و با نفس حیوانی محاربه کند صفت ملکی را در خود زیادت گرداند و بر کافر نفس غالب آید. مقامش بهشت شود و درجۀ او از فرشتگان بالاتر باشد، زیرا با وجود چندین موانع جهدها کرد و جهاد نمود و رنج بر خود نهاد و بخلاف طبع خود کارها کرد و طاعت را گزید پس مقامش بالای ملائکه باشد چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که ان اللّه خلق الملائکة و رکب فیهم العقل و خلق البهائم و رکب فیها الشهوة و خلق بنی آدم و رکب فیهم العقل و الشهوة فمن غلب عقله علی شهوته فهو اعلی من الملائکة و غلبت شهوته علی عقله فهو ادنی من البهائم.

دان که مخلوق جمله سه شکل ‌ اند

یک گره جسم و یک گره عقل ‌ اند

یک گره از دو چیز مختلط ‌ اند

نیم از عقل و نیم جسم نژند

آنکه جسم اند محض حیوان اند

وانکه جسم اند و عقل انسان اند

وانکه عقل اند جملگی ملک اند

همه تسبیح گوی بر فلک اند

حیوان و ملک ز نار جحیم

ایمن و فارغ اند هم ز نعیم

زانک از ایشان جز آن نیاید کار

حق تعالی نکردشان مختار

نیست طبع فرشته جز طاعت

دایم از طاعتش بود راحت

حیوان نیز جز ز خواب و ز خور

ن ت واند گرفت کاردگر

چون خداشان برای این آورد

کی توانند کاردیگر کرد

آدمی کز دو چیز هستی یافت

تار و پود ورا دو نوع ببافت

نیمش از نور و نیمش از طین شد

نیمش از کفر و نیمش از دین شد

کفر در وی ز طبع حیوان است

دین در او چون فرشته پنهان است

هر دو دایم مخالف اند در او

یک بسفلش کشد یکی بعلو

حیوانش کشد سوی شهوات

ملکش هم کشد سوی طاعات

در نزاع اند و جنگ روز و شبان

گاه این غالب آید و گاه آن

چون صفات ملک شود غالب

گذرد از فرشته آن طالب

ملکش بنده گردد و چاکر

همهچون پابوند او چون سر

همه از وی برند نور و ضیا

زانکه او راست ملک و کار و کیا

عکس این گر صفات حیوانی

غالب آید بر او ز نادانی

در حقیقت بود کم از حیوان

بهر این گفت اضل در قرآن

که ز حیوان هزار راحتهاست

وانچنان کس پر از بدی و جفاست

از چنان ننگ واجب است گریز

تا توانی ز صحبتش پرهیز

ذات زشتش بل از جماد کم است

زانکه سرمایۀ بلا و غم است

در نبی نی اشد قسوه ‌ اش خواند

چون حدیث چنین کسی میراند

گفت از سنگ آب میزاید

وز چنین نفس جز بدی ناید

مار خشگی است صورت حیوان

ماهی یم فرشتۀ کیوان

مار ماهی است آدمی در یم

هر دو وصفش ز جنگ اندر غم

تا کدامین صفت شود غالب

تو بدان نام خوانش ای طالب

ماهیش خوان چو غالب آن صفت است

دانش ذات زان نشان صفت است

ذات را وصف میکند ظاهر

که نجس بود از اصل یا طاهر

گشت شیطان ز وصف بدخاسر

زانکه از اصل بود او کافر

ور بود وصف ماریش غالب

مار زشت است و ناریش غالب

وصف نوریش رفت و ناری ماند

نوش گل رفت و نیش خاری ماند

آخر کار هر که آن دارد

او ببیند که زنده جان دارد

آنچه جان است نیست قابل مرگ

تا ابد شاخ اوست پر بر و برگ

جان حیوان یقین شود فانی

از خدا زنده شو که تا مانی

آنچنان جان که زنده است از تن

آخر الامر خواهد او مردن

هستیش چون بود زخواب و ز خور

شود او وقت مرگ زیر و زبر

همچو نور چراغ کشته شود

زانکه نورش ز شمع جسم بود

نور از خود ندارد آن معلول

زان بتیغ فنا شود مقتول

نور خورشید از آن همیپاید

که چو چشمه ز خود همیزاید

نور او نیست از فتیل و ز زیت

لاجرم روشن است از او هربیت

هیچ بادی ورا نمیراند

زانکه او را کسی نگیراند

روح و ح ی ی ز خود بود زنده

نی از این قالب پراکنده

انبیا را بود چنین ارواح

لاجرم زنده اند بی اشباح

زندگی جمله از خدا دارند

هر زمان نو بنو عطا دارند

در تن همچو خنب دریااند

پیش بینا چو روز پیدا اند

هرچه هست است و نیست ایشانند

بر جهان نور و رحمت افشانند

در درونها روانه چون فکراند

بر زبانها مدام چون ذکراند

زنده زیشان چو حوت در دریا

زیر و بالا و جملۀ اشیا

مظهر نور و علم اللّه اند

از بدو نیک خلق آگاه اند

چون فنا اند و نیست غیر خدا

کی نهان ماند از خدا سرها

داند اسرار لیک پوشاند

بهر هر زشت میوه نفشاند

جلوۀ خوب هم بخوب بود

زانکه او خوب را طلوب بود

خویش را پیش زشت ساز و ز شت

بلکه رخ را سیه کند ز انگشت

چون نخواهد ورا شود محزون

نکند هیچ جنبش موزون

نی که برده چو خواجه را خواهد

پیش او قربت و لقا خواهد

هنر خویش را نماید بیش

تا کند خواجه را ربودۀخویش

کی هنر را از او کند پنهان

بل فزاید بر او دو صد چندان

بخش ۱۱۰ - در بیان آنکه منکر شیخ منکر شیخ نیست از او منکر است. و آنکه نزد شیخ نمی‌آید از رد شیخ است و آنکه از شیخ کرامتی نمی‌بیند نیست که شیخ را کرامت نیست، شیخ از سر تا پا همه کرامت است الا چون آن مرید را نمی‌‌خواهد خوبی و کرامت خود را از او پنهان می‌دارد. شیخ صفت خدا دارد که تخلقوا باخلاق اللّه حق تعالی خوب است خوب را دوست می‌دارد که ان اللّه جمیل یحب الجمال.

جلوه‌ها شیخ بر مرید کند

جلوه کی بر خس مرید کند؟

نکند جلوه بر نفوس لئیم

دوزخی را کجا دهند نعیم؟

خود چه گفتم مرید و شیخ یکی است

خر بود آن که در یکیش شکی است

میل جنسیت است در تحقیق

هیچ دیدی به گاو اسب رفیق؟

جنس را دان به عقل نی به زبان

خویش را از خیال و ظن برهان

جنس گندم بود یقین گندم

مردمان‌اند جنس با مردم

هر که‌را بی‌غرض همی‌جویی

بی‌گمانی بدان که تو اویی

عین اویی وزو نئی تو جدا

همچو موجی درون آن دریا

این بیان و معانی بی‌حد

هست موروثم از بهای ولد

آنکه چون او نبود در عالم

آنکه بود او خلاصۀ آدم

عالمان از خورش چو ذره بدند

عارفان از یمش چو قطره بدند

همچو او در جهان نیامد کس

او هما بود و باقیان چو مگس

گرچه ارباب دل همایان‌اند

چونکه با او رسند درمانند

حال او را نکرد فهم کسی

گرچه هر شاه و قطب جست بسی

نبد آن خسروی که گنجد او

در بیان و زبان و شرح نکو

شاه شاهنشهان بدو افزون

از حد مدح و از ثنا بیرون

نتوان گفت مدح او به زبان

مدح نسبت بدوست قدح بدان

مدح دشنام اوست گر دانی

بحر را قطره از خری خوانی

زانکه این جمله مدحها و ثنا

قطره‌ای باشد از چنان دریا

مدح شحنه اگر کنی شه را

بود آن مدح پیش شاه هجا

او مرا یار و من ورا یارم

در دو عالم وی است دلدارم

ذره‌ای زو به صد جهان ندهم

خاک پایش به آسمان ندهم

خاص از اخوان چو زادم از مادر

لقب آن شهم نهاد پدر

چون کنم مدح او مپندار این

خویشتن را همی‌دهم تمکین

تو ز نام و لقب مرو از راه

که مرادم ازین بود آن شاه

امتان از محبت احمد

نی محمد کنند نام ولد

هم مرا والدم ز عشق پدر

کرد همنام آن شه سرور

بود از شهر بلخ ابا عن جد

در فضیلت نداشت عد و نه حد

علمای سرآمده بر او

بود همچون که پیش جوی سبو

ز آب علمش که بود بی پایان

همه را پر شد خم تن و جان

همه چون مور گرد خرمن او

همه محتاج علم و هر فن او

بود در هر فنی چو دریایی

در همه علم فرد و یکتایی

هیچ علمی نماند از او پنهان

بود استاد جمله استادان

علم کسبیش بوده است چنین

در علوم لدن نداشت قرین

اندران علم کاولیا دانند

بود هم مقتدا و بی‌مانند

هر مرید از عطاش قطب زمان

گشته و در گذشته از کیوان

اولیا مست جرعۀ جامش

شده خاص از لطافت عامش

سائلی کرد از او به صدق سؤال

کای خداوندگار و قطب رجال

چون بد احوال بایزید و جنید؟

از چه‌رو گشتشان خلایق صید؟

شرح فرما به ما که تا دانیم

چونکه جویای وصل مردانیم

خوش بخندید و گفت از سر ناز

نیک‌مردم بدند و اهل نیاز

سرسری گفت و زان سخن بگذشت

هیچ از حالتی که داشت نگشت

تو ازین درنگر که پیش خدا

تا چسان قرب بود آن شه را

کانچنان اولیای کامل را

کز ازل داشتند کار و کیا

سرسری بی‌تغیری آسان

نیک‌مردان بدند گویدشان

زین قویتر بده است احوالش

هیچکس بو نبرد ز اجلالش

قال و حالش ز جمله برتر بود

در میان درر چو گوهر بود

همه اختر بدند و او خورشید

همه اسپه بدند و او جمشید

وز بزرگیش قصه‌ای بشنو

تا شود کهنۀ نهادت نو

رفت روزی به باغ سیرکنان

بر زنی خوب دید چند جوان

گشته از عشق واله و حیران

همه اندر گداز و او نازان

زان گدازش چنان همی‌بالید

کاندر ارض و سما نمی‌گنجید

سخت او را خوش آمد آن حالت

گفت ای حق به حق اجلالت

چون ترا دارم و تویی کس من

زنده‌جانم به تو چو از جان تن

با چنان حالتی مرا بنواز

تا ببالم به صد هزار اعزاز

بر لب جوی این تمنا برد

پای جد در طلب قوی افشرد

در زمان اندر آب نوری سبز

کرد جلوه که تا شود او ک ب ز

نور می‌کاست و او همی‌بالید

بر لب جو نشسته و می‌دید

نور بر وی چو عاشقان حیران

او چو معشوق گشته جلوه‌کنان

عشق‌بازی ببین میان دو یار

نیست دو درگذر از این گفتار

عشق حق با خود است نی به کسی

چه زند پیش موج بحر خسی؟

بخش ۱۱۱ - در بیان آنکه اولیاء اسرار حق‌اند و هر که به سرّ خدای عشق بازی کند با خدای کرده باشد، به کسی دیگر نکرده باشد. پس از این روی حق تعالی عشق‌بازی به خود می‌کند همچنانکه به مصطفی علیه‌السّلام می‌فرماید که «لولاک لما خلقت الافلاک» اگر تو نمی‌بودی آسمان و زمین را نمی‌آفریدم یعنی برای آن آفریدم که «تا من که خدایم پیدا شوم» چنانکه می‌فرماید «کنت کنزاً مخفیاً فاحببت ان اعرف» گنجی بودم پنهان خواستم که پیدا شوم. هرکه زیرک است و عاقل داند که این هر دو سخن یکی است

زان به احمد خطاب شد لولاک

که برای تو ساختیم افلاک

ور نبودی مراد صورت تو

نشدی آفریده یک سر مو

نی ملایک بدی و نی انسان

نی جماد و نبات و نی حیوان

انبیا جمله همچو چاووشان

از تو با خلق داده‌اند نشان

که پی ما همی‌رسد سلطان

چشم دارید مقدمش را هان

همه را اوست دستگیر و پناه

هرچه او خواهد آن کند اللّه

نی که از امر او قمر بشکافت؟

هم دل سخت چون حجر بشکافت؟

گشت حکمت از او چو چشمه روان

تا از آن آب خورد عقل و روان

سنگ‌ریزه نه در کف بوجهل؟

نام احمد ببرد پیدا سهل

گفت نام خدا و احمد را

تا که برداشت پرده و سد را

لا اله بگفت و الا اللّه

که رسولی و خلق را تو پناه

نی که تنها به جیش عالم زد؟

عالم حکم و کفر بر هم زد

صد هزاران عجایب دیگر

که در آدم یگان یگان بشمر

عاجز آیی تو از شنیدن آن

چون ندارد صفات او پایان

سر حق اند انبیای امین

سر بود در درون شخص گزین

نی خلاصه درون دل سرّ است

نی که مقصود از عمل بِر است

هر کس از سرّ خویش فخر آرد

زان سبب در درون نهان دارد

سر چو شاه است باقیان لشکر

از دل و روح گیر و از پیکر

همه زو زنده‌اند و پر ز ثمار

اندرین باغ و بوستان اشجار

هرکس از سر خود بود سرمست

سر دل نی بلند باشد و پست

صورت است این بلندی و پستی

زین دو بگذر از ان می ار مستی

دو نگنجد بدان در این وحدت

زحمتی نیست در یم رحمت

اندرآ در یمش که یک بینی

چونکه در دین روی همه دینی

از خدا گو مگو ز غیر خدا

چون نئی زو به هیچ نوع جدا

چشم‌ها باز کن ممان احول

گرچه پر است در جهان احول

تو از ایشان مباش و یک سو شو

پی جمع صفا ز جان می‌رو

تا ببینی جهان نو هر دم

از ورای جهان شادی و غم

غم و شادی به هم چو ضدانند

هر دو باقی از آن نمی‌مانند

چون غم آید فنا شود شادی

کی رود بنده راه آزادی؟

هرچه را ضد بود بقا نبود

ضد ار ضد بدان که نیست شود

نی که از رنج می‌رود راحت؟

نی که قفل است ضد مفتاحت؟

نی ز مفتاح یافت قفل گشاد

گشت از وی خراب و بی‌بنیاد

نی که شد نیست از ممات حیات

صحتت رفت چون رسید عنات

نی چو باران رسید گَرد نماند؟

نی چو درمان رسید درد نماند

هست این را هزار گونه نظیر

اینقدر بس بود به عقل خبیر

یک اشارات بس است عاقل را

نکند سود شرح غافل را

نی که فرموده است در قرآن

شرح این را حق ار شوی جویان

نبود شمس و زمهریر به حشر

کی بگنجد دو ضد اندر نشر؟

چون قیامت یقین جهان بقاست

ضد نگنجد چو ضد ز ضد فناست

لاجرم نبود اندر او سرما

هم نبینند اندر او گرما

که ز گرما همی‌رود سرما

هم ز سرما همی‌رود گرما

در قیامت بدان نگنجد این

کی بقا را بود فناش قرین

در قیامت فنا ندارد راه

ملک باقی است مالکش اللّه

اینچنین شرح کرد در قرآن

مالک یوم دین منم یزدان

گردد آن روز سرها پیدا

نیک والا و بد شود رسوا

هر که خوب است می‌نگردد زشت

دائماً باشدش مقام بهشت

راه مردان ورای نیک و بد است

بی قدمشان سفر ز خود به خود است

همچو بحر محیط بی‌حدند

لیک پنهان ز جسم چون سدّند

منگر در جسوم ظاهرشان

بنگر در روان طاهرشان

تا که از جانشان شوی زنده

بی فنا و زوال پاینده

ای خنک آنکه دید ایشان را

خویش را ترک کرد و خویشان را

عشق ایشان گزید در دو سرا

گشت فارغ ز زیر و از بالا

رفت مانند نوح در یم روح

درگذشت از غدو ز امس و صبوح

خور خود را بدید اندر خود

بر او بعد از آن چه نیک و چه بد

از نقوش جهان جهید و رهید

سوی آن سو که نقش نیست رسید

روی معشوق را که نیست پدید

بی تن و جان و بی دو دیده بدید

سر زد از هجر سوی بحر وصال

یافت در وصل صد هزار نوال

خویش را دید بحر بی پایان

رسته از جسم و گشته مطلق جان

در رهی کاندر او بود بختت

می‌کشی آن طرف ز جان رختت

زانکه آن سو چو سود خود بینی

بر همه سوی‌هاش بگزینی

صحبت من ز جان و دل بگزین

تا شوی باخبر ز عالم دین

جان چه‌گویم که سر جانانم

هرکش آن هست داند این کانم

منم آن دلبری که می‌جویی

بهر او سو به‌سو همی‌پویی

بخش ۱۱۲ - در بیان آنکه هر که ولی خداست راستین او را خودی نماند و پیش از مرگ ضروری که آن مرگ بیخبران و عوام است پیش عظمت خدای تعالی مرد و تمام نیست گشت، بامر موتوا قبل ان تموتوا از خدا هست شد زندگی یافت، اینچنین ذاتی نمیرد و تا ابد باقی باشد زیرا هستی مردارش در نمکلان وصال پاک گشت و سر بسر نمک شد همه عالم مرید چنین شیخ باشند اگر دانند و اگر ندانند زیرا خوشیهای عالم همه از پرتو اوست. همچنانکه زراندود هم از کان زر باشد هر که بزر اندود روی آرد از زرروی نگردانیده است بلکه روز و شب روی بزر دارد و ساجد و عابد زر است لیکن زر اینجا مستعار است عاقبت نخواهد ماندن پس خدای را بوجهی بندگی میکند که بخدا نرسد. بر این تقدیر معلوم میشود که همه عالم مرید شیخ‌اند و بهر سوی که رو میکند بشیخ رو میکنند و شیخ را میپرستند الا خبر ندارند.

هر چه اندر جهان خوشت آید

تن و جانت از آن بیاساید

آن خوشیها همه منم هشدار

نقش بگذارو رو بمعنی آر

کان همه صورت اند و من جانم

در درونشان چو مهر رخشانم

لطف اجسام نی که از جان است

نی که خاک از وجود زرکان است

همگان عاشق اند بر نورم

گرچه اندر نقوش مستورم

همگان غیر من نمیجویند

همگان سوی من همیپویند

غیر من نیست هیچ در خورشان

هوس من پر است در سرشان

همه ذرات آسمان و زمین

از بدو نیک و سرد و گرم یقین

ساجدان منند و ذکر کنان

روز و شب جمله از دل و از جان

زانکه نور حقم درین سایه

هست سودم از او و سرمایه

نشدم هیچ من جدا ز خدا

همچو موجم بجوش از آن دریا

دوئیی نیست آشکار و نهان

بی حجابی یقین شد ستم آن

گر ز صد کوزه آب جوی خوری

یک بود آنهمه بلطف و تری

آب هر کوزه گر بگوید این

که منم تشنه را دوای گزین

سخنش را قبول کن از جان

زانکه عطشان شود از او ریان

آب در هیچ کوزه ‌ ای نرود

تا که اول ز جو جدا نشود

گرچه از جوی گشته است جدا

آب شیرین صاف جان افزا

لیک آن خاصیت که داشت در اوست

گرچه از جو برون درون سبوست

با وجود فراق آن دعوی

نیست کژ راست است در معنی

پس چنان آب را که نیست جدا

هیچ وقتی زلجۀ دریا

هست قایم بدو چو نور بخور

نیست غایب از او چو عقل از سر

برسد گر بگوید این که مرا

میکند سجده خلق ارض و سما

هیچ عاقل نگفت هست جدا

نور پاک خدا زذات خدا

اینچنین نور را مگوی دگر

خالقت اوست نه بپایش سر

تا سرت را ببخشد او سری

عوض هر برت دهد بری

بخش ۱۱۳ - در تفسیر این آیت که ائتیا طوعاً او کرهاً، و در معنی وان من شیئی الا یسبح بحمده

طرح این را خدای در قرآن

کرد تا تو پذیریش از جان

گفت ارض و سما و هرچه در اوست

از صغیرو کبیر و دشمن و دوست

از وحوش و طیور و هر حیوان

جمله اندر عبادت اند بدان

بازهم زین گروه آدمیان

که ندارند آخر و پایان

یک گره در نیاز و ذکر خدا

یک گره مانده از نماز جدا

یک گره دزد و ملحد و رهزن

یک گره در زنا ز مرد و ز زن

کار آنها زجان و دل طاعت

کا راینها گریز از راحت

طاعت یک گروه هست بطوع

طاعت یک بکره و قصدش طمع

نقشهای غریب کرد پدید

یک گره پاک و یک گروه پلید

رفته اندر فجور و فسق فرود

همچو شداد و بلعم و نمرود

اندر آن کار راسخ اند قوی

هر یکی در بدی امام و روی

قابلیت برفته از دلشان

هیچ پاکی نمانده در گلشان

حق چو خواهد که در سرای سپنج

باشد از خوب و زشت و راحت و رنج

کافر و دزد و خائن و غدار

مؤمن و صالح و نکو کردار

همه را نقش کرد بی پرگار

تا که باشند جمله زو بر کار

حکمت این چو هست دور از وهم

با تو گویم که گرددت این فهم

لیک ترسم که این دراز کشد

منتظر را ز انتظار کشد

خود خدایت بگوید از ره راز

در بسته کند بسوی تو باز

نافعت آن بد که حق گوید

وصل یابی چو حضرتش جوید

هر که دزدی و خائنی بگزید

کرد قصد گزیدگان چو یزید

بندگی خداست آن میدان

زانک ار او قایم است آن بجهان

لیک مقصود او نه بندگی است

نیتش حرص و طمع زندگی است

میستاند بغصب مال از خلق

تا نهد لقمۀ حرام بحلق

نیکوان با هزار رغبت و طوع

میکنند و بدان ز حرص و ز طمع

کرده آن از برای حق طاعت

جسته این از برای خود راحت

آن بود طایع این همیشه کره

این پر از رنج و آن ز ذوق شره

پس همه خلق از ولی و عدو

خاشع اند و بحق بودشان رو

زین سبب گفت جملۀ اشیا

از جماد و م وات و از احیا

از بدو نیک و از کژ و از راست

هر یکی بی زبان مسب ح ماست

ذاکران اند چار عنصر هم

هست از ما روانه شادی و غم

قبض و بسط از خداست رو برخوان

بی کنایت صریح در قرآن

همه حق است غیر حق خود کیست

همه را زوست در دو عالم زیست

از وفور ظهور پنهان است

در تن شخص این جهان جان است

در تن زنده نی که جان باشد

سر و پا ها ز جان روان باشد

تن بهانه است بین در او جان را

نگر از باد گرد گردان را

عاقل از گرد باد را بیند

بر دلش هیچ گرد ننشیند

همچنین اندر آسمان و زمین

هر کسی را که هست عقل مبین

خوش ببیند جمال رحمان را

همچنان کز تن بشر جان را

زان سبب بایزید این را گفت

چون در اسرار در معنی سفت

که ندیدم در این جهان چیزی

در زمین و در آسمان چیزی

که نبود اندران خدا پیدا

گشت چون آینه جهان بر ما

اینجهان آینه است و ما ناظر

ای خنک آنکه باشد او حاضر

صنع صانع از آن نمود ترا

تا شود صانعت در آن پیدا

هنر خود بدان نماید مرد

تا شناسی و دانیش ز آن کرد

برگزینیش از همه اقران

گوئیش مدح آشکار و نهان

از دل و جان شوی ورا طالب

سوی او میل تو شود غالب

همچنین حق نمود صنعت خود

تا ببینی ورا بچشم خرد

که ندارد بعلم همتائی

غیر او نیست شاه و مولائی

شودت هر زمان فزون حیرت

سر و پا گم کنی در این فکرت

دور گردی ز خلق چون مجنون

مست باشی همیشه چون ذوالنون

ناظر کارهای هو باشی

هر دمی جان و دل بر او پاشی

نی ز بیگانه گوئی و نز خویش

به ز نوشت نماید از وی نیش

ز خم جوئی کشی سر از مرهم

نشوی ا ز بلای او درهم

رنج او را بگنج ها ندهی

مس او را بکیمیا ندهی

غم او را خری بصد شادی

در خرابش رسی به آبادی

درد درمان بود ز درد مر م

درد افزای ای پسر هر دم

بخش ۱۱۴ - در بیان آنکه خوشی‌های دنیا که درمان می‌نماید در حقیقت درد است، و شیرینی‌اش تلخ است و خوبی‌اش زشت. ناری است نه نوری، لاجرم به دوزخ می‌برد که اصل اوست که کُلُّ شَیْءٍ یَرْجِعُ اِلَی اَصْلِهِ. و در تقریر آنکه اولیا را مقام نه دوزخ است و نه بهشت چنانکه می‌فرماید فی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلیکٍ مُقْتَدِرٍ. اگر کسی که نزد پادشاهی رود برای سود خود از پادشاه امیری و منصب طلبد پادشاه را برای خیر خود دوستدار باشد نه برای نفس پادشاه. به خلاف کسی که عاشق شاهدی شود از او مال نطلبد بلکه مال خود را فدای او کند. غرض او از شاهد شاهد باشد نه خیر او. پس زاهدان از ترس دوزخ و سود بهشت خدا را می‌پرستند و اولیاء به عکس ایشان خدا را برای خدا می‌پرستند و در بیان آنکه هرکه تن را نکشت و زبون نکرد آخر کار علف دوزخ شود. آدمی در حقیقت جان است و خود را تن پنداشته است چنانکه سنایی فرموده است. «تو جانی و انگاشتستی که جسمی---- تو آبی و پنداشتستی سبویی». خودی اصل را گذاشته است و تن بیگانه را که دشمن است و از او خواهد جدا شدن روز و شب می‌پرورد و خود را بینوا و گرسنه و برهنه می‌دارد.

نوش شهوت بدان که پر نیش است

مرهمش سر به‌سر همه ریش است

لذت و ذوق این جهان نار است

می‌نماید چو گل ولی خار است

هچو دام است و دانه این عالم

زیر هر شادیش نهان صد غم

پی دانه چو مرغ اندر دام

گر نهی گام بکشدت ناکام

خوبی این جهان فریبنده است

زان سبب کافرش ز جان بنده است

هر که‌را عقل عاقبت‌بین است

زو گریزش همیشه آیین است

ترک حالی گزید بهر مال

مال بگذاشت از برای منال

خنک آنکس که رنج در دنیا

می‌کشد بهر راحت عقبی

ذوق دنیا کُشنده همچو وباست

غم و شادی او نثار هباست

جِدّ و هَزلش ز فایده خالی است

همچو ماضیَش دان گرچه حالی است

عمر کان نیست با خدا مصروف

ضایع است، آخِرَت شود مکشوف

گرچه دادی ز دست از غفلت

فوت گشت از تو آنچنان دولت

گر در آن عمر طاعتت بودی،

بهر عقبی زراعتت بودی؛

گشتیی ز اغنیا به گاهِ نشور

در بهشت اندرون، خوش و مسرور

نی روایت ز شاه مغفرت است؟

کاین جهان کشتزار آخرت است

هرچه امروز کاشتی فردا

از بد و نیک بدروی آنجا

چون نکشتی چه بدروی؟ ای ضال

بعدِ مرگت چگونه باشد حال؟

چون کند روز حشر عرض احوال

چه جوابت بود به وقت سؤال؟

بد عمل را بود عذاب جزا

تا ابد دوزخش شود مأوی

صالحی کاو نماز و طاعت کِشت

بود او را مقام صدر بهشت

وانکه او مُرد از خودی اینجا

زین دو بیرون بود مقام او را

فارغ از دوزخ و بهشت بود

آنِ حق است و هم به حق گرود

بی سر و پای سوی حق پوید

چون از او غیر او نمی‌جوید

بندگان را بود ز شاه ادرار

سرکشان را چو دزد باشد دار

بنده چون مُرد از خود ای آگاه

تا ابد زنده باشد او از شاه

در نمکسار چون فتاد بشر

شد نمک، رَست او ز خیر و ز شرّ

اندر او یک رگ از خودیش نماند

نیکیش رفت و هم بدیش نماند

از قدم تا به فرق گشت نمک

گر ز من نیست باورت تو نمک(؟)

مات من نفسه و منه نبت

ما سوی حبه مضی و کبت

اثر الامر ابدل المأمور

کیف یبقی الظلام عند النور

اثر الامر ابدل العدما

منه ابدی الوجود والامما

امره هکذا علی الموجود

ینتفی وفق ما هو الموعود

لهب الصد منذ احرقنی

غیر وجه الحبیب فی فنی

انامت و وجهه باقی

هو بعدی لنفسه ساقی

لیس فی الدار غیره دیار

ما یری من وجوده آثار

هکذا الواصلون فی المعنی

منهم الحق یدعی الدعوی

همچنین اولیا در آن دریا

پاک گشتند جمله از من و ما

دان که جان است قابل تبدیل

زیت شد قوت نور در قندیل

قابل وحی جان بود نی تن

پیش بحرش سبوی تن بشکن

شاد آن کس که روی جان را دید

از تن دشمن مرید برید

یافت خود را و دید کاو جان است

تن چو حیوان برای قربان است

هرکه کردش به امر حق قربان

وحی او گشت بی‌گمان قرآن

هرکه تن را نکشت تن کشدش

سوی دوزخ چو کافران کشدش

چون تو جانی چرا ز تن گویی؟

هر دم از چه مراد او جویی؟

چرب و شیرین نهی به پیش عدو

تا شود همچو خرس آن سگ‌خو

یار خود را به یک جوی نخری

یار را ده طعام، اگر نه خری!

یار را حکمت است و علم طعام

غیر آن پیش اوست دانه و دام

قوُت هر چیز جنس او باید

تا از آن قوُت قوّت افزاید

از تن و از غذای تن بگذر

چون که جانی غذای جان می‌خور

آب صافی، مگو سبویم من

می نابی، مگو کدویم من

عشقبازی به دوست کن نه به پوست

هرکه معکوس کرد کافر اوست

هرکه به اصل رفت اصلش دان

تن کجا ره برد به عالم جان؟

جان ز پاکی است سوی پاک رود

تن چو خاکی است هم به خاک رود

فرع هر چیز سوی اصل رود

تنِ خر چون مسیح جان نشود

لایق زر زر است نی مسِ دون

شو مَلَک تا روی تو بر گردون

دیو را نیست راه سوی فلک

مگر آن کاو گرفت خوی ملک

پاک شو تا روی بر پاکان

منشین در حدث چو بی‌باکان

بخش ۱۱۵ - در بیان آن که پاکی باطن را آبَش شیخ است. لابد که ناپاک از آب پاک شود. حرفت‌ها و صنعت‌ها که کمترین چیزهاست بی استادی و معلّمی حاصل نمی‌شود، شناخت خدای تعالی که مشکل‌ترین و عزیزترین کارهاست و بالای آن چیزی نیست از خود کی می‌توان بدان رسیدن؟ حق تعالی برای آن کار نیز معلمان پیدا کرد و آن انبیاء و اولیاء‌اند علیهم‌السّلام بی حضرت ایشان آن کار به کس میسّر نشود. آنکه بی استاد دانست نادر است و بر نادر حکم نیست و هم آن نادر برای آن است که خلق دیگر از او بیاموزند و چون آموختند و به مراد رسیدند، چه از غیب و چه از استاد. باز نباید گفتن به مرید واصل که از آن شیخ که تو یافتی من نیز بروم و از او طلب دارم از تو قبول نمی‌کنم. همچنان که نشاید گفتن که من از پیغمبر و یا از شیخ نمی‌ستانم بروم از آنجا بطلبم که ایشان یافتند. از این اندیشه آدمی کافر شود زیرا این همان است، مثالش چنان باشد که شخصی چراغی افروخته باشد دیگری هم که طالب چراغ باشد گوید که من از این چراغ نمی‌افروزم چراغ خود را بروم از آنجا بیفروزم که تو افروخته‌ای، این سخن نه موجب مضحکه باشد؟

شیخ، پاکت کند بگیر او را

چون پلیدی مهل چنان جو را

رفع چرک و حدث از آب بود

چونکه در آب رفت پاک شود

کس ز خود هیچ پیشه ناموزد

بی چراغی چراغ نفروزد

شمع مرده ز زنده زنده شود

مرده ماند چو پیش او نرود

پیشه نور است و پیشه‌ور چو چراغ

جور استاد کش گریز از لاغ

نادری باشد آنکه بی استاد

بنهد پیشه را ز خود بنیاد

بهر این آید آنچنان نادر

تا در آن پیشه زو شوی قادر

هرچه گوید ترا همان ورزی

وگر آن پیشه‌ور بود درزی

درزی‌یی را از او بیاموزی

تا چو او خاص جامه‌ها دوزی

آنکه بی‌واسطه‌اش رسید آن کار

گشت پیش جهانیان مختار

وانکه از وی به واسطه آموخت

به از او جامه‌های مردم دوخت

تو همانش بدان و بل افزون

چون در آن کامل است و هم موزون

این مگو تو که «اولین استاد

هست ازین به چو عود از شمشاد»

گر ز یک شمع بر شود صد شمع

در پی همدگر سراسر جمع

آخرین را تو اولینش دان

چون یک‌اند آن دو بی‌خطا و گمان

شمع خود خواه از آخرش گیران

ز اولین خواه فرق نیست، بدان

گر بگیرانی از دهم شمعت

نبود هیچ از اولین طمعت

زانکه دانی که هر دو یک نورند

روشنی شبان دیجورند

هر مریدی که او ز شیخ رسید

نور دل را به چشم روح بدید

همچنان زان مرید بار دگر

کرد از خود سوی خدای سفر

صد هزاران چنین ز یکدیگر

چونکه کردند از حجاب گذر

همه را یک ببین به چشم خرد

تا ترا آن نظر ز جهل خرد

نور چون شاه و شمع چون مرکب

نور چون ماه و شمع همچون شب

گرچه اندر شمار بسیارند

شمع‌ها لیک یک صفت دارند

شمع بگذار و بنگر اندر نور

گر شدی نور رو نشین بر نور

صوَر شمع رهزنان تواند

دشمن دین و عقل و جان تواند

خنک او را که از صوَر برهید

وز چنین چاه پر خطر بجهید

رو به معنی نهاد و راه برید

بسوی منزل وصال پرید

هرکه معنی گزید بینا شد

هرکه در نقش ماند اعمی شد

همه بودیم از قدم معنی

هرکه دانست رست از دعوی

اصل معنی است چون ز یک اصلیم

زان سبب جمله طالب وصلیم

در صور چند روز مهمانیم

عاقبت جان شویم چون جانیم

تن که عاریت است خوش آمد

جان به اصلش چگونه آرامد؟

در تن عاریه چو جان آسود

فارغ آمد در آن ز مایه و سود

چون رود در مقام و اصل قدیم

کاندر آنجا مدام بود مقیم

چون بیاساید اندر آن مأمن

وز چه راحت بود بگو با من؟

روح چون آب و جسم همچو سبو

آب را از سبو به آید جو

در سبو چون بود خوش و شیرین

دانکه در جو بود دو صد چندین

اولیا در تنند و بیرونند

در کم آمد ز جمله افزونند

عین وصلند در جهان فراق

ظاهراً جفت و باطناً همه طاق

تا ابد جمله قایم‌اند به حق

علمشان نیست از کتاب و ورق

ملک آنجا رسیدشان اینجا

سرّها گشت پیششان پیدا

زانکه مردند پیشتر از مرگ

باغشان یافت از خدا بر و برگ

همه بی تن شدند مطلق جان

زنده ز ایشان بود جنان و جنان

ذاتشان قادر است در دو جهان

بی‌نَد و بی‌ضِدّند چون یزدان

نبوند از خدای هیچ جدا

زانکه نور حق‌اند در دو سرا

نور حق دان ز حق جدا نبود

بی حق آن نور هیچ جا نرود

جزو لاینفک است آن جویا

همچو موجی که جو شد از دریا

نور خور بی خور ای پسر نبود

چاشنی از شکر جدا نشود

این محال است رو محال مجوی

سَر بنه تا نماید این سِرّ روی

طالب این سرّ ار شوی برهی

زین جهان چو دام خوش بجهی

هم رسی اندران مقام سَنی

چون به حبل خدای دست زنی

دائماً اندر این هوس باشی

دل و جان را در این طلب پاشی

خویش را بهر حق چو دربازی

دل و جان را ز غیر پردازی

پر شوی آنگه از جمال و جلال

بی فراقی رسی به ملک وصال

همچو ایشان شوی به حق قایم

زنده مانی در آن لقا دایم

ای خنک آنکه جستنی را جست

بست در بندگی میان را چست

عمر را کرد در طلب مصروف

بی کسل همچو شبلی و معروف

باشد از شوق مضطرب دایم

گرچه یقظان بود و گر نایم

بی خور و خواب باشد از هوس او

دم‌به‌دم زین هوس زند نفس او

همچو سیماب بی‌قرار بود

روشن و گرم همچو نار بود

جز ره دوست راه نسپارد

در دل او غیر یار نگذارد

تر و خشگش که هست باد دهد

در غمش جان خویش شاد دهد

جان سپردن بود برش آسان

نبود طاعتی و را به از آن

زندگی یابد او ز جان دادن

هر نفس تازگی دران دادن

مرده ماند دلی که جان ندهد

اینچنین جان ز مرگ بد نجهد

جان سپردن طریق مردان است

زانکه این درد را دوا آنست

چون نفس می‌زنی به هر ساعت

نی تو را می‌رسد به تن راحت؟

ور نیاید ز لب نفس بیرون

جان بر آید ز جسم کن فیکون

دادن جان را چنین می‌دان

همچو عشاق جان خود افشان

نی که خورشید نور افشان است؟

کی ازان داد او پشیمان است؟

بلکه از آن داد در فزونی است

زانکه نور برون درونی است

همچو چشمه ‌ است نور او جوشان

چشمه را کی ز جوش گشت زیان؟

بلکه سودش همیشه در جوش است

فهم کن این اگر ترا هوش است

تا بمانی تو زنده در معنی

فتدت اطلاع بر معنی

شودت این یقین که مرگ ترا

دائماً زندگیست در دو سرا

زندگی از جهان بسر مرگ است

گرچه باغش مزین از برگ است

مرده بینش ظاهر ار زنده است

زندگی آن بود که پاینده است

داند این هرکه او بوَد عاقل

گذرد چون خلیل از آفل

ننهد دل بر آنچه باقی نیست

نکند بر هر آنچه بیند ایست

گذرد ز اختر و مه و خورشید

چون بود در جهان جام جمشید

طلب او به جد بود چو خلیل

رو نیارد به غیر رب جلیل

ذم هر آفلی بود وردش

نور وجه خدا پرد گردش

غیر حق پیش او شود همه لا

دایم از لا رود سوی الا

گردد از خود فنا به حق باقی

خود به خود حق شود ورا ساقی

شرح وحدت چنین بود می‌دان

چون بری از خودی رسد به تو آن

چون در آن دررسی نمانی تو

همچو حق حکم‌ها برانی تو

هست باشی و نیست این عجب است

شرح این از ورای کام و لب است

چون ازین گوش و هوش پاک شوی

سرّ این را به گوش جان شنوی

مس چو ز اکسیر زر شود می‌دان

آن بود آن وهم نباشد آن

نطفه چون رفت در تن مادر

نی همان نطفه است؟ گشته بشر

گرچه آنست لیک نیست همان

همچو نائم که گردد او یقظان

شود آن خواب عین بیداری

گردد آن جهل علم و هشیاری

همچو آن مس بود که چون زر گشت

هم مسش دان اگرچه زان برگشت

عین ذاتش چو گشت از ان حالت

شد زر با عیار بی آلت

گر بگویی همان مس است رواست

ور بگویی که نی بود هم راست

زانکه تبدیل شد ز حال به حال

این چنین دان تبدل ابدال

بود این گفت راست بی سهوی

کشف‌تر گردد ار شوی محوی

در عبارت همین توان گفتن

دُر جان کی به لب توان سفتن؟

این سخن را نه حد بود نه کنار

بازگردم به شرح آن احرار

ذکر مردم کنم که بینا اند

نور جان کلیم و سینا اند

نایبان حق‌اند در دو سرا

پیشوا و عزیز و راهنما

گفتشان از خدا بود نه ز خود

پیش ایشان مگو ز نیک و ز بد

تا خدا بود بوده‌اند ایشان

تا بود هم بوند درویشان

سرّ حق‌اند اولیای خدا

هیچکس دید سر ز شخص جدا؟

همه با هم چو موج در بحرند

وصف ذاتش چو لطف و چون قهرند

پیش ایشان ملک غلامان‌ند

پری و دیو و انس دربان‌ند

بخش ۱۱۶ - در بیان آنکه اجرام موجودات از آسمان و زمین و تمامت نقوش و صور، حجاب و پردهٔ عالم غیب و جهان معنی‌اند. لیکن این پرده بر بیگانگان است نه اولیاء. همچون جوی نیل که در کام سبطیان آب بود و در دهان قبطیان خون. دست آدمی در حق دوست، نوازش و مرهم است و در حق دشمن گرز و زخم است. اکنون اجزای عالم همه آلت حق‌اند چنانکه هفت اعضاء آلت روح‌اند؛ پس با کسانی که حق را خوش است ایشان نیز خوش‌اند و با کسانی که حق خوش نیست ایشان نیز ناخوش‌اند.

همه اجرام کون گشته حجاب

بر اعادی حق نه بر احباب

نقش غیب‌اند این نقوش و صور

پیش آن کس که اوست اهل نظر

پیش آنها که رد و کوردل‌ند

مانده اندر جهان آب و گل‌ند

غیب را این صور نکرد پدید

دیده‌شان یک نشان ز غیب ندید

نیل نی آب بود بر سبطی؟

خون همی‌شد ز خشم بر قبطی

همچو شخصی که خوش بود با یار

ترش گردد ز دیدن اغیار

نی که سرهنگ از بر سلطان

چون به کاری رود به نزد کسان

گر بود شاه ازان کسان خشنود

اندر آید به پیششان به سجود

صد تواضع کند بر ایشان

از سر مهر و لطف چون خویشان

ور بود شاه از آن گُرُه خشمگین

شود او نیز پر ز بغض و ز کین

تشنۀ خونشان چو گرگ شود

پیش ایشان به تیغ و گرز رود

همه اجزای آسمان و زمین

از کم و بیش و از عزیز و مهین

پیش حق اند همچو سرهنگان

همه از جان و دل به حق نگران

تا بهر کس چگونه است خدا

با که دارد جفا و با که وفا !

همگان همچنان شوند به وی

بر یکی نوبهار و بر یک دی

بر یکی زهر و بر یکی پازهر

بر یکی لطف و بر یکی همه قهر

بر یکی نار و بر یکی همه نور

بر یکی دیو و بر یکی همه حور

همچو شخصی است گوییا آن حی

آفرینش چو سایه‌اش در پی

سایه از خود کجا شود جنبان؟

جنبش سایه را ز شخص بدان

با تو بیگانه زان بود عالم

که نیی از خواص چون آدم

از تو بیگانه گشته است خدا

زان سبب معرض‌اند ارض و سما

از که و دشت و نهر می‌ترسی

خائنی زان ز قهر می‌ترسی

نی که در غار مار پیش رسول

گشت زائر که تا شود مقبول

نی سلیمان ز مورچه بشنید

چون به نزدیک لانه‌شان برسید

که به موران حذر همی‌فرمود

از سم اسب شاه و خیل جنود

بانگ حنانه نیز معروف است

که بنالید از فراق و بخست

پیش از این قصۀ ستون گفتم

تا چسان گشت او و چون گفتم

سنگ ریزه نه در کف بوجهل

شد نبی را مقر چو مردم اهل

بانگ هر سنگ از کفش بشنید

خوش و بیگانه و مرید و مرید

هم همان شب مه دو هفته شکافت

چون از احمد اشارتی دریافت

نی عصا مار شد به دست کلیم

نی ز اصحاب گشت کلب علیم

نی زمین همچو لقمه قارون را

ز امر موسی بخورد آن دون را

گشت آتش خلیل را گلشن

بر همه تیغ بد بر او جوشن

مثل این معجزات در قرآن

ذکر کرده است گونه گون یزدان

ذره‌های زمین و هفت سما

همه هستند بندگان خدا

دائماً در رضای حق کوشند

بر عدو همچو شیر بخروشند

بر ولی نرم چون عذاب شوند

بر عدو چون سقر عذاب شوند

رو رضای خدا بدست آور

تا شوندت ز جان و دل چاکر

همه گردند با تو یار و ندیم

نبود از پلنگ و شیرت بیم

هر که ترسد ز حق از او ترسند

آفرینش همه ز پست و بلند

چون کسی را خدا شود یارش

کی گزندی رسد ز اغیارش

شیر مرکب شود ز خوف او را

سر نهد چون ببیند آن رو را

چون عنایت بود به وی همراه

نی خطایی رساندش نه تباه

هر که گردد گزیدۀ اللّه

شود او را مطیع بنده و شاه

خایفان را امان بود ز خدا

ایمنان راست خوف و رنج و بلا

بخش ۱۱۷ - در بیان آنکه از خدا ترسیدن مقام بزرگ است که «المخلصون علی خطر عظیم» هرگز موش از شیر نترسد، ترس موش از گربه باشد. اهل دنیا موش صفت‌اند چه مرتبهٔ آن دارند که از خدا بترسند؟ بلکه ترسشان از شحنه و عسس باشد که جنس ایشان است. و در تقریر آنکه عقل ترازوی این جهان است، مرد بی‌عقل را تمیز نباشد، مردار را از پاک نداند. و باز عقل تنها تمییز کلی ندارد مگر درد حق با وی یار شود، آن درد عقل را تمییز راست بخشد تا تواند راه خدای تعالی را بُریدن و به منزل وصال رسیدن. درد عقل را آلت خود گرداند در طلب عقبی و ملاقات خدا.

از خدا جز ولی کجا ترسد

مورکی کی ز اژدها ترسد؟

نرود موش پیش گربه دلیر

لیک بی‌ترس می‌رود بر شیر

لایق گربه است موش پلید

نکند قصد موش شیر عنید

خوف خلقان ز شحنه و عسس است

آنکه ترسد ز حق غریب کس است

هیچ گوساله ترسد از مردم؟

یا رضیعی ز مار و از کژدم؟

هر که‌را عقل بیش خوفش بیش

پیش نادان یکی است مرهم و ریش

خوف و دهشت وظیفۀ خرد است

بی‌خرد بی‌خبر ز نیک و بد است

عقل باید که تا کند تمییز

فرق داند میان خوار و عزیز

باز تمییز عقل نیست تمام

زانکه بی‌درد عقل باشد خام

عقل با درد چون قرین گردد

بعد از آن رأی او متین گردد

عقل بی‌درد رهبر دنیاست

چون رسد درد حیدر عقبی است

عقل را درد بخشد آن دیده

که گزیند ره پسندیده

دائماً با خدا شود مشغول

می‌نگردد قرین نفس فضول

همت پست او شود عالی

نهراسد ز شاه و از والی

بر سر چرخ با ملک تا زد

هر نفس رایت نو افرازد

مصحف عشق را ز جان خواند

کی کند فهم آنچه او داند؟

مالک ملک جاودان گردد

در مکان شاه لامکان گردد

این شود بلکه صد چنین ای جان

نشود حال او به شرح بیان

کی کند کفک بحر را پیدا؟

چونکه پرده است آب صافی را

مرغ آبی نخواهد الّا آب

زانکه باشد ورا ز خاک عذاب

بستر ماهیان از آب بود

آبشان نقل و هم شراب بود

غیر آب ار شکر بود به جهان

زهر باشد یقین بر ایشان

اولیا ماهی‌اند و حق دریا

دائماً بحرشان بود مأوی

غیر دریا به نزد ایشان لاست

بحر لاشان مقدم در الاست

بخش ۱۱۸ - در بیان آنکه طلب دو است و راه نیز دو، سید برهان‌الدین محقق را رضی‌اللّه عنه پرسیدند که «راه را پایان هست یا نی؟» فرمود که «راه را پایان هست اما منزل را پایان نیست زیرا سیر دو است یکی تا خدا و یکی در خدا؛ آنکه تا خداست پایان دارد زیرا گذر از هستی است و از دنیا و از خود اینهمه را آخر است و پایان اما چون به حق رسیدی بعد از آن سیر در علم و اسرار معرفت خداست و آن را پایان نیست.»

گرچه الاست منزل ره دان

راه دیگر در اوست بی‌پایان

ره دو نوع است یک گذر ز خود است

این چنین راه را کران و حد است

زانکه هستی تن بود محدود

آخری دارد این جهانِ وجود

آخری نیست راه منزل را

بی‌نهایت بدان ره دل را

می‌توان از خودی گذر کردن

زین جهان فنا سفر کردن

لیک از آن منزلی که دار بقاست

نیست امکان گذر چو وصل خداست

راه خشگی و منزلش پیداست

بی‌نشان است ره که در دریاست

بعد وصلت سفر دگرگون است

سیر واصل نهان و بی‌چون است

سیر الی اللّه داشت اوّل او

سیر فی اللّه شد کنونش خو

سفر واصلان چنین می‌دان

نشنیدی که کل یوم شان

سایۀ حق چو گشت ظاهرشان

سر عرش است جان طاهرشان

سایه جنبد ز شخص نی از خود

چه خبر سایه را ز نیک و ز بد

سیر ایشان چو سر حق باشد

دم‌به‌دم‌شان ز حق سبق باشد

بد و نیک ولی است از یزدان

هرچه سایه کند ز شخص بدان

مارمیت اذ رمیت در قرآن

زین سبب گفت خالق دو جهان

مرد خودبین ازین سخن دور است

نفس تاریک ضد این نور است

پیش خلق این سخن محال بود

پیش عشاق وصف حال بود

مرد عاشق از این شود آگه

مرد عاقل در این بود ابله

عقل معمار این جهان آمد

عشق ویرانی دکان آمد

می‌کند عقل پرده را افزون

عشق از پرده می‌برد بیرون

عقل دربند نام و ناموس است

عشق با ننگ و عار مأنوس است

عقل خواهد که تا شود سروَر

لیک عشق است خاک هر چاکر

خاک پاشی است عاشقان را دین

فارغ‌اند از لباس و از تزیین

همه از خواجگی گریزانند

همه اعدای مال و دکانند

گاه مستی کنند و گه پستی

ننگ دارند دایم از هستی

نیستی را طلب کنند به جان

سوی جانان روند جلوه‌کنان

همچو جان از نظر نهان گردند

با ملائک در آسمان گردند

تن‌شان گرچه در نظر باشد

جانشان برتر از قمر باشد

همدگر را همه همی‌دانند

گر هزاران تنند یک جانند

گرچه از چشم خلق محجوبند

پیش خالق عظیم محبوبند

خلق اگر لمعه‌ای بدیدندی

عشقشان را به جان خریدندی

خاکدان را از آن همی‌جویند

که روان سوی یم نه چون جویند

سغبۀ این جهان از آن گشتند

کاولیای خدا نهان گشتند

بخش ۱۱۹ - در بیان آنکه اگر عالم اولیا ظاهر گشتی. کفر و ایمان یکسان شدی و اگر کسی را خلاف آید که پیغامبر خود را بهمه نمود ابوجهل با ابوذر چرا یکسان نشد، گوئیم که آن نمودن بقابلان بود زیرا وجود نبی همچون آفتاب است که بر بدو نیک تابان است، خوب را از زشت ممتاز میکند چنانکه در قیامت بدو نیک پیدا شود که یوم تبیض وجوه و تسود وجوه. اما در دنیا پنهان‌اند از آنکه دنیا شب است و آخرت روز همه چیز در شب پنهان باشد و بروز ظاهر شود. پس نمودن آن است که آفتاب بسنگ لعل مینماید و او را گوهر باقیمت میکند، اما باقیان را باین وجه مینماید که سنگ را از لعل میشناسد و شبه را از گوهر، آن نمودن بمقبولان باشد نه بمردودان.

گر نمودی یکی بخلقان رو

همه یکسان شدی ولی و عدو

خلق اغیار یار گ شتندی

مونس و غمگسار گشتندی

بوالحکم از کجا شدی بوجهل

همه دشوارها نمودی سهل

همه گلشن بدی نبودی خار

کس ندیدی قرین یار اغیار

روح گشتی فرید بی جسمی

بر مسمی کجا بدی اسمی

بی حجاب آن جهان نموده شدی

زانکه شرک از همه زدوده شدی

همه گشتی چنان که بود اول

روح صافی شدی ز دام و دغل

لاشدی هرچه آن نمی ‌ باید

بنمودی هر آنچه می شاید

پردۀ کون را خدا آویخت

پس آن گونه گونه خلق انگیخت

نیک و بد صاف و درد پاک و پلید

پس پرده نهان ز شخص بلید

تا که هر گول فهم آن نکند

جهل را تا ز بیخ بر نکند

همچو در لیل تار دیدۀ باز

نکند فرق زاغ را از باز

پیش او گرگ یک بود با میش

نشناسد که کی پس است و که پیش

روز محشر شود همه پیدا

نیک و بد بیش و کم صواب و خطا

این جهان که شب است برخیزد

بعد از آن نیک و بد نیامیزد

همه از همدگر جدا گردند

هر گروهی بجنس واگردند

دانه ها زیر خاک یکسان ‌ اند

زانکه از چشم خلق پنهان ‌ اند

چون ز صور بهار نشر شوند

همه از گور خاک حشر شوند

سر هر دانه ‌ ای شود پیدا

در نظر نیک و بد شوند جدا

میشود زنده بعد مرگ زمین

از دم نوبهار نیکو بین

چون سرافیل نوبهار آید

از زمین مرده دانه ‌ ها زاید

برگها سرکند ز گور شجر

با دو صد غنچه از برای ثمر

حشر خلقان چنین بود در نشر

بیشک این را بدان گذر از نشر

آنکه این حشر میکند بجهان

هم کند حشر جملۀ خلقان

همچنین در قیامت این خلقان

از لحد سرکنند پیر و جوان

یک بود ابیض و یکی اسود

گردد ابیض قبول و اسود رد

کافران را بود مقام جحیم

مؤمنان را بود سرای نعیم

روز از آن خواند حق قیامت را

که نهانها شود در او پیدا

یوم دین گفت بشنو از قرآن

زانکه از وی فناست لیل جهان

بخش ۱۲۰ - در بیان آنکه دنیا لیل است و آخرت نهار. اهل دنیا مظهر لیل‌اند و اولیاء مظهر نهار و نهار یک چیز است گاه در مظهر می‌نماید و گاه بی مظهر. حق‌تعالی قیامت را یوم دین خواند، پس آخرت روز باشد زیرا در روزِ روشن، بد و نیک پیدا شود؛ دوزخی از بهشتی ممتاز گردد. انبیاء و اولیاء که مظهر نهاراند حکم نهار دارند که از وجود ایشان مؤمن از کافر و منکر از مقر ممتاز می‌شود. از وجود آدم، ابلیس از ملائکه جدا گشت و همچنین از وجود موسی، فرعون و اتباعش و از وجود ابراهیم، نمرود و اشیاعش و از وجود مصطفی، ابوجهل و ابولهب و جنس ایشان. دنیا و اهل دنیا لیل‌اند. لیل خواب آورد از آن سبب خلق درخوابِ غفلت غرقند که در لیل دنیااند. پس باید که به خاصیت، خوابشان گران باشد.

این جهان همچو لیل و آن چو نهار

این بوَد چون دی آن بوَد چو بهار

خواب غفلت از آن شده است گران

که میِ لیل بی حد است و کران

ساقیِ لیل خلق را ز شراب

آن چنان کرده است مست و خراب

که به صد بانگ بر نمی‌خیزند

و ز شقا خون خود همی‌ریزند

حالت مرگشان کند بیدار

از چنین بیهشی بد هشیار

لیل خواب آورد یقین همه را

در خور آرد گیاهها رمه را

آنکه در لیل باشد او بیدار

نفس او را ز خفتگان مشمار

مرگ را دیده است او پیشین

زندگی بایدت به وی بنشین

مرد عاشق اگرچه مخلوق است

جان او نور و سر فاروق است

صورت او قیامت کبری است

وان قیامت که آید آن صغری است

زین قیامت عطا و بخشش‌هاست

وان قیامت برای زجر و جزاست

این و آن یک بوَد چو نور خداست

این قیامت بدان کزان نه جداست

هر دو را خاصیت بود یکسان

هر دو اسرار را کنند عیان

هر دو هستند آفتاب منیر

نیک و بد را نموده بی تغییر

نقد با قلب پیش این خلقان

در شب تار می‌رود یکسان

چونکه شب رفت روز شد پیدا

قلب بیشک یقین شود رسوا

مصطفی روز بود چونکه عیان

گشت شد آشکار هر پنهان

نه که بوبکر شد عزیز و گزین ؟

نی ابوجهل گشت خوار و لعین ؟

همگان را چو روز شد معلوم

کاصل هستی بد او و این معدوم

این مسی بود و او سراسر زر

شبه بود این و او یگانه گهر

غیر بوجهل صد هزار دگر

همه چون او شدند اهل سقر

مؤمنان نیز صد هزار هزار

اهل جنت شدند ازان مختار

نیست این را نهایت و مبدا

سرّ این بشنوی ز من فردا

سرّ این آن بود که دانی تو

نیستی جسم جمله جانی تو

خُرد همچو قراضه ز آنی تو

که ندانسته‌ای که کانی تو

مغز نغزی! گذر ز نقش و ز پوست

تا ببینی که نیست غیر تو دوست

چشم بگشا و در نگر خود را

نیک را گیر و ترک کن بد را

زانکه نیک و بد است در تو روان

فرق کن هر دو را و نیک بدان

اصل این هر دو از کجاست ببین

هر یکی را ز اصل خود بگزین

تا یقینم شود که دیده‌وری

از بد و نیک جمله باخبری

تو نئی از کنون بُدی ز قدیم

با خدا دائماً جلیس و ندیم

هم سوی حق نگر به خود منگر

هیچ مگسل از آن جنابْ نظر

تا بدانم که روی خود دیدی

زان صفاتت که بُد نگردیدی

بخش ۱۲۱ - در بیان آنکه نور انبیاء و اولیاء و مؤمنان قدیم است و قایم به خدا. حدوث و عدد در صورت ایشان باشد نه در معنی‌شان. از اینرو می‌فرماید پیغامبر علیه السلام که « کنت نبیاً و آدم بین الماء و الطین »  و از آن سبب یک نفس‌اند که همه زنده به نور حق‌اند چون نظر به نور ایشان کنی جمله را یک بینی و اگر به صورتشان نگری متعدد نماید همچنانکه آفتاب در صد هزار خانه می‌تابد خانه‌ها متعدداند اما نور یکی است از این جهت مصطفی صلوات اللّه علیه مؤمنان را نفس واحد خواند که آن یگانگی مخصوص بدیشان است، باقی همه متعدداند ظاهراً و باطناً. مثلا هر کس را در خانه‌ی خود چراغی هست از مُردنِ چراغِ یکی، خانه‌ی دیگری تاریک نشود. زیرا هر یکی جدا چراغی دارند. الا چراغ خانه‌ی مؤمنان چون آفتاب است که اگر غروب کند یا منکسف گردد همه خانه‌ها تاریک شوند و در تقریر آنکه هر که مدح اولیا می‌کند در حقیقت مداح خویشتن است چنانکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز می‌فرماید

« مادح خورشید مداح خود است

که دو چشمم روشن و نامرمد است

ذم ِخورشیدِ جان ذمِ خود است

که دو چشمم کور و تاریک و بد است »

مصطفی گفت من نبی بودم

در عدم گنج مختفی بودم

بود در آب و گل هنوز آدم

که بُدم با خدای من همدم

تا خدا بود بوده‌ام با او

سر اویم مخوان یکی را دو

ما بدیم و نبود این عالم

ما قدیمیم و حادث است آدم

صورتش حادث است کز وحَل است

نور پاکش قدیم از ازل است

جان مردان چو نور حق آمد

لاجرم جز به حق نیارامد

نور خوَر گرچه اوفتد به زمین

نیست از خوَر جدا یقین دان این

رش نور حق‌اند آن جان‌ها

نشوند از خدا جدا آنها

همه را یک ببین اگرچه به تن

این یکی مرد گشت و آن یک زن

شد یکی رومی و یکی شامی

شد یکی عالم و یکی عامی

هر یکی را زبان و آوازی

هر یکی را جدا به حق رازی

در صور باشد این همه اعداد

دو ندید آنکه معنوی افتاد

در نقوش است ضد و ند و عدد

زین صفتهاست پاک ذات احد

آنکه نبود ورا نظر به صوَر

سوی معنی کند همیشه نظر

لاجرم بی‌حجاب یک بیند

جز یکی را به عشق نگزیند

نور خور در هزار خانه فتاد

سبب خانه‌ها نمود اعداد

لیک آن که‌اوست عاقل و دانا

کی کند نور را ز نور جدا ؟

نور صد خانه یک بود برِ او

چونکه عقل است یار و رهبرِ او

همه اجسام ِ اولیای خدا

همچو آن خانه‌هاست پُر ز ضیا

نور حق همچو آفتاب عیان

تافته است اندرون دلشان

همه روشن ز تاب آن نوراند

همه زان رو یک‌اند و منصورند

گر خدا نور خود به خویش کشد

همه مانندْ بی‌ضیا و رشَد

نفسِ واحد ازاین سببشان خوانْد

مصطفی چون حدیثشان می‌رانْد

باقی خلق نیستند چنان

نور حق نیست در دل ایشان

جان ایشان بدان که حیوانی است

آنچنان جانها چو تن فانی است

آن چنان جان ز تن بود زنده

نیست چون جان وحی پاینده

جانِ وحیی از آنِ مرد ِحق است

زانکه بگذشته از نُهم طبق است

جان حیوان فزاید از خور و خواب

نیست گردد چو نبودش اسباب

می‌نماید چو جان، ولی جان نیست

زانکه روشن ز نور جانان نیست

نور معلول دارد او چو چراغ

نیست آن نور را ز زیت فراغ

زنده از زیت و از فتیله بود

چونکه این دو نماند نیست شود

اینچنین جان‌ها نیَند یکی

زانکه پُرند از نفاق و شکی

چون بمیرد چراغ یک خانه

هیچ همسایه غم خورد زان؟ نه

زانکه هر خانه را چراغی هست

نور این را از آن فراغی هست

نشود او ز مرگ این غمناک

نکند جامه بهر این او چاک

به خلاف شعاع شمس و قمر

که بدان روشن است خانه و دَر

همه ایوان و خانه‌های جهان

زین دو پُرند جمله روز و شبان

چون در ایشان فتد خسوف و کسوف

پر شوند از ظلام صحن و سقوف

همه گردند ازان جَرج غمگین

همه مانند مضطر و مسکین

اتحاد و یکی در آن نور است

نور معلول از این صفت دور است

پس نباشند جان‌ها همه یک

کو سرایِ یقین و کو چَهِ شک

جان وحیی است کاو بود عرشی

روح حیوان است اسفل و فرشی

جان وحیی به حق بود قایم

هستی او به حق بود دایم

همه فانی شوند و او باقی است

زانکه آن روح را خدا ساقی است

اینچنین قوم اگر بوند هزار

همه را یک نگر گذر ز شمار

همچو امواج دان عددهاشان

از یکی بحر بین مددهاشان

موج از بحر کی جدا باشد ؟

گرچه در سفل و بر علا باشد

عین بحراند موج‌ها می‌دان

گرچه هستند هر طرف جنبان

این سخن را پذیر  بی تأویل

تا روی سوی بحر همچون نیل

تا به خود ره دهد ترا دریا

تا ترا گوهری کند بینا

جان پژمرده‌ات شود زنده

کندَت همچو خویش پاینده

در صف اولیای او باشی

نگزینی طریق اوباشی

باده نوشی ز دست آن رندان

برهی زین جهانِ چون زندان

سکر از آن خمر بی‌خمار کنی

عشرت و عیش بی‌شمار کنی‌

دائماً در خدا شوی نگران

هم عطاها دهی تو با دگران

ای که در مدح اولیا فردی

از چه رو گِرد خود نمی‌گردی ؟

هر دمی وصف اولیا گویی

سوی خود یک نفس نمی‌پویی

گرچه داری ز دادشان در دست

دوغ خوردی و یا ز خَمری مست ؟

مشگ خالص شدی و یا بویی ؟

بحر صافی شدی و یا جویی ؟

مست قالی و یا همه حالی ؟

یا خود از هر دو مانده‌ای خالی ؟

آمد اندر دلم جواب از هو

که از ایشان بگو نه از خود تو

چون فنایی ز خود کجا گویی

اندر آن صولجان چو یک گویی

محو یاری به خود کجا گروی ؟

هست از اویی ز خود چو نیست شوی

چون شدی همچو آینه صافی

دیگر از خویشتن کجا لافی ؟

لافت از اولیا بود نه ز خود

چونکه در تو نه نیک ماند نه بد

بنماید نقوش جمله ز تو

گرچه بی نقش و صورت است آن رو

لیک این را بدان میُفت غلط

گرچه گفتی از این طریق و نمط

هر ولی را جدا ثنا گفتی

در ثناشان هزار دُر سفتی

نی ازیشان پُری چو مَشک از آب

همچنانکه پُر از یم است سحاب

آب باران علمت از بالا

می‌کند خاک پست را خضرا

میل از نسبت است تا دانی

غیر را همچو یار کی خوانی ؟

میل حیوان به سبزه و بستان

میل انسان به طاعت رحمان

میل طاعت بوَد ز جنسیّت

جان مؤمن از آن کند نیّت

بهر خیرات و بندگی خدا

هر دم از جان و دل به صدق و صفا

گه کند میل در صلوة و صیام

گه کند ذکر در قعود و قیام

هیچ دیدی شتر به خر مَیلان ؟

ور کند میل، کی بود میل آن ؟

اینچنین میل از مجاز بود

در حقیقت نه از نیاز بود

میل مردان بود ز غایت صدق

عشق باید که رو کند در عشق

هر که باشد محب درویشان

بی‌گمانی یقین بود ز ایشان

بخش ۱۲۲ - در بیان آنکه اصل دین محبت حق است، و جملۀ علمها برای آن است که آدمی را محبت حاصل شود و اگر باشد زیاده گردد. محبت بیعمل فایده دهد اما عمل بی محبت فایده ندهد. دلیل بر آنکه شخصی جرمها و گناههای بسیار خود را روزی بحضرت مصطفی علیه السلام یک بیک عرضه داشت. تا حدی که مصطفی صلعم از آن گناههای بی حد در تعجب ماند. آخرالامر گفت یا رسول اللّه اینهمه هست الا شما را عظیم دوست میدارم، فرمود که چون مرادوست میداری از مائی که المرء مع من احب و من احب قوماً فهو منهم. اگر عمل بی محبت فایده کردی ابلیس بعد از چندین طاعت مردود و ملعون نگشتی. در عمل مکرو ریا گنجد اما در محبت هرگز نگنجد. مثلا اگر کسی بشخصی خدمتها کند و دلداریها و تواضعها کند بنیت اینکه او راایمن گرداند و چون فرصت یابد سرش را ببرد. دانی که آن عملها همه مکر بوده است. طاعت‌های باریای پر غرض همین حکم را دارد. و در تقریر آن که اولیاء بر همه اسرار واقف‌اند و مطلع الا مصلحت نیست که راز را پیش نااهل فاش کنند که اگر مصلحت بودی خود حق تعالی نیز بدیشان بنمودی

مصطفی گفت هر که قومی را

دوست دارد ز جان و دل بصفا

هست از ایشان گذر کن از ظاهر

مؤمنش دان و گر بود کافر

گفت شخصی بلابه پیش رسول

که منم در عنا ز نفس فضول

جز دروغ و سقط نمیگویم

سوی خمر و زنا همی پویم

هیچ وقتی نماز می نکنم

گرد طاعات و ذکر می نتنم

خورشم جمله از وجود حرام

میدهم بیگناه را دشنام

دزدی و خائنی بود کیشم

هیچ از کار خیر نندیشم

بیعدد عیبهای بد دارم

لایق بند و کشتن و دارم

زین نمط گفت از سحر تا چاشت

حال خود را تمام عرضه چو داشت

آخرش گفت کای رسول خدا

دوست دار توام بصدق و صفا

عاشقم بر تو و خدای تو من

جان دهم زین هوس برای تو من

آن همه هست و اینکه میگویم

راستم سوی کژ نمیپویم

مصطفی ساعتی مراقب شد

در طلب چونکه خلق او آن بد

سوی بیسوی جست حال ورا

تا جوابی دهد سؤال ورا

دید او را میان اهل صفا

در صف سالکان راه وفا

رو بدو کرد و گفت ای طالب

خیر تو هست بر شرت غالب

چونکه ما را تو دوست میداری

دان که از مائی و نکو ی اری

زانکه ایمان محبت است از جان

نی رکوع و سجود بی ایقان

ور بود آن برای این باشد

با چنین صدق آن گزین باشد

ذات ایمان محبت است بدان

لیک نامش ک ن ند خلق ایمان

گر ندانی تو نام نان و خوری

سیر گردی از آن وقوت بری

قوت پا و دست تو گردد

دشمن از مشت پست تو گردد

ور که بی نان تو نام نان ببری

هیچ از نام نان بری نخوری

گردد ایمان قبول بی اعمال

لیک بی آن بود عمل اضلال

ور بود هر دو هست این بهتر

جامه زیبد چو پوشدش مهتر

اسب بی زین بکار می آید

ره بریدن بدو همی شاید

لیک زین هیچ جای می نبرد

تو بر آن برمشین که ره نبرد

عشق چون اسب دان عمل چون زین

ترک زین کن بجوی اسب گزین

ور بود هر دو بهتر و خوشتر

هر کرا این دوشد شود سرور

رز گفتیم فهم کن این را

روز دل جوی نی ز گل دین را

نظر حق بدان که بر گل نیست

جز که بر عرش اعظم دل نیست

گر کنم شرح این تمام بساز

فاش گردد در این جهان آن راز

راز آن به که بس نهان باشد

پردۀ عیب گمرهان باشد

زانکه پرده است این جهان کد ر

تا نگردد در او هویدا سر

خوب و زشت از کسان نهان ماند

گوهر هر دو را خدا داند

نبود غیر حق بر آن عالم

کیست در پرده عادل و ظالم

زانکه بر جملگان توانا اوست

بر همه بی حجاب بینا اوست

یا خود اهل دلی که حق بین است

دیدن سرهاش آئین است

ایزدش کرد محرم اسرار

پروریدش بنعمت انوار

مؤمن است و بنور حق بیناست

بلکه یک لحظه از خدا نه جداست

هست با حق چو قطره اندریم

نیست در خاک مانده همچون نم

کافران چون نم ‌ اند اندر خاک

مؤمنان رفته در عمان چالاک

آن باصل خود است پیوسته

وین درین خاکدا ن شده بسته

آن در آمیخت با حیات ابد

وین بماند اندرین جهان چون سد

نیست اینرا نهایت ای دمساز

باز گردو بگو حکایت راز

تا شود فهم کاندرون وصل است

وانچه بیرون رود همه فصل است

هر چه بیرونی است کل فانی است

در تو باقی درون ربانی است

زاندرون شخص را بود قیمت

نقش بیرون بود همه زینت

کی فریبد جوال مردم را

طلبند از جوال گندم را

اولیا را محب از آنی تو

که چو ایشان از آن جهانی تو

گر بصورت کنون مسلمانی

در حقیقت ورای ادیانی

عشق نی مؤمن است و نی ترسا

این دوراینست ره در آن دریا

نقشها در جهان خاک بود

پیش آن موج نقش آب شود

قبلۀ عاشقان بود معشوق

نبرد بوز عشق جز فاروق

زانکه فاروق فرق بین باشد

نی ز تقلید شاه دین باشد

نیک و بد پیش او بود پیدا

هست بر حالت همه بینا

اوست صراف وقت در دوران

قلبها را شناسد از زرکان

پیش او کی بد تقی چو شقی

زیف را کی خرد بجای نقی

بخش ۱۲۳ - در بیان آن که آدمی اوست که ممیز باشد تا تواند فرق کردن میان حق و باطل و دروغ و راست و قلب و نقد. از این رو می‌فرماید پیغامبر علیه السلام که اَلمُؤْمِنُ کَیِّسٌ ممیزٌ. در هر که تمیز باشد به نقش ظاهر فریفته نشود همچنانکه صراف به نقش درم و سکهٔ آن فریفته نمی‌شود، مردان حق صرافان‌اند نقد را از قلب و حق را از باطل میدانند و جدا می‌کنند و در تقریر آنکه مدح اولیاء میکردم شیطان از سر رهزنی که خلق اوست گفت از مدح دیگران تو را چه فایده و خواست که مرا از آن طاعت باز دارد. همچنانکه به شخصی که دایم یا رب میگفتی گفت چند یا رب میگوئی، چون تو را لبیکی جواب نمیرسد بدین طریق آن رهرو را از راه برد تا سال‌ها از ذکر و طاعت بماند. بعد مدت‌ها از حق تعالی بوی خطاب رسید که ترک یا رب گفتن چرا کردی. گفت از آن که لبیک جواب نمیرسید. حق تعالی فرمود که آن یا رب گفتن تو عین لبیک گفتن من است، آخر من تو را بر آن میدارم که یا رب میگوئی و اگر چنین نیست دیگران چرا نمیگویند. پس به خود آمد و دانست که آن منع مکر شیطان است. باز بر سر رشته افتاد و به یا رب گفتن مشغول شد

مصطفی گفت مؤمن است عزیز

زانکه او راست راستین تمییز

کیس است و ممیز آن طاهر

نکند التفات بر ظاهر

گر بود صورتش چو مه زیبا

ور بود در همه فنون دانا

ور بود خوی او خوش و شیرین

همه بیرون و اندرون چون تین

پیش مؤمن بدان که پوست بود

کی از آن نقش‌ها ز راه رود

زان همه بگذرد بدل نکرد

روز و شب آن طریق را سپرد

دایم از نور حق بود نظرش

هم ز علم لدن بود خبرش

کُلُّ مَنْ کانَ عاقِلاً مُخْتار

لَیْسَ لِلجِسْمِ عِنْدَهُ مِقْدار

عِنْدَهُ لَا اعْتِبارِ لِلاَجْسام

عِنْدَهُ الجِسْمُ مُحْبِسٌ وَ ظَلام

یَطْلُبُ العِلْمُ عَقْلَهُ الطّاهِر

سِرُّهُ مُعْرِض عَنْهُ الظّاهر

عاشِقُ الحَقِّ جِسْمُهُ کَالقَلْب

طالِبُ النَّفْسِ روحُهُ کَالقَلْب

ما سِوَی اللّهِ عِنْدَهُ سَقَرٌ

غَیْرُ لِقْیاهُ ضایِعٌ هَدَرٌ

کُلُّ مَنْ لاله سِوَی المَحْبوبِ

هُوَ فِی الدَّهْرِ واصِلٌ مَطْلوبٌ

روحُ مَنْ ذاقَ مِنْ سلافتِهِ

آمِنٌ فی ظِلالِ رَأْفَتِهِ

وَ الَّذی لَیْسَ عاشِقاً فِی الدَّهْر

آخِرُ الاَمْرِ مُهْلَکٌ فِی القَهْر

صورَةٌ قَدْ خَلَتْ عَنِ المَعْنَی

هیَ کَالبَرْقِ ضَوْئُهُ یَفْنی

وان تنی کو بود پر از معنی

زوبرند اهل دل همه فتوی

کی شود سرها از او پنهان

چونکه نورویست از یزدان

هیچ پنهان شود ز حق اشیا

این نگوید کسی مگر اعمی

کی بماند خفی ز نور خدا

در زمین و آسمان سری بخودآ

نور چشمان او چو نور خداست

لاجرم سرها بر او پیداست

اهل دل را مگو که مخلوق ‌ اند

زانکه ایشان ورای عیوق ‌ اند

آن طرف کان گروه میرانند

بی نقوش و صور همه جانند

نیست با لا وزیر هیچ آنجا

شد بر آن علم پرده این اسما

بی نشان است آن ره بیچون

کی کند عزم آن سفر هر دون

راهشان عاشقی است بی شب و روز

دل و جانشان ز عشق در تف و سوز

نیست سوزی که آن زیان دارد

مردگان را ابد زیان دارد

گرفتد سوزشان بگورستان

روید از گورها دو صد بستان

روضه و گلستان بوالعجبی

رسته بی باغبان و بی سببی

بوی آن گل گذشته از کیوان

چرخ از آن بوی گشته سرگردان

نی گلی کاخر آن شود معدوم

بگدازد ز نار همچون موم

بل گلی کز خدا بود زنده

رنگ و بویش همیشه پاینده

هیچ برگش نریزد اندر خاک

خیرۀ خوبیش شده افلاک

همه را برگ باشد از برگش

شرح این را مگوزبان در کش

کی بگنجد چنین سری بزبان

دم مزن زین سخن بیند دهان

من که از جان ودل در این راهم

من که از عاشقان اللهم

من که بیخود شدم در این سودا

پیش من نیست پستی و بالا

میدوم همچو گوی در میدان

هر طرف سو بسوی از چوگان

نی مرا منزلی و نی جائی

نی سری و نه دست و نی پائی

نیستم مقصدی در این رفتار

فرد میپویم اندرین گلزار

اندر آن ره که میروم از جان

نبود اولی و نی پایان

هستیم جمله زو شده ویران

گشته عقل من اندر این حیران

که چرا میکند خراب مرا

هر دمی مست بی شراب مرا

از من خسته دل چه میجوید

نکته با من چرا همی گوید

عشق او زیرک است و من ساده

چه شود مرد ساده زان باده

گفتگویم از اوست از من نیست

جنبش از جانهاست از تن نیست

زانکه جان صانع است و تن آلت

دایم از جان رسد بتن حالت

هم زحق میرسد بمردم دون

ناخوشیها ز حضرت بیچون

زانکه بدرا بدی سزاوار است

هر که او نیست نیکخو خوار است

بگذر از پند و بند را بگشا

بی حجابی نما بما ره را

زانکه گفتارهای قوم قدیم

گرچه نیکوست پیش ماست سقیم

همه بودند اندر آن معذور

از چنین قال و حال عالی دور

راه ما طرفه است و بیچون است

برتر از عرش و فرش و گردون است

مثل ما کس ندیده در دوران

گنج عشقیم اندر این ویران

خنک آنکس که یار ما شد او

بمشامش رسید از این گل بو

عین روی است بوی ما میدان

بی ن د این هر کراست عین عیان

اندکی چون نمود نامش بوست

چونکه بسیار شد یقین دان روست

لیک یک باشد اندک و بسیار

یک گهر را ز جهل دو مشمار

همه عالم یک است و نیست دوی

شودت کشف چون رهی زتوی

این سخن مغز سرها آمد

خنک آن دل کزین بیارامد

رسد آنجا که هیچکس نرسید

بی حجابش شود خدای پدید

سخن من بدان که نیست سخن

زانکه کشف است و مغز علم لدن

گرچه در ظرف حرف آمده است

پیش بینا شگرف آمده است

این سخن را مگو همین سخن است

کاندر آن بحر این سخن سفن است

این سخنها برد ترا آنجا

که بود آن ورای خوف و رجا

عاشقان اند آن طرف پویان

آنچنان تخت و بخت را جویان

همه در بحر نور حق غواص

همه بی پا و سر شده رقاص

هر یکی پادشاه بیمانند

همچو حق بی شریک و خویشاوند

هر دو عالم ز نورشان زنده

نیست چیزی که نیستشان بنده

شرح ایشان نگنجد اندر حرف

همچنانکه یمی درونۀ ظرف

عاشقان را طریق و ملت نیست

عشقشان را غبار علت نیست

رنگها را مجوی در بیرنگ

زانکه آنجا نه رومی است و نه زنگ

باز گردم بدان حدیث نخست

که چسان برد دیو رختم چست

کرد منعم ز مدحت مردان

تا بمانم ز غصه سرگردان

مدتی ماندم اندر آن پابند

لب ببستم ز مدحت و از پند

آمد الهامم از خدا که هلا

زین گمان گران سبک بدرآ

کاینچنین ظنها ز وسواس است

نی که ابلیس دشمن ناس است

رهزن صادقان رهرو اوست

میکند دوست را جدا از دوست

این بدان ماند ای پسر بشنو

که همیکرد ذکر یک رهرو

بود وردش ز جان و دل یا رب

تن نمیزد دمی نه روز و نه شب

گفت شیطان بوی که ای ابله

چند ازین بانگ و سوز و شید و وله

زین همه بانگ یارب از لب تو

هیچ لبیک نامد از رب تو

گر بدی یاربت برش مقبول

برسیدی ز حق ترا مسئول

چون از او این شنید شد خامو ش

سرد گشت و نماند دروی جوش

مدتی چون بر او گذشت چنان

ناگهانی خطاب حق از جان

برسیدش که ای مرا جویا

از چه گشتی خمش نئی گویا

گفت کردم بسی ندا یارب

دائماً بی ملال و رنج و تعب

خوش بدم روز و شب در آن گفتن

گاه بیداری و گه خفتن

خود چه گفتم نبود خواب مرا

عاشقان را چه خواب ای مولا

گفت شخصی که بس کن این غوغا

چند گوئی تو یارب ای جویا

چونکه از حق نمیرسد لبیک

چند هر سو همی دوی چون پیک

چون بگوشم رسید آن گفتار

رفت خمر از سرم بماند خمار

شد زبانم ز ذکر تو معزول

چون بدانستم اینکه نیست قبول

پس ورا گفت در جواب خدا

از چه رو دیدیم ز ذکر جدا

عین آن یاربت نه لبیک است

قوت پا جدا کی از پیک است

نه بامرم بده است یارب تو

می جهانید م آن من از لب تو

که بود ورد روز و شب یارب

از دل و جان و کام و لب یارب

ورنه خود دیگران بجز تو چرا

یاد می ناورند هیچ مرا

هیچ یارب شنید کس ز ایشان

یا دعا از زبان بدکیشان

چون تو بودی بدین دعا مخصوص

از چه بنمود آن ترا منقوص

ناقص این بود خود که ذکر مرا

ترک کردی و عمر رفت هبا

وسوسه دیو این چنین باشد

گرچه بر چرخ و بر زمین باشد

نی که اندر بهشت آدم را

چون خورانیدش از فسون دم را

بهر یک دانه گندم آن سگ دون

کرد از جن ت ش سبک بیرون

اتقیا را زند ره آن ملعون

تا کندشان در این شری مغبون

ورنه باقی همه جنود وی ‌ اند

جمله رسته ز تار و پود وی ‌ اند

او چو شاه است و جملگان لشکر

او چو جان است و جملگان پیکر

کی بدیشان بلیس پردازد

خویش را کس چگونه اندازد

زین سبب مخلصان خطر دارند

که ز دین رخت و سیم و زر دارند

اغنیا را بود ز دزد هراس

زان بودشان ز دزد دایم پ اس

ورنه مفلس چه ترسد از دزدان

چونکه کیسه ‌ اش تهی است هم انبان

بلکه مفلس بدزدد از دزدان

برباید چو سگ از ایشان نان

هست این را بیان و شرح دگر

کاندر آن گم شود عقول و فکر

لیک اگر من بدین شوم مشغول

فوت خواهد شدن یقین مأمول

پس بدان ذکر و مدحت پاکان

سخت نیکوست زان طریق ممان

چون کنی ذکر اولیای خدا

اولیا را مدان ز خویش جدا

دان که آن مدحها از آن تو است

زانکه این یکدلی بری ز دواست

چونکه از ذکر میشوی مذکور

شکر کن باش دائماً مشکور

عین آن نام را که خوانی تو

بیگمان دان یقین که آنی تو

نی که گردد زنار نار افزون

هم شود آب از انبهی جیحون

چونکه شد بیشتر شود دریا

نی دخان چون فزود گش ت سما

باید الا که جنس باشد آن

همچو هیزم درون آتشدان

چونکه از غیر جنس این نشود

میرد آتش چو اندر آب رود

قطره ‌ ها ز اجتماع زود روند

همچو سیلی بسوی بحر دوند

زانکه هستند جنس همدیگر

حالشان زانبهی شود خوشتر

شده ز آمیختن چو سیل فرات

یافته از وجود جمع حیات

گشته ایمن ز مرگ ازان وصلت

از عدد رسته رفته دروحدت

جسته از دست رهزنان همه شان

شده در حصن و قلعۀ عمان

آتش و خاک و بادشان خوردی

همه را خشگ و منعدم کردی

قطره از تیغ خور کجا رستی

گرنه با قطره ‌ ها بپیوستی

از چنین رهزنان بصحبت رست

تا بدان بحر بیکران پیوست

جانها را چو قطره ها میدان

شغل دنیا چو رهزنان عوام

رفته عمر همه در این اشغال

مانده دور از خدای بی ز زوال

باز گرد و بگوی آن قصه

تا برد مستمع از آن حصه

قصۀ اولیای حق را گوی

وصلشان را ز جان ودل میجوی

بخش ۱۲۴ - در بیان آنکه هر ولی اول قطره‌ای بود، از غایت صدق و محبت و نهایت طلب و مودت حق آخر دریائی شد. پس هر ولی دریائی است بی پایان و هر دریائی از این دریاها از دریای با عظمت پر رحمت حق همچو موجی است و موجها در دریا متفاوت‌اند. موج مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز از همه موجها بیشتر است و پیشتر هر کرا همت عالی باشد بر بیش زند و پیش دود

هر ولیئی ز حق شده دریا

گرچه اول چو قطره بد جویا

در تن چون سبوی دریا گشت

بی ز تحت و ز فوق اعلا گشت

هر ولی را مقام لایق اوست

هم کرامات او مطابق اوست

غرض از بحرها مقامات است

هر یکی را چنان کرامات است

هریمی را کرامتش چون موج

سر زده فوج فوج بر هر اوج

وانگه آن بحرها ز بحر خدا

گشته مانند موجها پیدا

نیست آن موجها جدا ازیم

هست با هم چو عیسی و مریم

موج ازیم کجا جدا باشد

گرچه بحرش بر اوج میپاشد

مینماید جدا ولیک جدا

نیست آن موج هیچ از دریا

سرور بحرها بود عمان

هر که شد غرق آن شود عمان

هر کرا همت بلند بود

سوی آن بحر بیکرانه رود

اینهمه بحرها ز بحر خدا

همچو امواج آمده بالا

متفاوت بود ز همدیگر

جوش این زان گذشته بالاتر

یک بود اوسط و یکی اعلی

زیر اوسط بمرتبۀ ادنی

سرور جمله چونکه مولاناست

موجش از بحر جان قویتر خاست

پیش موج عظیم او امواج

بی اثر چون در آفتاب سراج

نامد اندر جهان چو مولانا

آشکار و نهان چو مولانا

قطب قطبان بد آن شه والا

پیش او جمله سرها پیدا

هیچ چیزی نماند از او پنهان

بود خاص الخواص آن سلطان

شرح این میرود در این دفتر

گرچه نسبت بدوست این ابتر

وصف او در بیان کجا آید

بحر از ناودان چه بنماید

همه را فخر از غلامی او

عقل کل گشته اهتمامی او

سروران بقا در او حیران

همه را زو شده دکان ویران

همه از عشق او پراکنده

خویش را در مهالک افکنده

دین و دنیای خویش داده بباد

در غم او که هر چه بادا باد

زاهدان گزیدۀ مختار

شده از عشق او همه خمار

نی ز خمری که آن بود ز انگور

بل ز خمری که نام اوست طهور

صائمان جمله میخوران گشته

عوض ذکر شعر خوان گشته

نی چنان شعر کان مجاز بود

بلکه شعری که مغز راز بود

ظاهرش شعر و باطنش تفسیر

راه حق را در او بهین تقریر

رفته فکر بهشت و دوزخشان

ترس نی از صراط و برزخشان

زده بر نقد وقت صوفی وار

کرده با خلق نسیه را ایثار

عشق حق را گزیده بر همه چیز

از سر دید و غایت تمییز

سر دین ‌ اند اگرچه بی دین ‌ اند

بی حجابی همه خدا بین ا ند

دین مقبول حق خود ایشان راست

که حق آنرا بوصل خویش آراست

ظاهر دین اگرچه ترک کنند

دان که از قشر سوی مغز تنند

قشر دین عاقبت شود لاشی

مغز دین تا ابد بماند حی

چونکه آن قوم این گزین کردند

خلق گفتند ترک دین کردند

کی کند فهم خلق ظاهربین

باطن دین اولیای گزین

همه گفته ز کوتهی نظر

اولیای کبار را کافر

تا تو نان را نخائی و نخوری

هیچ قوت ز نقش آن نبری

تا تو مرهون نقش دین باشی

مست نقشی نه مست نقاشی

تا نبخشد خدا ترا این درد

فهم این قوم چون توانی کرد

اندر اخلاص حق چنان رفتند

که همه بی خورش چوکه زفتند

عین اخلاص گفته ‌ اند و فزون

عقل کل را نهف ت ه زیر جنون

نقش دین هشته جان دین گشته

نزد صاحبدلان گزین گشته

برده از روی آب جان خاشاک

شده از گفتگوی حادث پاک

بی زبان کرده علم عشق بیان

بی دهانی ز راه جان گویان

شیخ مرشد بد او و گشت مرید

سهل از اراشاد او عزیز و رشید

نفسش بد مبارک و میمون

هر مریدش گذشته از ذوالنون

نبرد هیچ از گزیدۀ او

صد چو عطار و چون سنائی بو

بخش ۱۲۵ - در بیان آنکه مرید راستین اوست که احوال و تقرب شیخ را که بخدا دارد ظاهراً و باطناً اکتساب کرده باشد و بمقامات شیخ رسیده، باعتبار ما کان او را مرید خوانند و الا در حقیقت عین شیخ باشد. این چنین مرید را تفضیل مینهیم بر اولیای گذشته نه هر مرید ناقص را که راه شیخ چنانکه حق آن است نبریده باشد و نرفته. در طلب سست بوده باشد و از رنجها گریخته و کاهلی ورزیده و بکلی خود را فدای حقناکرده و مرادهای نفس را گردن نازده، و نفس خود رادر جهاد ناکشته اوصاف حیوانی بر او غالب و ملکی مغلوب. اینچنین کس را بنام اگر مرید خوانند اسمی باشد بی مسمی فافهم.

زان مریدان صلاح دین بدیک

که از او داشت نور حور و ملک

راه حق را بریده بود چو شیخ

پرده ‌ ها را دریده بود چو شیخ

بود یک قطره گشت صد دریا

چونکه شد محو شیخ آن جویا

اضطرابش نمی نشست دمی

جز لقای خدا نداشت غمی

بیقراری سوی قرارش برد

در صفا رفت و وارهید از درد

نیست شد از خود وز حق شد هست

همچو قطره ببحر در پیوست

همه او گشت و شد مبدل حال

گشت قایم بذات جل جلال

با چنین کس مگو زشیخ و مرید

چونکه شد همچو شیخ قط ب و فرید

عین شیخ است این مرید عیان

زانکه هستند بی دو تن یک جان

آب را باز چون بجو ریزی

یک شود آب گر نیامیزی

زانکه یک بوده ‌ اند هر دو ز اصل

از حجاب است در نظر این فصل

چون حجاب صور درید و نماند

آب معنی بجوی وحدت راند

شیخ را راستین مرید این است

که همیشه چو شیخ حق بین است

نی مرید مرید کز ره شیخ

بی نصیب است و نیست آگه شیخ

از چنان تخت و بخت جز نامی

نشدش حاصل و سرانجامی

از چنان کار و بار و جاه بلند

شد بافسانه از خری خرسند

که فلان روز شه چنین فرمود

وان فلان شخص را بسی بستود

در فلان باغ خوش بهم گشتیم

تخم پندش درون جان کشتیم

آش و تتماجها بهم خوردیم

هر یکی صد نواله زو بردیم

در فلان خانه شب بهم بودیم

یک نفس تا بروز نغنودیم

گاه رقصان و گاه دست زنان

گه شنیده ز شاه علم و بیان

دیده از شاه جمله ظاهر او

غافل از سر و ذات طاهر او

گفتگوی تهی از او برده

زان بماندند جمله افسرده

وانگهانشان گمان که ما بردیم

از شراب طهور او خوردیم

ذوق گفتار را گمان برده

کاین بود خمر صاف بی درده

گرمی گفتشان چنان از راه

برد تا ماندند از اللّه

گفت تنها بدان که برندهد

نرسد آن کسی که سر ننهد

مردن است این طریق نی گفتار

چونکه مردی رسید وصلت یار

نشنیده است هیچکس بجهان

که شود سیر کس ز گفتن نان

هیچ دیدی که کس زنام شراب

گشت سرمست یا فتاد خراب

نقش ‌ ها میکنند بر دیوار

گونه گون از درخت و برگ و ثمار

نقش دیوار هیچ سایه کند

یا کسی زان برای هیمه کند

یا کسی میوه ‌ ای از او چیند

یا کسی زیر سایه ‌ اش شنید

قال بی حال را چنین میدان

نیستش حاصلی مرو سوی آن

حاصلش آن بود که دانی این

که کسی هست در زمانه چنین

کانچه گوید بود همه حالش

حالش افزون بود بل از قالش

صد چنان باشد او که میگوید

شاد جانی که در پیش پوید

خود چه گفتم ز قال حالت او

کی شود ظاهر و عیان بر تو

گر بگنجد بکوزه بحر زلال

حال او هم بگنجد اندر قال

از ره قال فهم او نکنی

بحر را فهم از سبو نکنی

حال از قال اگر نموده شدی

زنگ شکها ز دل زدوده شدی

لیک از قال آنکه دارد حال

برسد بیگمان بشهر وصال

همچو کز نقش و صورت دیوار

فهم گردد درختها و ثمار

زانکه هر نقش را بود اصلی

کس نبیند فراق بی وصلی

بی حقیقت مجاز کی باشد

بی ضرورت نیاز کی باشد

قلب بر نقد گشته است گواه

که صوابی تو من خطا و تباه

گر بود درد عشق همره تو

تو شوی شاه و درد اسپه تو

در جهان بقا جهان گیری

چن شدی میر عشق کی میری

گوی را چون ربودی از میدان

همه هستی توئی یقین میدان

آن مریدش که شد بعشق مرید

راه حق را بعون او ببرید

بر فلک رفت همچنانکه ملک

گفت با حق ز جان و دل انالک

بود هم زان یکی حسام الدین

که شد او مقتدای اهل یقین

وان شهانی که پیش از او بودند

بر همه اولیا بیفزودند

شرحشان کرده ‌ ایم خود زین پیش

می نگنجد در این بیان کم و بیش

خلق و خلقی که بودشان گفتیم

آنچه دیدیم هیچ ننهفتیم

پیش ما خود مرید ایشان ‌ اند

که بر ارواح نور افشان اند

هر مریدی که راهشان نرود

کی چو ایشان قبول شیخ شود

چونکه دایم مراد تن جوید

او کجا سوی ملک جان پوید

هر که تن پرورد شود حیوان

وانکه جان پرورد بود انسان

هر که باشد ز خواب و خورزنده

خر تن را بود ز جان بنده

نقد بیند شود بدان مغرور

همچو کودک بباختن مسرور

غافل از دام دانه میچیند

نقد را به ز نسیه می بیند

ابله است و عظیم بیخرد است

از در رهروان عشق رد است

هر که باشد خدای را جویان

بایدش خواستن ز جسم و ز جان

هر دو را تا بباد بر ندهد

نرسد با خدا زخود نرهد

تا نمیرد کجا شود زنده

در دو عالم چو عشق پاینده

میر گردد اگر بمیرد او

چون ملایک سوی حق آرد رو

همگی جان شود اگر جسم است

در مسمی رسد اگر اسم است

سر بسر آن شود اگر این است

گر بود کفر بعد از آن دین است

نی ز اکسیر میشود مس زر

نی ز دریاست قطره ها گوهر

مرد حق بیگمان ز حق گوید

غیر حق را دلش کجا جوید

از حق آمد بحق رود باز او

موج را نی ببحر باشد رو

منگر در من ای برادر خوار

نی که گلزار میدمد از خار

جسم من خار و عشق من چوگل است

شهر عشقم من و جهان چو پل است

همه مائیم و این جهان هیچ است

غیر ما سر بسر بدان هیچ است

عکس خوبی ماست حسن جهان

رونق از ما گرفت کون و مکان

نی ز جان است رونق اجسام

نی ز باده است سرخ شیشه و جام

جسم بیروح را بگور نهند

تا ز گندش جهانیان برهند

روح را حس نمی ‌ تواند دید

لیک از او تازه است و خوب و پدید

هم ز تدبیر و رای او عالم

نی مزین همی شود هر دم

از شهی عالمی شود آباد

مردمانش ز عدل او دلشاد

این صفات آن روح حیوانی است

که پس از مرگ عاقبت فانی است

روح وحیی که نور یزدان است

صد هزاران هزار چندان است

آنکه فانی است چون چنان باشد

آنکه باقی است بین چسان باشد

نی ز شرق است و نی ز غرب آن نور

هر دو عالم از او بود معمور

آسمان و زمین بدوزنده است

آفتاب از عطاش تابنده است

چرخ و ماه و ستاره زو گردان

خلق در کارهاش سرگردان

پس عیان گشت اینکه جان جهان

اولیااند با دلیل و بیان

چرخ بر جسمشان بود غالب

چرخ مطلوب و جسمشان طالب

عکس این بر هزار چرخ و فلک

روحشان حاکم است و رشگ ملک

آسمانها بحکمشان گردند

گر نخواهند زود بنوردند

بر همه چیز قادرند ایشان

حاکم و نایب ‌ اند درویشان

تنشان گرچه هست خرد و ضعیف

لیک جانشان بود بزرگ و شریف

شمس در ذره ‌ ای نهان گشته

بحر در قطره ‌ ای روان گشته

نی که این نور هم چو صد دریا

کرد اندر دو چشم خرد تو جا

نور صافی و همچو دریائی

میزند موج از چنین جائی

سر موجش بر آسمان رفته

کوه و صحرا و دشت بگرفته

چونکه نور چو بحر ای دانا

یافت در چشم خرد تو گنجا

چه عجب باشد ار در این قالب

بحرها گنجد از عنایت رب

بخش ۱۲۶ - در بیان آنکه اولیا و ملک باطنشان و جمال روح بیچونشان از چشم حس پنهان است. همچون صورت جرمی و تنی ندارد پنهان مانده است. و صورت عالم ذره‌ای است از ملک باطن ایشان. جهت آنکه این جهان ظاهر و محسوس است بس هول و بزرگ و زیبا و خوب مینماید اگر از معنی و باطن ایشان ذره‌ای محسوس گشتی و بصورت درآمدی عالم خرد و حقیر نمودی چنانکه گفته‌اند اگر عقل محسوس شدی و مصور گشتی آفتاب روشن از شب تاریکتر نمودی واگر حماقت محسوس گشتی شب تارکی از روز روشنتر نمودی. و در تقریر آنکه آدمی مرکب است از صورت و معنی و شیطانی و رحمانی دمبدم از اندرونش حوران بهشت و دیوان دوزخ سر می‌کنند و روی مینمایند تا بر او کدام رک و صفت غالب است و بکدامین صورت مناسبتش بیشتر است. رغبت بدان کند تا قبله و معشوقش آن شود. لاجرم آخر کار عین آن گردد و بدان حشر شود

گر بدی نور اولیا پیدا

آسمان و زمین شدی رسوا

بنمودی عظیم خرد و حقیر

همچو موئی میان طشت خمیر

گفته ‌ اند ار خرد شدی پیدا

تیره گشتی چو لیل شمس سما

بنمودی عظیم تار و کثیف

پیش آن نور پاک صاف لطیف

ور حماقت چو تن عیان بودی

بر آن شب چو روز بنمودی

پیش آن بحر آسمان وزمین

هست مانند کفک خرد و مهین

چشم حس را مبر سوی معنی

محو حق شو گذر کن از دعوی

راه جان را بجان توان رفتن

کی توان با تن آنچنان رفتن

ملک معنی بدان که بیحد است

صورت آنرا حجاب و هم سد است

پر معنی گشا بهل پا را

ترک جا کن بجوی بیجا را

تا ببینی جمال معنی را

بگذاری خیال و دعوی را

هست معنی چو آفتاب سما

هست صورت حقیر همچو سها

هردو هستند با تو نیک نگر

که کدامین به است ای سرور

بهترین را گزین چو دانایان

تا نمانی شقی چو خودرایان

زین که داری چرا تو بیخبری

عمر را بی عوض همی سپری

خویشتن را بدان چه چیزی تو

خوار منشین که بس عزیزی تو

نور یزدان درون قالب تست

خنک آنکس گه نور حق را جست

خویشتن را بدید کان نورا ست

از لطافت اگرچه مستور است

هر که بشناخت خویش را نیکو

هم خدا را شناخت بی ریب او

سوی شیطان اگر همیپوئی

در حقیقت تو بیگمان اوئی

ور بعکس آرزوت رحمان است

آخر الامرجات رضوان است

مینمایند هر دمت ز درون

گاه نقشی عزیز و گاهی دون

گه نموده فرشته گه شیطان

گونه گونه گهی از این گه از آن

تا کدامین ترا شود مخ ت ار

حشر با او شوی در آخر کار

راه عصیان و راه طاعت را

چون که بنمود حق بتو پیدا

خواه رو سوی نور اهل نعیم

خواه رو سوی نار اهل جحیم

چون نداری ز اصل قوت این

که گزینی بعشق راه گزین

دامن اهل دل بگیر که تا

دهدت راه در سرای بقا

قوتت بخشد ار ضعیفی تو

زو شوی فربه ار نحیفی تو

دهدت دیده تا شوی بینا

بی کتابی ترا کند استا

نظرش کیمیای بی ریبی

زر شوی زو نماندت عیبی

بردت آن طرف که منزل اوست

بی حجابی نمایدت رخ دوست

صحبتش را گزین کزان صحبت

دل رنجور تو برد صحت

بخش ۱۲۷ - در بیان آنکه لابد است که شیخ وسیلت گردد و رهبر، و بی‌شیخ ممکن نیست که کس به حق رسد و اگر ممکن بودی حق تعالی پیغامبران و مشایخ را نفرستادی و اگر نادراً کسی بی‌شیخ رسد، آنکه به واسطهٔ شیخ رسد کامل‌تر باشد، و دلیل بر این، شخصی هر روز خدای تعالی را چهل بار می‌دید و از سر مستی حال خود را به خلق می‌گفت. کاملی گفتش که اگر مردی برو ابایزید را یکبار ببین، او به جواب گفت که من خدای بایزید را هر روز چهل بار می‌بینم پیش ابایزید به چه روم ؟ او باز گفت که «اگر مردی یکبار بایزید را ببین» چون ماجرا دراز کشید آن شخص عزم ابایزید کرد. بایزید را معلوم شد. در بیشهٔ مهیب می‌گشت، از بیشه به استقبال آن طالب بیرون آمد. چون آن طالب ابایزید را بدید برنتافت، در حال بمرد. زیرا او خدا را به قدر قوت خود می‌دید. چون از آن قوت و مقام که بایزید می‌دید بر او تجلی کرد برنتافت، د رحال جان بداد. اکنون مقصود از بیشه فکر و علوم بایزید است که اگر از مقام خود بیرون نیامدی صد هزار سال آن طالب به علو و مرتبهٔ او نرسیدی. پس از مقام خود نزول کرد که کلموا الناس علی قدر عقولهم لاعلی قدر عقولکم، تا آن طالب او را تواند دیدن و فهم کردن هم توانست.

صحبت شیخ به ز طاعتهاست

زیر رنجش نهفته راحتهاست

سر علم و عمل عنایت اوست

داد او بحر و جهد تو چو سبوست

نظر الشیخ البس العریان

من ثیاب الجنان و العرفان

و علی البر یخرج البر

و علی البحر یظهر الدر

عینه ناظر بنور اللّه

حشره ناشر بصور اللّه

آلة الحق قلبه الطاهر

هو ان کان منک فی الظاهر

فعل جسم الولی فی الدنیا

هو من امر ربه الاعلی

خالق السفل و العلی واحد

هو فی الدهر طالب واجد

نظر الشیخ یفتح العینین

منه یأتیک خالق الکو ن ین

آنچه از وی بری تو هر نفسی

نبرد سالها به جهد کسی

گمره است آنکه رفت بی رهبر

کار ناید ز جیش بی سرور

نادری باشد آنکه راه برید

بی ز رهبر حجاب نفس درید

وان چنان نادری که رست از دام

پیش این پختگی بود او خام

کو درختی که باغبانش ساخت

کو درختی که خود به خود افراخت

این بود تلخ و آن بود شیرین

این بود همچو غوره آن چون تین

اینکه بی شیخ رفت اگرچه نکوست

آنکه با شیخ رفت بهتر از اوست

اندر اینجا حکایتی بشنو

تا از آن سر زند ز تو سر نو

گفت مردی به خلق از مستی

گرچه هستم به جسم از این پستی

لیک جانم بلندتر ز سماست

زانکه پیوسته در لقای خداست

بی حجابی مراست از جبار

جلوه هر روز تا به شب چل بار

گفت با او به لطف یک آگاه

که خبردار بد ز سر اله

رو ببین بایزید را یکبار

تا شوی پیش واصلان مختار

کرد انکار و گفت بگذر ازین

چونکه بی‌پرده‌ای منم حق بین

به خدا واصلم چه می‌گویی

چون تمامم ز من چه می‌جویی

گفت اندر جواب او را باز

که سوی شیخ بایزید بتاز

دیدن روی او تو را یکبار

بهتر است ای عزیز من هشدار

از چهل بار دیدن اللّه

پند من گیر تا شوی آگاه

ماجراشان درین دراز کشید

آخر او را سوی نیاز کشید

سخنش را قبول کرد از جان

به سوی بایزید گشت روان

بود در بیشه بایزید مقیم

با خدا یار و همنشین و ندیم

حال آن شخص شد بر او پیدا

کی شود سر نهفته از بینا ؟

چونکه آن شیخ نزد بیشه رسید

بدر آمد ز بیشه شیخ فرید

زانکه دانست ضعف حالش را

کو نیارد در آمدن آنجا

بیشه‌ای کان پر است از شیران

کی کند روبهی در آن سیران ؟

لازم آمد برون شدن او را

تا نگردد هلاک آن جویا

چون برون شد ز بیشه روی نمود

پیش از آن که کنند گفت و شنود

شیخ را یک نظر بر او افتاد

بر نتابید و در زمان جان داد

مرد طالب بمرد و بی‌جان شد

خانه‌اش سیل برد و ویران شد

طاقت دیدِ بایزید نداشت

کی بوَد گرمی سحر چون چاشت ؟

گرچه او را ز حق تجلی بود

لیک بر قدر طاقتش بنمود

چونه بر قدر بایزید بتافت

نور رؤیت بر او چو طور شکافت

همچو آن کوه ذره ذره شد او

نی از او رنگ ماند و نی هم بو

از چنان مرگ شد ز نو زنده

زندۀ کامران پاینده

گرچه خلقان خدای را بینند

لیک کی همچو اولیا بینند

باز هم هر ولی که مختار است

ز ایزدش قدر قرب دیدار است

مصطفی نی به جبرئیل امین

چونکه در راه حق شدند قرین

شب اسری ورای عرش و خلا

چون رسیدند قرب او ادنی

جبرئیل امین بماند آنجا

گفت احمد به وی که پیش درآ

نی مرا تو بدین طرف خواندی ؟

چیست مانع چرا ز ره ماندی ؟

چون درین ره سفیر من تو بدی

از چه پس مانده‌ای بگو چه شدی ؟

گفت حد و مقام من ای جان

تا بدینجاست زین گذر نتوان

یک سرانگشت اگر نهم پا پیش

سوزم این را پذیر بی کم و بیش

بعد از این مر تو را رسد رفتن

که همه جان شدی نماندت تن

هر ولی راست از خدا دیدار

برتر از همدگر چنین بسیار

و رفعنا برای فهم بخوان

بعضهم فوق بعض در قرآن

آنکه از تاب بایزید بمرد

آنچه می‌جست بعد مرگ ببرد

هر که با شیخ خود دهد سر و سر

در جهان بقا شود سرور

بیشۀ بایزید روحانی است

بیشۀ شیر و گرگ حیوانی است

غرض از بیشه علمهای وی است

که بر و برگ و شاخ آن ز حی است

گر بدی او مقیم فکرت خود

کی رسیدی بدو به پای خرد

پس ز حالات خود برون آمد

تا که طالب به وی بیارامد

لایق حال او سخن فرمود

خویش را قدر او بدو بنمود

این همه احتیاطها را کرد

هم که طاقت نداشت آن سره مرد

در زمان نیست گشت و جان بسپرد

رخت را سوی ملک جانان برد

لایق او نمود و تاب نداشت

طاقت جرعه‌ای شراب نداشت

زان که یک جرعه زان شراب نکو

کارگرتر ز صد خم است و سبو

جرعه‌ای زان شراب بسیار است

اندکی را از آن مگو خوار است

ذره‌ای آتش ار به بیشه فتاد

بیخ و شاخ و درخت‌ها ننهاد

عالمی را چو خورد یک ذره

پس حقیرش مبین مشو غره

آسیا سنگ اگر بود صد من

درمی لعل از اوست بهْ به ثمن

اندکی از عزیز بسیار است

خوار بسیار را چه مقدار است ؟

ای بسا کو به صورت است بزرگ

همچو کوهی عظیم زفت و سترگ

پاره‌ای لعل بر وی افزاید

آن بزرگیش هیچ ننماید

پس به ظاهر مرو چو ساده‌دلان

چشم باطن گشا ببین و بدان

سخنی چند کز ولی زاید

بر هزاران کتاب افزاید

سالها از یکی سخن شنوی

هیچ از آن وعظ او فزون نشوی

از یکی به از او به کمتر گفت

گرددت آشکار سر نهفت

پس فزون این بود نه آنکه به حرف

سخت بسیار می‌نمود و شگرف

همچنان در جهان معنی هم

کم بود بیش و بیش باشد کم

حال باشد همیشه شخصی را

مستمر روز و شب خلا و ملا

وان یکی را بهر دو روز و سه روز

افکند نار عشق اندر سوز

گرچه این اندک است و آن بسیار

قدر هر یک بدان گذر ز شمار

دائماً گر خلد ترا خاری

یا کند نیش کیکت افکاری

لیک اگر یک دمت گزد ماری

بود این زان فزون به بسیاری

گرچه این اندک است بسیار است

خلش خار پیش آن خوار است

کافری گر کند به جد طاعت

نبود بی نماز یک ساعت

طاعت و ذکر مؤمنی گه گاه

هست بهتر از آن به نزد اله

این مثالست مثل نیست بدان

تا کنی فهم ازین مثال تو آن

همچنین بنگر اولیا را هم

چشم بگشا ازین مشو درهم

اندک از یک بود قوی بسیار

زانکه هست او هزار در مقدار

یک دعای ولی خاص خدا

بود افزون ز صد هزار دعا

این تفاوت که اندرین قال است

نیست از قال بلکه از حال است

قال از حال می‌شود پیدا

همچو از باد گرد در صحرا

هر تفاوت که در صور بینی

آن ز معنی است نیک اگر بینی

حال‌های چو یم که بی‌قال است

بنهفته درون ابدال است

گرچه جمله لطیف و موزونند

لیک از یکدگر در افزونند

هر یکی را بود مقام دگر

یک بود همچو شهد و یک چو شکر

یک چو خوَر باشد و یکی چون ماه

یک بود چون امیر و یک چو سپاه

از یکی آن رسد ترا در حال

که نیابی ز دیگری صد سال

کندت این به یک نظر بینا

گرچه از مادر آمدی اعمی

آن برد درد چشم را به دوا

این دهد بی دوا دو چشم تو را

آن برد علت از تن رنجور

این کند مرده زنده چون دم صور

قابلان را کند معالجه آن

وین به نا‌قابلان دهد صد جان

آنچه ممکن بود بر‌آید از آن

وانچه ناممکن است ازین آسان

شود آنچه بخواهد او آن را

جان دهد چون مسیح بی‌جان را

لیک این نادر است و کمیاب است

قبلۀ اولیا و اقطاب است

شمس تبریز داشت این قدرت

غیر او را نشد چنین نصرت

ای که نومید گشته‌ای پیش آ

هیچ مندیش از گناه و خطا

او کند پاکت از همه آثام

دهدت مزد حج بی احرام

این یقین دان که در جهان صفا

اولیا و خواص یزدان را

هست اندر میانشان فرقی

در بزرگی ز غرب تا شرقی

یک سلیمان بود یکی چون مور

یک بود چون سها و یک چون هور

هست این را نظایر بی‌حد

چون کنی خوض اندر این به خِرَد

همچنین کن قیاس باقی را

لیک یک دان همیشه ساقی را

در جمادات این مراتب هست

یک به قیمت بلند و دیگر پست

خاک و سنگ است از مس افزونتر

همچنان مس ز نقره و از زر

نقره هم بیشتر بود از زر

زر بود هم فزون ز لعل و گهر

هرچه کمتر به قیمت افزونتر

تو به معنی نگر گذر ز صور

اندکی جوی کان بود بسیار

ترک بسیار کن که باشد خوار

صحبت عاقلی دمی به جهان

به ز صد ساله صحبت نادان

گرچه گوهر به حجم خُرد بود

زو هزاران بزرگ هست شود

گر شمار درم بود بسیار

پیش دردانه باشد اندک و خوار

مرتبهٔ اولیا چنین می‌دان

همچنانکه در او زر و مرجان

این سخن‌هاست نادر و نایاب

کس ندیدش نهایت و پایاب

بخش ۱۲۸ - در بیان آنکه بعضی اولیاء مشهوراند و بعضی مستور مرتبۀ مستوران بلندتر است از مرتبۀ مشهوران و از این سبب مشایخ بزرگ سرآمده همواره در تمنا و آرزوی آن بوده‌اند که از آن مستوران یکی را بیابند. و انبیاء نیز همچنین آرزو داشتند، حکایت موسی و خضر علیهما السلام درقرآن مذکور است. و ندا کردن مصطفی علیه السلام از سر صدق و عشق که واشوقاه الی لقاء اخوانی و بتضرع و ابتهال طلبیدن از حق تعالی ملاقات خاصی را و فرمودن حق تعالی که خاصی از خواص بر تو خواهد آمدن و گفتن مصطفی علیه السلام با عایشه رضی اللّه عنها که یکی از خاصان حق بر در ما خواهد آمدن و لیکن اگر اتفاقاً من در خانه نباشم او را بنوازش و دلداری در خانه بنشان تا آمدن من. و اگر این معنی متعذر شود و مقبول نیفتد، باری حلیۀ صورت او را بقدر امکان ضبط کن تا بمن شرح کنی حلیۀ او را، که در شنیدن حلیۀ ایشان فایدۀ عظیم است.

اولیای میانه مشهوراند

اولیای یگانه مستوراند

غیرت حق شده است حارسشان

زان بماندند از نظر پنهان

هیچ شیخی نبود کو ز خدا

می نجستی لقای ایشان را

در عوض حق هزار گونه عطا

داده و گفته لب از آن مگشا

شاهدان مرا نبیند کس

ور ببیند فنا شود بنفس

شاهد بندگان که مخلوق است

چند روزی مجاز معشوق است

از خلایق نهان کنند او را

تا همه کس نبیند آن رو را

چون بود در مجاز غیرتها

تو از این کن قیاس ای دانا

که چگونه است غیرت یزدان

شاهد خویش چون کند پنهان

نی محمد که بود شاه رسل

قطب و هادی و رهنمای سبل

گفت با عایشه که من بدعا

طلبیدم وصال خاص خدا

بعد بسیار ناله و زاری

حاجتم شد قبول از باری

داد وعده که خاص من بر تو

خواهد آمد ز لطف بر در تو

لیک اگر اتفاق من اینجا

نبدم ضبط کن تو نقش ورا

دعوتش کن درون خانه بصدق

مینگر خوش در آن یگانه بصدق

حلیه ‌ اش را نویس در دل خویش

تا کنی شرح نقش آن درویش

آن زمان کو رسید پیغمبر

بود اندر نماز مسجد در

زد در مصطفی و گفت ک ه کو

آن طلبکار ما شه حق خو

عایشه بر درآمد و بنیاز

کرد او را هزار نوع اعزاز

گفت ش ای شه دمی بخانه درآ

تا ببینیم بی حجاب ترا

گفت نی کار دارم ای بانو

برسانی سلام ما با او

عایشه ضبط کرد حلیۀ او

از دهان و ز چشم و از ابرو

چون ز مسجد رجوع کرد رسول

تا کند در وثاق خویش نزول

بوی آن مرد زد ز خانه بر او

گفت با عایشه که زود بگو

با من از نقش و صورت آن خاص

تا دل و جان شود ز قید خلاص

عایشه چون بگفت حلیۀ او

اشگش از چشم شد روانه چو جو

بعد از آن گشت از خوشی بیهوش

همچو دریا در آمد اندر جوش

زانچنان بیهشی چو باز آمد

قطره ‌ اش بحر پر ز راز آمد

بر زبانش روانه گشت اسرار

مستمع غرق شد در آن انوار

بخش ۱۲۹ - در بیان آن که هر روز مصطفی علیه السلام وقت غروب با صحابه بیرون شهر رفتی و روی سوی یمن کردی و فرمودی که «انی لاجد نفس الرحمن من قبل الیمن» و با آن بو عشقبازی‌ها کردی و وجد و حالت نمودی و از خوشی آن بی‌هوش گشتی و سر بر زانوی یکی از صحابه نهادی و در خواب رفتی. باقی را دستوری نیست گفتن «و العاقل یکفیه الاشارة»؛ «در خانه اگر کس است یک حرف بس است». و در تقریر آن که جنید رحمة اللّه علیه در خلوت از حق تعالی مقامی می‌طلبید، جوابش دادند که آن مقام به صد چله حاصل نشود، لیکن برو در فلان شهر پیش احمد زندیق تا این مقصد از او میسر شود. برخاست و عزم آن شهر کرد. چون برسید دلش نمی‌داد که احمد زندیق گوید. می‌پرسید که احمد صدیق در این شهر کجا می‌باشد؟ ماه‌ها سرگردان گشت نشان او نیافت. آخر الامر چون عاجز شد احمد زندیق گفت، نشانش دادند. چون پیش او رفت احمد به وی گفت که از آن زمان که از شهر خود به طلب من بیرون آمدی از همه احوال تو خبر دارم چندانکه اندیشیدم که با تو چه‌گویم لایق حال تو؛ در خود سخنی نیافتم زیرا سخن من عظیم بلند است لیکن طریق آن است که پیش تو برخیزم و چرخی بزنم تا تو در روی من نظر کنی و مرادت حاصل شود.

باز آن پیشوای اهل زمن

می‌کشید از اویس بو ز یمن

هر دمی رو سوی یمن کردی

وصف او را به گفت آوردی

جذب احمد همی‌کشید او را

زانکه او نیز داشت آن بو را

لیک یک مادری ولیه بُدش

مانع آمدن جز او نشدش

چونکه کردی اویس عزم رسول

منع کردیش آن زن مقبول

پند دادی ورا خلا و ملا

خدمت من کن و مرو ز اینجا

خدمت من بود ترا بهتر

زانکه جویی لقای پیغمبر

خدمت والده همی‌کرد او

زانکه بود از خواص آن بانو

والده‌اش چون گذشت از دنیا

شد روانه اویس پر معنی

چونکه اندر جوار مکه رسید

رحلت مصطفی ز خلق شنید

رفت پیش صحابه آن مشتاق

گشت او را بدان گروه تلاق

چون صحابه نیاز او دیدند

همه از حال او بپرسیدند

ضبط کردند جمله ز اقوالش

گه چگونه است حال و احوالش

گفت او را یکی که چندین سال

چون نمی‌آمدی‌؟ چه بود احوال‌‌؟

گفت او مادرم عنائی داشت

نتوانستمش ضعیف گذاشت

خنده آمد صحابه را زان گفت

چون خبرشان نبد ز سرّ نهفت

گفت هر یک که ما پدر مادر

کشته‌ایم از برای پیغمبر

مرد عاشق ببین چه می‌گوید‌‌!

وصل معشوق کس چنین جوید‌‌؟!

طنزشان فهم شد بدان آگاه

اندر ایشان به خشم کرد نگاه

جُست از ایشان نشان پیغمبر

هر یکی نوع نوع داد خبر

داد آن یک نشان ز قامت او

وز رخان وز چشم و از ابرو

وان یکی از بیان و معرفتش

وان یک از خُلق خوب و خوش‌صفتش

وان یک از معجزات و شق قمر

وان یکی از عروج او شب در

از زمین بر فراز هفت سما

وان یکی از وصال و قرب خدا

گفت او نیست این نشان نبی

بدهیدم خبر ز جان نبی

همه گفتند کانچه دانستیم

با تو گفتیم تا توانستیم

تو اگر به ز ما همی‌دانی

زودتر گو، مکن گرانجانی

پر شد از در و گفت گویم من

وز دل جمله شرک شویم من

قصد کرد او که تا نشان گوید

سر آن شاه دو جهان گوید

حرف ناگفته زد بر ایشان نور

همه گشتند بی‌خودان ز سرور

طافح و مست پست افتادند

عقل وهش را به‌باد بردادند

هستی جملگان گداخت تمام

از رخ ماه دور گشت غمام

از خودی سوی بی‌خودی راندند

پر دل را ز گل بیفشاندند

راه صد ساله را به یک ساعت

ببریدند اندر آن ساحت

همه غواص بحر جان گشتند

همه بر خلق درفشان گشتند

همه را جستجو دگرگون شد

همه را نور دیده افزون شد

همه از هجر سوی وصل شدند

فرع بودند جمله اصل شدند

همه اختر بدند ماه شدند

همه بنده بدند شاه شدند

اول امت بدند و آخر کار

هر یکی شد خلیفۀ مختار

اینچنین هم جنید را افتاد

چونکه در چله بود آن مه راد

بهر یک حالی عظیم بلند

میفکند از نیاز و عشق کمند

آمدش از خدا جواب صریح

بشنید او به حرف و صوت فصیح

کاین چنین حالتی که جویانی

تو نیابی به جهد تا دانی

نشود آن امل ترا حاصل

بجز از صحبت شهی کامل

به فلان شهر رو تو ای صدیق

پرس مأوای احمد زندیق

چون بیابی ورا، رسی به مراد

برهی زین عنا و رنج و جهاد

گشت عازم جنید، چون بشنید

امر حق را ز جان و دل بگزید

سوی آن شهر شد چون پیک دوان

تا که دردش بیابد آن درمان

چونکه جوینده است یابنده

سوی احمد شد او شتابنده

اندر آن شهر هر طرف می‌گشت

تخم مهرش درون جان می‌کشت

دل ندادی که گویدش زندیق

می بگفتی که احمد صدیق

کیست اینجا نداد کس خبرش

گرچه بسیار جست در به‌درش

قرب یک ماه گشت سرگردان

چون ز صدیق کس نداد نشان

گشت عاجز بگفت بیزارم

زان ادب که بُرّد ز دلدارم

پس بپرسید که احمد زندیق

به چه جای است و در کدام فریق‌‌؟

گفت شخصی ورا که زود بگو

تا دهیمت نشان ز مسکن او

داد با وی نشان جای و مقام

رفت آنجا که تا رسد در کام

در بزد گفت احمدش که درآ

نیستم غافل از تو ای دانا

زانهمه حالها که بر تو گذشت

واقفم نیک و هیچ فوت نگشت

در زمانی که از خدا آن حال

طلبیدی حقت نداد وصال

کرد با من حواله‌ات ز کرم

تا ترا من بدان مقام برم

لیک این هم بدان کزان ساعت

که شدی طالب چنین طاعت

فکرتم بود این که با تو سخن

چه نسق گویم از علوم لدن

هیچ چیزی به خاطرم نامد

که بدان جان تو بیارامد

سخنم نیست لایق حالت

می‌کنم من بیان به اجمالت

لیک چرخی زنم برابر تو

تا شود کشف سر آن بر تو

چون که بر رویم اوفتد نظرت

شود از حال در زمان خبرت

گردد آن مطلبت یقین حاصل

قرب یابی‌، شوی بدان واصل

پیش او همچو چرخ چرخی زد

یافت زان چرخ او مقاصد خود

بخش ۱۳۰ - در بیان آنکه سرّ به نااهل نشاید گفتن که او را زیان دارد. زیرا هر سخن را سرّی است و هر سرّی را سرّی دیگر هرکه سخن را داند و سر سخن را نداند ناچار کژ رود و باز سر پیش سر سر همچون سخن است، کسی که سر سر را نداند شنیدن سر زیانش دارد از این سبب موسی علیه‌السلام آن شخصی را که از حضرتش زبان و حوش و طیور التماس می‌کرد منع می‌فرمود و می‌گفت سلیمانی باید که از دانش زبان مرغان زیان نکند، در حق تو دانستن آن زهر قاتل است. باز وی لابه می‌کرد و موسی منع می‌فرمود تا سؤال و جواب از حد گذشت. آخرالامر گفت «ای موسی اگر همه نباشد باری زبان خروس و سگ که در خانه و بر درند بیاموز تا محروم نروم.» موسی زیان آنرا در آن آموختن مشاهده می‌فرمود، چندانکه منعش می‌کرد ممکن نمی‌شد و پند موسی را قبول نمی‌کرد، تا عاقبت آندو زبانرا به وی آموخت و فرمود که «یقین دان که از دانش این زیانمند خواهی شدن.»

گرچه این نوع نکته‌ها خوب است

نزد دانا عظیم مرغوب است

از چنین قصّه غصه بستاند

هر که او سرّ کار را داند

همه را زین رسد فواید خوب

همه را این برد سوی مطلوب

مرغ جان را دهد هزاران پر

تا پرد از فرشته بالاتر

وان که نادان بود از آن درگاه

افتد از کوری خود اندر چاه

پس مکن هیچ نزد نادانان

سرّ دل را عیان بیند زیان

راز دل را مگو به هر بی‌جان

زانکه بی‌جان از او شود پیچان

داد او را زیان شنودن آن

نی زیانی که آید آن به زبان

هرکسی نیست قابل اسرار

سر ز جاهل نهان کنند احرار

ور بگویند سر بدو ناگه

سر نپوشاند از کس آن ابله

نبرد سود از نتیجۀ آن

بلکه بی‌حد و بی‌شمار زیان

باز سر را سری‌ست بس پنهان

کان بود چون قراضه این چون کان

هر که از سر سر نشد آگه

لاجرم گم کند ره آن ابله

نشود حکم سر ورا معلوم

چونکه سر سرش نشد مفهوم

دانش آن نیاردش در کار

کژ رود در طریق حق ناچار

حکم سر را کند کژ و معکوس

تا از آن باز او شود منکوس

خویشتن را به تیغ او کشد او

دل و جان را سوی سقر کشد او

دوزخی از برای خود سازد

سر سر را ز جهل اندازد

اینچنین کس اگر نداند سر

رسد از صوم و از صلاتش بر

پس ورا عجز بهتر و طاعت

که ز طاعت برد عوض راحت

هر که پا لایق گلیم کشد

رخت را جانب کلیم کشد

در دعا هر دو دست باز کند

بندگی را دو صد نیاز کند

عاجزانه بجنبد اندر کار

تا که آخر نگردد او افکار

نیست قدرت مطابق نادان

زان نداده است با همه یزدان

چون سلاح است قدرت اندر دست

خویش نادان بدان کشد پیوست

لیک از دست عاقل هشیار

می‌نماید جهاد با هنجار

آنچه بایست و نیست پاره کند

هرکرا چاره نیست چاره کند

چیزها را به جای خود نهد او

دشمنان را کند به کام عدو

هرچه آن کردنی است بگزارد

در جهان رنج و فتنه نگذارد

عالمی را کند به لطف آباد

همه نیکان رسند از او به مراد

مؤمنان را چو حق دهد قدرت

کارها را کنند از خبرت

اندر ایشان شود همه راحت

صرف گردد به خیر در طاعت

ور بیابند فاسقان آن را

بفزایند کفر و عصیان را

قدرت آنجا بود همه رحمت

چون که اینجا رسد شود زحمت

گفت با موسی کلیم یکی

ای یقین ترا نمانده شکی

پاک گردان ز شک دو گوش مرا

ای یقین‌بخش عقل در دو سرا

چون سلیمان ز بخشش اللّه

کن مرا از زبانها آگاه

تا بدانم زبان هر کس را

سر بانگ کلاغ و کرکس را

کل بدانم زبان مرغان را

هم برم آنچه بد سلیمان را

نطق مرغان شود مرا معلوم

نبود رازشان ز من مکتوم

چیست نطق و حوش و دیو و پری

یا سرود و زبان کبک دری

تا از آن دانشم شود حالی

مرغ جان را رسد پر و بالی

تا عیان گردد این مرا که خدا

کرد رحمت ز جود و داد عطا

از همه مؤمنان روی زمین

وز همه طالبان پاک امین

کرد مخصوصم از همه خلقان

به عنایات و لطف خود دیان

گفت موسی به وی که بگذر ازین

بطلب از خدای خود ره دین

آن بجو ای پسر که سود بری

وز نهالش همیشه بار خوری

زنده مانی در آن جهان بقا

برهی زین جهان مرگ و فنا

ظلمت خویش جمله نور کنی

بعد از آن دائماً سرور کنی

کفر و شرکت همه شود ایمان

برهی از ضلال و از کفران

این طلب کن اگر ترا خرد است

آن دگر را بهل که سخت بد است

لابه‌ها کرد و گفت بهر خدا

خواه این را برای من به دعا

کار تو رحمت است و لطف و کرم

سخنم گوش کن ز بنده مرم

باز گفتش خموش از این بگذر

کاندر این خواست است خوف و خطر

نکنی سود از این ببند دهان

بلکه پیش آیدت هزار زیان

باز آن شخص از لجاج که داشت

دامنش را دمی ز کف نگذاشت

لابه‌ها کرد پیش او بسیار

اشگ ریزان بسوز و نالۀ زار

گفت در لابه‌اش که ای رهبر

هست در خانه مرغ و سگ بر در

مطلّع کن مرا بر این دو زبان

تا کنم فهم و شاد گردم از آن

این قدر را ز من مدار دریغ

همچو خورشید رو نما بی‌میغ

نی سلیمان ز راز جمله علیم

بود ای موسی کلیم کریم

یک دو زان رازها که بد او را

بخش از لطف خود به من جانا

چه شود ای عزیز و فخر وجود

گر نمی را کنی یمی از جود

از یم او اگر خورم قطره

وز خور او اگر برم ذره

شاد گردم عظیم و شکر کنم

بی می و جام و نقل سکر کنم

خواست از حق برای او آن را

کرد دلشاد آن گرانجان را

شد ز موسی میسرش آن خواست

پیش او سر نهاد و بر پا خاست

سوی خانه روان شد آن ابله

نبد از سرّ آن عطا آگه

لاجرم چون گرفت او آن راه

سرنگون اوفتاد اندر چاه

تا بدانی که سر بجاش نکوست

لیک بر جان ناسزاش عدوست

هر خسیسی کجاست لایق سرّ؟

نسزد با لئیم هرگز بر

چونکه ابله شود ز سرّ دانا

جهلش افزاید و فتد به فنا

زهر قاتل شود کشد او را

بسوی گمرهی کشد او را

بامدادان ز خانه ناگاهان

بدر انداختند پاره‌ای نان

سگ همی‌خواست تا برد نان را

همچو هر روز خوش خورد آن را

کرد حمله خروس و آنرا برد

سگ از آن فعل باردش پژمرد

گفتش ای بی‌حفاظ در خانه

هر دمی می‌خوری دو صد دانه

دانه دانی که نیست در خور من

از چه نان را ربودی از بر من؟

چون مرا قوّت و قوت از نان است

نان تو بردی مرا چه درمان است؟

گفت او را خروس کای مسکین

نی نکو رفت از این مشو غمگین

اسب خواجه شود سقط فردا

پُر خوری زان ازین سخن فرد آ

خواجه چون آن شنید اسب فروخت

از فرح روی همچو ماه افروخت

گشت شادان که از زیان جستم

وز چنین محنت و بلا رستم

روز دیگر خروس را سگ دید

کرد بس ماجرا و گفت و شنید

گفت با او دگر دروغ مگوی

بسوی راستی ز جان می‌پوی

تو نگفتی که اسب خواهد مرد

از دروغت دلم عظیم آزرد

گفت نی من نگویم الّا راست

اندر این ره نپویم الا راست

اسب را او فروخت اندر دم

خویشتن را خلاص داد از غم

رنج را بر کسی دگر انداخت

عَلَم مکر و حیله را افراخت

برهانید خویش را ز زیان

دیگری را فکند در خسران

لیک معکوس کرد آن کژبین

عین خسران اوست در ره دین

آخرش کشف گردد این معنی

دست خود خاید اندر این دعوی

پس به سگ گفت آن خروس خبیر

شاد باش و گذر ز رنج و زحیر

زانکه فردا سقط شود استر

استر از اسب هست فربه‌تر

بعد از آن روز و شب همی‌خور سیر

تا که گردی ز فربهی چون شیر

باز آن خواجه چون شنید این را

بست بر استر از خری زین را

بشتاب عظیم در بازار

برد بفروختش به صد دینار

سیم را بستد و روان و دوان

جانب خانه رفت ذوق‌کنان

گفت بردم به لعب جفت از طاق

شادمان بغنوم کنون به وثاق

ربح کردم رهیدم از خسران

چست جستم ز رنج و غبن آسان

از خری دید عسر را او یسر

ز ابلهی رنج را شمرد او خسر

زیر یک سود صد هزار زیان

چون ندید اوفتاد در نقصان

روز دیگر بگفت سگ به خروس

چند از این مکر و زین دروغ و فسوس؟

چند ما را دهی تو بی نفسی؟

چند بر مکر و حیله‌ها چفسی؟

آخر از حق بترس ای مغرور

تا نگردی تو عاقبت مقهور

گفت بر من گمان ز شت مبر

کانِ خیرم نیاید از من شر

هست جانم مؤذن رحمان

خبر از راستی دهم به جهان

که رسیده است وقت طاعت حق

تا ز من مؤذنان برند سبق

بر مناره روند جمله ز من

برسانند آن به خلق ز من

ور خطایی کنم در آن اخبار

بکشندم یقین به زاری زار

زانکه از من دروغ نیست روا

نادر است از خروس سهو و خطا

ترجمان خور آمدم ز ازل

گرچه خور بر علاست من اسفل

از درون سوی خور رهی دادم

از خدا جان آگهی دارم

بر سرم گر نهند طشت نگون

در شب تار من ز راه درون

بینم آن شمس را کجاست روان

در چه برج است بر فلک گردان

همچنین در غروب زیر زمین

با ویم روز و شب یقین دان این

در غروب و طلوع با اویم

هر کجا او رود پیش پویم

آن کسی کز درون بود راهش

کی شود دور او ز درگاهش؟

در ره او حجاب و سد نبود

یک نفس غایب از احد نبود

بل درون آب و موج آن بحر است

جسم چون ساحل است و جان بحر است

کل تنی تو ز بحر از آن دوری

چونکه در جان روی شوی نوری

سوی جانان ز راه جان می‌رو

تا به منزل رسی دوان می‌رو

پرده در صورت است ای جویا

چون به معنی رسی شوی دریا

در درون سیر کن برون منگر

زانکه دریاست جان و تن لنگر

بگسل از لنگر اندر این دریا

ترک بسکل کن و گزین در را

چونکه بینا از اندرونم من

همه را راست رهنمونم من

لیک فردا غلام آن مغرور

از قضا میرد و شود مقهور

نان و لالنگ پر شود همه کوی

تا خورد نیک گوی و هم بدگوی

طفل و پیر و جوان از آن نعمت

بخورند و برند بی‌نقمت

هین برو جنس خود سگانرا خوان

که بخواهد رسید فردا خوان

بر سبیل عموم بر همگان

نان فراوان شود یقین می‌دان

از چنان حالتی نگشت آگاه

سوی تو به نیامد آن گمراه

می‌شد اندر ضلال آن کژبین

می‌پذیرفت کفر را چون دین

بر دل و چشم و گوش ختم خداست

تا نگیرند هر کسی ره راست

چونکه حق ضال کرد ایشان را

که کند چاره کفرکیشان را؟

چون شقی‌زاده‌اند از مادر

پس بود جایشان یقین آذر

این نخواهد شدن به گفت تمام

باز گرد و بگو حدیث غلام

خواجه چون مردن غلام شنید

خویش را از زیان او بخرید

بی‌توقف فروخت بنده‌اش را

تا فتد مشتری از آن به عنا

شادمان شد عظیم و گفت امروز

رستم از محنت و شدم پیروز

تا بیاموختم من این دو زبان

سود بردم رهیدم از سه زیان

چونکه جستم از این سه گونه قضا

پس از این روشنی است پیش و قضا

شکر می‌کرد کان قضا را من

دور کردم ز نفس خویش به فن

دوختم دیدۀ قضاها را

دفع کردم ز خود بلاها را

سودمندم ز بخشش موسی

گشتم آراسته چو طاوسی

پس از این کو چون من کسی به جهان؟

همه سود است پیش و نیست زیان

روز چارم چو دید سگ بعبور

که دو پر می‌زند خروس از دور

گفتش ای پادشاه کذابان

وی امیر و رئیس قلابان

بر من نیست مثل تو مغضوب

هم ندیدم چو تو خروس کذوب

کانِ افسون و حیلتی و دروغ

وای او را که افتد از تو به دوغ

هرچه گفتی همه دروغ بده است

زان همه وعده‌ها یکی نشده است

بعد ازاین نیز هر چه خواهی گفت

همچنان باشد آشکار و نهفت

کی شود پیش من دگر مقبول؟

سخنان دروغت ای مخذول

مُردم از وعده‌های خام کژت

نیست جز رنج در سلام کژت

گفت با سگ خروس کای همدم

هرچه گفتم نه بیش بود و نه کم

راست بُد جمله حق همی‌داند

زین خیالت خدای برهاند

تا بدانی کزین صفت دورم

نزد حق بی‌گناه و مغفورم

گرچه خود حق بدست تست در این

گه گمان می‌بری بر این مسکین

که کم و بیش بود در گفتم

به دروغ و به مکرها جفتم

زانکه آن وعده‌ها که دادم من

چون نشد از دلت فتادم من

متنفر شدی از این معنی

که نشد راست یک از آن دعوی

لیک می‌دان که هر سه وعدهٔ من

همچنان شد که گفتم ای پر فن

هر سه مردند پیش آن خصمان

که خریدند از این خر نادان

رفت و بر دیگران فکند زیان

ز ابلهی دید درد را درمان

کور اصلی کجا بود بینا؟

کی شود هر بلید بوسینا؟

کی بود همچو لعل هر سنگی؟

کی شود پادشاه سرهنگی؟

کی شود چون مسیح دجّالی؟

کی بود کیقباد بقّالی؟

هیچ دیدی که قطره شد دریا؟

یا بپرید پشه چون عنقا؟

گذر از پند و بند را بگسل

خواجه را ذکر کن به جهد مقل

گفت سگ را که خواجه خواهد مرد

آمدش وقت و جان نخواهد برد

کرد خواهد از این جهان رحلت

از زر و سیم و خان و مان رحلت

آنچه می‌گویمت بخواهی دید

بر تو گردد چو آفتاب پدید

اندر این وعده نیست هیچ خلاف

تیغ رنجش کنون بنه به غلاف

رو که فردا رست یقین موعود

بی‌گمان وعده‌ام شود موجود

نعم بی‌حد و کران بینی

صدقه‌ها هر طرف روان بینی

نان و لالنگ و گوشت پخته و خام

بی‌عدد باشد و رسی در کام

از بد و نیک و از وضیع و شریف

از که و از مه و قوی و ضعیف

همه فردا خورند و سیر شوند

هفته‌ای زین سرا و کو نروند

دمبدم آش‌های گوناگون

رسد از تعزیه‌اش به عالی و دون

خبر راست بر به جمله سگان

که بخواهند خورد فردا نان

تا یقین‌شان شود که این وعده

راست است و بود بهین وعده

همه زان لوت و پوت سیر شوند

هر یکی همچنانکه شیر شوند

مرگ آنها بُدش قضا گردان

می‌رهانید خواجه را ز زیان

او زیان را به دیگران افکند

لاجرم بهر خویش چاهی کند

کاندر افتاد سرنگون و بمرد

زان زیان غیر مرگ سود نبرد

در خیالش که رنج بر دگران

باز کردم رهیدم از غم آن

این ندانست کان در آخر کار

همه بر جان او رود ناچار

بس زیان‌ها که آن بود سودت

گرچه آن دم برید و فرسودت

گر شود سر آن ترا پیدا

شکر گویی خدای را و ثنا

لیک چون نیست آشکارا راز

هر زمانت در افکند به گداز

رو منال از زیان خود به جهان

کاندر آن سودها بود پنهان

یک زیان دفع صد زیان باشد

سبب صحت و امان باشد

غم مخور هیچ اگر بمرد اسبت

یا بَرَد دزد حاصل کسبت

یا بر درخت و استرت رهزن

یا غلامت بیفتد از روزن

صبر کن اندر آن و شکر گزار

هیچ گون زان زیان و رنج مزار

چونکه آن رنج بهر فایده است

زان ترا صد هزار فایده است

بخش ۱۳۱ - در تفسیر این آیه که ولنبلونکم بشیئی من الخوف و الجوع و نقص من الاموال والانفس و الثمرات و بشر الصابرین. و هم در تفسیر این آیه که عسی ان تکرهوا شیئاً و هو خیر لکم و عسی ان تحبوا شیئاً و هو شر لکم و اللّه یعلم و انتم لاتعلمون

سر این راز بشنو از قرآن

که خدا گفت در حق خلقان

گر کنم مبتلا شما را من

گه نهان و گه آشکارا من

گه دهم قبض و گاه بسط و خوشی

گاه شیرینی و گهی ترشی

گه نهم خوف در دل و جانتان

گاه سازم ز جوع درمانتان

گاه در مالتان نهم نقصان

گاه در روحها و در ابدان

گاه در کشتزار و میوه و دخل

گه زنم نار در نهالۀ نخل

گونه گون بی‌شمار حادثه‌ها

که فرستم به هر نفس ز سما

بر حوادث کنید صبر شما

تا رسد صد هزار لطف جزا

هر که او صبر کرد در رنجم

مال بسیار برد از گنجم

گشت از اغنیای دین آنجا

یافت از ما هر انچه داشت رجا

صابران را بشارت است عظیم

که رسدشان ز بعد صبر نعیم

نکنند از بلا شکایت ها

تا رسدشان ز من عنایت ها

لطف بینند جمله در قهرم

در و گوهر شوند در بحرم

ظن نیکو برند در حق من

از دل و جان شوند ملحق من

رحمت محضم و ز من هرگز

بد نبینند مرد و زن هرگز

هرچه آید ز من بود بر جا

همه جویید آن طرف ملجا

هستی جمله شاهد حال اند

بی زبانی و کام در قال ‌ اند

که همه لطفم و کرم دایم

همه هستی بود بمن قایم

تن و جانی که هست خوش چو ارم

بی‌تقاضا چو می‌دهم هر دم

صد هزاران نعم به جان و به تن

هر دمی بی نقم به مرد و به زن

تن بود همچو شهر و دل سلطان

عقل در وی و زیر نیکو دان

فکرها بر مثال لشکرها

که کند وصف حال پیکرها

که چسان ملکهاست در پیکر

بر فلکها فزود هر پیکر

چیست در پیکر ار بگویم من

دو جهان پر شود ز شور و فتن

حق نگنجد در آسمان و زمین

لیک گنجید در دلی بی کین

عرش اعظم بود یقین آن دل

کاندر او کرده است حق منزل

آن کسی را که شد چنین دل او

خوار منگر در آب و در گل او

تا نگردی شقی چو دیو لعین

نروی ز آسمان به زیر زمین

عبرتی گیر از بلیس و بترس

چون رسد ترس میبر از حق درس

خایفان را خدا کند ایمن

تا که گردند از قلق ساکن

امن ترسنده را رسد ز خدا

ای که بی ترس می‌روی به خود آ

خوف او را بود که ترسش نیست

چون شود عالم آنکه درسش نیست

ای خنک جان او که ترسان است

چاره را از خدای پرسان است

گفت حق بهر تن ز آش و زنان

از شراب و کباب و از بریان

ترش و شیرین ز دوغ و از حلوا

بی‌نهایت هزار نوع ابا

میوه و باغ و راغ و آب روان

آفریدم برای راحتشان

چونکه بی خواست این کرم کردم

همه را همچو دایه پروردم

تا کنندم قیاس و دانند این

که چو خواهند من دهم بیقین

آن جوادی که بی سؤال دهد

چون بخواهند چون نوال دهد

نیست این شرح را کران ای یار

مردن خواجه کن ز نو تکرار

خواجه چون آن شنید رفت از دست

پا برهنه ز خانه بیرون جست

پیچ پیچان بسوی موسی رفت

شد نحیف ار چه بود اول زفت

گشت رویش ز خوف زرد عظیم

گفت در ناله با کلیم کریم

کای خداوند و ای رسول خدا

دست من گیر یک نفس برضا

پند دادی ز لطف و من ز بله

نشنیدم فتادم اندر چه

گر مرا عقل و بخت یار بدی

امر و حکم تو اختیار بدی

هیچ از امر تو برون یک گام

پیش ننهادمی بجستن کام

تو نمودی عنایت و شفقت

از سر مهر و غایت رحمت

نشنیدم من از خری آنرا

لاجرم می‌دهم جزا جان را

نزد موسی بگفت قصۀ خویش

تا که مرهم نهد بر آن دل ریش

دست خایان و جامه‌ها دران

گشت بر خاک پیش او غلطان

از غم و درد و سوز می‌زارید

اشک خونین ز چشم می‌بارید

گفت موسی ورا در آخر کار

تیر جست از کمان فغان بگذار

هیچ از این مرگ نیستت چاره

آه از دست نفس مکاره

جان بخواهی سپردن ای مسکین

خواه برخیز و خواه رو بنشین

لیک از حق بخواهم ایمانت

تا رساند بحور و رضوانت

آخرت بهتر است از دنیا

گرددت جنت ابد مأوا

فانی است این و آن بود باقی

حق شود در جنان ترا ساقی

چونکه در مرگ نبودت ایمان

از چنان مرگ کن چنین افغان

ورنه چون می‌بری به هم ایمان

باش خوشدل سپار جان آسان

اینچنین مرگ زندگی است بدان

بهر این زندگی فدا کن جان

چیست یک جان اگر هزاران جان

بودت باز در ره جانان

عوض ذره‌ای ببر خورها

بدل قطره ای دو صد دریا

جان از آن خرمن است یکدانه

چه بود جان بنزد جانانه

ای خنک آنکه جان خود درباخت

خویش را در جهان وصل انداخت

برهید از جهان پرغش و غل

آب و گل را گذاشت زد بر دل

ترک لا کرد همچو مولانا

گشت غواص در یم الا

خواجه در حال جان بداد و بمرد

شاد از وعدهٔ کلیم سپرد

رفت از جا روانه در بیجا

کرد آن وعده را ز جان ملجا

چون ز چون سوی عالم بیچون

شد روان یافت آن و بل افزون

شکر حق کرد کز چنان زحمت

گشت آخر قرین آن رحمت

پس بدان ای برادر هشیار

هر دلی نیست قابل اسرار

دانش سر برید او را سر

تیغ بر خویش زد ز جهل آن خر

سر پنهان خزینۀ حق است

همچو گنجی دفینۀ حق است

گنج‌های دفین بتو ندهند

تا نگردی امین هو ندهند

کی شوی خازن چنان حضرت

کی بپوشی ز شاه آن خلعت

خانیان را نباشد این دولت

نخورد هر خسی چنین نعمت

ور رسد سر بخاینی ناگه

زود فانی شود چو آن ابله

جهت ابتلا دهند او را

منصب خازنی درون سرا

تا که گردد خیانتش معلوم

تا از آن خائنی شود مرجوم

لیک امین را شود مقام بلند

گردد اندر دهان لذیذ چو قند

نفس را از خود ار برانی تو

اندر این رزم از نرانی تو

سر هر چیز اولیا دانند

بسته زان سر لبان و می‌رانند

نفخ صوراند در جهان ایشان

مرده را جان دهند درویشان

کور را بی‌گمان نظر بخشند

بی‌خبر را هش و خبر بخشند

روح آن است کو رسد زیشان

غیر آن همچو ریح در انبان

ریح انبان بسوزنی است گرو

ریح را ترک کن بروح گرو

روح ریحی نصیب حیوان است

روح وحیی چو آب حیوان است

روح وحیی طلب چو می‌طلبی

همچنانکه حسام دین چلبی

بود با کل چو جزء لاینفک

این یقین دان و درگذر از شک

گشت پنهان ز ما چنان بدری

فوت شد از جهان شب قدری

خفته بودیم و آن روان بگذشت

همچو برقی از آسمان بگذشت

گشت مدفون ز ما چنان گنجی

ماند بر جانها از آن رنجی

که علاجش خدای داند و بس

نکند غیر حق معالجه کس

بعد از این چون شد از نظر پنهان

چاره‌ای نیست غیر آه و فغان

گشت از فرقتش روان ویران

تن ما را نماند بی‌ وی جان

جان ما را جمال او بد جان

درد ما را وصال او درمان

اینچنین فوت را چو موت شناس

اگرت هست نور خیر الناس

اولیا را جهان بوالعجب است

بویشان او برد که با ادب است

ننگرد سوی جسم خاکیشان

چشم جان افکند به پاکی‌شان

خاک پاشان شود ز جان و ز دل

روی نارد بغیر خوب چگل

گلشان را ورای دل داند

هم ز گل هم ز دل برون راند

زانکه دلها نمایدش گلها

پیش آن گل چه باشد این دلها

دل او پر ز نور پاک بود

دل باقی همه هلاک شود

زانکه هستند پر ز کژدم و مار

هر دلی را مخوان دل ای دلدار

دل و جان اوست دیگران همه گل

او چو بحر است و باقیان ساحل

هست صدرش خزینۀ یزدان

اندر او گنج‌های بی پایان

بلکه عرش است آن دل بیدار

تن خاکیش فرش آن انوار

صورتش حامل چنان نور است

گرچه از خلق عام مستور است

خاص خاص خداست صاحب دل

گرچه جسمش بود ز آب و ز گل

جان او دور نیست از جانان

همچو موجی است در یم عمان

حق چو مه رو دل ولی چو فلک

می‌زند تاب او بر انس و ملک

می‌برد هر یکی از او نوری

دیو از بخششش شده حوری

پشه‌ای را کند چو عنقایی

قطره‌ای را بسان دریایی

کی توانی صفات او کردن

تا نبری تو نفس را گردن

گرچه در علم و معرفت میری

نرسی اندر و مگر میری

راه حق مردن است ای زنده

دایما گریه است بی‌خنده

ترک خواب و خور است و نقل و شراب

بهر این گنج شو تمام خراب

تا کشاند ترا در آن دریا

کندت در خاص بی‌همتا

کار تو او کند تو خوش بنشین

دیده بگشا و در خود او را بین

خنک آن جان که او بود مقبول

بی سؤالی رسد به هر مسئول

نیست مثلش در این جهان یاری

غیر او دشمن است و اغیاری

چون ندارد در این زمانه نظیر

دامن هر خسی ز حرص مگیر

آنچه او را رسید از یزدان

نرسد با کسی دگر میدان

زان ندارد مثال در عالم

که فزون شد بعلم از آدم

هست آدم چو جسم و او چون جان

مغز مغز است و سر سر نهان

هم برون است از منی و تویی

گر شوی عاشقش رهی ز دویی

اولیای خدای یک گهراند

در جهان تافته چو نور خوراند

کی کند نور راز نور جدا

بوی گل با گل است در هر جا

هر یکی همچو موج از آن دریا

سر زده رفته تا بر اوج سما

بی خور و خواب زنده چون ملک ‌ اند

همچو خورشید و ماه بر فلک ‌ اند

هم فلک هم ملک غلامان اند

گردشان همچو چرخ گردانند

نور حق آب و جسمشان چون جو

حق از ایشان همی‌نماید رو

زندگیشان ز حق بود نه زجان

دلشان ز اصبعین حق جنبان

بخش ۱۳۲ - در بیان آنکه دل مؤمن در میان انگشتان قدرت حق است، هر سو که آن دل میگردد خداش میگرداند که قلب المؤمن بین اصبعین من اصابع الرحمن یقلبه کیف یشاء و در تقریر آنکه عاشقان خدای تعالی را سه مرتبه است. و معشوقانش را سه مرتبه، اول میانه و آخر، منصور حلاج رحمة اللّه علیه در مقام عاشقی درمرتبۀ اول بود.میانۀ آن عظیم است و آخرین عظیمتر. اقوال و احوال آن سه مرتبه بر عالمیان ظاهر شد و در کتب مسطور است. اما آن سه مرتبۀ معشوقان پنهان است(از مرتبۀ اولین آن، عاشقان کامل و واصل تنها نام شنیدند و در تمنای دیدارش میباشند. از میانین نام و نشان نیز بکس نرسید. از آخرین خود هیچ نشنیدند) مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره سرور و پادشاه معشوقان(مرتبۀ آخرین) بود و مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز از اینرو جهت وی میفرماید:

طیور الضحی لاتستطیع شعاعه

فکیف طیور اللیل تطمع ان تری

مصطفی گفت میشود گردان

قلب مؤمن با صبعی رحمن

هر طرف کو بخواهد آن دل را

برد آرد میان خوف و رجا

آن دلی کش بحق بود حرکت

همه یابند از او دوصد برکت

آلت محض باشد او چو قلم

نبود از قلم نقوش و رقم

نقش از کاتب است بر کاغذ

نی ز حبر و نه از قلم باشد

هر تنی را چو خانه ‌ ای میدان

از زن و مرد و طفل و پیر و جوان

بین که در هر تنی چگونه کس است

در یکی شحنه در یکی عسس است

در یکی دزد و در یکی دربان

در یکی میرو و در یکی سلطان

در یکی نور و در یکی نیران

در یکی کفر و در یکی ایمان

نوع نوع از فرشته و شیطان

همچنین بیشمار تا سبحان

در دل اولیا خداست مقیم

گشته با خلق از آن نفوس ندیم

همه افعالشان بامر حق است

دمبدمشان ز علم حق سبق است

صاحبان و خواص یزدان اند

همه اسرار را همیدانند

هرچه خواهند آن شود در حال

شنوانند گفت را بی قال

بی کف و دست تیغها رانند

نامۀ نانوشته را خوانند

تا بدانی که حق تعالی را

اینچنین اولیاست در دو سرا

کانبیای گزین بعشق از جان

گشته ‌ اند آن خواص را جویان

وینچنین اولیا که پنهان اند

کاملانشان غلام از جان اند

جز خداشان کسی نمیداند

نادری ناگه آن طرف راند

طالب وصل شمس دین بودند

در طلب لحظه ‌ ای نیاسودند

دان که عشاق را سه مرتبه است

یک بلند و یک اوسط و یک پست

همچنین هم مقام معشوقان

بر سه قسم است لیک بس پنهان

کرد ظاهر مراتب عشاق

بر همه کافۀ جهان خلاق

نی چنانکه مقام ایشان است

زانکه آن حال سخت پنهان است

ظاهراً گرچه جمله مشهوراند

باطناً بی نشان و مستوراند

چون خدا آشکار و پنهان ‌ اند

زان سبب خلقشان نمیدانند

لیک معشوق را نکرد خدا

مشتهر نی نهان و نی پیدا

حا ل معشوق مانده است نهان

از خواص و ع ا م در دو جهان

نی ولی دید و نی عدو او را

حق ز غیرت نهفت آن رو را

این بود وصف حال آن معشوق

که ز سابق خفی است وز مسبوق

اولین مرتبه ز معشوقان

گشت بر عاشقان خواص و عیان

دومین مرتبه نگشت پدید

کس از آن نام نیز هم نشنید

سومین خود بماند سخت نهان

آشکارا نگشت در دو جهان

شمس تبریز بود از آن شاهان

که ز غیرت خداش کرد نهان

زان سبب خویش را بمولانا

بنمود او که بود جنس او را

هر دو یک سر بدند و یک گوهر

زاده از نور سر چوتاب از خور

در مراتب ز جمله بگذشتند

روز و شب یار همدگر گشتند

از چنین قوم نام کس نشنید

نی کسی هم بخواب نیز بدید

اولیا را بخاطر این نگذشت

که کسی همچنین تواند گشت

می شنیدند گاه گاهی نام

ز اولین عاشقان خاص کرام

ز آخرین نام نیز نشنیدند

زین سبب گردد آن نگردیدند

بود یک روز مست مولانا

گفت فردا بروز حشر و جزا

اولیا جوق جوق برخ یزید یزند

شاد و با همدگر در آمیزند

انبیا همچنین گروه گروه

حشر گردند شاد بی اندوه

مؤمنان نیز هر طرف افواج

سر بر آرند چون ز بحر امواج

ده ده و صد صد و هزار هزار

جنس با جنس خویش روز و شمار

شمس دین و من از همه ممتاز

حشر گردیم هر دو بی انباز

گرچه آنجا دوی ندارد راه

شاهیش را هم اوست میروسپاه

لشکر آفتاب تاب وی است

از خود او روشن و لطیف حی است

نیست اندریکیش کس را فهم

فکرت آن نگنجد اندروهم

من و او ز اعتبار این عالم

گرچه گویم نباشد آن حالم

ورنه یک گوهریم درد وسرا

هیچگونه نبوده ‌ ایم جدا

خود کس از خویش کی جدا گردد

گرچه بر ارض و بر سما گردد

این جدائی ز روی گفتار است

عدد اندر احد نه بر کار است

زانکه اعداد برف هجران اند

در تموز احد نمیمانند

وحدت محض چون شود پیدا

نی عدو ماند و نه ارض و سما

اول او بود و آخر او ماند

هست را باز نیست گرداند

عددی کان نگشت محو احد

می بپوسد بزیر خاک لحد

هرکه پیش از اجل نمرد بمرد

بشد اوصاف و ماند دایم درد

هرکه در عشق حق نمرد تمام

پیش آن پختگان بود او خام

در دهان تلخ و ترش باشد او

نرود خوش فرو بکام و گلو

مرگ خود زندگی است گردانی

از چنین مرگ رو نگردانی

دانه در خاک چونکه نیست شود

هست گردد سوی حیات رود

زنده از خاک سر برون آرد

گوید او مرگ این فنون آید

هستی من اگر فنا نشدی

در جهانم چنین ن وان ب دی

عوض دانه ‌ ای دوصد دانه

کی رسیدی ز جود جانانه

برگ و شاخ و ثمار سرباری

داد از لطف خود مرا باری

هستی دانه نیست گر نشدی

سرش از زیر خاک بر نشدی

کرم خوردی و درون انبارش

کی بماندی بعالم آثارش

پس یقین دان که مرگ زندگی است

پادشاهی درون بندگی است

نیست شو دمبدم از این هستی

تا خوشی ات فزاید و مستی

گر شدی در عروج عین ملک

اندر آنهم آن ممان گذر ز فلک

چونکه از نیستی تو برخوردی

پی یک جان دو صد عوض بردی

چه هراسی بباز هر دم جان

همچو خورشید نور می افشان

رو ممان در خودی که تا مانی

جان سپار و مکن گرانجانی

خنک او را که از خودی برخاست

جان خود را فزود و تن را کاست

کرد خود را برای حق قربان

یافت عیدی زوعدۀ قرآن

ع م ر بشمرده چون فدا کرد او

عمر بیحد و عد بدادش هو

چونکه خواهد خدای نیکی تو

از سر لطف بخشدت آن خو

که کنی نفس را مهان وذلیل

دایماً دادیش ضعیف و علیل

خاک باشی ورا بیاموزی

خرقۀ ذل برای او دوزی

مسکنت را گزین کنی بجهان

تا شمارندت این کسان ز خسان

نام و ناموس چون حجاب ره است

هر دو راترک کن که ابر و مه است

هرکه شهرت طلب کند میدان

حق از او معرض است در دو جهان

شهرت او را رسد که گشت فنا

بگذشت از حجاب این من و ما

نیست شد اندر او صفات بشر

سر موئی از آن نماند اثر

گشت مبدل چنانکه مس ز اکسیر

یا چو خون کان ز مه ر گردد شیر

یا چو حیوان که در نمکلان شد

نمک محض اگر چه حیوان بد

ناری نفس چونکه نور شود

سخنش وحی چون زبور شود

غیر حق چون نماند اندر وی

هرچه آید از او بود زان حی

بعد از آن گر طلب کند شهرت

رسدش چونکه یافت این نصرت

شهرت آن شاه را روا باشد

زانکه آن شهرت خدا باشد

بخش ۱۳۳ - در بیان آنکه مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز در غیب مشاهده میکرد و قطبی را دید که چهار هزار مرید داشت. همه اولیاء گشته و بحق رسیده، در چله از حق تعالی حالتی و مقامی میخواست که بدان نرسیده بود و در تمنای آن یارب یارب میگفت تا حدی بزرگ بود که بموافقت او همه اجزای زمین و آسمان و ارواح سفلی و علوی یارب میگفتند. نور خدای تعالی بمقدار سپری لطیف برگوش مولانا شمس الدین تبریزی عظم اللّه ذکره میزد و میگفت لبیک لبیک. چون سه بار آن معنی مکرر شد، شمس الدین از سر ناز گفت که، یارب آن شیخ میگوید، لبیک با اوگو. در حال پی آن سخن نور پیاپی بر گوش مولانا شمس الدین تبریزی میزد که لبیک لبیک لبیک.

سخن شمس دین همیگفتیم

در اسرار او همیسفتیم

بهر فهم جماعت محجوب

ترک کردیم ذکر آن محبوب

باز در راه و منزل افتادیم

باز سررشته را ز کف دادیم

چه توان کرد چونکه قوم لئیم

ترک گوهر کنند از پی سیم

دید یک روز فاش مولانا

عالم غیب در شهی والا

که بد او را مرید چار هزار

همه دانا و واصل و مختار

بانگ میکرد در طلب یارب

با هزاران نیاز و شوق و ادب

همه هستی از آشکار و نهفت

گشته با او رفیق در آن گفت

با چنین مرتبه خدا او را

یک جواب ی نداد از استغنا

نور حق از ورای حس بشر

گشت چون قرص آفتاب و قمر

بر سرور وی و گوش شمس الدین

میزد آن نور بی ی س ار و یمین

گفت لبیک بیعدد آن دم

نور صاف لطیف بی لب و فم

گفت یارب چو او همیگوید

نور سوی من از چه میپوید

چون چنین گفت نور بی امهال

خویش صد بار زد در او در حال

با هزاران تواضع و لبیک

کرد اکرام شمس دین آن پیک

زین بدان کاو چگونه معشوق است

گر تو را نور و سر فاروق است

باز در غیب دید مولانا

که ببغداد یک ولی خدا

بیحد و بیکران مریدان داشت

صد جهان نهفته در جان داشت

قطب بود و یگانه در دو جهان

سرور و پیشوای اهل زمان

در پی حالی همیلرزید

گونه گون جهدها همیورزید

گفت او را ز جود مولانا

نشود حاصل آن بجهد ترا

گفت او در جواب پس چکنم

چاره چبود مرا چه حیله تنم

گفت رو پیش شمس تبریزی

آن بیابی چو باوی آمیزی

گفت او را عجب کجا یابم

ده نشانی که سویش اشتابم

گفت او را تو کی توانی دید

چون چنین دولتی بکس نرسید

لیک برخیز و روسوی میدان

او ببیند ترا و بخشد جان

کاغلب اوقات او در آن میدان

میکند خفیه فرجۀ خلقان

در زمان شیخ سوی میدان شد

شمس دین را بعشق جویان شد

دید از دور شمس دین او را

که نهاده است سوی او رو را

گردنش گشته از چله لاغر

شده جسمش نحیف و رخ اصفر

خنده آمد ورا از آن حالت

کرد بر حال زار او رحمت

از کرم خوش بر او نظر انداخت

کار او را بیک نظر انداخت

برسانید با مراد او را

کرد دلشاد آن خدا جورا

ش ه قه ‌ ای زد ز شوق و جامه درید

چون میسر شد آنچه میطلبید

بی سلام و علیک بخشش بین

بی ز خدمت نوازش و تمکین

اینچنین شیخ را تو شیخ مگو

چونکه بی علت است بخشش او

کس نبیند ورا و او هردم

بر سر ریش ها نهد مرهم

بندها را همیکند از پا

چشمها را همیکند بینا

حاجت نیک و بد از اوست روا

میرساند بدرد جمله دوا

آنکه بی صحبتی چنین احسان

میکند با خسان و هم بحسان

چه کند با کسی که دید او را

بر دل و جان خود گزید او را

سالها صحبت ورا دریافت

در پی امر او ز جان بشتافت

کی توان شرح کردن آن ب سخن

که چه بخشیدش او ز علم لدن

مگر آنرا خدای داند و بس

نکند هیچ فهم آنرا کس

اینچنین بخت غیر مولانا

هیچکس درنیافت ای دانا

از همه اولیای خاص گزین

گشت او اندر آن عطا تعیین

زان سبب او فرید عصر آمد

کش چنین فتح و جیش و نصر آمد

زان ابائی که بوبکس نرسید

سیر خورد او و هیچ رنج ندید

گر تو او را شه شهان خوانی

یا فزونتر ز جان جان دانی

یا خود از عرش بر ترش گوئی

یا که در نور وحدتش جوئی

این بود او و بلکه صد چندین

زانکه او را نبود هیچ قرین

خلق و خلقش بکس نمیمانست

علم او جز خدا نمیدانست

لب لعلش چو در بباریدی

مرده را جان نو سپاریدی

سخنش بود همچو شهد و نبات

زنده و مرده زو ببرده حیات

مردگان جمله گشته زان دم حی

زندگان زنده ‌ تر شده از وی

قد و خد و دو چشم و ابرویش

بود شیرین و خوب چون خویش

یوسف ار حسن و لطف او دیدی

پردۀ صبر را بدریدی

کف خود چون ترنج بریدی

مرغ جانش ز تن بپریدی

نمکش را محمد مختار

کرده بود از کرم بوی ایثار

در نیاید صفات او ببیان

شرح او را مگر کند دیان

بخش ۱۳۴ - در بیان آنکه حضرت مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز تا در صورت بود نور او در آسمان و زمین میتافت. و چون از دنیا نقل فرمود و آفتاب جمالش از جهان پنهان شد، آن نور را با خود خواست بردن. پس آسمان و زمین نیز محروم خواستند ماندن. از اینرو میفرماید فما بکت علیهم السماء و الارض. – بیم آن بود که آسمان و زمین نماند و قیامت برخیزد. الاجهت فرزندان و بازماندگانش عالم قایم مانده است. اکنون عالم و عالمیان بطفیل اولاد او میزیند اولاد و خویشان و مریدان آنهااند که جنس ویند واقع اینست اگر دانند و اگر ندانند و هم در این معنی حدیث آمده است که ابدال امتی اربعون اثنان و عشرون بالشام و ثمانیة عشر بالعراق کلما مات واحد منهم ابدل اللّه مکانه واحداً آخرمن. الخلق فاذا جاء الامر قبضوا صدق اللّه. و در تقریر آنکه شیطان دشمنی است عظیم مکار و غدار. جز خدای تعالی کسی با او برنیاید. و معنی لاحول خوداینست که مرا آن قوت نیست که با او برآیم مگر بعون حق تعالی. آدم را علیه السلام با وجود آنکه خلیفۀ حق بود و عالم و دانا که و علم آدم الاسماء کلها بفریفت و راهزنی کرد و چندین سالش بیرون جنت سرگردان میداشت. از چنین دشمن چگونه شاید غافل بودن. پس هرکه عاقل باشد در خدا گریزد تا از مکر شیطان ایمن شود

چونکه آن جسم پاک شددر خاک

لرزه افتاد در همه افلاک

گشت پر درد قالب عالم

از غم نقل زبدۀ آدم

آسمان و زمین زغم بگریست

چونکه بر حال زار خود نگریست

که چها فوت شد ز هجرت او

گشت نالان ز جان بحضرت هو

کای کریم از چه از چنان گنجی

گشت مبدل نصیب ما رنجی

ذکر این آمده است در قرآن

رو نظر کن بمصحف و بر خوان

مابکت گفت در کلام مجید

بهر تنبیه را خدای وحید

نگریست آسمان بر آن دو نان

که بدند از عمی پی دونان

قبله شان بود دائماً دنیا

بوده غافل ز عالم عقبی

لیک بهر وفات مرد خدا

آمد عرض و سما ز غم بب کا

خواست گشتن خراب اندر حال

لیک از بهر قوم شاه رجال

از مرید و زخویش و از فرزند

که بوی بودشان ز جان پیوند

ماند بر جا چنانکه اول بود

این زمین بسیط و چرخ کبود

تا که اندر جهان بیاسایند

هر طرف گر روند و گر آیند

لیک اولاد جان نه ز آب و ز گل

که رسد وحیشان ز حق در دل

ولد آن را بدان که جنس بود

پری و دیو کی ز انس بود

گر ز شام اند و روم در ظاهر

همه هستند سر آن طاهر

صالحان جنس صالحان باشند

طالحان جنس طالحان باشند

ولد نوع اگرچه بود از نوح

چون نبودش درون تن آن روح

بود بیگانه از وی آن فرزند

ظاهراً گربدش بدو پیوند

لیس من اهلک نداش رسید

گفت هستی تو پاک و اوست پلید

نسبت صورتی نه چندان است

نسبت معنوی ز رحمان است

آدمی آنکس است کان دارد

غیر این جان ز عشق جان دارد

زند ه از حق بود نه از خور و خواب

باشدش وصل بی ظلام حجاب

خلف ی چون چنین هلد بر جا

پس بود بهر او جهان بر پا

تن بدل گشت صورت ظاهر

جان همان است معنی طاهر

لانفرق شنو تو از قرآن

نور حق ‌ اند نور را یک دان

هله زو تر کنید جهد شما

تا رهید از جهان حبس و عمی

یک یک اندر پی وی ای اولاد

بجهید از جهان کون و فساد

گر مریدید راه شیخ روید

سوی معشوق عاشقانه دوید

بیشماراند رهزنان شما

همه تشنه بخون جان شما

تیغ لاحول را بکف گیرید

همگان گر جوان و گر پیرید

گردن نفس کوست رهزنتان

بزنید و روید سوی جنان

دشمن آدم اوست آدمیان

مدهیدش بهیچ نوع امان

زنده گرماند آن سگ بدخو

نهلد تا بر آید ازحق بو

آخر کار جمله را بکشد

سوی پستی و بعد از آن بکشد

چشم جان باز کن نشین هشیار

که قوی رهزنی است آن مکار

کرد بیرون زجنت آدم را

چونکه در خورد دادش آن دم را

همچو مرغی بدام او درماند

اشگ از دیدگان چو جو میراند

ورد او ربنا ظلمنا بود

مدتی باز در تمنا بود

خلعت و تاج رفت و عریان ماند

بر سر نار هجر بریان ماند

آنچه بودش ز حق نماند در او

از سبو آب رفت و ماند سبو

تن همچو سبوش نالان شد

آب خود را ز عشق جویان شد

ناله ‌ اش را قبول کرد خدا

در سبویش نهاد دریاها

جان مهجور او بوصل رسید

باز آن فرع خوش باصل رسید

رنج پر سوز گشت گنج ابد

باز مقبول شد رهید از رد

گشت از اکسیر عشق جانش زر

شد در آن بحر قطره ‌ اش گوهر

جزو او کل شد و رهید از غم

باز در سور رفت از آن ماتم

دیو بود و فرشته ‌ ای شد باز

جغد بد کرد ایزدش شهباز

در زمین بود کمتر از ناهید

بر فلک رفت وبا ز شد خورشید

لفظ خورشید بهر تفهیم است

ورنه این لفظ ترک تعظیم است

بخش ۱۳۵ - در بیان آنکه معانی چنانکه هست در عبارت نگنجد و بچیزی نماند که لاضد له ولا ندله. لیکن چیزی می‌باید گفتن که لایق عقل مردم باشد تا او طالب آن شود. همچنانکه پیش کودک نابالغ لب شاهد را بشکر تشبیه کنند تا کودک از شیرینی شکر آنرا قیاس کند و گوید که چنانکه شکر شیرین است، باید که آن نیز چنین باشد. وگرنی، شکر را با لب شاهد چه نسبت است بهیچ وجهی بهم نمیمانند. همچنین حق تعالی بیان جنت بحور و قصور و اشجار وانهار میکند تا جنت را بدین طریق فهم کنند و الا جنت بدینها چه میماند اینهمه فانی‌اند و آن باقی است فانی را با باقی چه نسبت باشد

کی کند بحر را ب قطره قیاس

کو زراندر زر و کجاست پلاس

لیک این از ضرورت است بدان

تا شود آن طرف ترا میلان

هرچه پیش تو خوب و مطلوب است

همچو جان نزد جسم محبوب است

جنس آنرا کنند عرض بتو

تا شود میلت از درون آن سو

نی لب شاهد نکو رو را

بشکر میکنند مانندا

پیش اطفال تا شوند آگاه

از لب شاهد لطیف چو ماه

که ز شیرینی شکر اطفال

لب شاهد کنند استدلال

ورنه لب با شکر چه میماند

ذوق لب از شکر که بستاند

ذوق لب از شکر کسی جوید

که چو طفلان سوی لعب پوید

هست فرقی در این دو ذوق عظیم

شبهی چیست پیش در یتیم

همچنین هم خدای در قرآن

کرد با خلق شرح باغ جنان

که درختانش راست برگ و ثمار

نعمش را نه حد بود نه شمار

اندر آنجا چهار جوی روان

آب و می انگبین و شیر عیان

هر طرف گونه گون شگرف قصور

در نظر هر سوئی هزاران حور

حله های بریشمین در وی

نبود در بهار لطفش دی

جاودان اندر او چنین نعمت

هیچ آنجا ندیده کس نقمت

نیست شرح بهشت این گفتار

بهر فهم شماست این مقدار

قطره ‌ ها گرچه هست ازدریا

نیست در قطره جای کشتی را

قطره کی موجها بر انگیزد

مگر آنگه که دریم آمی زد

چون در آمیخت بحر خوان او را

نور حق گوی مرد حق خو را

شرح این را بگوش جان بشنو

از حدیث کهن برو سوی نو

تا کند شرح آن ترا دانا

بعد دانش شوی عزیز خدا

شوی از خود تهی و از حق بر

حلو گردی چو ما نمانی مر

نی منی در رحم شود انسان

چونکه از خویش نیست گردد آن

آدمیئی شود لطیف چو ماه

با لب همچو لع ل و چشم سیاه

گشت مبدل منی بنفس بشر

همچو قطره که شد ز یم گوهر

بخش ۱۳۶ - در بیان آنکه اولیا را جهت آن ابدال میخوانند که از حال و خلق اول مبدل شده‌اند و خلق حق گرفته‌اند که تخلقوا باخلاق اللّه. و در تقریر آنکه منصور که در عشق مرتبۀ اول داشت چون خلق او را فهم نکردند، عاشقان دیگر را که بالای اویند چگونه توانند فهم کردن و بمرتبۀ معشوقان خود کجا رسند

اولیا را از آن سبب ابدال

نام شد که نماندشان آن حال

زان منی شان که بود بگذشتند

در فنا صورتی دگر گشتند

نار بودند جمله نور شدند

دیو بودند رشک حور شدند

بود روی همه بمرگ و فنا

پشتشان شد قوی زجان بقا

گرچه در فرش بود مسکنشان

بر سر عرش گشت مأمنشان

تا خدا هست آن گره هستند

بی می و جام دائماً مستند

نایبان حق اند در عالم

فخر دارد ز خاکشان آدم

سر ایشان از اوست پوشیده

زانکه این سر نواست جوشیده

گرچه خود آدم است اصل وجود

گشته ‌ اند اولیا از او موجود

لیک اندر نهاد آخریان

هست اسرارهای بس پنهان

که از آدم نرست آن اسرار

نشد او آگه از چنان انوار

صور جمله گرچه یکسان است

لیک در هر تنی دگر جان است

جان آ ن یک بر آسمان پرد

جان این یک و رای آن پرد

یک بگوید که من حقم بجهان

یک بگوید سر حقم میدان

یک بگوید که سر سرم من

گشته پنهان درون قالب تن

زین سب زد اناالحق از منصور

که شد از عشق ظلمتش همه نور

شد در او نور هرچه ظلمت بود

بلکه نورش ز نورها افزود

بیخ خارش ز عشق گلشن شد

شب تارش چو صبح روشن شد

رفت از جا بسوی بیجا او

یافت صد پر بجای هر پا او

در جهانی مقام و مسکن ساخت

کاندر آنجا بجهد نتوان تاخت

موج طرفه است بی نشانه روان

اندر آن بحر بی حد و پایان

با چنین قدر و مرتبه منصور

بود از وصل کاملان مهجور

زانکه اندر جهان عشق او را

مرتبۀ اولین بد ای دانا

در میانین خدا ندادش راه

ز آخرین خود نگشت هیچ آگاه

این مراتب خود آن عشاق است

گه پر اوصافشان در آفاق است

وان مراتب کز آن معشوق است

شده پنهان ز چشم مخلوق است

اول و آخر و میانۀ آن

هست از غیر حق همیشه نهان

چونکه احوال و مرتبۀ منصور

گشت از چشم مردمان مستور

منکر حال او شدند از جهل

کشتنش گشت پیش ایشان سهل

پس چنین قوم را که از منصور

بر فزودند چون ز ظلمت نور

کی توانند فهم کرد بگو

فهمشان چون نگشت حالت او

این معانی بشرح در ناید

از بشر کی چنین سخن زاید

باز کن چشم اگر از این جنسی

خویش را بین که دیو یا انسی

گر از ایشان شدی که پریدند

بی تنی روی جان عیان دیدند

نشوند آن گروه از تو نهان

زانکه جنس است سوی جنس روان

بیگمان اسب سوی اسب رود

هر گروهی بجنس خود گرو د

جنس با جنس از آن رود دایم

که بهمدیگراند خوش قایم

حق هزاران هزار نقش نگاشت

برد یک را بزیر و یک افراشت

کرد یک را گداوخوار و اسیر

کرد یک را غنی و خواجه و میر

خیره ‌ ام من که چه خدا است این

که نه در پست و بر علا است این

زیر و بالا از او شده پرنور

در همه او و از همه مستور

غیر او نیست صورت و معنی

فهم کن نیک و بگذر از دعوی

عقل هر کس بکنه این نرسد

فهم این جز براه بین نرسد

بخش ۱۳۷ - در بیان آنکه صحبت اولیای کامل و فقرای واصل از عبادت ظاهر مفیدتر است و استماع کلامشان بحق موصلتر از تحصیل علوم است. و در تقریر آنکه نه هر میلی دلیل جنسیت کند زیرا میلها هست لذاته و میلها هست لغیره. همچنانکه مردی از یکی جامگی خورد و باز توقع دیگرش باشد آن میل لذاته نیست جهت علت خارج است. اما آنکه لذاته است که از او او را میخواهد و غیر وصال او از او چیزی دیگر متوقع نیست اینچنین میل دلیل جنسیت باشد

حاصل این دان که خدمت مردان

بهتر است از عبادت یزدان

استماع کلامشان بهتر

از هزاران کتاب و علم و هنر

پیششان محو گشتن آگاهی است

بندگیشان به از شهنشاهی است

هر که مقبول حضرت ایشان

گشت از خوف رست ویافت امان

عاقبت از شمار ایشان شد

هر که اندر جوار ایشان شد

جنس ایشان بجوید ایشان را

هیچ بیگانه جست خویشان را

میل دل با دل از یگانگی است

جستن همدگر ز یک رگی است

لیک میلی که بی غرض باشد

نی در او علت و مرض باشد

میل خلقان بشحنه و سلطان

بهر جاهست و مال و ملک جهان

همچنان میل تربیه با خی

بهر لقمه است زانکه اوست سخی

یا از آن رو که باشد او راپشت

دشمنش را زن د بتیغ و بمشت

بهر ذاتش ورا نمیخواهد

بهر اغراض خود همی خواهد

چون نگردد توقعش حاصل

نشود جان او بوی مایل

نی اخی خواندش دگر نه پدر

نی سوی او کند بمهر نظر

بلکه از کینه دشمنش گیرد

بدعا خواهد آنکه او میرد

میل کان را دو صد غرض نبرید

نیست جز در میان شیخ و مرید

زانکه هر کو مرید شد از جان

در ره شیخ باخت جان و جهان

سرو سر نیز هم بسر باری

ترک کرد اندر آن ره از یاری

بی غرض صرف از برای خدا

چون خدا را از او ندید جدا

رو بدو کرد و عشق او بگزید

زانکه جز وی کسی ورا ن س زید

اینچنین میل اگر بود نیکوست

زانکه این نوع میل پرتو هوست

جنس شیخ است آن مرید صفی

هست جنسیتش ز خلق خفی

بخش ۱۳۸ - در بیان آنکه جنسیت لازم نیست که از طریق صورت باشد. شاید که دو چیز بظاهر مختلف باشند و بمعنی متحد. همچون نان و آب و طعام‌های دیگر از روی صورت جنس تو نیستند، تو متحرک و ایشان ساکن، تو ناطق و ایشان ساکت، تو زنده و ایشان مرده. لیکن از روی معنی اتحاد و جنسیت دارند، زیرا از خوردن نان قوت میافزاید و الم جوع زایل میگردد و تن از آن میبالد و فربه میشود. پس هرچه تن را بیفزاید جنس تن است. و هرچه دین و ایمان را بیفزاید جنس دین و ایمان است.لازم نیاید که جنسیت مخلوق با خالق از روی ذات باشد. این نوع باشد که گفته آمد العاقل یکفیه الاشارة و الذی فهم له البشارۀ

هرچه زان خوش شوی وافزائی

گرد آن گرد اگر تو دانائی

ور بود عکس این گریز از آن

جنس تو نیست آن یقین میدان

گرچه نان نیست جنس آدمیان

ظاهراً لیک هست قوت جان

پس ازین روی جنس آدمی است

هرکه اینرا نداند از کمی است

جنس از جنس خود بیفزاید

زان سبب پیش جنس می ‌ آید

آب از آب میشود افزون

عقل گردد ز عقل هم موزون

هرکه از جنس خود گریزان است

چون خزان برگ خویش ریزان است

نیست لازم تجانس از ره ذات

جنس آب است و خاک از آنکه نبات

همه از آب پرورش دارند

نیک و بد گر گل ‌ اند و گر خاراند

باد همجنس آتش است بدان

زانکه از باد میفزاید آن

نی که پیوسته است جان با تن

هیچ ماند بتن بگو با من

نور چشمان بپیه شد مقرون

نور دل هم درون قطرۀ خون

شادمانی درونۀ گرده

بین که چون است جایگه کرده

نیست مانند گرده با شادی

لیک جنس آفریدشان هادی

همچنان غصه را درون جگر

عقل را در دماغ و کله و سر

نی که بیچونشان تعلقهاست

دانش آن بعقل ناید راست

همچنین یار شد بجان جانان

گش ت ه در قطره ‌ ای نهان عمان

پیش آن قطره ‌ ای که بحر در اوست

آسمان و زمین کم از یک جوست

ای خنک آنکه جنس خود جوید

در پی جنس خود ز جان پوید

هر کرا اینچنین بود حالش

در ترقی است جمله احوالش

زین سبب گفت شاه دینداران

دور از اغیار شو نه از یاران

پوستین را برای دی سازند

چونکه آید بهار اندازند

جوی در مثنویش این را زود

تا بری بی زیان هزاران سود

خلوت از غیر جنس میباید

ورنه از جنس جان بیفزاید

عقل با عقل چون در آمیزند

علمهای شریف انگیزند

نفس با نفس چون شوند قرین

عکس آن مکرها کنند دفین

سایۀ عاقلی طلب از جان

کاندر آن سایه است امن و امان

بخش ۱۳۹ - در بیان آنکه صحبت اولیا معظمترین طاعات و مفیدترین عبادات است. زیرا آنچه بسالی و دو باجتهاد خود کس نتواند حاصل کردن بساعتی اضعاف آن از صحبت شیخ میسر شود. همچنانکه اگر کسی بفکر و اجتهاد خود خواهد که صنعتی بیاموزد البته نتواند. و اگر بمرور ایام بعد از اجتهاد بسیار بیاموزد هم ناقص باشد. لیکن آنچه در یک لحظه از استاد آموزد بسالها بجهد خود حاصل نکند. پس اگر آنکه نادراً حق تعالی کسی را بی شیخ و استاد تعلیم دهد که الرحمن علم القرآن بر او حکم نباشد که النادر لاحکم له. و آن نادر هم برای آن آید که دیگران از او بیاموزند و اینچنین نادر پیش آن پختگان که پیر پرورند خام نماید از این رو مصطفی علیه السلام با امیرالمؤمنین علی کرم اللّه وجهه نصیحت فرمود که اذا تقرب الناس الی خالقهم بانواع البر فتقرب الی اللّه بانواع العقل تسبقهم بالدرجات و الزلف عندالناس فی الدنیا و عنداللّه فی الاخرة.

با علی گفت احمد مرسل

کای هژبر خدا امیر اجل

خلق جویند قرب حق در بر

تو برو عاقلی طلب در سر

چون بیابی بخدمتش بنشین

صحبتش را ز جان ودر بگزین

تا شوی از همه فزون در خیر

تا ز جمله گذر کنی در سیر

خیر را گرچه رحمت است جزا

تا توانی برو تو عقل افزا

کاصل طاعات و خیر عقل بود

هرکه عقلش فزود بیش شود

کیست عاقل ولی خاص خدا

که ز غیر خدا شده است جدا

عقل خلق ار بعقل میماند

لیک آن کش نظر بود داند

که ز عقل حقیقتی دوراند

زانکه در ظلمت اند و بینوراند

قلب اگرچه بنقد میماند

لیک صراف با محک داند

قیمتش را که چند میارزد

کی بر آن همچو دیگران لرزد

پس بصراف مینما دینار

لیک در پیش اولیا دین آر

که جز از دین بنزد آن مردان

همچو گردی است بر هوا گردان

صحبت اولیاست سر جهاد

هرکه بگزیند آن رهد ز فساد

کشف آن کش کسی ز خود صد سال

نکند ز اولیا شود در حال

رو بیاموز پیشه از استاد

تا بود پیشۀ تو بر بنیاد

پیشه ایراکه از خود آموزی

تو از آن پیشه کی خوری روزی

نپسندد کسی خود آن کارت

همه عالم کنند انکارت

خود پسندی مکن گذر از خود

پهلوان وار گرد گرد خرد

خرد آن پیشواست نی خردت

بنده ‌ اش شو که تا ز خود خردت

چون خریدت ز خود خردیابی

زود بیدار شو چه در خوابی

همه را پرورش کند موزون

خویش پرورده هست ابله و دون

ز آدمی و درخت و باغ و زمین

پرورش هرچه یافت گشت گزین

وانکه بی پرورش بماند ببین

چون کثیف است و خوار و بی تمکین

نادرست آنکه ایزدش سازد

کار او را تمام پردازد

نتوان حکم کرد بر نادر

گرچه حق هست بر همه قادر

حکم بر غالب است در عالم

زان زمان که پدید شد آدم

تو ازین حکم وقاعده مگذر

مکش از امر و حکم یزدان سر

تا دهد از کرم بخود راهت

گرچه ز اختر کمی کند ماهت

نادراً گر کسی بیابد گنج

تو مهل کسب خود مرم از رنج

کار میکن ز کسب خود میخور

تا نگردی اسیر جوع و ضرر

گر دهد با تو نیز گنج خدا

کسب مانع نمیشود آنرا

هیچگونه زکسب و کار ممان

گر بود قسمتت رسد هم آن

ورنه زین نیز تا نمانی تو

جهد مگذار تا توانی تو

طاعت و بندگی بجا میار

هیچیک امر را فرو مگذار

تا زهر طاعتت ثواب رسد

تا ترا از خدا خطاب رسد

که مرا بندۀ سزاواری

نشود ضایع آنچه میکاری

بر دهد بیگمان در آخر کار

پر کنی خود ز کشته صد انبار

روز حشر و ندامت ای مؤمن

همه ترسان روند و تو ایمن

بخش ۱۴۰ - در بیان آنکه عملها چون تخمهاست، روز قیامت از دانۀ هر تخمی صورتی روید که بدان نماند. آنچنانکه در این عالم از آب منی آدمی میشود که هیچ بمنی نمیماند،و از باد شهوت مرغ مرغی میشود که بباد نمیماند، و از دانۀ شفتالو و خرما درختی میشود که بدان نمیماند. همچنان مرد وفادار را پادشاه شهره و خلعت و اسباب و مال میبخشد، هیچ اینها بدانۀ وفا نمیمانند. دزد را بردار میکنند دانۀ دزدی بدار نمیماند. و نظیر این بسیار و بیشمار است. پس چون میبینیم در این عالم ازدانه‌ها صورتها میزاید که بدانها نمیماند. همچنان در عالم غیب افعال واقوال واوراد و طاعات که دانه‌های آن عالم‌اند صورتها شوند که بدانها نمانند، مثل حور و قصور و انهار و اشجار و انواع اثمار و ازهار که در صفات بهشت مذکور است، همه صورتهای دانه‌های اعمال مؤمنان باشد بقدر مراتبهم. چندانکه دانه خوب‌تر صورتش محبوبتر و اوصاف جزاها و عذاب‌های آتش دوزخ و طبقات و درکات آن از دانهای اعمال مشرکان و مجرمان بود، پس لازم نیست که جزای افعال بمثل باشد

دانه های عمل چو بر رویند

همچو خویشان ترا ز جان جویند

هر عمل گویدت که ای بابا

از تو زادیم ما همه آنجا

خیره مانی در آن صور آن دم

شاد گردی و ارهی از غم

پس بگوئی که ای خدای ودود

چون شدند از من اینهمه موجود

گویدت در جواب ای نادان

نیست نادر در این ممان حیران

نی که هر نطفه در جهان از تو

بچه ‌ ای شد چو مه روان از تو

نی که از باد شهوت مرغان

میشود صد هزار مرغ پران

نی ز یک دانه ‌ ای ز زیر زمین

رسته شد بارور درخت گزین

پس ز آب دو چشم و باد نفس

که زنی اندر آن هوی و هوس

گر بزاید هزار حور و قصور

نیست نادر مدار این را دور

فعل و قول تو نیک و بد اینجا

همچو تخم است و نطفه ‌ ای دانا

زاید از هر یکی در آن عالم

صور بلعجب ترا هر دم

زاید از فعل خوب حور چو ماه

زاید از فعل زشت دیو سیاه

غیب بگذارنی در این عالم

زاد شادی ز نیک و از بد غم

یک وفا چون کنی تو با سلطان

عوضش میکند دو صد احسان

میدهد اسب و خلعت و منصب

میشود هم ترا بصدق محب

آن وفا هیچ ماند اینها را

فکر کن نیک اندر این یارا

فعل و قول تو چون بشاه رسید

زو ترا ملک و مالو جاه رسید

دانۀ فعلو قول تو چو در او

منصب و مال گشت و اسب نکو

همچنین دانه ‌ های پاک عمل

حور و جنت شوند بعد اجل

نطفه ‌ ای با بشر چه میماند

دانه ‌ ای با شجر چه میماند

دانه در زیر خاک شد شجری

با دو صد شاخ و برگ پر ثمری

هم منی گشت در رحم بشری

سخت خوب و لطیف چون قمری

میشود هم ز باد عنقائی

کو نظر تا کند تماشائی

دانه چشم چون رود در خاک

چه گمان میبری تو ای غمناک

که شود ضایع و نروید آن

از زمین روز حشر صد چندان

این گمانرا مبر که سهو و خطاست

عجز در کار حق بدان نه رواست

تا نشد نیست دانه اندر خاک

کی شد او هست زنده و چالاک

چونکه دانه گداخت شد فانی

انگهی شد نبات تا دانی

همچنین چون تنت شود معدوم

حشر گردی ترا شود معلوم

که از این نیست هستئی دادت

حق از آن بیش و کرد دلشادت

هر که کرد این طرف رکوع و سجود

زان سجودش بهشت شد موجود

بر زبان هر که راند ذکر خدا

مرغ جنت کند خدا آنرا

مرغ هرگز بذکر میماند

صنع هرگز بفکر میماند

نیستشان نسبتی بهمدیگر

ظاهر است این به پیش اهل نظر

عالمانرا جزاست حکم و قضا

دزد را دار و حبس و بند سزا

چونکه زخمی زدی تو بر مظلوم

شد درختی و رست از آن زقوم

دانۀ فسق و ظلم شد دوزخ

کرد مانند مرغت اندر فخ

نیک و بد را همه چنین میدان

فسق زاید جحیم و زهد جنان

خار کاری زخا رخان بری

شاخ گل کار تا ببار بری

عمل نیک گل بود میکار

عمل بد بود بتر از خار

خار را پیش یار نتوان برد

نزد صافی بکار ناید درد

زین طرف چونکه میبری آنجا

ارمغانی هر آنچه بهتر را

چیز نیکو گزین کن ازدل و جان

تا بری ارمغان بر جانان

عمر را بی عوض مکن ضایع

بهر اغراض کمتر ای بایع

یک دمه عمر را بمال جهان

نتواند خرید کس میدان

لیک با عمر مال عالم را

میتوان کسب کردن ای دانا

چون ندارد بهامده از دست

تا نمانی چو ماهیان در شست

دانۀ عمر بهر حق میکار

تا عوض بر دهد یکی دو هزار

چه هزاران که بیشمار شود

چونکه در کار کردگار رود

گرچه عمر شمرده داری تو

چونکه در راه حق سپاری تو

گردد آن عمر بیشمار و کنار

زانکه شد در ره خدا ایثار

عمر کان صرف حق شود باقی است

از می دایمش خدا ساقی است

وانکه در شوره خاک عالم دون

دانۀ عمر کاشت شد مغبون

بهر کشت آمدیم در دنیا

تا برش بدرویم در عقبی

زامدن چون مراد حق این بود

پس چه ارزیم چون نشد مقصود

بخش ۱۴۱ - در بیان آنکه حق تعالی آدمی را جهت معرفت و عبادت خود آفرید و مقصود از هستی آدمی آن بود که و ما خلقت الجن و الانس الا لیعبدون. و چون از او این معنی نیاید عمرش بیفایده گذشته باشد. اگرچه از او کارهای دیگر آید الا او را فایده نباشد. همچنانکه شمشیر بقیمت را اگر کسی بجای میخ در دیوار زند که از اینجا کوزه بیاویزم، بیفایده باشد. زیرا بمیخی آن مصلحت برمیآید شمشیر را برای چیزی دیگر ساخته‌اند. اکنون چون مقصود آدمی عبادت بوده است هرکه اینجا نکرد آنجا در دوزخ بعبادت و انابت مشغول گردد.

گرچه از ما هزار کاردگر

آید از صنعت و ز علم و هنر

نیست بیفایده ولی ما را

بهر آن نافرید حق یارا

گر تو شمشیر و تیغ جوهر دار

بزنی همچو میخ در دیوار

که از این کوزه ‌ ای در آویزم

هیچ از این فایده نپرهیزم

فایده است آن ولیک تیغ بران

بهر جنگ است و کارزار نه آن

ز آدمی هم مراد صنعت نیست

غیر صدق و نیاز و طاعت نیست

در نبی گفت انس و جن را ما

نافریدیم همچنین بهبا

بل برای عبادت و خدمت

تا عوضتان دهد دو صد رحمت

هرکه اینجاش فوت شد طاعت

قسم او بعد موت شد طاعت

دوزخ او را شود عبادتگاه

تا در آنجا کند انابت و آه

زانکه مقصود حق ز خلق این بود

که عبادت کنند و خدمت وجود

چونکه اینجا نیامد آن ز ایشان

آخر آنجا کنند از دل و جان

مسجد عاصیان بود دوزخ

همه در وی چو مرغ اندر فخ

دایم از صدوق ربنا گویند

از بناگوش سوی حق پویند

بی ریا ذکر حق بود آنجا

همه مستغرق نماز و دعا

تا اموری که فوت شد اینجا

اندر آن عالم آورند بجا

تا برآید ز جمله مقصودش

تا که جمله کنند معبودش

لیک اینجا بکام زود رسند

کارهاشان شود بروزی چند

واندر آنجا بسالها و قرون

نشود کار نحسشان میمون

کار امروز کن اگر مردی

ور نه فردا ز نادمان گردی

هر که بر نقد زد بود عاقل

هر که در نسیه ماند شد باطل

همه بر نقد میزند عاشق

میگریزد ز نسیه ‌ ها صادق

بر صوفی به است سیلی نقد

از عطاهای نسیه خوش عهد

اندر این کار خوی صوفی گیر

هیچ در کار دین مکن تأخیر

نسیه جویان در انتظار روند

بی می و سکر در خمار روند

درد سرها کشند بیحاصل

از می نقد دائماً غافل

هرکه بر نسیه میکند تکیه

دان که بر هیچ میزند بخیه

قسم عشاق نقد وقت آمد

جانشان کی بنسیه آرامد

خار حالی به از گل آتی است

هرکه آتی گزید شهماتی است

هرکراجز امید چیزی نیست

در ره عشق یک پشیزی نیست

هر که نومید ماند مرده ‌‌ اش دان

تن افسرده ‌ اش ندارد جان

وانکه او را بنقد حالی هست

بی می و بی قدح بود سرمست

ز انچه دارد همیشه دلشاد است

از بد و نیک عالم آزاد است

هرکه امروز کار خویش گزارد

سر نفسش بریده شد بی کارد

رست ازدست دشمن خونخوار

ابداً گشت با خدا پادار

هر که اینجا نگشت چشمش باز

ماند آنجا دو چشم بسته چو باز

هرکه اینجایگاه میرد کور

کور خیزد چو کور شد در گور

از زمین گندم و جو و ارزن

سر برآرند همچو بچه ز زن

در شکم گر نراست نر زاید

ور بود ماده هم همان آید

نزند سر ز جو یقین گندم

سر سر را کسی نجست ز دم

آنچنانکه زئی چنان میری

نیک دان گر فقیر و گر میری

پند بگذار و بند را بگسل

چون درآمد بجلوه خوب چگل

خیره شو بر جمال آن دلبر

غیر وصفش مگوی چیز دگر

محو گرد اندر او گذر از خود

تا رهی هم ز نیک و هم از بد

جان تو زان جمال مالامال

چون شود وارهی ز رنج و ملال

بعد از آن جویدت ز جان جنت

از تو یابند حوریان زینت

تو شوی مغز و جمله هستی پوست

می نگردی جدا ز حضرت دوست

دست بردست زن کنون چو بهم

گشته ‌ ایم از صفا همه همدم

همه یکدل شده در این مجلس

همه گشته بهمدگر مونس

هیچ اندر میان نفاق نماند

غیر یاری و اتفاق نماند

همه یک بوده ‌ ایم از ازال

زان کنونیم غرق در یک حال

با همابیگمان هما پرد

زاغ با طوطیان کجا پرد

چون همایم یقین همایانند

همچو من زاده جمله ز انج ا یند

همه چون یک بدیم اندر اصل

بازهم یک شویم حالت وصل

همگان بر مثال تاب خوریم

گر بصورت اسیر خواب و خوریم

مغز مائیم و باقیان همه پوست

جمله بیگانه ما یگانه و دوست

کس چه داند که ما چه مرغانیم

در کدامین دیار پرانیم

جانهای لطیف را جانیم

لیک زیر قباب پنهانیم

در تن ذره همچو خورشیدیم

سرفشا نان ز ذوق چو بیدیم

غیر دنیا دو صد جهان داریم

همه در لامکان جهانداریم

ملک و رحهاست لشکر ما

همه صف بسته گرد پیکر ما

جا چه باشد که جمله بیجائیم

زیر جسم چو کاه دریائیم

دم عیسی خجل از این دم ما

همچو موجی است عشق ازیم ما

گر رسیدی بخضر ما موسی

پر بینداختی چو طاووسی

در پی خضر کی دویدی او

خضر ما را اگر بدیدی او

بلکه بر خضر اگر شدی پیدا

خضر گشتی ز عشق او شیدا

خضر ما کیست شمس چرخ همم

آنکه بد واصل و گزین ز قدم

بی حجابیش خضر اگر دیدی

پی او همچو سایه گردیدی

صحبتش را بعشق بگزیدی

غیر او را بهیچ نخریدی

دست بالای دست دان یارا

رو برابر بکس منه ما را

تا که گردی ز ما تو برخوردار

هیچ ما را زسلک کس مشمار

گرد ما گرد تا خبیر شوی

بر سر سروران امیر شوی

شیر شیران خور ار ز شیرانی

سوی ما آ گر از دلیرانی

نام کس را مبر در این حضرت

تا نمانی تو دور از رحمت

چونکه از ما شدی ز غیر مگو

غیر ما را بهیچ نوع مجو

غیرت اولیا بود بیحد

بحذر باش تا نگردی رد

کل بدی شان سپار خود را تو

ترک کن پیششان خرد را تو

دم مزن در حضور آن مردان

تا نگردی ز هجر سرگردان

پیش ایشان مگو ز علم و هنر

بچنان جای جز نیاز مبر

چونکه بردی نیاز راز بری

دمبدم بیقدح شراب خوری

همچو ایشان شوی در آخر کار

گر پذیری نصیحتم ای یار

رنگ گیر اندک اندک از ایشان

مهل از رنگ خویش نام و نشان

زان همیگیر و زین همیانداز

پر از آن شو و زین همیپرداز

تا شوی سر بسر از ایشان پر

همچو قطره که در صدف شد در

باغبانی بشاخ زردآلو

میکند وصل شاخ قیسی او

بمرور آن درخت زردآلو

میدهد بار قیسیش نیکو

بعد از آن خواه از این درخت ببر

خواه از آن فرق نیست در دو ثمر

این همان است و آن همین ببها

زانکه گشتند هر دو یک بصفا

همچنین شیخ در تو برتابد

آن قدر کاندرونت برتابد

توئی تو از او شود فانی

کندت جان پاک ربانی

آخر کار عین او گردی

کند او با تو این جوامردی

نارت از تاب شیخ نور شود

عوض رنج و غم سرور شود

چون مسیحت کند سراسر جان

بر فراز سما شوی گردان

هرچه خواهی شود بعون خدا

چون برآری دو دست خود بدعا

دو جهان را کنی چو درجی طی

همه از تو شوند تازه وحی

بدهی جان نو تو جانها را

هم رهانی زغم روانها را

قدرت ایزدت شود مقدور

هر که بر تو زند شود مقهور

ور نباشد ترا چنان دولت

که بری ز اولیا چنین رحمت

گیر عزلت ز خلق و طاعت کن

ترک نفس و هوی و راحت کن

روزها روزه باش و شب بنماز

بسوی خورد و خواب کمتر تاز

هیچ کام و مراد نفس مده

هرچه بدتر کنی بوی آن به

تا نمیرد مدار از وی دست

مشو ایمن گرچه گردد پست

تا که او زنده است خایف باش

دشمن جان تست خفیه و فاش

گر نماید چومرده خود را او

تا بمکر و حیل رهد از تو

هیچ باور مکن قویش افشار

دائماً در شکنجه ‌ اش میدار

تا نبری سرش بتیغ جهاد

نشوی از بلای او آزاد

که بسی طالبان حق را او

برد از راه و کرد غرقه بجو

همه در جوی این جهان ماندند

غیر عشاق کان طرف راندند

دست او بر همه دراز آمد

زو نصیب همه گداز آمد

بخش ۱۴۲ - در بیان آنکه شیطان همه را راه میزند و علف دوزخ میکند، غیر از اولیا که گرد ایشان نمیتواند گردیدن که لاغوینهم اجمعین الاعبادک منهم المخلصین. بلکه از سایۀ ایشان میگریزد که ان الشیطان لیفرمن ظل عمر. هر که در سایۀ ولی خدا پناه گرفت هم گرد او نیز نیارد گشتن. دلیل برین شخصی یک روز ابلیس را دید بر در مسجدی ایستاده پرسیدش که اینجا چه میکنی، گفت که اندرون مسجد زاهدی نماز میگزارد خواهم که از رهش ببرم، الا در پهلوش عارفی خفته است از ترس او نمیتوانم بمسجد درآمدن. و اگر او نبودی کار آن زاهد را بیک لمحه تمام میکردمی. از اینرو مصطفی علیه السلام میفرماید که نوم العالم خیر من عبادة الجاهل. پس چون خواب ایشان به از بیداری دیگران است همۀ احوال ایشان را از خیر و شر چنین باید دانستن، خوردنشان به از روزۀ دیگران باشد و خنده‌شان به از گریه و لاغشان به از جد، همچنین الی مالانهایه

جز مگر بر عباد مخلص او

کز ازل صافی ‌ اند و پاک و نکو

دسترس نیست هیچ نوع او را

که نگهدارشان خود است خدا

ذکر این رفته است در قرآن

که چو حق قهر کرد بر شیطان

گفت از بهر آدمم چو چنین

لعنت آمد کشم ز نسلش کین

همه را ره زنم کنم غافل

گرچه باشند صالح و عاقل

غیر آن بندگان خاص ترا

که پراند از ازل ز صدق و صفا

بلکه از سایه شان گریزم من

همچو کز تیر مرد بیجوشن

نی که از سایۀ عمر شیطان

شد گریزان چو روبه از شیران

از همه اولیا گریزد هم

نامشان بشنود رود برهم

زانکه یک نور و یک گهر دارند

همه از اصل غرق دیدار ا ند

هرچه یک نان کند همه نانها

آن کنند ای پسر بدان این را

وانچه جیحون کند فرات همان

میکند بیخطا و سهو و گمان

دید شخصی بلیس را یک روز

بر در مسجد ایستاده چو یوز

گفت با او چه میکنی اینجا

حیله مندیش و راست گوی مرا

گفت او زاهدی است در مسجد

بنماز ایستاده سخت بجد

خواهم او را که تابرم از راه

لیک در جنب او یکی آگاه

هست خفته از او هراسانم

زان سبب پیش رفت نتوانم

اگر آنجا نخفته بودی او

کار زاهد شدی بکام عدو

طاعتش را بدادمی برباد

خویش را کردمی بدان دلشاد

لیک آن خفته مانع است مرا

وز چنین کار دافع است مرا

چون که در خواب دست دزد ببست

نی که این خواب از آن نماز به است

پس همه کارهای مرد خدا

همچنان است از صواب و خطا

سیریش به ز روزۀ خلقان

بخل او به ز جود جمله جهان

خنده ‌ اش به ز گریۀ زهاد

جرم او به ز طاعت عباد

گر بسازد کسی ز زر طاسی

یا صراحی و کوزه و کاسی

یا کند مرغ و ماهی و چغزی

یا کند نقش زشت یا نغزی

عاقل آن جمله را یکی شمرد

در بد و نیک عیب مینگرد

چونکه نارش ز عشق حق شد نور

در غم او مبین تو غیر سرور

فعل او گر ترا نماید بد

نیک باشد مکن ز غفلت رد

زانکه نیک است سر بسر ذاتش

نیکوی دان جیوش و رایاتش

خیر محض است در لباس بشر

نکند هیچگونه میل بشر

نی گنه های خضر نزد علیم

بود بهتر ز خیرهای کلیم

فعل او گر ز شرع بیرون بود

در حقیقت ز شرع افزون بود

پس سر رب معصیة میمون

اینچنین باشد ای لطیف درون

کشتن طفل اگرچه بود گناه

نی که بر طاعتش فزود اللّه

ظاهرش کفر و باطنش ایمان

صورتش درد و معنیش درمان

فعل خضرش از آن نمود تباه

که خدا اندر آن ندادش راه

لاجرم سر نهاد از دل و جان

چون سر هر سه را شنید بیان

ظلم این چون ز عدل او به بود

هر بدش بر نکوی او افزود

چونکه موسی بدانهمه عظمت

عاجز آمد ز فهم آن حرکت

تو چه باشی و خیر و طاعت تو

غم و شادی و رنج و راحت تو

کن قیاس و نه بر این سر را

تا بری از چنین شهان سرها

همچنین بیشمار هر بد او

هست در فایده فزون زنکو

زانکه ذاتش ز جمله ممتاز است

همه چون جغد و او چو شهباز است

جغد با باز کی بود یکسان

چه زند گربه پیش شیر ژیان

قول و فعل و را ز خلق دگر

فرق کن جمله را یکی مشمر

کار او را مکن قیاس بکس

کی چو عنقا پرد بقاف مگس

سنگ در دست اوشود گوهر

خاک گردد بدست خلقان زر

لقمه ‌ ای کو خورد شود همه نور

وانچه ایشان خورند جمله غرور

زهر در کام او شکر گردد

واندر ایشان شکر قذر گردد

همچو لفظ اناالحق از منصور

زاد وشد پیش مردمان مشهور

لیک از آن وقت تابدین ساعت

میفرستند مردمش رحمت

هم همان لفظ آمد از فرعون

چون در آن حق نداده بودش عون

سوی او لعنت است گشته روان

از زبانها ی خلق روز و شبان

زانکه حلاج اندر آن مأمور

بود و فرعون از خری مغرور

لاجرم سوی این رود رحمت

سوی آن پیس کل دو صد لعنت

زین زبان حق سخن همیگوید

زان زبان مکر نفس میروید

این کند زنده آن کند مرده

این کند صاف و آن کند در ده

این دهد تخت و آن بر درختت

این دهد سعد و آن برد بختت

این دهد جاه و آن کند در چاه

آن دهد غفلت این کند آگاه

این برد چون ملک بفوق سما

وان برد همچو دیو تحت ثری

همچو آب است روح آدمیان

آبها گر نمایدت یکسان

لیک در ذات خویش مختلف ‌ اند

یک بود همچو زهر و یک چون قند

از یکی جوشد آب صافی و پاک

وز یکی آب تیرۀ گلناک

از یکی جوشد آب عذب علوم

وز یکی آب جهل چون ز قوم

از یکی هرچه بهتر و خوشتر

وز یکی هرچه نحس تر زد س ر

سبد یک پر از گل است و ثمار

سبد یک پر است کژدم و مار

یک بود نار و یک بود همه نور

یک بپیش آورد برد یک دور

یک دهد خار و یک دهد همه گل

یک فزاید خمار و یک همه مل

بخش ۱۴۳ - در بیان آنکه بسیاران بصورت اولیا برآمده‌اند و گفتار اولیا را آموخته و در حقیقت رهزن‌اند . هرکه تمییز دارد بایشان سر فرود نیاورد، و ولی را از عدو بشناسد، چنانکه صراف زر صافی را از قلب تمییز میکند، اگرچه در صورت بهم میمانند که المؤمن کیس ممیز و در تقریر آنکه اولیا بهر صورت که خواهند مصور شوند

در تو تمییز اگر بود برهی

دل خود را بهر خسی ندهی

قلبها را جدا کنی از زر

شبه را کی خری بنرخ گهر

راستی راز کژ چو بشناسی

تو زهر نابکار نهراسی

ترست از حق بود نه از شیطان

چون عیانت شود سر پنهان

ناظر ج مله کارها گردی

هم ز گرمی رهی هم از سردی

چون ترا گردد آن عنایت یار

می نبینی بجز خدا بر کار

خلق د ا نی که آلت اویند

در پی امر او همیپویند

تخته را چونکه راست خوانی تو

متصرف جز او ندانی تو

در ولی و عدو و مؤمن و گبر

آن تصرف چو بنگری ای حبر

شود این پیش چشم تو تعیین

که سبب را مسبب اوست یقین

گفت یزدان لکل شیئی سبب

غیر من نیست در سببها رب

در هه کار ازان سببها کرد

کاندر اسباب گم شود نامرد

لیک آن کس که تیز بین باشد

او باسباب کی رهین باشد

در مسبب کند همیشه نظر

نزند راه او نقوش و صور

چونکه دانست کالت اند اسباب

نشود باز باب بی بواب

تیغ بی بازوئی نزد کس را

جسم بی جان نرفت هیچ بپا

پس از آلت کجا هراسد او

ترس و لرزش بود ز حضرت هو

چون از آتش خلیل نهراسید

شد بر او گلشن و ورا نگزید

بود درنار همچو زر خندان

گشت بر وی ریاض آن نیران

همچنین چون عصا فکند کلیم

گشت ثعبان نه زو ورا شد بیم

دست کرد و گرفت ح لقش را

باز شد همچنانکه بود عصا

خنک او را که یافت سر رشته

پر شد انبارهاش ناکشته

بی ز دندان چو لقمه ‌ ها خاید

ب ی دو پا سوی بام عشق آید

بی می و بی قدح کند مستی

خوش رود بی بلندی و پستی

بی دهان خندد او چو گل قهقه

بی سما نور پاشد او چون مه

هر دم از نو شود دگر صورت

چون تو با او رسی دهد نورت

گه شود آسمان و گاه زمین

گاه گردد عزیز و گاه مهین

هرچه خواهد شود بپیش نظر

گاه گردد فرشته گاه بشر

هم بود از همه نقوش بری

گذر از نقش تا وصال بری

زانکه نقش وصور حجاب بود

کی صور در سرای روح رود

چون لقای خدای جست کلیم

گفت با او خدای فرد ع ل یم

نفس خود را بهل برون و بیا

بیخود اندر سرای وصل درآ

که نگنجی تو درگذر ز توئی

سوی وحدت میا بنقش دوئی

تو و من نیست در جهان احد

تو ممان تا رهی ز ننگ عدد

هم بگفتش بکن ز پا نعلین

چون نهادی دو پای بر کونین

سوی وادی قدس کان پاکی است

اینچنین آمدن ز بی باکی است

بدر آور ز پای نعلین را

برچنین صفه پابرهنه برآ

بود نعلین هستی موسی

حجب وسد و مستی موسی

از خودی بگذر ار خدا جوئی

با خودی آن طرف کجا پوئی

نیستی هستی است چون نگری

نیست شو تا ز هست بار خوری

هستیت پرده است و تو خود را

پرده پنداشتی ز جهل و عمی

هین مبر بر خود این گمان ز خری

نیک بنگر که پای یا که سری

یا تنی یا درون تن جانی

یا که در جان نهفته جانانی

هست در جسم تو همان و همین

هر کدامین که بهتر است گزین

آن بهین را بخویش کن مقرون

از چه بر کمترین شوی مفتون

چون که داری هزار گونه شجر

میدهد هر شجر بری دیگر

یک ترش میدهد یکی شیرین

یک ترنج و یکی دگر همه تین

یک دهد حنظل و یکی خرما

یک دهد زشت و یک دهد زیبا

تو چرا رنج بهر به نبری

هر دم از میوۀ خوشش نخوری

از چه گرد درخت دون گردی

بهترین را بگیر اگر مردی

چون همانی یقین که میورزی

ور زشت هرچه هست آن ارزی

پس بهین را گزین که به ب اشی

پهلوی مه نشین که مه باشی

کشتئی در میانۀ دریا

چون شود غرقه تاجر دانا

کالۀدون ترا فکند برون

کند اندر بغل در مکنون

تن تو کشتی است در وی بین

گونه گون کاله ها و در ثمین

مگزین تو بعکس کمتر را

مفکن وقت غرقه گوهر را

در توهم دیو و هم سلیمان است

نیمت از کفر و نیم از ایمان است

در نبی گفت هر دو در دل تست

کفر و ایمان سرشته در گل تست

هر دو با هم چو روغن ‌ اند و چو نان

گشته روغن درون نان پنهان

کفر را بین سرشته با ایمان

همچو تن کاندر اوست مسکن جان

نیم دینت برد بجانب جاه

نیم کفر افکند نگون در چاه

دائماً میفزای ایمان را

کم کن از کفر رغم شیطان را

کاهش کفر دان فزایش دین

کفر چون نیست شد شوی ره بین

گر کنی اینچنین ولی گردی

از عطای خدا ملی گردی

چند روزه است عمر این عالم

جانها هست بستۀ یک دم

از دمی زنده ‌ ای که آن باد است

نیک بنگر که سست بنیاد است

زنده از باده شو مپیما باد

اعتمادی مکن بر این بنیاد

زنده از عشق شو نه از تن و جان

تا بمانی چو عشق جاویدان

هیکل الجسم مانع حائل

فارس الروح واصل جائل

تارک الجسم طالب صادق

هو فی الخلق عالم حاذق

شرک الجسم خرقه اولی

بلبل الروح منه فی البلوی

فی هواه یطیر طیر الروح

بعد ما کان فی الفراق ینوح

روح من طارفی ریاض الوصل

وصله غیر قابل للفصل

طالب الحق لایخاف الموت

هو بالصدق طالب للفوت

جسمه فی مواته ینقی

روحه فی قنائه یبقی

بخش ۱۴۴ - در بیان آنکه عاشقان را مرگ عروسی است و وصال کلی زیرا مرگ ظهور آن عالم است و فنای این عالم و ایشان شب و روز در آن کاراند و پیشۀ ایشان این است و چون مرگ این معنی را بکمال میرساند پس مرگ را از جان خواهان باشند. صحابه رضی اللّه عنهم از این روی برهنه برابر شمشیر و تیر میرفتند و در این معنی میفرماید حق تعالی که فتمنوا الموت ان کنتم صادقین ودر تقریر آنکه چون اولیا را آن جهان باقی بیزوال ملک شد، پادشاه حقیقی ایشان باشند و پادشاهی این عالم پیش پادشاهی آن عالم لعب و خیال باشد. چنانکه کودکان در محله یکی پادشاه و یکی حاجب میشود آخر کودکان این لعب را از جدی دزدیده‌اند. همچنین زینتها و آئینهای این عالم را همه از آن عالم دزدیده‌اند، چنانکه میفرماید انما الدنیا لهوو لعب و زینة. پس احوال این پادشاهان پیش آن پادشاهان بازی و لعب باشد.

عاشقان از اجل نیندیشند

زانکه با مرگ از ازل خویش ‌ اند

مرگ چون رفتن است سوی خدا

شدن از صورت کثیف جدا

ز آسمان و زمین برون رفتن

سوی بیچون ز شهر چون رفتن

خود همه کار عاشقان این است

همه را این طریق و آئین است

چونکه معشوق عالم جان است

رفتن آنجا طریق ایشان است

حوت از حوض اگر ببحر شود

شادمان گردد و بعشق رود

زانکه معشوق ماهیان بحر است

همه را جان و خانمان بحر است

مرگ چون بحر و عاشقان ماهی

ماهیان راست اندر آن شاهی

چونکه آن بحر ملک ایشان شد

پادشاهی کند پس لابد

این شهان جهان مجازی اند

پیش آن جد هزل و بازی اند

همچو طفلان که در محله بهم

خویش سازند میر و شاه و حکم

یک شود صاحب و یکی نایب

یک شود ترجمان و یک حاجب

باقی کودکان شوند سپاه

کژ نهد هر یکی ز کبر کلاه

که چه ما پادشاه و میرانیم

خصم را در مصاف میرانیم

همه شادان که ما ج هانداریم

چون شهان ملکت و جهان داریم

همه بر هیچ مضطرب گشته

همه در شوره دانه ‌ ها کشته

همه بر باد همچو خیک تهی

حاصلی نی در آن کهی و مهی

نی وزیر و نه شاه در کاری

نی امیر و سپاه و سالاری

گرچه این بازی است محض مجاز

لیک هست از حقیقتی غماز

که شهی هست و لشکری بجهان

بدر آورده ‌ اند این را زان

همچنین این شهان و این میران

که بکام ‌ اند اندر این دوران

شده هر یک بمنصبی مخصوص

مه بود در کمال و که منقوس

نزد شاهی اولیا این هم

هست بازیچه و مجاز ای عم

نیست حاصل در این جهان مجاز

گرچه شاهی کنی بعز و نیاز

گر شهی در جهان و گر میری

نی در او عاقبت همیمیری

منصب عاریه چه کار آید

زان مشو شاد چون نمیپاید

تکیه بر وی کجا کند عاقل

مگر آن کوز حق بود غافل

بخش ۱۴۵ - در بیان آنکه مناصب این عالم همچون کوههای بلند است مثل سلطنت و وزارت و غیره و اهل مناصب چون بزان‌اند که بر آن کوههای بلند میروند. کوهها دایم برجاست و ایشان نیست میشوند باز بعضی را این کوههای بلند پیدا میکند و بعضی را رسوا میکند. نیکی بعضی در بی منصبی پنهان است و بدی بعضی همچنان. پس منصب بلندی است که چون بر آن بلندی میروند بد و نیک آن دو قوم بر کافۀ خلایق پیدا میشود خنک آنکس که نیک سیرت باشد لاجرم بر این بلندی خوب نماید و نامش بنیکی در این عالم بماند و وای بر آنکه بعکس باشد

هست منصب چو کوه در عالم

که بر آن میرود بنی آدم

گاه بروی رود یکی دانا

گاه یک جاهلی شود والا

گشته عادل بر او چو مه پیدا

شده ظالم سیه رخ و رسوا

هست همچون محک یقین منصب

نیک را میکند گزین منصب

وانکه آن زشتر وی و بدکار است

منصب او را نموده کاین عاراست

میکند درجهان ورا رسوا

مینماید سر نهان پیدا

بود اول ز خلق او پنهان

مثل نیکوان میان بدان

کس ز سر بدش نبود آگاه

گشت پیدا که ظالم است و تباه

بیشماراند از این دو گون حق را

در جهان از خبیث و از زیبا

یک گروه سپیدرو چون ماه

یک گروهی چو دیو زشت سیاه

میبرد خوب را ببالا حق

تا نماید ورا هویدا حق

تا بدانند کاینچنین بسیار

دارد از خلق در زمین بسیار

از بد و نیک بیعدد و بیحد

گشته پیدا همه ز صنع احد

گه از این مینماید و گه از آن

تا ببینند صنع حق خلقان

هر دو را زان همیبرد بالا

که شود ذات هر یکی پیدا

چونکه منصب بکس نخواهد ماند

خنک آنکس که سوی نیکی راند

عدل گسترد و نیکوئی افزود

در خیرات بر جهان بگشود

نام نیکوی او بود دایم

صیتش اندر جهان شود قایم

مردم از ذکر او بیاسایند

قند نیکیش بی دهان خایند

نیکوان گرچه از جهان رفتند

جمله در زیر خاکدام خفتند

سیرت نیکشان بود زنده

تا ابد همچو ماه رخشنده

در جهان ذکر موسی و فرعون

فرق کن گو چه ماند اندر کون

که از این دو کدام مطلوب است

خنک آنکس که نیک و مرغوب است

منصب این جهان هزاران را

کرد معزول و خود چو که برجا

زان بکوهش همیکنم مانند

که امیران بر آن چو بز بدوند

که بجا باشد و بزان گذرند

خلق از این سر چو طفل بیخبرند

گرچه بر کوه بز بلند بود

لیک آخر چو مرد پست شود

منصب شاهی و وزیری هست

و اهل منصب همیروند از دست

در پی همدگر امیر و وزیر

چند روزی شود عزیز و کبیر

باز اوهم رود رسد دیگر

هیچ منصب نگردد از سرور

نفس منصب مثال که پادار

اهل منصب چو که ز که بگذار

میبرد باد مرگ آن که را

میکند نیست بنده و شه را

از سر کوه میفتند نگون

یک یک از امر شاه کن فیکون

ن ف س منصب بود بجا قایم

همه فانی شوند و او دایم

کوه باشد همیشه بر جایش

کوه باید که دارد او پایش

تا نگردی تو که کهی باشی

در شهی دان که گه گهی باشی

چند روزی بر آن کنی جولان

کی بمانی چو کوه جاویدان

بز بمیرد فنا شود رایش

که بماند مقیم بر جایش

نیست حاصل در این جهان فنا

رو بقا را گزین کن ای دانا

کاندر آنجا نه عزلت است و نه مرگ

باغ و راغش همیشه پر بر و برگ

اینچنان پیش ملک جاویدان

هیچ هیچ است سر بسر میدان

پیش مردان حق شهی جهان

هست همچون که بازی بچگان

زان سبب در نبی لعب فرمود

اینجهان را خدای پاک ودود

کاین جهان قطره ‌ ایست زان دریا

گر کنی فهم تو از این آن را

برده باشی بسوی منزل راه

شده باشی ز سر حق آگاه

ور در این قطره غرق گردی تو

در حقیقت زنی نه مردی تو

هر که مرداست کار مردان کرد

چرخ را همچو گوی گردان کرد

با کف نور و صولجان قدر

گوی گه برده زیر و گاه زبر

کرده ازملک و مال یک را مه

کرده از فقر و فاقه یک را که

کرده یک را در این جهان سلطان

کرده یک را گدا و مردۀ نان

کرده یک را اسیر این دنیا

کرده یک را امیر در عقبی

نایب حق شده در ارض و سما

از خدا او غنی و جمله گدا

خنک او را که رتبتش بود این

شود آن ذات پاک حق آئین

پیش تختش ملک کنند سجود

که همه عابدیم و تو معبود

وارث آدم است آن فرزند

کش بود اینچنین مقام بلند

برد او ملک و تخت و جاه پدر

هم شود چون پدر بعلم و نظر

وانکه نبود چنین بود مدبر

نبرد هیچ گون بری زان بر

پادشا زاده ‌ ایست گشته گدا

مانده بی مال و ملک و کار و کیا

همه را جد آدم است یقین

از بد و نیک و از عزیز و مهین

هر کرا باشد آن علو در سر

جوید از جان همیشه ملک پدر

وان کسی را که نبود آن همت

ماند او بینوا و پر محنت

در پی نان دود چو دو نان او

تا که یابد ز حرص دو نان او

تن او گرچه زاد از آن طینت

لیک جانش نداد آن رتبت

زان نجوید بسوی حق نهضت

که از آدم نیافت آن همت

بخش ۱۴۶ - بیان آنکه مرغ بپر پرد و آدمی بهمت. هر کرا همت عالی نباشد همچون مرغی است بی پر و بال و هر کرا همت عالی باشد دلیل است که پر و بالش قوی است، که الطیر یطیر بجناحیه فی الجهات و الادمی یطیر بجناح همته عن الجهات فی فضاء الذات و الصفات، و در تقریر آنکه اوصاف اولیا جهت آن گفته میشود تا مستمعان در طلب ایشان کوشند. زیرا که نزدیکترین راه بخدا صحبت اولیاست. آنچه از صحبت ایشان بروزی حاصل شود در سالها بجهد خود میسر نگردد و محال است که تا آسمان و زمین باقی است وجود ایشان نباشد. و خود عالم برای وجود ایشان آفریده شده است چنانکه میفرماید که لولاک لما خلقت الافلاک

پر و بال است همت انسان

مرد بیهمت است چون حیوان

مرغ برد بپر بر اوج هوا

مرد پرد ورای ارض و سما

مرغ پرد مدام سوی جهات

مرد پرد بسوی ذات و صفات

آن پریدن بود بسوی ممات

وین پریدن بسوی آب حیات

خنک آنرا که همتش باشد

دل و جان در ره خدا پاشد

غیر عشق خدای را نخرد

هرچه پرده است بهر حق بدرد

گذرد خوش ز فرش و عرش علا

رود از لا روانه در الا

رست از لا هر آنکه در الا

یافت حق را ورای ارض و سما

ماند باقی در آن جناب قدیم

تا ابد در نعیم وصل مقیم

بی نشان گشت و از نشان برهید

در معانی شد از صور بجهید

پر همت عطای مردان است

رسته آن پر ز نور یزدان است

هرکرا ایزد آفرید سعید

بر خدا هیچ چیز را نگزید

جز خدا را نخواست در دو جهان

جن فدا کرد در ره جانان

گشت او را مقام مقعد صدق

کوششش چونکه بود از سر عشق

پر بکتمر کریم الدین

هست اندر زمان ولی گزین

اندر این دور اوست صاحبدل

نفس را کرده بهر حق بسمل

بهر عید وصال آن سلطان

کرد او گاو نفس را قربان

رمز موتوا ز مصطفی چو شنید

حلق تن را بتیغ عشق برید

از خودی مرد و زنده شد ز خدا

مردۀ زنده اوست در دو سرا

خلق را دستگیر نیست جز او

اندر این عصر امیر نیست جز او

هرکه او را محب و یار بود

کار او عاقبت تمام شود

همتش بر هر آن که شد مصروف

شود او چون جنید و چون معروف

هر که اصغا کند از او اسرار

گرددش فهم کوست از احرار

یادگار حسام دین ما را

اوست امروز در جهان یارا

هر که زان فوت در دها دارد

یافت درمان چو رو بدو آرد

هله زان پیش کاین شود هم فوت

برهانید خویش را از موت

روز و شب در رضای او کوشید

می جانی ز جام او نوشید

تا ز تیغ اجل شوید آزاد

تا دهید از جهان کون و فساد

تا شود عمرتان برون از عد ّ

در جهانی که نیست آن را حد

در نعیم بقا شوید مقیم

با خدا یار و همنشین و ندیم

بی نظیر است در جهان امروز

نیستش مثل در زمان امروز

گر ز ماضی و حال میگویم

اوست مقصود از این تکاپویم

ذکر عیسی و موسی و عمران

همه را شرح حال او میدان

ذکر منصور و ادهم و کرخی

ذکر ذوالنون و احمد بلخی

ذکر هر را هرو که گفتم من

ذکر جمله گزیدگان ز من

نیست مقصود از اینهمه گفتار

غیر اوصاف آن نکو کردار

ذکر ماضی ز عاشقان نه رواست

ماضی و آتی از جهان فناست

گفت عاشق همیشه از نقد است

هرچه جز نقد پیش او فقداست

در حدیثش اگر عدد باشد

قصد او زان عدد احد باشد

در نبی شرح انبیاء گزین

گرچه فرمود حق عیان و مبین

هر یکی را جدا ثناها گفت

بنمود آشکار سر نهفت

خلق وخلقی که بود هر یک را

شرح کرد و ستود هر یک را

قصد حق زان همه محم ّ د بود

ور نه لولاک از چه رو فرمود

اصل او بود در فروع و اصول

زانکه ازو زادهم وصول و فصول

حمد او کرد در ثنای رسل

که توئی قطب و مقتدای رسل

بخش ۱۴۷ - در بیان آنکه چون ولیی در حق ولی دیگر گواهی داد بولایتش اگرچه تو نظر آن نداری که آن ولایت را در او ببینی و الا اگر مقبلی باید که محققت شود. زیرا گواهی یک ولی بجای صد هزار است از خلق دیگر. چنانکه گواهی صراف در حق زر بجای صد هزار است که صراف نباشند و در تقریر آنکه عالم باقی نه چنان عالمی است که بشرح و بیان معلوم گردد، اثر تقریرش این مقدار است که ترغیب کند بطلب آن عالم و هر کس در بیان ماند و آنرا پیشه گیرد هرگز از آن عالم مطلع نشود زیرا اطلاع آن یابد که بیقراری و گداز از آتش عشق دارد و در بیان دیگر که اصل در تحصیل فقر صحبت است چون آن فوت شود و شیخ راستین دست ندهد بعد از آن باید بعمل مشغول شدن زیرا بی آب تیمم بجای آب است و بی آفتاب چراغ بجای آفتاب

دائماً شد حسام دین او را

مدحگر بود در خلا و ملا

شرح احوال و رتبتش کردی

نزد حق وصف قربتش کردی

چون چنان صادقی گواهی داد

در حق ذات آن کریم نهاد

هیچکس را عجب نماند و شک

چون زر صاف را نمود محک

یک گواهی او فزون ز هزار

بود از مردم دگر ای یار

بهر زر یک گواهی صراف

به ز صد دانکه باشد آن ز گزاف

غیر صراف اگر صداند و هزار

گفتشان را بیک جوی مشمار

ماه نو را بپرس از بینا

هیچ مشنو گواهی اعمی

گرچه هستند در عدد بسیار

لیک یک نیستند در مقدار

هست این را مثالها بسیار

مغز را گیر و پوست را بگذار

ور نبودی گواهی او نیز

هست پیدا که اوست مرد عزیز

بر رخش ظاهر است آن آثار

کاندر او هست گوهر احرار

صورت و سیرتش گواه وی است

که دلش زنده از لقای حی است

هر که دارد درون زنده یقین

داند این کوست رهبر و حق بین

در پی او رود بصدق تمام

تا رهد زین خودی همچون دام

دائما مست عشق باشد او

که بوی آرد از دل و جان رو

همچو جیحون ز دل دوانه بود

سوی دریای جان رهانه بود

چونکه مانند سیل شد پویان

عاقبت بحر گردد آن جویان

نی چنان بحر کان شود مفهوم

یا بگفتن کسی کند معلوم

علم و فهمت حجاب آن دریاست

دانش آن ز راه محو و فناست

تا نگردی فنا بدان ن رسی

تا درون تنی بجان نرسی

تن حجاب ره است بگذارش

پرده است از میانه بردارش

تا رسد جان پاک در جانان

تا بیابند دردها درمان

اصل چون صحبت است در تحصیل

کرده شد شرح مجمل و تفصیل

علم گردد میسر از تکرار

زهد از ذکر و طاعت بسیار

فقر را صحبت است معظم کار

نظر شیخ بخشدت دیدار

گر کنی اجتهاد هم نیکوست

لیک صحبت یم است و جهد چو جوست

آنچه از جهد گرددت پیدا

گوش بگشای و بشنو ای دانا

شود از صحبتت دو صد چندان

دان پیر را بگیر ز جان

نظر شیخت آن دهد در حال

که نیابی بجهد خود صد سال

شیخ بیناست چون دوی پی او

خوش بنورش ج هی ز چاه و زجو

جهد همچون عصاست در کف کور

تا رهد ز اوفتادن و شر و شور

پیشوای تو چون بود بینا

همچو او خوش روی در آن صحرا

لیک چون پیشوا عصا بودت

آن چنان سیر از کجا شودت

صحبت شیخ جان کوششهاست

هرکه دریابد از خواص خداست

جوی از استاد صنعت ای دانا

باش شاگرد تا شوی استا

پیشه را گر ز خود کنی حاصل

کی شوی هچو اوستا کامل

سر ارسال انبیا این بود

تا رسد هر کسی بمقصد زود

ورنه خود هر کسی بکوشش خویش

کار خود را تمام بردی پیش

لیک چون آن نگرددت حاصل

جهد مگذار تا شوی واصل

یار رهبر بود فتوح عظیم

صحبت او رهاندت از بیم

چون میسر شود فدا کن جان

که نباشد مزید هیچ بر آن

چون رسیدی بخدمت مردان

کار خود را هر آنچه بهتر دان

رهبرت چون نماند همره جوی

در ره حق بهمرهان میپوی

ور نباشند این دو جهد رواست

زانکه بی این دو ترک جهد خطاست

بخش ۱۴۸ - در بیان آنکه جهد را نیز از انبیا و اولیا باید دانستن که اگر ایشان نیاموختندی کس چه دانستی که جهد چه چیز است

جهد را نیز هم از ایشان دان

که ز گفتارشان شده است عیان

گر نگفتی بطالبان احمد

که عبادت کنید بهر احد

روزه دارید و هم نماز کنید

دائماً ذکر با نیاز کنید

در جهان تخم نیکوی کارید

تا برش روز حشر بردارید

همچنان از مشایخ بینا

گر نماندی بیان جهد بما

کاندر این راه سر بباید باخت

بیسر و پای باید آن سو تاخت

ز آرزو و مراد باید خاست

از فزونی نفس باید کاست

نفس را هر نفس بباید کشت

که عدوئی است سخت زشت ودرشت

گفت اعدی عدوک است رسول

نفس را زانکه رهزن است چو غول

از همه دشمنانت او بتر است

که همه همچو پا و او چو سر است

بلکه او چشمه است و ایشان آب

او چو شهری بزرگ و ایشان باب

اصل اصل عذاب و دوزخ اوست

بلکه او بحر و دوزخ از وی جوست

کشتن نفس را مگیر گزاف

که بسوزن نکند کس که قاف

تو چو میشی و او چو گرگ دران

برنیائی بوی یقین میدان

جز مگر ایزدت دهد یاری

که ورا از میانه برداری

گردنش گر بری بری زو سر

بر فلک چون ملک پری بی پر

اینهمه پندها اگر ز ایشان

نرسیدی بما بنام و نشان

کی بدی خلق را ز جهد خبر

خیر نشناختی کسی از شر

پس یقین دان که جمله ایشان ‌‌ اند

دستگیر عد ّ و و خویشان اند

همه را بیگمان بدان زیشان

بنده شو چون رسی بدرویشان

تا از آن بندگی شهی یابی

گرچه بد اختری مهی یابی

بینوا زان شهان نوا یابد

دل تاریک او صفا یابد

هوشیاری او شود مستی

بر بلندی رود از این پستی

ملک جاوید گرددش حاصل

شود او در جهان حق کامل

مرده از جودشان شود زنده

گریه از لطفشان شود خنده

بر هر آن کور کافکنند نظر

دیده گردد تنش ز پا تا سر

آن چنان شیخ کاین بود صفتش

هیچ او را مجوی در جهتش

در جهت رو نمینماید او

تو ورا سوی بیجهت میجو

زانکه اندر تن او همه جان است

هم دلش تختگاه جانان است

رهبر جمع اینچنین کس بود

خلق را صدق از او همیافزود

همه را مایه بود از آن سایه

زنده زو خاندان و همسایه

مدتی بود رهبر این جمع

در شب تار صورتش چون شمع

آخر کار کردگار وجود

اینچنین گوهری زما بربود

بخش ۱۴۹ - در بیان نقل فرمودن شیخ کریم الدین پسر بکتمر رحمة اللّه علیه. و در تقریر آنکه چون ولیی از این جهان رحلت کند نباید نومید شدن. که تا جهان قایم است اولیای حق دایم خواهند بودن. زیرا مقصود حق تعالی از این عالم و ازین خلق وجود مبارک ایشان است نه صورت جهان و جهانیان

کرد رحلت ز تن کریم الدین

آن نکو سیرت و ولی گزین

آنکه چون او نبود شاه کریم

در جهان بود همچو در یتیم

گشت بعد از حسام دین رهبر

مدت هفت سال آن سرور

داد باهر که خواست ملک و عطا

کرد مانند خویشتن بینا

هرچه خود دید هم بوی بنمود

گفت با او زحق هر آنچه شنود

شرح این را جو ز راه سخن

کوش سر آر بهر علم لدن

حاصل این است کاو ز عالم خاک

رفت و گشت از غبارانده پاک

چونکه بودش طریق مقصد صدق

منزلش گشت باز مقعد صدق

گرچه از رحلتش فغان کردیم

اشگ از چشمها روان کردیم

دست بر سر زدیم و سینه زغم

همه گشتیم خسته زان ماتم

چه توان کرد چون قضای خدا

ناگه آمد ز بخت ما بر ما

همه را توبه می بباید کرد

تا که درمان شود سراسر درد

لیک از حق امید را نبریم

گرچه بی او چو مرغ بسته پریم

هم کسی هست کو پ ر ما را

بگشاید ز لطف خود یارا

گرچه رفتند از جهان مردان

نیست ز ایشان جهان تهی میدان

تا بود آفتاب و چرخ کبود

هست حق را خلیفه ‌ ای موجود

زانکه خلاق را ز خلق جهان

بود مقصود هستی ایشان

بهر ایشان شد آفتاب و فلک

آسمان و زمین و دیو و ملک

ور مراد حق از جهان ایشان

نبدی نی جهان شدی نی جان

گفت با مصطفی توئی مقصود

ز آسمان و زمین و کل وجود

گفت لولاک ای خلاصۀ جان

ما خلقت السماء و المیزان

هیچ من نافریدمی فلکی

هم نبودی بر آسمان ملکی

بهر تو ساختم یقین میدان

بد و نیکی که هست در دو جهان

ورنه خورشید و ماه و چرخ برین

کی شدی هست بهر کرم زمین

هر کرا نیست در درون ایمان

تو ورا کرم و مار و کژدم دان

همچو کرمند جمله زاده ز خاک

هم درین خاکشان کنند هلاک

از خور و خواب زنده ‌ اند همه

نفس را یارو بنده ‌ اند همه

قایم از چهار عنصراند چو خر

نیستشان از جهان روح خبر

زندگیشان ز روح حیوانی است

نی ز روحی که وحی ربانی است

اینچنین زندگی بود فانی

زنده شو از خدا که تا مانی

تو در این دهر زنده از نانی

لاجرم بیخبر چو حیوانی

روح تو بود در جهان الست

پیش از این جسم و خواب و خور سرمست

هم همان را بجو از این بگذر

تا بیابی امان ز رنج و خطر

وطن جان چو بود آن دریا

باز آنرا بجوی ای جویا

این شش و پنج و چار را بگذار

سوی بیسوز جان و دل رو آر

جانب تن مرو اگر جانی

تن پرست است مجرم و جانی

زود جان را ز تن بجانان بر

تا دهد باغ جان هزاران بر

تن چو دام است اگر در او مانی

گرچه باقی بدی شوی فانی

قطره در خاک اگرچه از دریاست

دشمنش تاب آفتاب و هواست

گر سوی بحر باز می نرود

زود از باد و خاک نیست شود

هله ای قطره تو ز نادانی

این عدو را چرا ولی خوانی

آن تنی را که رهزن است و عدو

قاصد جان تست دایم او

بروی از مهرو عشق لرزانی

دشمنت اوست خود نمیدانی

داد بر باد جلمه عمر ترا

کندت عاقبت فنا و هبا

میکند فربهت کنون بعلف

تا کند آخرت بتیغ تلف

پیش از آن کت کشد گریز از او

برهان خویش را ز تیغ عدو

چرب و شیرین مده دگر تن را

چند باشی مطیع رهزن را

تن مپرور که هست قربانی

دل بپرور که اوست ربانی

چرب و شیرین دل ز نور بود

زان سبب معدن سرور بود

می حق نور و ساغرش حکمت

هرکرا گشت در خورش حکمت

دائماً در حصول آن نور است

همچو موسی همیشه بر طور است

حاصل این است کان شهان را جوی

در طلبشان بجان و دل میپوی

دامن اولیا اگر گیری

دان که در لامکان جهانگیری

چون جهان هست بهر ایشان شد

نسلشان را مگو که پنهان شد

نسل موش ووحوش چون برجاست

نفی آن نسل را مکن که خطاست

نسل گل چون همیشه بود و بود

نسل دل از چه رو بریده شود

این گمان کژ است و فاسد و بد

اینچنین فکر را بران از خود

آنچه فرع است چون بود موجود

اینکه اصل است کی شود مفقود

تا که افلاک و چرخ گردان اند

دان که حق را گزیده مردان ‌ اند

دایماً باش طالب ایشان

جان فدا کن برا ه درویشان

هرکه جوینده است یابنده است

شاه دانش اگرچه چون بنده است

بنده در صورت و بمعنی شاه

بتن ابرو بجان منیر چو ماه

ماه و خور کیست تا بدو ماند

قطرۀ آب چون بجو ماند

قطرۀ روح کاندر این تن ماست

مثل روغن است اندر ماست

نیست روغن ز طعم آن پیدا

مگر از ماستش کنند جدا

وانگه آن قطره گشته درداز خاک

چون کلوخی کز آب شد نمناک

آنچنان قطره را مخوانش آب

کز چنین آب خوشتر است سراب

همچنین نقره نیز اندر کان

در دل خاک گشته است نهان

تا نجوشد درون کورۀ نار

کی شود صافی و تمام عیار

جوهری کان بمانده در کان است

بی ز آتش بخاک یکسان است

گر نیابی تو نقد خود اینجا

بسته مانی میان خوف و رجا

نتوان حکم کردن ای برنا

که چسانی تو کور یا بینا

یا سپیدی و یا چو قیر سیاه

یا چو ابری و یا منیر چو ماه

گذر از وعظ و پند خلق جهان

سر لولاک کن بشرح بیان

باز واگرد سوی آن تقریر

کو که لولاک چیست در تفسیر

سر لولاک این بود دریاب

چست بیدار شو ب ج ه از خواب

که وجود جهان برای نبی است

هر کرا هست آن بجای نبی است

سر لولاک اوست در دو جهان

زانکه از او میرسد بخلق عیان

هرکه زد دست اندر آن دامن

رست از مکر دیو و شور وفتن

عالم غیب را بچشم بدید

گشت بر وی جمال دوست پدید

مشرق و مغربش دگرگون شد

سیرش اندر جهان بیچون شد

بی قدم در قدم روان گشت او

در صف عاشقان دوان گشت او

بی دهان میخورد شراب آله

میکند بی دو چشم جسم نگاه

میکشد بی دو دست حوران را

سخت نزدیک کرد دوران را

اهل جنت همه در او حیران

کاین چه شاهی است وین چسان سیران

گرچه همچون بهشت نیست مقام

لیک بالاتر است جای کرام

مؤمنان گرچه در بهشت روند

سوی هر قصر شادکام دوند

بخش ۱۵۰ - در تفسیر این آیه که ان الابرار یشربون الخ. و در بیان آنکه اولیا را مقامی دیگر است بالای بهشت فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر، و طعامی دیگر است و شرابی دیگر که غیر ایشان بهیچکس میسر نشود چنانکه مصطفی علیه السلام میفرماید که ان للّه تعالی شراباً اعده لاولیائه اذا اشربوا سکروا و اذا سکروا طربوا الخ

اولیا را بود مقام دگر

خورش دیگر و مدام دگر

زانکه بالای دست باشد دست

تا بحق از بلند و واسط و پست

بهر ایشان خدا شرابی ساخت

در خم عشق بی نشان پرداخت

خاص آن می برای ایشان شد

زان ز خاص و ز عام پنهان شد

از شراب طهور جوی بهشت

کرد یزدان روان بسوی بهشت

اهل جنت از این شراب خورند

اولیا خاص از آن جناب برند

از کف حق خورند هرچه خورند

از بر حق برند هرچه برند

فارغ ‌ اند از بهشت و حور و قصور

در جوار حق ‌ اند پر از نور

چون خورند آن شراب مست شوند

همه از بیخودی ز دست روند

اندر آیند در طرب آن دم

پیش ایشان نه بیش ماند و نه کم

محو گردد صفات نقش و عدد

رو نماید جمال ذات احد

همه در حق شوند مستهلک

لی نماند در آن فنا و نه لک

آنچنان حال شاهی ابدی است

زانکه در وی نه نیکی و نه بدی است

هیچ اضداد را در او ره نیست

آن طرف کس ز خویش آگه نیست

مجلس او ورای عرش و خلاست

هیچ آنجا نه زیر و نی بالاست

نیست مانند آن فرح فرحی

باده ‌ شان را ندید کس قدحی

غم و شادی در آن فرح هیچ ‌ اند

مقبلان ابد در آن پیچند

شادی این جهان بود شبنم

شادی عشق موج زن چون یم

شب و روز جهان بود ابلق

پیش آن حسن ابلقی است خلق

غم و شادی و روز و شب اینجاست

آن طرف ساده همچو بادصباست

خود چه ماند بلطف عشق صبا

باشد آنجا صبا چو باد وبا

عشق حق مرده را کند زنده

زندۀ بی فنا و پاینده

کور گردد ز عشق حق بینا

پیر پژمرده هم شود برنا

لال را کرد عشق گوینده

مبتلا را درست و پوینده

بگذارد چو یخ حدید و حجر

گر بدیشان رسد ز عشق شرر

آفتابش چو تافت بر که طور

گشت پران چو ذره ‌ ها زان نور

سنگ چون ذره میشداز پی آن

که شود نور حق در او تابان

پاره میشد ز عشق آن وصلت

تا بکلی رسد در آن رؤیت

تو کم از سنگ خاره ‌ ای ای ننگ

که نداری چو سنگ آن آهنگ

در نبی سنگ خواند یزدانت

هم اضل و بتر ز حیوانت

مانده ‌ ای در وجود خود محبوس

همچو حیوان در او نئی محسوس

نیستت آگهی ز عالم جان

زندگیت از تن است چون حیوان

شرح این را اگرچه نیست کران

یک سخن زین نشد بگوش کران

هیچ دیدی که کر نهفته شنید

یا که کوری جمال خوبان دید

این نبوده است و هم نخواهد بود

پند این هر دو را ندارد سود

بخش ۱۵۱ - در بیان آن که هر نبی و ولی که به عالم آمد و می‌آید نفحه‌ایست از حق تعالی. هر که را از یک نفحه مقصود حاصل نشد و آن نفحه فوت گشت نومید نباید شدن و نفحه دیگر باید طلبیدن، که تا عالم باقی است وجود مبارک ایشان باقی خواهد بودن، چنان که پیغامبر فرمود که اِنَّ لِرَبِّکُمْ فِی اَیّامِ دَهْرِکُم نَفَحاتٍ الا فَتَعْرِضوا لَها. و در تقریر آن که بعضی از اولیا را حق تعالی پنهان میدارد، اگرچه همه عالم را صدق و عشق و دین و یقین از او می‌افزاید و همه بدو قایم اند و احوالشان از او در ترقی است. لیکن او را به تعیین نمیدانند تا به ظاهر شکرش به جا آرند و خان و مان فدای او کنند الا او میداند و می‌بیند که همه از او زنده‌اند و بر کار اند. همچنان که درختان و نباتات نشو و نما از بهار دارند و از بهار بی‌خبر اند، خلق عالم نیز از او میبرند و نمیدانند اما او میداند. همچون غلامان سه ساله و دو ساله و یک ساله که خواجهٔ خود را ندانند، الا خواجه میداند که غلامان اویند

نشنیدی چه گفت پیغمبر

آنکه بد بر شهان دین سرور

هست حق را بهر زمان نفحات

تا رسد دمبدم بخلق صلات

نفحات خدای را از جان

بپذیرید با صفا همگان

تا شود ظلمت همه روشن

تا شود خار زارتان گلشن

نفحه ‌ ای آمد و شما غافل

هر کرا خواست کرد او کامل

رفت آن نفحه باز شد پنهان

همه ماندید بیدل و بیجان

نفحۀ نو رسید بار دگر

تا ببخشد صفا و علم و نظر

جهد کن تا ازین نمانی ت و

ورنه زین سود در زیانی تو

تا که این نفحه نیز اگر برود

دان که هرگز مراد تو نشود

نفحه را سخت مغتنم میدار

تا که گردی ز یار برخوردار

ما بفضل خدا ازین نفحه

تحفه داریم و منکران نوحه

تحفه داریم از آن در اقراریم

شده پاک از غبار انکاریم

نفحه در نفحه جان نو بخشند

بیجهان صد جهان نو بخشند

کار ماراست بعد از این بجهان

چون شدیم از جهان خاک جهان

پشت برخویش و بر جهان کردیم

روی سوی جهان جان کردیم

بی حجابی جمال دل دیدیم

رازها را ز دوست بشنیدیم

می باقی ز دست حق خوردیم

زنده زوئیم چون ز خود مردیم

دایماً باقئیم از آن ساقی

می حق روح را کند باقی

می و نقل است و شمع و شاهد و جان

پیش مادر سرای جاویدان

بعد از این عشرت است مذهب ما

عشق سر تیز و تند مرکب ما

چون در این دو دیار شد ساقی

چشم بگشا اگر ز عشاقی

تا ببینی بهر طرف مستان

شسته با دف و نای در بستان

می جان گشته بر همه گردان

بر وضیع و شریف و پیر و جوان

همه زان می خوش ‌ اند و بیخبراند

همه دلشاد و زنده زان نظراند

مثل شاخهای تر ز بهار

غنچه ‌ ها داده بیشتر از بار

دان گه آن غنچه ‌ ها برای ثمار

گشته بعد از شکوفه جمله نثار

هرطرف همچو سیم و زر ریزان

شده از باد اوفتان خیزان

بیخبر شاخ اگرچه پربار است

وز عطائی که او سزاوار است

گل همیروید از زبانۀ خار

بر سر شاخها چو شاه سوار

بیخبر گل که خو ب یش از کیست

وانچنان بوی خوش ورا از چیست

همچنین هم نبات و هم حیوان

نیستند آگه از خود و یزدان

چه عجب گر در این زمانۀ ما

از ولیئی رسد بخلق عطا

وانگهان جمله بیخبر ز عطاش

گرچه از وی برند خفیه وفاش

عوض هر سلام جام دهد

در پی هر کلام کام دهد

زر نثار است زین سپس باران

ترک دکان کنید کامد کان

همه از گنج او شوید غنی

همه از جاه او بزرگ و س ن ی

همه زو شکرید شکر کنید

از می او مدام سکر کنید

بی عوض میدهد شما را زر

سنگها را همیکند گوهر

از شما بار و رنج را برداشت

رایت جود را ز لطف افراشت

انده و غصه نیست گشت و نماند

بر شما چون فسون عشق بخواند

در تن جمله همچو جان پنهان

در رگ و پی چو خون وی است روان

گر ندانی ورا بظاهر تو

دان کز اوئی همیشه طاهر تو

بندۀ طفل خواجۀ خود را

نشناسد ولیک ای دانا

خواجه داند که او غلام وی است

همچو ماهی درون دام وی است

طفلکان نیز هم بر وی پدر

هر دمی میکنند خیره نظر

نیستشان علم اینقدر کو کیست

همه را گرچه زوست راحت وزیست

همچنین شیخ راستین در عصر

بهمه فتح از او رسد هم نصر

همه راز و مدام قو ّ ت و قوت

زنده زوجمله همچو ازیم حوت

گر ندانند کوست سایۀ حق

هر دو عالم از او برند سبق

آسمان و زمین بحکم وی است

لشکر کفر و دین بحکم وی است

هر چه خواهد همان شود در حال

حال نیکو برد از او بد حال

چه غم ار این خران ندانندش

چون ورا نیست کفو و مانندش

بر او روشن است در دو جهان

که از او زنده ‌ اند کون و مکان

شود از حکم او سقر جنت

محض راحت شود از او محنت

نیستی را ببخشد او هستی

زوست پیدا بلندی و پستی

بخش ۱۵۲ - در بیان آنکه این عالم ذره‌ایست از آن عالم. زیرا این محدود است و آن نامحدود. و آن عالمها همه انوار و آثار حق‌اند و قایم بحق‌اند و از انوار او زنده‌اند. چون از این عالم محدود بگذری آن عالم نامحدود را که در جوار حق است ببینی واللّه العالم

ذره ‌ ای نیست آسمان و زمین

پیش آن آفتاب عل ّ یین

چون تو با ما ز جان و دل یاری

چشم بگشا اگر بصر داری

تا ببینی که صد هزار جهان

که ندارند اول و پایان

گرد آن خور چو ذره گردان ‌ اند

همه دایم بروش حیران ‌ اند

این جهان سایه ‌ ای از آن طوبی است

یا چو برگی ز گلشن عقبی است

این جهان پرتوی است از تابش

بلکه ز انجاست جمله اسبابش

این جهان از برای دوران است

هرکه اینجا خوش است حیوان است

وانکه انسان بود کند نقلان

از جهان بدن بعالم جان

جان فانی کند بحق ایثار

تا بجای یکی برد دو هزار

عوض تن ز حق برد جانها

عوض یک قراضه ‌ ای کانها

عوض خانه ‌ ای برد شهری

عوض قطره ‌ ای برد نهری

اینچنین سود اگر ببازرگان

برسیدی یقین شدی سلطان

از چنین سود چون گریزانی

مگر این سود را نمیدانی

گر شدی جان تو از این آگاه

ترک را دیده ‌ ای در این خرگاه

تن تو خرگه است و در وی جان

هست ترکی چو مه در آن پنهان

گر ببینی ورا در این خرگاه

از سر دل چو ما شوی آگاه

گنج در تست جوی در خود آن

چون توئی جمله آشکار و نهان

نیست چیزی ز تو برون میدان

فاش کردند راز را مردان

عقل را ترک گوی و شو مجنون

چون حجاب است رو سوی بیچون

گفتگو چون حجاب راه تواست

همچو ابری بپیش ماه نو است

نیست باید شدن از این هستی

تا که بی می رسی در آن مستی

محو باید شدن ز جسم و ز جان

تا که گردی مقارن جانان

توئی تو حجاب راه تو است

گیر یک را و هل هر آنچه دواست

رنجها جمله از دوی و سوی است

چون دوئی رفت راه عشق سوی است

نقش چون رفت آید آن معنی

بی تو دایم بود روان معنی

در تن ای جان دگر نمیگنجم

زانکه اندر نهان دو صد گنجم

گنج من بیحد است و بی پایان

تن من همچو خاک بر سر آن

گر تو بی من جمال من بینی

قبله سازی مر او بگزینی

ننگری در مشایخ دیگر

نشناسی بغیر من سرور

لیک چه سود کز تو پنهانم

سر بسر تو تنی و من جانم

نور جانم گرفت عالم را

کرد روشن روان آدم را

بعد ازین هر که ماند او اغیار

کافرش دان تو مؤمنش مشمار

جنس مردم نباشد آن حیوان

سگ بو د در لباس آدمیان

جان او باشد از بخار و زخون

قایم از چار عنصر آن ملعون

همچو کرمی بود که رست از خاک

کی کند میل جانب افلاک

میل با ما کسی کند اینجا

کش بود از ازل عطای خدا

جان او بی تن از شراب است

خورده باشد وزان بود سرمست

جان او را بما بود خویشی

زان کند میل سوی درویشی

خویشی جانها بود زانجا

نیست فانی چو خویشی تنها

چند روز است خویشی ابدان

خویشی جانهاست جاویدان

عقل جز وی کجا رسد درما

عقل کل چونکه خیره گشت اینجا

آنچه کس را نداده است خدا

همه محصول ماست ای دانا

زانکه سلطان ما چنین فرمود

چونکه در جلوه خویش را بنمود

که منم روح و زبدۀ آدم

جوی از آدم چو اولیا آن دم

ز اولیا نور نور نورم من

از نظرها نهان و دورم من

بقامات من کسی نرسد

سر سلطان بهر خسی نرسد

شده حیران بروی ما عیسی

جسته بر طور وصل ما موسی

هیچ موسی ز خضر شد آگاه

گرچه بود او نبی و خاص آله

در همه کارهای خضر انکار

مینمود آن پیمبر مختار

زانکه از سر او نبود آگاه

بود از او خفیه حالت آن شاه

همچو او خضر عاشق رخ ماست

مانده حیران نور فرخ ماست

لیک سری خدای کرد پدید

کو ز ما صد هزار چندان دید

که از او دیده بد کلیم کریم

کرد اقرار و شد بعشق ندیم

کژی ما چو راستی او را

برد تا صدر جنت المأوی

قوت آن دان که هر چه بنمائی

طالب خویش را بیفزائی

برد از دردهای تو درمان

هم پذیرد ز کفرها ایمان

کی کند سرکشی زر ستم شیر

بر همه گرچه شیر باشد چیر

بر ما شیر کم ز روباه است

گرچه پیش وحوش خود شاه است

همه شاهان گدای درگه ما

برده هر یک ز ما هزار عطا

نیست دعوی گشای چشم و ببین

همچو مردان ورای چرخ و زمین

در جهانی که جانهای شریف

خوش بهمدیگرند یار و حریف

جان ما را چو قرص خور تابان

بنگر آشکار نور افشان

همچنانکه ز نور خور عالم

روشن است و بدید شه ز حشم

مینماید بدو سیاه و سپید

فرق از او میشود چنار از بید

آفتاب سپهر عالم جان

دان که مائیم اندر این دوران

گشت ازما جدا ولی ز عدو

شبه از گوهر و بد از نیکو

گرچه نورانی اند آن ارواح

پیش این گوهرند کم ز اشباح

بر این لطف چون تن ‌ اند کثیف

همچنانکه خسیس پیش شریف

عقلهائی که رشگ املاک اند

پیش این بحر پاک خاشاک اند

چون شهان حقیقتی در ما

نرسیده ‌ اند و مانده ‌ اند جدا

جمع کوران جمال حسن مرا

گر نبینند دان که هست روا

حق چو ما را بواصلان ننمود

چون نماید بدین گروه حسود

طمع خام جمع کوران بین

که ندارند بوی صدق و یقین

همه در چاه هست خود محبوس

همه گشته ز جرمها منکوس

کی ببینند این خسان ما را

چون ندیدند آن حسان ما را

هر که ما را بدید او از ماست

موج دریا یقین که از دریاست

اینچنین رمز اشارت است بدان

صد هزاران بشارت است بدان

که مریدم ز بحر من موجی است

گرچه پ ست و گرچه در اوجی است

پس چو ما روز و شب بهم بودیم

هرچه گفت او بصدق بشنودیم

ره بریدیم خوش ز گفتارش

بسوی منزل پر انوارش

دردتن گشته است صاف از وی

زانکه مستیم دائما بی می

پس چرا لافها از او نزنیم

هرچه خواهیم ما چرا نکنیم

میرسد گر کنیم ما شاهی

زیر و بالا ز ماه تا ماهی

زانکه بنده شه است در تحقیق

عین شه شد چو رست از تفریق

شخص اگرچه ز دست و پا و سر است

دو سه مشمر ورا که یک بشر است

همچنین موجهای دریا بار

گرچه باشند در عدد بسیار

سر بر آورده هر طرف چپ و راست

همه را یک ببین چو از یم خاست

موجها همچو دستهای یم ‌ اند

عین بحراند نی فزون نه کم ‌ اند

در عددشان مکن ز جهل نظر

بین احد را و از عدد بگذر

نقش را ترک کن بمعنی رو

از چئی در نقوش مرده گرو

صد نفر گر بهم رفیق شوند

در ره حق همه بعشق روند

همدگر را مدد کنند از جان

از سر صدق و عشق روز و عیان

یک بوند آنهمه چو واجوئی

رو بمعنی اگر از این گوئی

هر که بگذشت نقش عالم را

جست از جسم آدم آن دم را

بر صور پشت کرد بی دعوی

روی آورد جانب معنی

فرش را از برای عرش گذاشت

پرده ‌ ها را ز پیش خود برداشت

دوخت از غیر چشم خود چون باز

تا که بر روی شه گشاید باز

جان و دل را ز آب و گل برکند

خویش را در جهان جان افکند

روح را کرد همره ارواح

رست از زحمت مساو صباح

رفت آنجا که مرگ راره نیست

سوی آن چرخ کش خور و مه نیست

بلکه هم چرخ و هم خور و ماه است

همه شه و هم امیر و اسپاه اوست

بخش ۱۵۳ - در بیان آنکه حق تعالی پادشاهی است که بوزیر و امیر و حاجب و نایب و خدم و حشم محتاج نیست. جمع این همه بر خود جهت معاونت و یاری است و تعظیم یافتن. حق تعالی از این همه منزه است و مستغنی. حضرتش هم پادشاه است و هم وزیر و هم لشکر، آفتابی را که کمین بندۀ اوست این صفتهاست که هم پادشاه است و هم لشکر، لشکر او انوار اوست که بر آسمان و زمین تابان است و نباتات و حبوب و اشجار و اثمار و معادن نقره و زر را پرورش میدهد و سنگ را لعل میگرداند و صد هزار چیزهای دیگر که بوصف نیاید. بطریق اولی که خالق آفتاب را صدهزار چندین آفتاب باشد، بلکه آفتاب نیز صفتها از او دارد. و شرح این دراز است، العاقل یکفیه الاشاره

شمس رالشکرش نه نوروی است

تاب چون خنجرش فتول فی است

در چراغی چو هست این معنی

که همو مد ّ عاست هم دعوی

پیش و پس او ویست و بالا او

برگ و شاخ و درخت و خرما او

پر از او آسمانها و زمین

روشن از نور او یسار و یمین

آفتابی که کمترین بنده است

زیر و بالا ز لطف تابنده است

بر نبات و جماد میتابد

بر بخیل و جواد میتابد

زنده زوهم حبوب و هم کانها

روشن از وی قوالب و جانها

بی معین کرده صد هزاران کار

خود بخود نی ورا رفیق و نه یار

چه عجب زان شهی که خالق اوست

گر عطاها رسد بدشمن و دوست

بی وزیری و حاجبی و سپاه

کارها خود بخود کند آن شاه

اینهمه در درون خود بینی

گر دمی با حضور بنشینی

عرش و کرسی و صدهزار چنان

بیند اندر وجود خود حق دان

دل طالب چو آینه است یقین

گر ز داید در او شود تعیین

نقشهای جهان و هم نقاش

فرشهای جنان و هم فراش

خنک آن جان که خویش را بشناخت

جمع گشت و بخویشتن پرداخت

حسن خود را بدید بی پرده

همچو می صاف گشت بی درده

کرد اغیار را ز صحبت دور

تا که شد بی حجاب ظلمت نور

رست از قید بندگی شد شاه

شست در منزل و رهید از راه

رنج را ترک کرد و گنج گزید

گشت شیرین ز جوش عشق و پزید

راه حق را تمام چونکه برید

شیخ منزل شد آن یگانه مرید

دید هرچه که هست و نیست وی است

همه فانی و او ز عشق حی است

کار خود را گزارد پیش از مرگ

پیل جانرا خلاص داد ز ک رگ

آنچه با نفس خواست کرد اجل

پیشتر کرد آن امیر اجل

کرد با نفس حرب های درشت

دست ازوی نداشت تاش بکشت

با سلاح محبت و اخلاص

کرد او را و هلاک و یافت خلاص

نفس خود را چو گشت او پیشین

مرگ کی را کشد بگو پس از این

زان خطر چون رهید ایمن شد

در سرای خطیر ساکن شد

بعد از این زندگیش بی مرگ است

باغ جانش پر از بر و برگ است

در پی این بهار دی نبود

زین سپس غیر جام و می نبود

اینچنین می که بیخمار بود

پاک و صافی در آن دیار بود

گر تو صافی شدی بصاف رسی

ورنه چون درد در مصاف پسی

محرمان را نصیب چنگ بود

مجرمان را عتاب و جنگ بود

در خور هر کسی خوری آید

شتری دید کس که خر زاید

هر عمل را چنین جزای دگر

میرسد دمبدم ز خیر و ز شر

از غضب بی گمان غضب زاید

وز طرب هم یقین طرب زاید

سوی طاعت رود ز حق رحمت

بسوی معصیت دو صد زحمت

جای گل دائماً بود گلشن

جای خار است بیگمان گلخن

طاعت و علم را چو گل میدان

معصیت را چو خار زشت مهان

پس تو گر عاقلی نکوئی کن

بیخ ظلم و بدی بکن از بن

چونکه از خلق زشت گردی پاک

بر شوی چون فرشته بر افلاک

چون بدی را ز خود کنی بیرون

نیکیت بالد و شود افزون

باغبان شاخ بد برد ز شجر

تا که شاخ نکو فزاید بر

چون تو بد را کنی ز نیک جدا

بعد از آن نیکیت برد بخدا

غیر نیکی نمیپذیرد رب

تا توانی تو نیک کن اغلب

عدل را گیر زانکه وصف خداست

ظلم بگذار کان ز شیطان خاست

هرکه باشد ز وصف یزدان پ ر

رهد از بندگی و گردد حر

بهر این وصف خویش کرد خدا

با نبی در نبی که تا دانا

بپذیرد بجهد آن اوصاف

تا که دردیش پاک گردد و صاف

خلق حق گیرد وز خود گذرد

عمر را در حصول آن سپرد

با کسانی نشست و خاست کند

که بیاری آن گروه کند

بیخ نفس لئیم را از بن

تا از او سر کند علوم لدن

چون خودی را کند فدای خدا

جغد جانش شود ز حق عنقا

قاف و عنقا چه باشد ای دانا

که بود وصف آن شه والا

صفت او کجا کند مخلوق

چونکه جانش گذشت از عیون

حال عاشق بود ز خلق نهان

نشناسد ورا بجز دیان

دارد او را نهان ز غیرت خود

تا که هر چشم بر رخش نفتد

نیست لایق که هر کسش بیند

یا بپهلوش هر خسی شیند

کی بود لایق ملک تونی

چون دون چون رود بیچونی

شرح شه شه کند نه هر بنده

کی رسد سر شه بخربنده

در گذر زین حدیث و کن آغاز

وصف آن یار جانفزارا باز

که چسان رهبرست در دوران

سر پیغمبرست آن حق دان

هر که خدمت کند ز جان او را

رهد از حبس و کفر و جهل و عمی

پند او هر که بشنود ازدل

جان بسته ‌ اش رهد از آب و زگل

هرکه از داد او شود زنده

گردد او سر فراز و پاینده

دل تنگش شو چو صحرائی

جان قطره ‌ اش بسان دریائی

معدن علم و نور حق گردد

بر فراز نهم طبق گردد

لقمه ‌ ها بی دهان و کام خورد

بی سبو و قدح مدام خورد

حور و جنت درون خود بیند

رطب از نخلهای خود چیند

همچو خور صورت ولی پیداست

بر جمله عیان چو ماه سماست

هر کرا نور عقل و تمییز است

کی شمارد زر آنچه ارزیزاست

کی خرد پشک را بقیمت مشگ

چون نداند درخت تر از خشگ

نزد او خیر کی بود چون شر

زهر پیشش کجا بود چو شکر

صاف را چون نداند او از زنگ

استر راهوار از خر لنگ

چون نداند ز نور تا نار او

چون نداند ز خار گلزار او

چون نداند وی آسمان ز زمین

فرش ناپاک را ز عرش برین

داند این جمله لیک پوشاند

از غرض خویش کور گرداند

علم پیدای خود کند پنهان

از حسودی و بغض آن بیجان

تا شهان را حقیر بنماید

خویشتن را امیر بنماید

غرض شوم کر و کور کند

آب عذب زلال شور کند

تا کند شاه را نظر چو غلام

تا دهد با غرور و کبر سلام

تا ندانند خلق کو بیش است

این پس افتاده است و او پیش است

نیست مانندش اندر این آفاق

هست در دهر سرور عشاق

خلق چون اختراند و او چون ماه

همه همچون سپاه و او چون شاه

همچو خود خواهدش مهان و ذلیل

همچو خود خواهدش ضعیف و علیل

نتواند که نام او شنود

هم نخواهد که کس بوی گرود

خویشتن را از او فزون خواهد

مرد حق را چو خود زبون خواهد

روز و شب سال و مه در آن کوشد

کافتاب خدای را پوشد

آن نخواهد شدن ولیک بدان

عاقبت گردد او چو ماه عیان

اندر آخر شود ترا معلوم

کوست محمود و منکرش مذموم

او چو ماه است و دیگران چوسها

همه چون قطره ‌ ها و او دریا

اوست گنج خدا و خلقان رنج

مانده اغلب در این سرای سپنج

بخش ۱۵۴ - در بیان آنکه ولی خدا در زمان خود نوح وقت است و عنایت او همچو کشتی است او طوفان بلانگاه دارنده و در تقریر آنکه طوفان آب اگرچه بلاست اما سهل است، زیرا آن بلا بر اجسام است.طوفان جهل از آن مشکلتر است زیرا هر که در او غرق شد ابدالآباد خلاص نیابد

رحمت عالم است مرد خدا

دستگیر و پناه در دو سرا

دست در وی زنید تا برهید

روی سویش بعشق و صدق نهید

نوح وقت است اندر این دوران

کشتی او رهاند از طوفان

رنج طوفان آب سهل بود

زان قویتر بدان که جهل بود

هست طوفان حقیقت این عالم

غرقه در وی امیر و شاه و حشم

بگریزید سوی کشتی نوح

تا ز غرقه خلاص یابد روح

شهوات جهان چو طوفان است

هرکه زان جست او مسلمان است

وانکه از جهل ماند در شهوات

کافر است ارچه آورد صلوات

کشتی ایمنی ولی خداست

از برای شما میان شماست

تا شما را رهاند از طوفان

زانکه آن درد راست او درمان

اللّه اللّه همه در او نگرید

تا از او گنجهای روح برید

اللّه اللّه فدای او گردید

تا چو او بر نهم فلک گردید

اللّه اللّه ورا غلام شوید

هر طرف کو رود هم ه بروید

اللّه اللّه همه بوی گروید

اللّه اللّه از او جدا مشوید

تا چنین دولتی نگردد فوت

رو بدو آورید پیش از موت

دولت مغتنم بدست آمد

هرکه دارد دلی بیارامد

وانکه بی دل بود دلش بخشد

تا چو خورشید و ماه بدرخشد

منکر او عدوی جان خود است

هرکه بنده ‌ اش نگشت بیخرد است

هیچ عاقل زیان خود خواهد

سوی چیزی رود کزان کاهد

در چه بی بنی نهد پا را

یا هلد بهر جای بیجا را

یا کند ترک عمر سر مد را

عشرت و شادی مخلد را

یا گزیند بجای عالم جان

کاندر آنجاست عمر جاویدان

خاکدان پلید فانی را

که پر از محنت است و دردوعنا

هیچ جانی در این جهان ناسود

کل زیان است نیست اینجا سود

حاصلش روز و شب پریشانی است

پی هر راحتش پشیمانی است

حاصلش را نتیجه خود فوت است

خفته اندر حیات او موت است

پل دنیا عظیم پر خطر است

پل دنیا برای رهگذر است

بر سر پل بنا مکن خانه

زانکه پل نیست جای فرزانه

جان تو آمده است از بیجا

تا برین پل بود گذر او را

هست در زیر این پل آب نغول

هر که بر پل مکان کند ز فضول

عاقبت غرق گردد اندر آب

چونکه پل را کند خدای خراب

هرکه بر پل شود مقیم بدان

سرنگون افتد اندر آن طوفان

وانکه بگذشت از خطر برهید

خوش سلامت بدار امن رسید

کامهای جهان فریبنده است

رهزن میرو خواجه وبنده است

همه چو ن مرغ مانده در دامش

همه بی کام از پی کامش

چون عجوزه است ساحرۀ دنیا

شده مانع ز راحت عقبی

خویشتن را بسحرها زیبا

مینماید بطفل و پیر و فتی

همه را کرده است سغبۀ خود

از که و از مه و ز نیک و ز بد

روی خود را نموده چون گلزار

در حقیقت بود بتراز خار

دوزخی خویش را نموده بهشت

همه را تا فنا نکرد نهشت

از هزاران یکی رهید از وی

باقیان زاتشش شده لاشی

سحر دارد قوی و گیرنده

کو کسی کان نشد پذیرنده

حسن او چون مسی است زر اندود

زشت دانش اگرچه خوب نمود

زیر شیرینیش چه تلخهیاست

کژ بود هرچه او نماید راست

مکر او را نه حد بودند کران

حیله ‌ های وی است بی پایان

بر نیاید بحیله با او کس

چه زند پیش چنگ باز مگس

تو کم از روبهی و او چون شیر

سوی او ز ابلهی مپوی دلیر

دامن رستمی بگیر که تا

برهاند ز چنگ شیر ترا

نارت از نور شیخ کشته شود

کارت از عون شیخ پیش رود

چون کنی کارها بقو ّ ت او

هرچه خواهی شود میسر تو

نکنی دفع او ب قوّ ت خود

کو ره صد هزار همچو توزد

شرح لاحول را اگر دانی

روشنت گردد اینکه نتوانی

که بر آئی بجهد خود باوی

جز بتأیید عون حضرت حی

چون شود بر تو این سخن روشن

نزنی دست جز بدان دامن

زور بگذاری و کنی زاری

گذری از غرور و جباری

بندگی خدا کنی شب و روز

دائماً از نیاز و صدق و ز سوز

غیر از این چاره ‌ ای نجوئی تو

جز سوی بندگی نپوئی تو

خود همان بندگی کند دفعش

راند از پیش تو بصد صفعش

دفع او بندگی است نی رد وگیر

از کمان تقی بر او زن تیر

مکن آنرا که نفس میخواهد

طاعت افزای کو بدان کاهد

زانکه از ضد ّ ضد شود ناچیز

نی تموز است آفت پائیز

نی که از گرم سرد محو شود

صلح چون رو نمود جنگ رود

بندگی دان که ضد ِّّ شیطان است

داروی اینچنین کری آن است

ضد ّ عصیان بود یقین طاعت

ضد ّ هر محن و بلا راحت

هین بدین تیغ حلق نفس ببر

تا شوی بی صدف در آن یم در

تا رود از تو جهل و علم آید

عوض خشم و کینه حلم آید

چونکه شیطان رو درسد رحمان

گوی ترک جهان برای جنان

امر بشکست از آن شد او شیطان

هرکه او این کند همانش دان

بخش ۱۵۵ - در بیان آنکه اصل در آدمی خلق است صورت را اعتبار نیست. زیرا که روز قیامت هرکس بلخق خود خواهد حشر شدن. اگر بصفت سگ باشد بصورت سگ حشر شود. دلیل بر آنکه التفات بر صورت نیست، حق تعالی سگ اصحاب کهف را از سلک اولیا خواند که ورابعهم کلبهم، چون در او خلق مردان بود صورتش رااعتبار ننهاد که ان اللّه لاینطر الی صورکم و لا الی اعمالکم و لکن ینظر الی قلوبکم و نیاتکم.

اصل خلق است و خلق مظهر آن

خلق را گیر و سوی خلق مران

هست صورت و عاء و معنی زر

جوی زر را و از وعا بگذر

هان منه اعتبار صورت را

صاف راگیر و هل کدورت را

هر تنی را مگو که انسان است

سیرتش را ببین که چه سان است

سگ آن کهف را نداشت زیان

نشد از صورت سگیش مهان

چونکه خلق نکو بداندر وی

گشت از اولیای باقی حی

حق ورا ذکر کرد در قرآن

خواند او را ز سلک آن مردان

گاه از سلک چارمین خواندش

گاه در جوق هشتمین راندش

هیچ در صورتش نکرد نظر

زانکه حق ننگرد بنقش و صور

نظرش دائماً بود بر دل

که چه دارند مردم اندر دل

دوستیشان بوی چه مقدار است

هر دلی را چه حد وفادار است

حق تعالی همان قدر با او

دوستی دارد ای رفیق نکو

نکند حق نظر بنقش و عمل

نی بحرص و ببخل و نی بامل

نظر حق بدل بود میدان

که در او چیست آشکار و نهان

گر بود در دلت محبت او

کند او دائماً نظر در تو

بی ولا گرچه باشدت طاعت

نبری از جناب حق راحت

طاعت عادتی بود ز نفاق

نی ز عشق و ز صدق و شوق تلاق

بهر نام است و ننگ آن خدمت

نی برای رضای آن حضرت

صورت طاعت از تو می ‌ آید

جان ندارد که بهر حق شاید

صورتی کاندر او نباشد جان

جز که در گور می نشاید آن

چون بدل میکند خدای نظر

دل بپرور که دل بود منظر

پس تو دل راست کن که اصل دل است

گرچه اندر میان آب و گل است

دل بحق ده که صاف گردد وپاک

گذرد همچو آب بر سر خاک

نی که بر خاک گشت آب روان

هیچ شد آب راز خاک زیان

نشد آلوده آب صاف از خاک

باز با بحر رفت روشن و پاک

شیر هم از میان خون و صدید

پاک و صافی بشیر خواره رسید

گرچه راهش در آن وسخها بود

لیک بنگر که هیچ از آن آلود

جوش مهرش ز درد کرد جدا

تا که آورد صافیش سوی ما

همچنین مهر حق چو جوش کند

نیش ها را جدا ز نوش کند

نوش از آن نیشها نیالاید

خوش و صافی سوی خدا آید

دل اگرچه در آب و گل باشد

همچو خورشید نورها پاشد

نبود ز آب و گل ورا زحمت

بلکه زحمت از او شود رحمت

بخدا ده دل و ز گل مندیش

تا رود جمله کارهای تو پ یش

تن و عالم نیند پردۀ هو

فکر این هر دو گشت پردۀ تو

فکرهای تن و جهان بگذار

فکر و خاطر همه بحق بگمار

فکر دنیاست پ ر ده نی دنیا

چون کنی فکر دین بری عقبی

گرچه اسباب و مال داری تو

چونکه دل را بحق سپاری تو

نشوند اینهمه حجاب ترا

چون دلت پر بود ز عشق خدا

ور کنی ترک مال و ملک جهان

چون نباشد درون جانت آن

نبری هیچ نوع از آن سودی

کس نبرد از چنان زیان سودی

بی عوض هر که ترک دنیا کرد

درندامت بماند از او پر درد

زانکه این رفت و آن نشد حاصل

زین برید و بدان نشد واصل

ترک دنیا ز جان و دل باید

تا روان جاودان بیاساید

ورنه ترکش ز دل اگر نکنی

در جهان بقا سفر نکنی

از درون کن سفر نه از بیرون

کز درون است راه در بیچون

از ره ح س مکن طلب جان را

از ره جان بجوی جانان را

پنج حسی که درت و برکاراند

نوریان نیستند از ناراند

نار بی شک ز نور هو میرد

وین شش و پنج و چار از او میرد

همه اعداد لا شوند آنجا

محو گردند در شعاع ولا

نیست شو تا از این عدد برهی

هست گردی چو زان خطر بجهی

عشق حق را گزین و ایمن شو

مشمر غیر عشق را یک جو

چونکه گردی سوار عشق بران

خوش سوی آسمان عالم جان

جهد چون پای دان و عشق چو پر

هرکه پر یافت رست او ز خطر

گرچه با پا بریده گردد راه

لیک کو پا و کو برای آگاه

آنچه رفتار پا کند صد سال

در دمی بیش از آ ن کند پر وب ال

چونکه پ ر نیستت بپا میرو

در پی همرهان ز جان میدو

تا نمانی تو بی نصیب از راه

تا رسد رحمتی بتوز آله

چون ترا حق نکرد شاهنشاه

کم از آن که شوی ز سلک سپاه

دائماً در ره خدا میکوش

در تمنای وصل او میجوش

تا که در کوششی نکو کاری

تا که در جوششی وفا داری

کوشش تو نشان اقبال است

مرغ جان را طلب پر و بال است

هرکه بی کوشش است مرده ‌ اش دان

نیست زنده اگرچه دارد جان

جان حیوان بود چنان کس را

جان وحیی نباشد آن خس را

جان حیوان یقین در آخر کار

نیست گردد نماندش آثار

جان وحیی است زنده جاویدان

زانکه قایم شده است از جانان

طالب وصل حق چنین جان است

کاندر او نور عقل و ایمان است

هرکرا در درون طلب نبود

عاقبت جز سوی سقر نرود

نور ایمان چو حق در او ننهاد

دیو محض است اگرچه ز آدم زاد

بخش ۱۵۶ - در بیان آنکه حق تعالی ارواح را پیش از اشباح بنهصد هزار سال آفرید و همه را برحمت خود میپرورد و آسوده میداشت. چون فرمود الست بربکم گفتند بلی. ندا کرد که اهبطوا. از این عالم بیچون در آن عالم چون روید و در قوالب آب و گل ساکن شوید وفای عهد شما ظاهر گردد. پس هر کرا آنجا عیشی و طیشی و راحتی بود اینجا باز جویان آن شود که حب الوطن من الایمان. و هر کرا نبود چه جوید، حیوانی باشد از این عالم رسته چون گاو و خر بصورت آدمی و بمعنی حیوان. حیوان از کجا و معرفت حق از کجا.

هرکرا جان او ز عهد الست

بود بیگانه وین طرف پیوست

آشنائی بحق کجا جوید

یا در این ره بصدق کی پوید

چونکه آنجا ز حق نداشت عطا

چه کند او طلب بگو اینجا

کاله ‌ ای را که گم نکرده بود

در پی آن بهر طرف ندود

هر کرا وقت و روزگاری بود

که بد از عمر خود بدان خشنود

در زمان محن کند یادش

تا دمی ذکر آن کند شادش

چون که آن روزگارش آید یاد

از غم فوت آن کند فریاد

گوید از سوز خوش زمانی بود

بی زیان داشتم هزاران سود

هر دمی جان او ز عشق و ز سوز

از خدا جوید آنچنان خوش روز

نرود هرگز آن ز خاطر او

دائماً گوید ای دریغ آن کو

کی عجب رونمایدم آن باز

از کجا یابم آنچنان دمساز

وان که در عمر خود نیافت خوشی

نبدش حاصلی بجز ترشی

چه بیاد آورد چه جوید او

چون ندیده است حالت نیکو

هرکه خورد از قدیم خمرالست

بود از آن راح روح او سرمست

کی رود آن خمار از سر او

هر دو چشمش بود مدام آن سو

لحظه ‌ ای آن خیال از او نرود

لذت آن وصال از او نرود

غیر آن در جهان نجوید هیچ

در طلب باشد او پیچاپیچ

تا نگردد میسرش باز آن

باشد اندر خروش و آه و فغان

جملۀ اولیا چنین کردند

در پی وصل خون خود خوردند

خواب و خورشان نماند در هجران

هستی جمله شد ز عم ویران

ز اتش شوقشان بسوخت وجود

دو جهان گشت پر از آن تف ودود

تن و جان را فدای حق کردند

بعد از آن از وصال برخوردند

هستی آدمی است سد ّ و حجاب

چونکه رفت آن گشاده شد صدباب

تا که بر تست از توئی موئی

ننماید وصال حق روئی

راه ما مردن است پیش ازمرگ

هرچه غیر خداست کرده ترک

نیست گشتن ازین خودی کل ّ ی

رستن از نیکی و بدی کل ّ ی

چون حجاب ره است این هستی

نیست شو از بلندی و پستی

چون نمانی تو جاودان مانی

هست در نیستی است تا دانی

چونکه خیزی تو از میانه تمام

بعد از آن بی توئی بیابی کام

وصل حق در فنا شود حاصل

هرکه فانی شد او بود واصل

برگ بی برگی است برگ نران

مرد با برگ کمتر از زن دان

بگزین جوع را مثال کرام

دایم از عین جوع ساز طعام

راحت خویش جو ز بیداری

عزت خویش را هم از خواری

بیمرادی چو شد مراد ترا

رسدت بعد از آن وصال خدا

چون روی در فنا شوی باقی

گرددت بی شراب حق ساقی

رنج و راحت شود بر تو سوی

آخر الامر چون تمام شوی

چونکه وحدت رسد رهی ز دوی

بعد از آن هرچه هست و نیست بوی

انت تبقی به اذا جدت

انت تحیی به اذا عدت

فی وصال الحبیب انت تقیم

بعد ما کنت فی نواه سقیم

لاتری بعد وصله هجران

ینطوی فی فؤادک الاحزان

بعد ما کنت قطرة فی النهر

فی هواه تموج مثل البحر

بعد ما کنت یابساً طوراً

تکتسی من ربیعه نوراً

تلتقی فی الجنان الف جنان

ترتقی نحو ملتقی الرحمن

یتجلی علیک وجه الحق

تنمحی یا فتی اذا اشرق

هو یبقی و انت منه تقول

لا یؤل الیک منه افول

قائماً دائماً تکون به

من جیوش الردا تصون به

واصل حق شوی در این دنیا

نقد گردد ترا کنون عقبی

قطرۀ جان تو شود دریا

بی زبان وز درونها گویا

بی تنی چون فرشته نور شوی

بی قدم در یم وصال روی

خود نبینی در آن وصال فراق

باشدت دائماً تلاق و عناق

اولیائت ندیم و یار شوند

همه بهر تو جانسپار شوند

همه با تو شراب و نقل خورند

همه از خوان تو نواله برند

همه گردد چو حلقه تو چو نگین

همه همچون کهان و تو چو مهین

در چنین وصل چون شوی واصل

هرچه خواهی ترا شود حاصل

پی این وصل هست راه دگر

که بود آن برون ز خیر و ز شر

بخش ۱۵۷ - در بیان آنکه بعد از وصول به حق که آن منزلست و نهایت کار خواص است، اخص خواص را در عین حق سیری دیگر است که آن سیر در منزل است. سیر راه نهایت دارد. اما سیر منزل را نهایت نیست. زیرا سیر راه از خود گذشتن است و خودی آدمی را آخری هست اما سیر منزل را که در خداست و عالم حق و وصال، آن را آخری نیست و در تقریر آنکه اهل جسم از اولیای راستین اسرار حق و شرح وصال و مستی عشق را میشنوند. و چون بدان مقام نرسیده‌اند مستی شهوات را که حجاب حقیقی خود آن است مستی حق و وصال می‌پندارند و دعوی نبوت و ولایت می‌کنند. و ایشان خود بدترین خلق‌اند. چنانچه مگسی دریا و کشتی و کشتی‌بان شنیده بود، ناگاه کمیز خری دید، بر سرش کاه برگی جست و بر سر آن کاه برگ نشست و سو بسو میرفت و از کوتاه‌نظری و قصور همت میگفت که اینک دریا و کشتی و من کشتی‌بان، احوال این گمراهان که خود را واصل می‌پندارند همچنان است

سیر آن راه در وصال بود

از کمالی سوی کمال رود

راه تن را نهایت است و کران

راه جان بیحد است و بی پایان

دائماً رفتن است در منزل

هیچ آخر ندارد آن حاصل

سیر آن راه بی نشان باشد

برتر از عقل و جسم و جان باشد

وهم فکر و بیان از آن دور است

زانکه آن راه نور در نور است

سیر ره تا بوقت مرگ بود

بعد مردن دگر روان نشود

سیر منزل مدام در کار است

آنچنان سیر از آن احرار است

نتوان رفت در قدم بقدم

کی ببرد وجود راه عدم

راه منزل چو بیکران باشد

رفتنش نیز همچنان باشد

نیست هیچ اندر آن طریق سکون

ابدا رفتن است در بیچون

سیر الی اللّه را بود عدی

سیر فی اللّه هست بیحدی

سیر الی اللّه از خودی است گذر

چون گذشتی دگر نماند سفر

سیر فی الله در خدا باشد

چون حق آن سیر دائما باشد

هیچ آخر مجوی آن ره را

زانکه نبود نهایت اللّه را

آنچنان سیر را دوی نبود

او نگردی تو تا توی نرود

چون توئی رفت سیر حق بود آن

فهم کن سر کل یوم شان

سیر هر ذات لایقش باشد

در خور گله سایقش باشد

سیر خود را مکن قیاس بحق

شیر نر را چه نسبت است ببق

چه بود ذره پیش شمس منیر

چه زند قطره پیش بحر و غدیر

چون تو هردیو را زبون باشی

با ملایک جلیس کی باشی

قطره را از خری مخوان دریا

ذره را هم مگوی شمس سما

مثل آن مگس که بر کاهی

شست بر بول خر بناگاهی

بر سر بول کاه گشته روان

بر سر کاه آن مگس گویان

کاینت کشتی و بحر و من ملاح

گشته هر سو روانه بی اریاح

مینمودش چمین خر عمان

کاه کشتی و خویش کشتیبان

بول نسبت باو چو دریا بود

آن قدر مرو را عظیم نمود

بینش هر کسی است لایق او

نیست خرد آنکه گشت عاشق هو

نسبتش بخشد اول او را حق

آنگهانش دهد ز عشق سبق

نور خود رادر او کند پنهان

تا همان نور گرددش جویان

ورنه کی جسته است ظلمت نور

بلکه دایم بود ز نور نفور

می نجسته است هیچ ضد ضد را

جوید از جان مدام ند ند را

هیچ جسته است گاو را شتری

یا شود کفو بنده شاه و حری

عاشق حق چه گرچو تو بشر است

نیک بنگر اگر ترا نظر است

گرچه نور است چه گهر دارد

بحر جانش چسان درر دارد

منگر تو بجسم خاکی او

چشم بگشا نگر بپاکی او

که ورای زمین و هفت سماست

در گذشته ز فرش و عرش و خلاست

علمش از حق بود چو پیغمبر

بسوی حق کند همیشه نظر

واسطه در میان او و خدا

نیست کس فهم کن تو این سر را

هرچه فرمایدش خدا کند آن

همچو گوئی است پیش ان چو کان

هر کجا راندش قدر برود

برسر و رو مثال گوی دود

فعل او را ز حق بدان نه از او

حق چو آب است و آن بود چون جو

مثل آلت است پیش خدا

هرچه خواهد کند از او پیدا

تو مکن اعتراض بر آلت

که از آلت نجست کس حالت

چه توانند کرد تیغ و سپر

چون نباشند در کف صفدر

صفدری کو که تیغ را راند

قلبها را چو شیر بدراند

هر که او رستم است نارامد

تا که خون عدو بیاشامد

عقل تو رستم است و نفس عدو

میگریزد ز بیم او هر سو

رو بدست آور و بکش او را

تا رهی از عنا و خوف وبلا

ایمن آنگه شوی از آن دشمن

که ببری سرش چو اهریمن

سر او چون بری نشینی خوش

برهی از چهار و پنج و ز شش

بی شش و پنج و چهار روح شوی

دستگیر همه چو نوح شوی

پند نوح است کشتی جانها

هرکه گیرد رهد ز رنج و بلا

هرکه بگرفت پند نوح زمان

نکند غرقه مرد را طوفان

هست طوفان روحها شهوات

کشتی نوح طاعت وصلوات

هرکه بنشست در چنین کشتی

گشت خوب و رهید از زشتی

وانکه نشنید پند نوح از جان

بیگمان غرقه گشت در طوفان

پند بپذیر اگر خردمندی

تا چو ما خوش به دوست پیوندی

ور بود مر ترا گذر زین پند

لایق حبس باشی و غل و بند

غافلی سخت از خود ای مسکین

دائماً زان بمانده ای غمگین

هیچ بیرون شدن نمییابی

گرچه بیدار و گرچه در خوابی

نیست در جهان سر و سامان

هر طرف میدوی چو سرگردان

زان سبب که نئی مطیع خدا

گشته ‌‌ ای از رضاش دور و جدا

در جفا میروی دو چشم گشا

کی بری از جفا تو غیر عمی

در چنین ره یقین بمانی زود

صد هزاران زیان بری بیسود

وای بر تو اگر چنین بروی

زین نگردی و اهل دل نشوی

عمر تو بیگمان شود ضایع

گرچه آخر شوی ز جان خاضع

هیچ گون زان خضوع بر نبری

چون پرت نیست گو چگونه پری

پیش ما آ که جان بری از ما

گرچه جغدی شوی چو باز و هما

ما همائیم و هم هما گیریم

غیر خود را بدان که نپذیریم

گر زمائی چرا ز ما دوری

از چئی در ظلام اگر نوری

شکر ما چراست پیش تو زهر

لطف ما از چه روست پیش تو قهر

نیست انسی ترا باهل درون

نظرت هست دائماً بیرون

زنده از خواب و خور چو حیوانی

اهل دل را از آن نمیدانی

اهل دل را هم اهل دل داند

طفل ابجد کتاب کی خواند

تیغ رستم کجا زند زالی

کی چو اطلس بود کهن شالی

مرغ خانه کجا پرد چو هما

چون ز پستی است کی رود بالا

هرکسی آن کند کز او آید

هیچ دیدی که شیر سگ زاید

بخش ۱۵۸ - در تفسیر «قل کل یعمل علی شاکلته» هرکه را حق‌تعالی گوهر بد داده است لابد است که بدی کند و هرکه‌را نیک، نیکی. زیرا نیک و بد هر دو به ارادت خداست لیکن حق‌تعالی از بد راضی نیست که مرید الخیر و الشر قبیح ولکن لیس یرضی بالمحال. مثالش چنانکه خواجه‌ای را دو غلام باشد یکی امین و یکی خائن، به یاران خود از حالِ هر دو خبر دهد که این امین است و آن خائن و خواهان باشد که آن دو فعل از ایشان ظاهر شود تا سخنش راست گردد الا به خیانت راضی نباشد. همچنانکه حق تعالی در لوح محفوظ ثبت کرد که از هر آدمی چه خواهد آمدن و فرشتگان آن را می‌خوانند واز این رو مرید خیر و شر است تا فرشتگان در صدق بیفزایند و ترقی کنند اما به شر هرگز راضی نیست.

در نبی گفت حق که خلق جهان

از صغیر و کبیر و پیر و جوان

آنچنانشان که آفریدستم

آن نمایند از وفا و ستم

آید از هرکسی هر آنچه در اوست

لایق بد بد و نکو نیکوست

هرکه را در درون نکو گهر است

در خور آن گهر ورا هنرست

هرکه‌را گوهر بد است درون

کارها اش بود همه بد و دون

تا چسان شد سرشته از آزال

لایق آن بود ورا افعال

خیر و شر را اگرچه خواست خدا

لیک در شر بدان نداشت رضا

گر خدا را رضا بدی از شر

اهل شر را نسوختی به شرر

لیک هم خواست کز بد آید بد

تا نگردد خلاف قول احد

این سخن را مدار هیچ محال

واقعش دان گذر ز قیل و ز قال

سرّ این فهم کن ز ضرب مثال

تا که واقف شوی بر آن احوال

خواجه‌ای را که باشدش دو غلام

یک بود از لئام و یک ز کرام

یک بود خائن و کژ و بدخو

یک امین و گزیده و نیکو

گفته باشد به دوستان پنهان

سرّ این هر دو را به نام و نشان

خواهد او زان یکی خیانت را

وز غلام دگر امانت را

تا بود صادق اندر آن اخبار

تا نگردد دروغ آن گفتار

لیک راضی نباشد او به بدی

این یقین دان اگر تو با خردی

هم خدا نیز از ازل فرمود

با ملایک ورای گفت و شنود

که چه آید ز هر یکی به جهان

از بد و نیک و آشکار و نهان

یک رود در کژی و یک در راست

یک در افزایش و یکی در کاست

لیک راضی نباشد از بدکار

دائماً باشد از بدی بیزار

چون که بر لوح مثبت‌اند یقین

از بد و نیک و از کهین و مهین

شرح این جمله را عیان فرمود

یک چنین است و یک چنان فرمود

پس از این رو مرید شرشد حق

تا رهند آن فرشتگان ز قلق

چونکه امر خدای آمد راست

اندر آن لوح کان فراز سماست

همه بالند از آن و افزایند

در نماز و دعاش بستایند

گویدش هر فرشته کای یزدان

نیست چیزی ز علم تو پنهان

جز تو کس نیست عالم اسرار

غیر تو نیست در جهان بر کار

نیک و بد گرچه جمله از تو روند

آخر کار چونکه حشر شوند

کی بود رتبت همه یکسان ؟

یک رود در جحیم و یک به جنان

شبه را کی بود بهای گهر ؟

نشود زهر در جهان چو شکر

هیچ شیری مجو ز روباهان

مطلب رهبری ز گمراهان

قابلی کو خبیر از سرّ کار ؟

تا عیان را بداند از پندار

تا ببیند سرّ دل آن بینا

تا بپرد ز جای در بی‌جا

تا نهد در جهان عشق قدم

شودش حالتی دگر هر دم

تا کند حکم‌های گوناگون

که ندید آن به خواب افلاطون

تخت در لامکان نهد پیدا

شود او پادشاه در دو سرا

مرده یابد از او حیات ابد

فارغ آید ز مرگ و گور و لحد

این معانی است بی‌حدود و کران

لیک از این گشته گوش خلق گران

گوش کو لایق چنین اسرار ؟

دیده کو بهر دید این انوار ؟

تا کند فهم آنچنان کاین است

تا ببیند که این سرّ دین است

گوش قابل اگر بدی کس را

در خور این معانی ای دانا

نوع دیگر رموز گفته شدی

دُرهای غریب سفته شدی

کردمی صد هزار گونه بیان

از مقامی که نیست برتر از آن

گفتمی آنچه گوش کس نشنید

کردمی شرح آنچه دیده ندید

همه گفتارها شدی کاسد

کور گشتی ز غصه هر حاسد

سخن ما چو خور شدی مشهور

منکر راه ما بدی مقهور

طرز دیگر شدی عبارت ما

قطره گشتی یم از اشارت ما

غیب‌ها جمله رو نمودندی

گره خلق را گشودندی

کس نماندی در این جهان محجوب

رو نمودی به طالبان مطلوب

می جانی شدی چو جان ارزان

بلکه بر خاکدان شدی ریزان

در همه جسمها ندیم شدی

همچو جان دائماً مقیم شدی

طفل گهواره چون مسیح شدی

واقف و ناطق و فصیح شدی

نیک و بد در نظر شدی یکسان

اوفتادی برون دوی ز میان

همه احوال این جهان فنا

نی عیان است پیش پیر و فتی

عالم غیب همچنین گشتی

طفل چون پیر راه بین گشتی

لیک این را چو حق نمی‌خواهد

که کس از سرّ او بیاگاهد

همه را خیره سر همی‌خواهد

بی‌خود و در بدر همی‌خواهد

لاجرم جمله واله و حیران

پیش مهرش چو ذره سرگردان

مانده مدهوش و خیره در کارش

همه گویان که نیست کس یارش

همه جویان او شده شب و روز

ذاکرش گشته جمله از سر سوز

همه از جان و دل ورا جویان

خیره سر هر طرف شده پویان

به امیدی کزو نشان یابند

دائماً در گداز آن تابند

او تفرج همی‌کند از دور

دارد از خیرگی جمله سرور

از غم خلق می‌شود حق شاد

نیست پیشش عزیز جز فریاد

آه و فریاد کن ز جان و ز دل

تا رهد جان تو ز آب و ز گل

آب و گل روح را چو زندان است

روح در وی از آن پریشان است

جان در این تن همیشه در رنج است

زانکه دور از وصال آن گنج است

گنج چون بود حق از او شد دور

گشت معشوقش از نظر مستور

هرکه از دوست دور ماند او

چه شود حال او مرا تو بگو

حال او در زبان کجا گنجد ؟

در ظروف بیان کجا گنجد ؟

درد او را نه حد بود نه کران

غبن او را کجا بود پایان ؟

عشق را هر که یافت گشت تمام

تو مگو پیش او ز شاه و غلام

زانکه اعداد این طرف باشد

چون خور عشق نور جان پاشد

نی عدد ماند و نه نیک و نه بد

همه روی آورند سوی احد

بخش ۱۵۹ - در بیان آنکه بندۀ خاص خدابر کافۀ خلایق مشفق است و میخواهد که همه را واصل کند، لیکن غیرت مانع میشود و در تقریر آنکه اگر معترضی اعتراض کند که در این کتاب هر ولیی را که ذکر میکنی میگوئی که بیمثل و بی نظیری و مانند تو کس نیامده است و نخواهد آمدن، این سخن متناقض مینماید، جواب گوئیم که متناقض وقتی بودی که اولیا در معنی متعدد بودندی. تعدد ایشان از روی اسم و جسم است نه از روی معنی چنانکه پادشاهی اگر صد گونه مرکب از استر و اسب و اشتر و غیره بر نشیند پادشاه همان باشد و از مرکب متعدد نشود پس در این صورت همه مدحها بیک ذات عاید میشود تناقض لازم نیاید و مثالهای دیگر در این معنی بنظم گفته آید

حمله ‌ ها میکنم که بنمایم

بندها را تمام بگشایم

غیرتش مانع است من چکنم

چون سپر دافع است من چکنم

آنچه میدانم ار بیان گشتی

اینجهان محو آن جهان گشتی

خاستی از میان حجاب دوی

حق شدی فاش بی منی و توئی

ای که با من نشسته ای میدان

که نداری نظیر در دو جهان

گر شهم من تو هم ز شاهانی

همچو من نور هر دل و جانی

بحق حق ورای من کس نیست

مرو از پیش من همینجا بیست

از کفم باده خور چو خماری

مست شو باز ره ز هشیاری

هرکه از ماست باده خور باشد

نور را بر همه چو خور پاشد

هم بود شاه و هم شهی بخشد

بگدا زر ده دهی بخشد

هر کسی را که نور عرفان است

گوهر راستی و ایمان است

روی ما را کند ز جان قبله

بر لب ما زند ز دل قبله

چون شدی همچو من عزیز و گزین

زود بر اسب عشق افگن زین

بدران صف رستمان امروز

چونکه گشتی ز داد حق پیروز

نیست در دور کس مقابل تو

نبود غیر روح قابل تو

حکم ن و کن که شاه دورانی

سکۀ تازه زن که سلطانی

حکم مطلق تراست در عالم

نایبی و خلیفه چون آدم

حاکمان چون تن ‌ اند و تو جانی

پادشاهان قراضه تو کانی

مثل تو نامد و نیاید هم

توئی امروز زبدۀ عالم

نیستت در جمال و لطف نظیر

چون تو شاهی ندید تاج و سریر

شبه تو مادر زمانه نزاد

همچو تو باغ دهر میوه نداد

آدمت نیز هم بخواب ندید

نی صفتهاست را ز کس بشنید

خضر اگر بیندت شود حیران

همچو موسی بود پ یت پویان

یوسف مصر اگر ز خو ب ی تو

گردد آگه شود ز عشق دو تو

ویس اگر هم بیندت از دور

نشود بر جمال خود مغرور

چشم شیرین اگر بر آن رخسار

افتد از حسن خود شود بیزار

مثل تو نیست هم نخواهد بود

هم نیامد چو تو ز بدو وجود

اینچنین مدح پیش ازین بسیار

کرده ‌ ام بل زیاده بهر کبار

متناقض کسی کند فهم این

که ندارد خبر ز عالم دین

زانکه آنها که کامل اند تمام

همه مستند دایم از یک جام

همه در ذات خویش یک نوراند

بصفت گر ز همدگر دور اند

گر هزارند یک بوند ایشان

از عدد رسته ‌ اند درویشان

مدح یک مدح جمله است یقین

ذم یک ذم جمله دان تو یقین

پس اگر تو یکی از ایشان را

گوئیش بینظیری و همتا

مثل تو کس ندید در عالم

هم نزائید مثل تو ز آدم

بعد ازو گر باولیای دگر

این بگوئی و بلکه افزونتر

راست باشد از آنکه جمله یک اند

رفته اندر یقین برون زشک ‌ اند

بخلاف اهل نفس را گر از این

مدحها گوئی و کنی تحسین

متناقض بود نیاید راست

زانکه هر یک جدا ز اصلی خاست

هر یکی را صفات و ذات دگر

هر یکی را بود حیات دگر

مدح یک مدح جملگان نبود

قدح یک قدح جمله شان نشود

هر نبی را همه چنین گفتند

چونکه در ثنا همیسفتند

که نیامد چو تو شهی بجهان

مثل رویت ندید چشم زمان

بی نظیری بحسن در عالم

زبدۀ انس و جنی و آدم

راست گفتند جمله نیک بدان

زانکه یک گوهراند از آن عمان

عدد جسمشان بود بسیار

لیک جانشان یکی است بی دو و چار

چونکه جمله یک ‌ اند در تحقیق

کی کند شان بگو مرا تفریق

نور پاک خدا دو چون باشد

هر که گوید دو است دون باشد

بر سر صد چراغ و شمع ای یار

نی که یک نور گشته است سوار

نور را بین ز شمعها بگذر

تا بری تو ز باغ وحدت بر

گر یکی جامه های گوناگون

هر دمی پوشد و رود بیرون

هیچ گردد ز جامه شخص دگر

نکند عاقل این سخن باور

زانکه از جامه کس بدل نشود

خل ز تبدیل خم عسل نشود

از زری گر کنند کوزه و طاس

یا سبو و خم و صراحی و کاس

گرچه در نام و نقش مختلف ‌ اند

نامناسب چو دال و چون الف ‌ اند

لیک چون جمله را گدازانی

باز یک زر شوند تا دانی

پس یقین شد که مدحها یارا

گر نمودت جدا نبود جدا

مدح حق بود جمله ای جویا

زانکه عاشق ز حق بود گویا

چون غرض از همه یکی بوده است

آنکه دو فهم کرد نشنوده است

این نهایت ندارد ای عاشق

یک اشارت بس است با صادق

بخش ۱۶۰ - در بیان آنکه عاقل را یک اشارت بس است. زیرا در او آن حالت هست، بی آنکه بگویند میداند. چنانکه دو شخص بر قضیۀ دراز واقف باشند، بیک اشارت یکی تمامت قضیه را دیگری معلوم کند، لیکن کسی را که در آن قضیه وقوفی نباشد برمزی تمامت را کی توان معلوم کردن

بلکه خود بی اشارتی معلوم

شود او را تو گر کنی مکتوم

ز آنکه اندر نهاد او آن را

پیش از این در ازل نهاد خدا

جان او بود در جهان الست

زان می و جام جاودانی مست

همچو ماهی درون آن دریا

بی شب و روز در وصال و لقا

با عزیزان بهر طرف در سیر

در جهانی که ره ندارد غیر

بی زبان و دهان بهم گویان

بی سر و بیقدم بهم پویان

چون که از امر اهبطوا آن جان

آمد و بسته شد در این زندان

در تن آب و گل قرار گرفت

از چنان دولتی کنار گرفت

شد فراموشش آن ز صحبت تن

گشت مشغول مال و بچه و زن

چونکه رمزی دهند از آن یادش

دو جهان پر شود ز فریادش

زانکه ز او ّ ل وقوف داشت از آن

لیک پیشش حجاب بد نسیان

بسته بود آن بیاد آوردی

تا که سر بر زند چنین دردی

آیدش یاد از آن جهان قدیم

آن می صاف و آن شهان ندیم

آن وطنگاه و موضع مألوف

وان سخنهای بی ظروف حروف

لیک هر گو ندیده است آن را

آنچنان دوروگشت و جولان را

زین جهان رسته است چون حیوان

چه خبر باشدش ز عالم جان

گر کنی شرح پیش او صد سال

وصف حسن جلیل بی ز زوال

اندر او هیچ آن اثر نکند

یک سخن زان بگوش درنکند

با چنین شخص گفتن بسیار

چون سخن گفتن است با دیوار

هیچ فهم سخن کند دیوار

گر بگوئی تو اندک و بسیار

لیک میگو علی العموم سخن

نورها میفشان ز علم لدن

بخش ۱۶۱ - در بیان آنکه معجز اکبر، سخن اولیاست، زیرا در معجزه‌ها و کرامات‌ها سحر و جادوی و سیمیا گنجد و ساحران جنس معجزه بسیار می‌نمایند. همچنین ضمایر را که کرامات اولیاست رمّالان و کاهنان و جوزبازان و پری‌زدگان می‌گویند، اما در سخن ایشان هیچ از اینها نمی‌گنجد

رهبر رهروان حق سخن است

بر فلک نردبان حق سخن است

هرکه او را غذا سخن گردد

بر سَر بحر بی سفن گردد

همچو عیسی بر آسمان رود او

بی تن اندر جهان جان شود او

روح مطلق شود رهد از تن

دو جهان را کند چو خور روشن

در جهان از خدا سخن آمد

سخن از علم من لدن آمد

معجزی نیست در جهان چو سخن

جز سخن را پناه‌گاه مکن

معجز راستین نه قرآن است‌؟

جان پر درد را نه درمان است‌؟

همه قرآن ز پا و سر سخن است

اندرو جمله خشگ و تر سخن است

همه هستی چو بنگری سخن است

فوق و پستی چو بنگری سخن است

این زمین و سما و خور سخن است

کوه و صحرا و بحر و بر سخن است

جز سخن نیست در جهان چیزی

فهم کن گر تراست تمییز‌ی

باغ و ایوان و خانه‌ها یکسر

نی ز فکراند گشته جمله صور

همچنین فرش و عرش و هرچه در اوست

اندرون و درون ز مغز و ز پوست

همه زاده ز علم یزدان اند

اهل دل جمله را سخن دانند

زانکه بی حکمتی نشد موجود

انس و جن و زمین و چرخ کبود

گفت گنجی بدم خد یزدان

خواستم تا شوم پدید و عیان

پس جهان را بدان سبب ظاهر

کرده‌ام تا شود هویدا سر

تا بدانند اینکه شاهی هست

زانکه از خود نشد بلندی و پست

این جهان را نساخت حق ز گزاف

که در او مردمان زیند معاف

بهر صد گونه حکمتش پرداخت

خنک آن کس که چون بدید شناخت

که جز او در جهان خدایی نیست

غیر ذات ورا بقایی نیست

پس یقین شد که کون و هرچه در اوست

صورت علم و حکمت است ای دوست

علم و حکمت سخن بود می‌دان

گرچه شد نقش او زمین و زمان

نقش او را ز من مگیر جدا

سر همان است گرچه شد پیدا

این صور همچو آب بود یقین

گشت یخ جمله اندر این تکوین

فکر را آب دان سخن چون یخ

پیش آن آب نطق کف و وسخ

نزد عاقل بدان که یخ آب است

مگر آن کاو ز جهل در خواب است

چیز دیگر کمان برد یخ را

ضد شناسد چو دانه و فخ را

لیک چون آفتاب درتابد

محض آب روانه‌اش یابد

همچنان آسمان و چرخ و زمین

چون شود آفتاب حشر مبین

بگدازد شود همه ناچیز

نخری گنج‌شان به نیم پشیز

چرخ و کیوان شوند زیر و زبر

ریزد از آسمان مه و اختر

کوه‌ها همچو کاه‌پره شوند

کل موجود ذره ذره شوند

ملک صورت شود تمام خراب

یخ هستی رود روانه چو آب

همه هالک شوند و حی ماند

دایم او را بجو که وی ماند

تا بمانی تو نیز پاینده

فارغ از رفته و ز آینده

جز خدا نیست هیچ پشت و پناه

رو بدو آر و پای نه در راه

که ره راست جستجوی حق است

راحت و ایمنی به‌سوی حق است

هر که حق را گزید دانا اوست

خنک آن جان که دائم اینش خوست

وای بر وی که خواهش‌ش به جهان

غیر حق باشد آشکار و نهان

پیش چشمش جهان بود پرده

ماند اندر فراق افسرده

زندگی‌یی که باشدش برود

لطف او جمله عین قهر شود

گر بود قابل سرای نعیم

گردد آخر سزای نار جحیم

ز آفرینش چو آمد اینجا او

بود در وی عطا و بخشش هو

آمد از باغ جان چو گل تازه

چون که ننهاد پا به‌اندازه

گشت مشغول آب و گل ز بله

شد فراموش منزلش وان ره

ماند در حبس خاکدان محبوس

بردش از راه صورت محسوس

آن اثر چون بماند بی‌مددی

در جهان کثیف همچو سدی

آن اثر رفت از او و هیچ نماند

لطف را باز حق به بی‌سو خواند

لطف حق سوی اصل خویش برفت

گرچه کم بود و گرچه بیش برفت

تو ز ذکر و نماز ده مددش

کن به‌سعی و جهاد بی‌عدد‌ش

تا شوی زین صفات بد مبدل

قوت ده دایمش ز ذکر و عمل

می‌فزا در صلوة و صوم و نیاز

خاک شو درگذر ز کبر و ز ناز

کز عمل نور جان شود افزون

وز کسل در کمی و نا‌موزون

جنبش اندر ره خدا نیکو‌ست

شاد جانی که این چنینش خو‌ست

گر به‌فرمان زی‌یی نمیری تو

جوی در بندگی اسیری تو

بنده سلطان بود نکو بنگر

کفر ایمان شود نکو بنگر

نی که درمان برای درد بود

دایم ار جان به سوی درد رود

درد را چونکه در رسد درمان

درد درمان شود یقین می‌دان

همچنین چون خدا نماید رو

نی بشر ماند و نه رنگ و نه بو

غیر حق جملگی فنا گردد

ظلمت کون پر ضیا گردد

زانک حق چون رسد رود باطل

هستی طالبان شود آفل

گرچه باشد چو که قوی هستی

نرم گردد چو پشم از آن مستی

پشم را باد عشق پراند

پرده را دست عشق دراند

عشق چون نفط و هست‌ها چون نی

ز‌آتش او شود یقین لاشی

همه اشیا شوند ازو معدوم

این نگردد به زیرکی مفهوم

گذر از فهم تا کنی فهمش

نیست شو تا بری بر از رحمش

حکمت حق نگر در این ایجاد

که چه‌سان کرد از عدم بنیاد

کرد از علم صورتی پیدا

تا شود زان قدر که بود اعلا

شد ز ترکیب چار عنصر تن

گشت خلقی روان ز مرد و ز زن

رست از خون و لحم و رگ جانی

لیک فانی چو جان حیوانی

چون که جمع آمد این‌همه یک‌جا

در تن از آب و خاک و نار و هوا

گشت زنده ز جان حیوان تن

نیست پوشیده هست این روشن

چون که افزود عقل حق بنمود

در رحمت ز لطف خود بگشود

از زبان رسول گفت به ما

که شدید از جهان وصل جدا

علم بودیت نقش محض شدیت

درد گشتیت اگرچه صاف بدیت

مهر جان و تن از درون بکنید

دوستی جهان ز دل فکنید

خدمت من کنید روز و شبان

تا رهید از جهان چون زندان

بس ز ترکیب ذکر و صوم و نماز

چون کنید از برای من به نیاز

جان باقی از آن کنم پیدا

زنده مانید بی زوال و فنا

اینچنین روح از عمل روید

وصل یابد هر آنکه می‌جوید

از بخار و ز خون مجو جان را

دایم از ذکر جوی ایمان را

نور ایمان ز داد رحمان است

ظلمت کافری ز شیطان است

کی بود نور از آفتاب جدا ؟

مؤمنان را مدان جدا ز خدا

مؤمن از نور حق همی بیند

دائماً هر کجا که بنشیند

گفتگویش ز حق بود هر دم

شنوایی‌ش باشد از حق هم

همچو آلت بود به دست خدا

جنبش از حق کند به خشم و رضا

نکند او ز نفس خود حرکت

حرکات‌ش بود از آن حضرت

نیست این را نهایت ای جویا

باز گرد و ز راز شو گویا

شرح آن قصه کن که می‌گفتی

در مدح سخن همی‌سفتی

هر که خود قابل است بپذیرد

این سخن را به جان و دل گیرد

بهر ناقابلی خموش مکن

ترک این خمر و جام و نوش مکن

همچو خورشید در جهان می‌تاب

بهر خفاش رو ز خلق متاب

چون مهِ بدر نور می‌افشان

گرچه عوعو کنند و بانگ سگان

کار مه هست آن و کار سگ این

بهر کافر نهان کند کس دین‌؟

کار مه چیست نور افکندن

کار سگ عوعو است و جان کندن

چون شود که‌آفتاب بهر خفاش

در غطا ماند و نتابد فاش‌‌؟

بهر خفاش ناقص و مذموم

عالمی را ز خود کند محروم

بهر کیکی گلیم نتوان سوخت

بهر یک خس دو چشم نتوان دوخت

سال‌ها می‌نمود دعوت نوح

قفل جانی نگشت از او مفتوح

با خلایق به جهد نهصد سال

پند می‌داد هم به قال و به حال

کس از آن قوم پند را نشیند

تار پندار چه او دراز تنید

کار خود می‌کن و ز کس مندیش

بهر بیگانه‌ای مبُر از خویش

کیست بیگانه جسم خاکی تو

که همی‌جوید او هلاکی تو

همچو خویشت پلید می‌خواهد

در عذاب شدید می‌خواهد

دشمن تست دوستش مشمار

فخر او را بتر شناس از عار

ظاهراً یار و باطنا مار است

زیر هر یک گلش دو ضد خار است

مهر او همچو مهر سوزنده است

آتش قهر را فروزنده است

روزیت را همی به روز نعیم

تا شوی روزی نهنگ جحیم

می‌فریباندت به نقش جهان

گه به مال و گهی به حسن زنان

گه به نان و کباب و گه به شراب

گاه با سبزه و کنارۀ آب

بی‌عدد زین نسق نماید او

تا کند در جوالت آن جادو

به‌حذر باش از او مشو غافل

تا نگردی چو گمرهان آفل

نام حق می‌بَر و بر او می‌دم

که فزونی او شود زان کم

حصن خود ساز نام یزدان را

تا رهانی ز مکر او جان را

زان سبب در نبی خدای ودود

از پی دفع او به ما فرمود

که بگویید ذکر من بسیار

تا رهید از جفای آن مکار

ذکر من دست و پای او ببرد

همچو مو از سر سرش سترد

تیغ تیز است ذکر من بر وی

می‌برد بی‌گمان ورا رگ و پی

اینچنین گر کنی رهی تو از او

کور و بی‌کام گردد از تو عدو

دشمن خرد نیست آن ملعون

کرد بسیار خلق را مغبون

رستمان را اسیر کرد این زال

شد از او جمله را تباه احوال

تو که رستم نئی و طفل رهی

نیستی شاه و کمترین سپهی

زو بیندیش حال تو چه شود

چه ستم‌ها از او که بر تو رود

در پناه خدا گریز هلا

ذکر حق گوی در خلا و ملا

بخش ۱۶۲ - در بیان آنکه تن چون ماهی است و عالم چون دریا و جوهر آدمی چون یونس. چنانکه یونس از شکم ماهی بتسبیح رهید تو نیز اگردر این تن مسبح باشی جوهر ایمانت خلاص یابد و اگر غفلت ورزی در شکم ماهی تن هضم و نیست شوی. و در تقریر آنکه انبیاء و اولیاء محک‌اند که قلب و نقد از وجود ایشان ظاهر گردد. چنانکه بوجود آدم ابلیس قلب از ملائکه نقد جدا شد و در زمان هر پیغامبری کافر از مؤمن جدا میشد تا دور مصطفی علیه السلام که ابوجهل و ابولهب از صحابه جدا شدند و در معنی این حدیث که کل مولود یولد علی فطرة الاسلام و انما ابواه ینصرانه و یهودانه و یمجسانه

باش در بطن حوت یونس وار

غرق تسبیح و ذکر لیل و نهار

که از آن بطن او بذکر رهید

وز چنان محنتی بذکر جهید

جان تو یونس است و تو ماهی

ذکر حق کن اگر نه گمراهی

تا چو یونس ز حوت تن برهی

تا قدم بر فراز چرخ نهی

ور ترا ذکر حق نگردد فوت

یونست هضم گردد اندر حوت

داده باشی عزیز عمر بباد

روز محشر ز غم کنی فریاد

کاینچنین دولتی برفت از دست

چه کنم تیر از کمان چون جست

در پی امر و نهی حق میباش

از دل و جان مدام خفیه و فاش

تا که گردی ز سلک مقبولان

نروی در سقر چو مخذ و لان

هر که او طاعت خدا بگزید

وانچه فرمود بی ریا بگزید

داد حق گنج بیکران او را

شاهی وملک جاودان او را

کردش آخر مقرب درگاه

گشت از جمله سرها آگاه

ترجمان علوم حق شد او

بی حجابی خدا نمودش رو

گشت دایم جلیس اللهش

کرد بی طبل و بی علم شاهش

برگزیدش بر اهل ارض و سما

تا کند امر و نهی در دو سرا

کردش از جود حاکم مطلق

تا جدا زو شوند باطل و حق

پیش از آدم فرشته بود ابلیس

با ملایک مدام انیس و جلیس

چون خدا آفرید آدم را

کرد همراه جانش آن دم را

نور پاکش چو تافت از بیجا

از ملایک بلیس گشت جدا

بعد از او ز انبیای دیگر هم

شد جدا بد ز نیک و بیش از کم

تا زمان محمد مختار

سرور انبیا شه احرار

همه بودند امت یکسان

بهم آمیخته چو تن با جان

نور احمد چو تافت بر سرشان

یک شد از اهل کفر و یک زایمان

نام بوذر بشد شه و صدیق

نام بوجهل کافر و زندیق

چون چراغ اند انبیای خدا

زانکه از نورشان شده است جدا

کافر از مؤمن و ولی ز عدو

شبه از گوهر و بد از نیکو

پس یقین شد که انبیا محک ‌ اند

زان سبب در صفات جمله یک ‌ اند

قلب از زر جدا از ایشان شد

بی محک قلب و نقد یکسان بد

تا بحشر این محک بود قایم

تا جهان هست باشد این دایم

انبیا گرچه از جهان رفتند

بسوی ملک جاودان رفتند

اولیا را گذاشتند بجا

تا از ایشان همان شود پیدا

هر که گردد مریدشان از جان

بر محک راست است نقدش دان

وانکه منکر شود یقین قلب است

آدمی نیست در صفت ک ل ب است

ور نباشند اولیا پیدا

امتحانی دگر بود ما را

بنگریم آنکه راهشان گیرد

پندشان را بعشق بپذیرد

نکند غیر ورزش ایشان

پی گفتارشان رود از جان

جهد و طاعت بود ورا پیشه

نکند غیر طاعت اندیشه

حب دنیا کند ز سر بیرون

بیخ شهوات برکند ز درون

کم کند هر دمی ز خواب و ز خور

کوشد اندر صلاح افزونتر

زین بدانیم کو زر صافی است

زانکه عهد الست را وافی است

وانکه بر عکس این کند کردار

کافرش دان ورا و قلب شمار

امتحان درست این باشد

هر کرا جستجوی دین باشد

از چنان همنشین بپرهیزد

با طلبکار حق در آمیزد

زانکه صحبت عظیم اثر دارد

مرد بد در تو تخم بد کارد

کفر از صحبت است در مردم

همچو خود گمرهت کند ره گم

مصطفی گفت جملۀ طفلان

مسلم و پاک آمدند بدان

لیک بعضی ز مادر وز پدر

شده ‌ اند اندر این جهان کافر

پدر ار عیسوی است هم فرزند

از نر و ماده نی همان ورزند

ور بود موسوی پدر ز جهود

میشود هم پسر پلید و جحود

ور مجوسی است همچنان گردد

پدرش چیست او همان گردد

هر کسی را جدا جدا دینی است

هر یکی را رهی و آئینی است

پس اگر عقل کامل است ترا

بگزین صحبت ولی خدا

تا شوی همچو او تو نیز ولی

کندت صحبتش غنی و ملی

زو پذیری صفا چو لعل از خور

نبود جز خدات اندر خور

هست پست تو بلند شود

خاطرت جز بسوی حق نرود

غیر حق پیش تو بود لاشی

نکنی روی جز بحضرت حی

پای همت نهی تو بر دو جهان

نزنی دست جز در الرحمن

صحبت اولیا چنین کندت

با چنان دولتی قرین کندت

گر بدست آوری غنیمت دار

دامن آن شهان ز کف مگذار

هرچه با تو کنند راضی شو

امرشانرا ز جان و دل بشنو

سر مکش گر زنند بر رویت

کز جفاشان نکو شود خویت

نی کران دارد این و نه پایان

همچو من شو غلام درویشان

چونکه گردی تو بندۀ ایشان

نی خطر باشدت دگر نه زیان

دائماً سر فراز باشی تو

همه چون جغد و باز باشی تو

گذر از وصف نیک و بد ای عم

چونکه سر زد ز اندرون آن دم

بی دم و حرف و صوت گوی سخن

اندر آدریم و گذر ز سفن

هیچ ماهی نشست در کشتی

یا که خود را فکند بر پشتی

خلق دریا در آب گردان اند

دائما هر طرف بجولان ‌ اند

غیر دریا اگرچه هست شکر

پیش ایشان بود ز زهر بتر

نان و بریان و عیششان آب است

رایت و ملک و جیششان آب است

سخن حق ز حق حجاب شود

نادر است آنکه بی حجاب رود

بی تن و جان ره خدا سپرد

بی پر و بال بر سما بپرد

غم وشادی نتیجۀ دنیاست

آنچه از ضد بری است در عقبی است

این ضد و ند در جهان فناست

وحدت محض در سرای بقاست

نیک و بد وصفهای اجسام است

هرکه نگذاشت این دو را خام است

زیر و بالا مرو که بیراهی است

در چنان ره چه جان آگاهی است

کفر و اسلام را مجوی آنجا

که نگنجید آن طرف من و ما

صورت و نقش و رنگ و بو این سوست

ورنه در بیسوی نه پشت و نه روست

سوی جانان بجان برو نه بتن

غیر حق را برای حق افکن

بخش ۱۶۳ - در تفسیر و هو معکم اینما کنتم و نحن اقرب الیه من حبل الورید و فی انفسکم افلا تبصرون و من عرف نفسه فقد عرف ربه و قلوب العارفین خزائن اللّه.

جوی در خود ورا چو جویانی

خیره هر سوی از چه پویانی

آب لطفش ز جسم خاکی تو

میکند جوش بهر پاکی تو

در خودش جو چو از تو میروید

بلکه خود او ترا همیجوید

با تو است او مجوی جای دگر

چشم بگشا و در خودت بنگر

جوی شیر اندرون تست روان

شیرجوئی تو گاه از این گه از آن

هست با بحر متصل خم تو

چند جوئی تو آب از هر جو

سله نان نهاده بر سر تو

پارۀ نان طلب کنی هر سو

در سر خویش پیچ اگر نه خری

گرد خود گرد اگر نه خیره سری

لابه ها میکنی سرار و جهار

کای خدا رو نما بمن یکبار

میدهد او جواب کای نادان

از تو هرگز جدا نیم چون جان

گر جدا گشتمی ز تو یکدم

کی بماندی تن تو زنده بدم

دمبدم از دم منی نالان

چشم بگشا اگر نئی نادان

خود منم بر تو دائما بر کار

از چه خفتی نمیشوی بیدار

نی که فرمود ایزد ای جویان

با توام دایم آشکار و نهان

در درون و برون مرا مبین

تا شود دیدن منت آئین

بلکه من چون بهارم و تو درخت

از منستت حیات و زینت و رخت

پری از من چو جام از باده

از منی تو روانه در جاده

در کف من چو لعبتی دایم

از منی قاعد از منی قایم

راز و ناز و نیاز تو ز من است

جنبش از جان بود چه گر ز تن است

روز و شب با توام نمی بینی

گه ز من شاد و گاه غمگین

گاه کفری ز من گهی دینی

گاه مهری ز من گهی کیلی

از منی زنده چون زیم ماهی

چون نداری از این سر آگاهی

زندگیئی که دادمت می بین

کان منم وز من است در تو یقین

چشمها را گشا و منشین کور

زاب شیرین بخور مخور از شور

چشم را دارد آب شور زیان

زاب شیرین عشق شوریان

تا شود چشم جان تو روشن

تا شود نار بر تو چون گلشن

هر طرف من ترا همیرانم

نیست از مرکبت جدا رانم

اسب تو زیر ران و تو هر سو

میدوی هر طرف که اسبم کو

گفتن کو حجاب گشت ترا

ورنه همچون خور است حق پیدا

در گذر از خیال ای رهرو

تا رسی در وصال ای رهرو

غیر اندیشه پردۀ ره نیست

پرده افزاید آن که آگه نیست

گر بمردان عشق بنشینی

همچو جان اندرون خود بینی

گرچه با هر کسی نشینی تو

بعد از آن غیر حق نبینی تو

در خس و کس ورا عیان بینی

گاه پیدا و گه نهان بینی

هیچ چیزی نماندت مشکل

چون که پیش از اجل شوی بسمل

هر کجا رو نهی ورا بینی

سر ها جمله بیخطا بینی

در که و کوه چون کنی تو نگاه

پر شود چشم و سینه ‌ ات ز آله

بحر رحمت شوی در این عالم

ملکت سر نهند چون آدم

همه ارواح را امیر شوی

حاکم و نایب و وزیر شوی

جمله پیشت ز دل سجود کنند

تا ز کان تو گنج عشق کنند

همه را علم و رتبت افزاید

بسته هاشان تمام بگشاید

همه از تو برند درس و سبق

همه خوانند بیحروف ورق

علم اسما چو شد ترا معلوم

همه را هم ز تو شود مفهوم

قدر تو بود از فلک افزون

زان سجودت همیکنند اکنون

چون که پیشی بدانش و تقوی

ملک و روح را دهی فتوی

رهبر و رهنمای حق باشی

بر همه درهای جان پاشی

اندر این باب یک حکایت خوب

بشنو از من بصدق ای محبوب

از پدر مانده بود شخصی را

زر و املاک و گونه گون کالا

همه را پاک خورد و مفلس ماند

گریه میکرد و اشگها میراند

از خدا با هزار نوحه و سوز

گنج بیرنج خواستی شب و روز

گفت در خواب هاتفی او را

که سوی مصر تاز ای جویا

داد او را نشان کوی و مقام

گفت آن جایگه رسی تو بکام

پس ز بغداد سوی مصر روان

گشت او بر امید گنج نهان

مفلس و بینوا بمصر رسید

کس بنانی ورا نمیپرسید

شرم مانع همیشدش از خواست

در مجاعت وجود را میکاست

چون که از حد گذشت گرسنگیش

گفت تا چند باشد این تشویش

همچو شبکوک شب روم بیرون

بو که چیزی دهد مرا بیچون

پای از خانه چونکه پیش نهاد

ناگهانی عسس بر او افتاد

بگرفتش بزخم چوب که هان

چه کسی زود گو مدار نهان

گفت بهر خدا دمی بگذار

تا کنم واقفت از این اسرار

چون که بگذاشت حال خویش بگفت

باعسس یک بیک نداشت نهفت

گفت او را عسس که خریده ‌ ای

طالب این از آن سبب شده ‌ ای

دیده ‌ ام من هزار خواب چنین

که ببغداد هست گنج دفین

در فلان کوی و در فلان خانه

نفتادم بدام از آن دانه

تو عظیم احمقی که چندین ره

بر یکی خواب کوفتی ز بله

از عسس چون نشان گنج شنید

گشت بر وی مقام گنج پدید

گفت در خانۀ من است آن گنج

احمقانه چه میکشم این رنج

باز از مصر رفت تا بغداد

گنج در خانه یافت شد دلشاد

گرچه بیفایده بد آن سفرش

ظاهرا لیک نیک بین اثرش

که چسان فایده ‌ اش رسید ز سیر

یافت در عین شر هزاران خیر

گر نکردی ز شهر خویش سفر

کی شنیدی ز گنج خویش خبر

رنجها در سفر اگرچه کشید

عاقبت بین که چون بکام رسید

چون پی رنج بیگمان گنج است

آن طرف تاز کاندر آن رنج است

نی که از رنجهای صوم و نیاز

از حج و از زکوة و ذکر و نماز

میرسد آدمی بگنج درون

عملش گرچه مینمود برون

همچو آن شخص کاو ز خانه و شهر

تا نیامد برون نبرد آن بهر

زان سفر گنج یافت در خانه

گشت فارغ ز خویش و بیگانه

گنج تونیز هم بخانۀ تست

لیک در جستنش نگشتی چست

خیره سر روی هر طرف آری

چشم با خویشتن نمیداری

تن تو خانه گنج نور خدا

نور در خویش جوی نی هر جا

هست نزدیکتر بتویزدان

از رگ گردنت یقین میدان

نحن اقرب الیه در قرآن

زین بفرموده است الرحمن

آنچه نزدیکتر ز تست بتو

غافلی زان نمیبری خود بو

وانچه دور است از تو میدانی

همچو لوح نبشته میخوانی

کارهای تو جمله معکوس است

زان سرت زیر قهر منکوس است

آنچه پیدا تر است از خورشید

گشت پوشیده پرتو ای نومید

وانچه پنهان تر است از عنقا

همچو صعوه است پیش تو پیدا

از خودی خودی چو خر نادان

که کدا می فرشته یا حیوان

وز هر آن چیز کز تو دور است آن

واقفی نیک و گشته ‌ ای همه دان

آن چه سودت نکرد دانستی

ضبط هر علم را توانستی

وانچه سودت در آن ولابد است

بخت و دولت ترا ازان و داست

اجنبیئی از آن و بیخبری

عمر را در فشار میسپری

علم جان را که تن از آن زنده است

دائماً نغز و خوب و رخشنده است

باید اول شناختن آن را

که چرا آفرید حق جان را

از کجا آمد و کجا رود او

واخر کار تا چسان شود او

هست مقبول حضرت یزدان

یا که مردود اوست در دو جهان

رو سپید است یا چو قیر سیاه

یا پر است از صواب یا ز گناه

هست فانی و یا بود باقی

هست واقی و یا بود عاقی

مرگ و حشر و صراط و حور و جنان

هم بداند که چیستند و چسان

شخص را واجب است دانش این

کز چنین علم میفزاید دین

نی ز فکر و قیاس و نقل و خبر

بل ز عین و عیان و کشف ونظر

اینچنین علم جست هر عاقل

غیر این را نجست جز غافل

غیر این علم گمرهی است یقین

نیستش حاصلی بجز تزیین

چند روزه است دانش ظاهر

هیچ جانی از آن نشد طاهر

همچو کالا وزر شود فانی

هر علومی که نیست آن جانی

در علوم زیادتی چستی

واندر آنچه که بایدت سستی

بخش ۱۶۴ - مثل آوردن حکایت شاهزاده را در تقریر آنکه فریضه ترین همه چیزها بر آدمی دانست جوهر خود و شناخت خالق است و این معروفست که الحق اظهر من الشمس- اکنون خلق از چیزی که از آفتاب ظاهر تر است و از همه چیزها بدیشان نزدیکتر کورند و غافل و آنچه دور است و مشکل از انواع علوم مو بمو آن را بیاموزند و بدان مشغول میشوند و در تفسیر این آیه که ناکسوا رؤسهم عند ربهم

تو بدان شاهزاده میمانی

بشنو احوال او که تا دانی

پدرش جمع کرد استادان

تا شود در علوم آبادان

سالها بود اندر آن مشغول

تا شدش جمله علمها محصول

ذوفنون گشت و عالم و والا

تا که صیتش گرفت عالم را

پدر از بهر امتحان او را

برد اندر سرای خود تنها

خاتم زر بکف گرفت وبدو

گفت اندر کفم چه هست بگو

گفت چیزی مجوف و گرداست

زونهان ماند این که شاگرد است

نیست از من نهان که استادم

بر سر این تمام افتادم

زرد فام است و حلقه ‌ ای موزون

آنچه بگرفته ای بمشت درون

گفت شاهش که راست میگوئی

اندر این علم چیست میپوئی

هرچه آن گفتنی بود گفتی

در بنهفته را عیان سفتی

راست است این نشان که دادی تو

در فن خویش اوستادی تو

لیک تعیین کن آشکار بگو

کاین چه چیز است بی خداربگو

گفت باید که باشد آن غلبیر

شاه گفتش که ای ز علم خبیر

شد نشانها بعلم معلومت

یک بیک گشت جمله مفهومت

اعقل تو زین قدر نگشت خبیر

که نگنجد بمشت در علبیر

هل این عالم از صغیر و کبیر

از بد و نیک و از غنی و فقیر

بر علوم نهان شدند استاد

هر یک از خویش بلکه علمی زاد

زانچه پر فایده است و آسانتر

همه هستند بیخبر چون خر

زانچه فرض است جمله نادان اند

اسب در بیرهنی همیرانند

زانچه بی آن بدن ز بدبختی است

همه قهر است و محنت و سختی است

دائماً گرد آن همیگردند

تا ز درمان جدا و پر درد اند

لاجرم کار جمله معکوس است

سرسرشان بقهر منکوس است

در نبی چون که حکمها میراند

ناکسوا حق رؤسهم میخواند

در پیش گفت عند ربهم

سر این را ز حق بجوی نکو

با خدا و نظر بغیر خدا

میکنند از شقا و جهل و عمی

متصل با وی و از او غافل

بسوی غیر او بجان مایل

پس نگونسارشان از آن گفت او

که ز بیسو همیروند بسو

همچو روغن بر آب چفسیده

وانگه از تاب نار تفسیده

علف نار میشود از جان

نار را جذب میکند بخود آن

زانکه نار است لایق آن زیت

نار شد زیت را سراچه ویت

گرچه از نار بد جدا بنگر

چون شد او را غذا بحکم قدر

پهلوی آب بود و خوردش نار

زانکه بود از ازل به آب اغیار

آب حق است و اشقیا روغن

زان سبب شد جحیمشان مسکن

گل و لاله ز آب زنده شود

هر دو زو در نمو و خنده شود

خار با گل اگر نماید یار

لیک دور است در سر از گلزار

گرچه خود خار با گل است رفیق

این رود در مشام و آن بحریق

سوی آنچه هلاک ایشان است

روز و شب میل جمله از جان است

سوی آنچه بکارشان ناید

دم بدم حرصشان بیفزاید

هر یکی اندر آن شود دانا

هر یکی پیشوا کند خود را

مو بمو سر آن بداند او

جهد خود را در آن کند صد تو

دهد آن یک به فلسفه خود را

تا شود در هنر چو بوسینا

یک دهد خویش را بعلم نجوم

یک بتحریر و یک بعلم رقوم

یک بفقه و خلافی و تفسیر

یک برمل و بهندسه و تعبیر

بیحد است این فنون چگویم من

پیش چوگان حق چو گویم من

پای برگیرم و پرم چون تیر

بیگمانی و رای چرخ و اثیر

با شما رفتنم بپای شما

هست از رحمتم برای شما

تا شوید از طریق عشق مفیق

گشته ‌ ام با شما ز لطف رفیق

ورنه خود از کجا چو جنس منید

من همه روحم و شما بدنید

بس بود این سخن کنم سیران

سوی آن کو منم بر او حیران

چون که طالب نئید ای دو نان

پی جاهید و بستۀ دونان

ترکتان کردم وش دم بر شاه

زانکه بس کاهلید اندر راه

بودنم پیش شاه صد عید است

نو نو از نور او مرا دید است

هر دمم جلوه و تماشائی

هر دمم در بهشت ن و جائی

مجلس شاهوار بنهاده

هر طرف حورئی بکف باده

هیچ مستی در او ندیده خمار

بی دی آنجا دو صد هزار بهار

گنجها یافته در او بیرنج

برده جان نرد عشق بی شش و پنج

ماهیان را یم است بهتر جای

ماهیان را یم است تخت وسرای

مرگ باشد ز یم جدائیشان

کفر محض است خود نمائیشان

گفتگوی همه ز بحر بود

جستجوی همه ز بحر بود

اولیا ماهی اند و حق دریا

دایم آن بحرشان بود مأوی

این طرف بهر تو همی آیند

ورنه بی یم چگونه آسایند

قصدشان آن بود کزین زندان

ببرندت تا بسوی عالم جان

تا رهی زین سعیر پر نقمت

تا رسی در نعیم پر نعمت

از عطاشان غمت شود شادی

از کرمشان بخیلیت رادی

نور ایشان کند ترا بینا

چون مسیحا روی بسقف سما

گرپذیری تو پندشان بردی

ور نه مانی بب ست چون دردی

چه زیانشان بود اگر ز خری

از شکرهای حلمشان نخوری

ور از ایشان شوی گریزان تو

دور مانی و اشگ ریزان تو

بلکه خود این به است ایشان را

که گذارند تو پریشان را

جمع گردند جمله باز آنجا

صید گیرند همچو باز آنجا

این یقین دان که مرد خاص خدا

کامران است و شاد در دو سرا

دستگیر توانگر و درویش

اوست هم نوش نیش و مرهم ریش

گر قبولش کنند و گر نکنند

ور بوی هیچ خیر و شر نکنند

خود بخود او خوش است و آسوده

چرب و شیرین بسان پالوده

نیست محتاج هیچکس بجهان

بلکه محتاج اوست کون و مکان

مجرمان جمله زو شوند آزاد

محرمان را رساند او بمراد

بخش ۱۶۵ - در بیان آنکه مصطفی صلی اللّه علیه و آله خبر داد که اولیاء وارثان من اند و ایشان را روز قیامت شفاعت باشد که ولهم شفاعة فی الناس والشیخ فی قومه کالنبی فی امته

شاه محمود یک شبی میگشت

بگروهی رسید اندر دشت

پس بگفتند شاه را که بگو

چه کسی ده خبر بهانه مجو

گفت او کز شما یکی ام من

هست همچون شما مرا این فن

آن یکی گفت هر یکی ز شما

باز گوئید صنعت خود را

گفت یک خاصیت مرا در گوش

باشد ای دوستان مکر فروش

من بدانم که سگ چه میگوید

سوی آن بانگ از چه میپوید

گفت آن یک مراست در بازو

نقبها میزنم قوی صد تو

گفت آن یک مراست در بینی

کنم از خاک زر ببو بینی

گفت آن یک مراست اندر دست

که کمند افکنم بلند از پست

گفت آن یک مراست در دیده

که هرانکو شبم شود دیده

روز بشناسمش که او چه کس است

شاه یا شحنه دزد یا عسس است

گفت شه که مراست اندر ریش

که بگاه گرفتن و تشویش

چون که من ریش را بجنبانم

همگان را ز قتل برهانم

همه گفتند قطب مائی تو

که دهی جمله را رهائی تو

بعد از آن جملگان روانه شدند

بسوی قصر شه دوانه شدند

چون سگی بانگ زد ز جانب راست

گفت میگوید این که شه با ماست

خاک بو کرد آن و گفت که هان

زیر این است مخزن سلطان

وان دگر بر سرا فکند کمند

گرچه بود آن سرا عظیم بلند

نقب زن نقب زد در آن مخزن

زر برون کرد و اطلس و ادکن

هر یکی هر چه خواستند از آن

برگرفتند و داشتند نهان

پادشه چون مقامشان رادید

خویشتن را از آن نفر دزدید

بامدادان نشست بر سر تخت

گفت احوال دزد و مخزن و رخت

پس بفرمود شه بسرهنگان

که فلان جا روید زو ترهان

هر که آنجاست جمله را گیرید

دست بندید و عذر مپذیرید

در زمان جمله را بیاوردند

دست بسته بشاه بسپردند

آنکه شب هرکرا که میدید او

بامدادش همیشناخت ز رو

دید بر تخت شاه را و شناخت

گفت با ما نه دوش این میتاخت

آنکه او داشت خاصیت در ریش

هست این و از اوست این تشویش

رو بشه کرد و گفت ای سلطان

هرچه گفتیم جمله کردیم آن

وقت آن شد که ریش جنبانی

زین بلامان بلطف برهانی

کرد آزاد شاهشان از جود

هیچ خلفی نکرد در موعود

بلکه بخشید مال و خلعتشان

بر سری آن شه عظیم الشان

شاه حق است در لباس بشر

نیست پوشیده زو نه خیر و نه شر

هست با ما در آنچه ما هستیم

هر یکی گر بلند و گرپستیم

سر جمله بر او چو خور پیداست

از بد و نیک و از فزون وز کاست

وهو معکم شنو تو بی تأویل

فهم کن در گذر ز قال و ز قیل

خلق هستند همچو آن دزدان

هر یکی را فنی است نیک بدان

آن فنون را گر آورم بشمار

گفتگویم شود قوی بسیار

هیچ آن دستگیر کس نشود

کار کس پیش از آن فنون نرود

لیک فنی که باشد از دیده

همچو آن تیز بین بگزیده

کو چو شب دیده بود آن شه را

روز بشناخت روی چون مه را

برهانید دید او همه را

آن ضعیفان خوار چون رمه را

همچنین هر کسی که حق را دید

در تن آب و گل ورا بگزید

در جهان شب آنکه دیده و راست

دید حق را اگرچه در بشر است

چون ببیند برون ار آب و گلش

هم گزیند بعشق جان ودلش

روز حشر و جزا جز او حق را

نشناسد کسی دگر آنجا

چون محمد شفیع گردد او

عاصیان را جهاند اوزان جو

دستگیر همه شود آن روز

نهلدشان در آتش و تف و سوز

همه را از جحیم برهاند

در سرای نعیم بنشاند

بینوایان از او غنی گردند

همه چون آسمان سنی گردند

گرچه ناراند جمله نور شوند

ورچه دیواند رشگ حور شوند

قدر فهم شماست این سخنم

ورنه از حال او چو شرح کنم

که چها بخشد او بخلق جهان

زهره درد گر آورم بزبان

همه را همچو خود کند والا

برد از لای نفی در الا

همه گردند حاکم مطلق

حکم جمله روان شود چون حق

پس یقین شد که اصل چشم بود

که بدان کار خلق پیش رود

هر کرا پیشوا شود دیده

او بود در جهان پسندیده

خنک آن کس که دامنش گیرد

پند او را بعشق بپذیرد

مقتدای خودش کند از جان

ندهد زو دمی بهر دو جهان

دایم از دل بود مراقب او

تا برد هر دم از مواهب او

هوس او کشد هوسها را

شکند مرغ جان قفس ها را

غیر را سر برد بخنجر لا

ره برد بی حجاب در الا

هر هوس پرده ایست اندر تو

تا ندری کجا کنی سر تو

ملک دنیا و تخت ادهم وار

ترک کن رو بملک عقبی آر

بخش ۱۶۶ - استشهاد آوردن حکایت ابراهیم ادهم رحمة اللّه علیه جهت تاکید پند و موعظه بر این معنی

یک شبی خفته بود ابراهیم

بر سر تخت خودب ناز و نعیم

ناگه از بام بانگ و نعره شنید

شقشق پ ا بگوش شاه رسید

بانگ زد گفت های بر سر بام

چه کسانید در چنین هنگام

پاسبانید یا که دزدانید

کیست اندر سرا نمی ‌ دانید

تو مدان خود فرشتگان بودند

کادمی وار خویش بنمودند

شاهشان گفت هی چه میجوئید

بر سر بام من چه میپوئید

همه گفتند در تکاپوئیم

شتر یاوه کرده می جوئیم

شه چو بشنید آن سخن خندید

گفت کای ابلهان خام پلید

بر سر بام کس شتر جوید

هیچ عاقل چنین سخن گوید

همه گفتند این عجایب تر

که بر تخت شاهی و کر و فر

شدۀ طالب وصال اله

نشنیده است کس طلب در جاه

کس نبرده است با حجاب هوا

بوی از کردگار بی همتا

کس نخورده است نعمتی زنعیم

در تک نار و شعله ‌ های جحیم

چون حجاب است ملکت دنیا

کی نماید در او ترا عقبی

در بن چاه باغ می جوئی

راست بشنو که کژ همیپوئی

در چنین نار نور جوئی تو

در صف دیو حور جوئی تو

این تمنا کژ است از این بگذر

سوی جان رو برون شو از پیکر

تا رسی اندر آنچه میجوئی

تا در آن روضه همچو گل روئی

خود همان بود این سخن چو شنید

کرد ترک شهی و فقر گزید

گشت در حال ناپدید از خلق

کرد زربفت را بدل با دلق

کوه وص حرا گرفت چون شیدا

مست و بیخویش گشت از آن ص هبا

گرچه از چشم خلق بد مستور

شد چو سیمرغ در جهان مشهور

عوض ملک چند روزه ورا

داد حقش شهی هر دو سرا

برهید از جهان مرگ و فنا

زندگی یافت در سرای بقا

عوض قلب زر نقد ستد

در چنین سود هر کسی نفتد

عوض ملک و تخت دار و غرور

ملک باقی شدش ز حق مقدور

رست از شاهی دروغ مجاز

پادشاه حقیقتی شد باز

خود شه راستین کنون است او

که چو مجنون در این جنون است او

عقل او را عقیله بود و عقال

نگشود آن عقال را چو ر جال

رفت از خاطرش غم دنیا

گشت دلشاد و خرم از عقبی

گرد عالم چو چرخ میگردید

هر دمی صد جهان نو می ‌ دید

روز و شب در طواف بد هر سو

بعد ده سال آن شه حق خو

ناگهان بر کنار بحر آمد

شست تا لحظه ‌ ای بیارامد

دلق خود را گرفته بد میدوخت

همچو آتش ز عشق میافروخت

اتفاقا یکی امیر رسید

از غلامان شاه و آن را دید

گفت بهرچه آخر ای سلطان

ترک کردی شهی شدی اینسان

اطلس و نخ ز تن برون کردی

رو بدین دلق کهنه آوردی

آنچنان تخت و بخت و ملکت را

وانچنان سروری و دولت را

می نگوئی چرا رها کردی

هر طرف چون گدا همی گردی

شاه در حال سوزن خود را

بی توقف فکند در دریا

بانگ کرد و بماهیان فرمود

بدر آرید سوزنم را زود

در زمان صد هزار ماهی ز آب

سر برآورد ز امر او بشتاب

هر یکی سوزنی ز زر بدهان

داشت آورد پیش شاه که هان

روی بامیر کرد پس سلطان

گفت کاین شاهی است به یا آن

میر در حال سر نهاد بشاه

گفت ای خاص خاص خاص اله

گرچه الفاظ بی ادب راندم

لیک اکنون ز شرم درماندم

از کرم عذر بنده را بپذیر

که نبودم ز سر کار خبیر

پس نشاید گرفت بر مردان

که از ایشان بود فلک گردان

گر بود صدق همره جانت

ور تو خواهی که بالد ایمانت

با ادب باش پیش مرد خدا

همچنانکه بنزد شاه گدا

مکن از خود قیاس ایشان را

منگر خوار عشق کیشان را

پیش ایشان بیفت تا خیزی

بعد از آن از لبان شکر ریزی

روز خود میرو شو از ایشان میر

اللّه اللّه در این مکن تاخیر

تا نمیراندت اجل ناخواه

نرسی بعد از آن بوصل آله

کار خود پیشتر ز مرگ بکن

ور نه بیخت اجل کند ازبن

جسم را بسته ‌ اند سخت بجان

نتوان کردنش جدا آسان

سخت چفسیده ‌ اند هر دو بهم

همچو دو کاغذ از سریش ای عم

اندک اندک ز همدگرشان تو

بگشا و مگیر آسان تو

ور بتدریج تو جدا نکنی

درد خود را کنون دوا نکنی

ملک الموت چون هجوم آرد

بر تو عضوی درست نگذارد

چون کند جسم را جدا از جان

هستی توش ود قوی ویران

جان ودل همچو تن خراب شود

علف دوزخ و عذاب شود

مهل در عم ر بهر آنت داد

تا که جان را ز تن کنی آزاد

همه قرآن بیان این حال است

اولیا را همه همین قال است

یک بیک چارۀ جدائی آن

بنمودند با تو فاش و عیان

گر بگیری تو آن اوامر را

بیشکی جان شود ز جسم جدا

رو چو باحق کنی بری از غیر

آن طرف باشدت بمعنی سیر

اندک اندک بحق کنی خو تو

بنهی رو ز سو به بیسو تو

انس از عالم فنا ببری

غیر حق را چو موی سرستری

از عبادت شود ترا آرام

رسد از طاعتت هزاران کام

خلق تو عکس خلق خلق شود

عمر تو با خدای صرف رود

جز رضای خدا نجوئی تو

جز بسوی خدا نپوئی تو

خلق از ذکر حق ملول شوند

در خور و خواب و در ذبول شوند

چون سخنهای این جهان شنوند

برهند از ذبول و زنده شوند

عکس ایشان بنزد طالب حق

هست ذکر جهان عظیم خلق

ننگش آید ز گفتگوی جهان

متنفر بود از آن و جهان

چون سخنهای آن جهان شنود

گوش بگشاید وزجان شنود

ماهیان را حیات از دریاست

خاکیان را ز خاک نشو و نماست

قبلۀ ماهیان بود دریا

کعبۀ خاکیان که و صحرا

ضد همدیگرند روز وشبان

هرچه این خواهد او نخواهد آن

اهل دنیا روند سوی جحیم

اهل عقبی سوی سرای نعیم

اهل حق هم شوند ملحق حق

زانکه بودند آن حق ز سبق

هر یکی را مقام لایق اوست

هر یکی را جزا مطابق خوست

در خور هر عمل جزا آید

کی بر اهل جفا وفا آید

رحمت آید بسوی مرحومان

لعنت آید بسوی مرجومان

سوی ظالم کجا رود رحمت

چونکه او هست در خور محنت

هرچه کاری برش همان دروی

هرچه گوئوجواب آن شنوی

بخش ۱۶۷ - در بیان آنکه عالم چون کوهی است. و افعال و اقوال آدمیان چون صداها که بشخص وا میگردد بدی را بدی و نیکی را نیکی که انالانضیع اجرمن احسن عملا

این جزا را تو چون صدا میدان

کز که آید بوقت بانگ و فغان

گر بود بانگ سخت هم ز صدا

بانگ سخت آیدت بگاه ندا

غرش شیر را صدا از کوه

لایق غرشش رسد بشکوه

بانگ روباه را مناسب او

هم صدا باشد ای رفیق نکو

مثل بانگهاست این اعمال

که ز ما صادر است در هر حال

ور بگوئی اگر عظیم بود

هم جزا از خدا عظیم شود

ور میانه رسد میانه جزا

ور بود اندک اندک است سزا

در بدی نیز همچنین میدان

پس بخویش آو سوی بد کم ران

حق از اعمال خوب ساخت بهشت

دوزخ از فعلهای زشت سرشت

اصل هر دو توئی نکو بنگر

زاد از خیرت آن و این از شر

زان سبب در بهشت شاخ و شجر

زنده و ناطق اند همچو بشر

کز عملهای زنده ساخته شد

وز دم مؤمنان فراخته شد

سنگ و خشتش ز طاعت و ذکر است

در وبامش ز جوشش و فکر است

لاجرم زنده و سخن گوی است

در و بامی که اندر آن کوی است

گر نخواهی تو خویش را مغبون

عمر را کن بذکر حق مقرون

چند سوی هوا و نفس روی

چند دلشاد در جحیم شوی

چون که گردی تو عاقبت بیدار

بانگ و افغان کنی ز غم بسیار

دست خائی چو ظالمان در حشر

بودت خوف بی امان درنشر

ناله ‌ ات آن زمان ندارد سود

چون که اینجات درد و ناله نبود

در زمینی که غله روید از آن

تخم ننداختی ز جهل بدان

کز یکت صد هزار برداری

مست از کیمیاش زر داری

در زمینی که تخم برناید

چون بکاری ترا چه بر زاید

خود بجد اندر آن همیکاری

از چنان کاشتن چه برداری

تا ک ی از جهل باد پیمائی

باده پیما که تا بیاسائی

بادۀ عشق را ز مردان جو

ملکت و سروری ز سلطان جو

چشمۀ باده خود ولی خداست

ظل او در جهان هما آساست

لیک او را بچشم حس منگر

مشمارش تو همچو خویش بشر

کز ملایک ز لطف پنهان است

دل و جانهای زنده را جان است

سر حق است و سر بود پنهان

نیست او را مقام و نام و نشان

بر سر هرچه تو نهی انگشت

کرده باشی بسوی آن شه پشت

تا که هستی بهوش از او دوری

مست مشمار خود که مخموری

رو فنا شو ز خویش تا بینی

که تو جانی و نور هر دینی

خودی تست پرده ورنی یار

هست با تو چو در زبان گفتار

هوش در بیهشی است مردان را

بی ز جان دیده ‌ اند جانان را

هوشیاری است پردۀ عشاق

مانع آن کنار و وصل و تلاق

زان سبب با خودی که کژ نظری

از رخ خوب یار بی خبری

می نخوردی از آن تو هشیاری

بند خویشی نه بند دلداری

آنکه او گشت قابل دیدار

نیست شد زو نماند هیچ آثار

چونکه رویش بدید شد بیهوش

دل او صید گشت چون خرگوش

شد شکار چنان امیر شکار

گشت از تیغ غمزه ‌‌ هاش افکار

هر که عاشق نگشت حیوان است

گر بتن زنده است بیجان است

جان بی عشق را مخوانش جان

کز بخار تن است او جنبان

تا تنش قایم است جنبد او

چون تنش مرد از او حیات مجو

چند روز است این حیات جهان

خویش را زین حیات زود جهان

تا بیابی جز این حیات حیات

کاین بود پیش آن حیات ممات

یک حیات لطیف پاینده

فارغ از رفته و ز آینده

وصف ماضی و حال مستقبل

این جهانی است تا بوقت اجل

آن و این در جهان اجسام است

ورنه آنجا نه نقش و نی نام است

بی پس و پیش و بی یسار و یمین

بی ز بالا و زیر و شک و یقین

در جهانهای روح کن سیران

مست و بیخویش و واله و حیران

چون که گردی از این صفتها پاک

همه بر پات سر نهند افلاک

چه جهانها که بعد از آن بینی

روی بیچون حق عیان بینی

بروی بی فنا بقاف بقا

شاه مرغان شوی تو چون عنقا

نیک و بد را تو جزو خود بینی

خویش را کل بی عدد بینی

عقل جزوی شود بپیشت خوار

چون که با عقل کل بود سر و کار

دو جهان را یکی گهر بینی

در حقیقت نه خیر و شر بینی

دیدن یک دو احولی باشد

آن که یک بین بود ولی باشد

بخش ۱۶۸ - در بیان آنکه موحدان در هر چه نظر کنند احد را بینند

این عدد از تن است کان عدد است

دمبدم از عدد ورا مدد است

زانکه ترکیب او ز عنصر چار

آفریده است خالق جبار

بسته در شش جهات و پنج حس است

از برون چون زراز درون چومس است

چون از اعداد زاد و از اضداد

اوز وحدت کجا شود دلشاد

نظر از خود همیکند زان رو

مینماید ورا یکی سه و دو

همچنان که از آبگینۀ زرد

نگری در جهان تو ای سره مرد

زرد بینی همه جهان را تو

هم بدان را و نیکوان را تو

عالمت ز آبگینه زرد نمود

ورنه آنجا نه زرد بد نه کبود

تن خود را چو آبگینه شمر

که از او میکنی همیشه نظر

لاجرم جز عدد نمی ‌ بینی

گاه در کفر و گاه در دینی

گه در اقرار و گه در انکاری

گاه در کار و گاه بیکاری

هست یک شخص بیش تو صدیق

هست یک شخص منکر و زندیق

تا از این جسم پر عدد نرهی

در جهان احد قدم ننهی

عالم الفقر خارج الاعداد

نعته طاهر من الاضداد

هو سر الاله فی الارواح

هو اصل الحیوة و الافراح

هو فی حالة الکمال اله

وصفه لاینال بالافواه

عجز الواصلون من درکه

کلهم کالطیور فی شرکه

منه فخر الرسول فی العالم

هکذی انبیاؤه اعلم

حرف سر الفقیر لایقرا

علمه بالعقول لایدری

من محی العلم والعقول دری

قدکری فی جنانه و جری

لیس للغیر فی هواه سبیل

حل عن ان یراه غیر جلیل

غیر کی گنجد اندر آن وحدت

در چنان نور کی بود ظلمت

غیر او ظلمت است و او همه نور

دید در روز کس شب دیجور

در نمکسار او شوند نمک

گرچه باشند جمله طیر و سمک

همچو دو نان مرو پی دو نان

گرد فقر و فقیر گرد از جان

کز فقیران شه و امیر شوی

وز حقیران خس و حقیر شوی

عاقبت آن شوی که جویانی

در پی تن مپوی اگر جانی

تن و هستی تو حجاب ره اند

مثل ابرها که سد مه ‌ اند

پرده جسم است ورنه خود دلدار

هست با تو همیشه مونس و یار

جنبشت زوست دائما و سکون

نیست جز حق کسی درون و برون

همچو یک لعبتی تو در کف او

می ببازاندت بهر در و کو

گه کند غالبت گهی مغلوب

گه کند طالبت گهی مطلوب

گه بپستت برد گهی بالا

گاه دونت کند گهی والا

لحظه ‌ ای از کفش نئی بیرون

هر زمان از وئی تو دیگرگون

حق چنین ظاهر و تو بیخبری

آدمی نیستی مگر که خری

گشت پنهان ز فرط پیدائی

آنکه پستی وی است و بالائی

ذات را از صفات میدانند

وز صفت نقش ذات می ‌ خوانند

بنما چیست کان صفات خدا

نیست از نیک و بد ز ارض و سما

زیر و بالا و پیش و پس چپ و راست

هرچه بینی صفات ذات خداست

هرچه معدوم محض و هرچه شی است

بی خیال و گمان صفات وی است

هرکجا رو کنی بود رویش

همه عالم پراست از بویش

نیست ممکن از او جدائی هیچ

مر ترا پس چراست پ یجا پیچ

در کف تست او تو بیخبری

ز ابلهی هر طرف همی نگری

زان شکر پر همیشه همچونئی

حاضر است آب لیک تشنه نئی

طلب تشنگی کن ای گمراه

از خدا دائماً همین می خواه

که بری ذوق از کباب و زنان

چون نباشی گرسنه ای مهمان

پس برو عشق جوی از دل و جان

ورنه معشوق ظاهر است و عیان

زانکه بی عشق روی خویش را

نتوانند دیدن ای جویا

عشق چشم است مرد حق بین را

عشق آراست مذهب و دین را

عشق چون مشعل است در شب تار

هرکش آن مشعل است بیند یار

پر و بال است مرغ جان را عشق

نردبان است آسمان را عشق

همه هستی تن است و عشق چو جان

که جمادات از او شوند روان

همه اشیا ز عشق هست شدند

ورنه بی عشق جمله نیست بدند

کل من کان یافتی عاشق

هو کالبدر فی الدجی شارق

روح من لا له صبا بتنا

کیف یاتی له سعادتنا

عقل من لاله هوی جامد

هو ان کان سایلا راکد

سیر ان الرجال بالاشباح

فی سماء البقاء والارواح

اطلب الصب انت یا طالب

هو دان و امره غالب

قرقف العشق یفتح العینین

مذ سکرت یزیل منک البین

عاشق الحق شارق کالشمس

لیس فی یومه غداً اوامس

عاشق الحق معدن الانوار

هو فی الارض منبع الاسرار

عاشق الحق وحده یسری

غیر وجه الحبیب لایدری

عاشق الحق دائماً حیران

روحه من شرابه سکران

عاشق الحق دائماً اواه

هو فی العشق غارق تباه

عاشق الحق یحیی الموتی

اینما راح روحه و اتی

عاشق الحق فارس سباق

هو للغیر فی الهوی سواق

عاشق الحق مسکر الارواح

منقذ الروح من ید الاشباح

عاشق الحق نوره ساطع

هو کالسیف لامع قاطع

عاشق الحق فاتح الابصار

مظهر المنکرین والاخیار

عاشق الحق قائم بالله

هو فی القرب دائم باللّه

عاشق الحق عرشه عال

هو کالحق حاکم وال

عاشق الحق کامل واف

کل من لایحبه جاف

عاشق الحق زبدة الموجود

وجهه اصل سر کل وجود

هُوَ یَبْقَی وَ غَیْرُهَ یَفْنَی

هُوَ اَعْلَی وَ غَیْرُهُ اَدْنی

عاشق حق امیر رحمان است

غیر عاشق اسیر شیطان است

لیک کی میرسد بهر کس عشق

هر پیاده کجا رود بدمشق

تا بحق پرده ‌ هاست بس بسیار

اندرین ره ز ظلمت و انوار

بخش ۱۶۹ - در بیان این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و آله که ان للّه سبعین الف حجاباً من نور و ظلمة و انه لو کشفها لاحرقت سبحات وجهه کل من ادرک بصره

نیم از نور و نیم از ظلمت

هر که بگذشت یافت صد دولت

گشت او قطب آسمان و زمین

در دو عالم بزرگوار و گزین

پرده ‌ های ظلام وصف تن است

که پر از کبر و کین و ما و من است

وصف جان پرده ‌ های انوار است

چون از آن بگذرند دیدار است

مانده قومی بزیر هر پرده

هستی خود بدان گرو کرده

زان که آن پرده شان بزرگ نمود

هر گره کرد پرده ای معبود

همه پروانه ‌ وار و پرده چو شمع

در میان جمله گرد آن شده جمع

پیش ران تو ممان پس پرده

گر شدی صاف بگذر از درده

تا رسیدن بپردۀ انوار

جهدها کرد بایدت بسیار

چون که آنجا رسی مباش مقیم

زود بگذر از آن مثال کلیم

همچو عیسی بتاز سوی فلک

تا شوی سرور و امیر ملک

چون محمد گذر کن از دو جهان

تا ببینی جمال الرحمان

کانچه چشمی ندید دیده است او

راه عشاق را بریده است او

هیچ کس با مقام او نرسید

اوست تنها در آن مقام فرید

باقیان جمله گرد خرمن او

برده یک گنج و یک ز گنج تو

چون ز جمله گذر کنی تو تمام

دو جهانت ز جان شوند غلام

اولیا ز تو مایه ها گیرند

همه در زیر پای تو میرند

تا کنیشان ز نور خود زنده

تا دهیشان حیات پاینده

بر فلک ذره را چو خورسازی

اختر خرد را قمر سازی

معدن لطف و بحر جود شوی

زندۀ جملۀ وجودش وی

همه فانی شوند و تو مانی

در دو عالم کنی جهانبانی

ذات پاکت بحق بود قایم

دولت تو چو حق شود دایم

از سبوی تنت روانه روان

پیچ پیچان رود چو آب روان

سوی آن بحر که حیات از اوست

همه را عاقبت نجات از اوست

بعد از آن قطره ات شود دریا

فارغ آئی ز زیر و از بالا

وصف ذاتت بود جهان وجود

کل موجود از تو یابد جود

پیش آدم ملک چو کرد سجود

از دل و جان بامر رب ودود

پس یقین شد که پیش آن مردان

همه افلاک چاکراند بجان

زانکه مردند بیشتر ز اجل

تا که گشتند شاه و میر اجل

تا نمیری ز خود نگردی آن

ترک تن گوی تا شوی همه جان

کمی تن فزونی جان است

ترک کفران ز نور ایمان است

مرگ پیش از اجل همیباشد

تا مقامت زحق بیفزاید

گر شوی فانی و ز خود میری

در جهان بقا کنی میری

چون شود انس تو بطاعت و ذکر

هر دمی زاید از تو نکتۀ بکر

نقل کن از بشر بملک ملک

تا شوی بر ملک ملک بفلک

گرد فانی تو پیشتر ز اجل

تا شوی در بقا امیر اجل

بخش ۱۷۰ - در معنی این حدیث مصطفی صلی اللّه علیه و آله و سلم که موتوا قبل ان تموتوا

بو حدیثی بیورده پیغمبر

قنق کشی که در لکن استر

بگذر از گفت ترکی و رومی

چون از آن اصطلاح محرومی

لیک از پارسی و از تازی

گو که در هر دو خوش همی‌تازی

گرچه سرّ در سخن نمی‌گنجد

کی ترازوی عقل آن سنجد؟

ور به حرف و بیان کسش سنجد

کی ز بادی چو که کهُی جنبد؟

حرف چون کوزه است و سرّ دریا

بحر از کوزه چون شود پیدا؟

کی در این مشگ گنجد آن دریا؟

کنگ ازان شد ز وصف حق گویا

گذر از پارسی و از تازی

کز زبان شرح حق بود بازی

گر بگویم به صد زبان سخنش

نشود از زبان بیان سخنش

بحر از لوله چون شود معلوم؟

شمس از ذره کی بود مفهوم؟

مگر او با تو بی زبان گوید

از ره بیره نهان گوید

از تو جو شد چنانکه چشمه ز خاک

تا از آن جوششش شوی چالاک

علم او از دلت روان گردد

تنت از لطف او روان گردد

چشم دل بیند آن نه چشم بدن

کار جان است در گذر از تن!

سرّ حق را ز گفتگوی مجوی

چون بیابی نگاهدار و مگوی

گذر از نحو صرف و محوش شو

وز ره محو زود نحوش شو

قلم اینجا رسید و سر بشکست

خانه زو شد خراب و در بشکست

نی پس و پیش ماند و زیر و زبر

نی چپ و راست هم نه خشگ و نه تر

عور گشتیم نیست ما را هیچ

ترک ما کن به هیچ هیچ مپیچ

زانکه ما در گذار آب شدیم

از می بی‌نشان خراب شدیم

می‌نماییم نقش پیشت لیک

نیست صورت نه نقش بنگر نیک

در نمکسار چون فتد حیوان

نقش حیوان نماند الا آن

نمک محض باشد ای دانا

نبود هیچ جز نمک آنجا

گر تو در دیگ آن بیندازی

نقش نبود در آن چو پردازی

پس یقین گردد آنچه نقش نمود

کل نمک بود و هیچ نقش نمود

این کتابم چو آن نمکلان است

همه معنی و سر قرآن است

هر که دل را بدین دهد از جان

شود او محو معنی قرآن

چون گذارد در او رود با او

همچو قطره که اوفتد در جو

هر کجا جو رود بهم پوید

گل و ریحان و لاله زو روید

زان گذارش تو عین او گردی

موج دریای عشق هو گردی

عین معنی شوی رهی ز صور

نکنی در صور نظر دیگر

بل صور از لقات بگریزند

همه از نور تو بپرهیزند

زانکه از نور نار کشته شود

گر بزفتی هزار پشته شود

گفت دوزخ صریح با مؤمن

بشنو این را ز لطف ای موقن

زود بگذر ز من برای خدا

تا نگردم ز نور صدق فنا

نار از نور مؤمنان میرد

نور را باز نور جان گیرد

دان که ویرانی صور گردی

خصم ظلمت چو ماه و خور گردی

مثنوی گرچه صورت است به حرف

آمده همچو آب اندر ظرف

لیک او آفت صورها شد

قوت و قوت علم بی‌جا شد

مثنوی معنوی است غیر صور

مثنوی آفتاب و غیر اختر

چون شود آفتاب نور افشان

همه استاره‌ها شوند نهان

زانکه جان غالب است و تن مغلوب

هر دو محوند در یم مطلوب

می‌نگنجد سخن در این اشعار

زانکه سر را بود از اینش عار

گرچه خار است همره گلشن

ورچه دارند یک مقام و وطن

لیک در خار لطف گل نبود

فهم گلشن ز خار می‌نشود

چیست چاره بگو که خار سخن

می‌نگردد جدا از آن گلشن

بی‌سخن آن نمی‌جهد ز دهان

که بگیرند خط حسن اذهان

آن قدر فهم می‌شود کاین خار

از قدم بوده است با گلزار

فهم این می‌دهد به ما یاری

همچو از صنع دانش باری

این سخن را که نور تابنده است

جو که جوینده زود یابنده است

اندر این مثنوی همه پند است

مونس اوست کاندر این بند است

مثنوی را به صدق خوان نه به لب

تا عطاها بری ز حضرت رب

چون به صدق و صفاش برخوانی

دانک همچون ملک در آن خوانی

اندران خوان بی‌حد و باقی

دائماً باشدت خدا ساقی

بی‌کف و بی‌قدح شراب خوری

بی‌دهن نقل و هم کباب خوری

بخش ۱۷۱ - در بیان آن که سراج‌الدین مثنوی‌خوان شبی در خواب دید که چلبی حسام‌الدین قدس سره بر سر تربت مقدس مطهر مولانا قدسنا اللّه بسره العزیز ایستاده بود و این مثنوی را در دست گرفته خوش به آواز بلند و ذوق تمام می‌خواند و در شرح مدح این نظم مبالغه‌ها می‌فرمود. بعد رو به سراج‌الدین کرد و گفت «می‌خواهم که این مثنوی را بعد از این همچنین خوانی که من می‌خوانم» و در اثنای آن ابیات دیگر در وصف این کتاب از خویشتن می‌فرمود. چون بیدار شد از آنهمه ابیات همین یک بیت در خاطرش مانده بود. «هرکرا هست دید این را دید----- که برین نظم نیست هیچ مزید». همین بیت را چون بر این وزن است جهت تبرک در میانهٔ ابیات نبشته شد

دید در خواب آن مرید گزین

مثنوی‌خوان ما سراج‌الدین

کز صَغَر بود صالح و زاهد

پارسا و موحد و عابد

خشگ زاهد نبود چون دگران

داشت دایم نصیب از عرفان

عاشق اولیا بد آن صادق

در ره فقر آگه و حاذق

که حسام‌الحق آن شه والا

بر سر تربت ایستاده به پا

مثنوی ولد گرفته بدست

شده ز ابیات آن خوش و سرمست

بر ملا پیش مردمان می‌خواند

شور می‌کرد و ذوقها می‌راند

بعد از آن کرد رو بدو و بگفت

که از امروز آشکار و نهفت

همچو من خوان تو بعد از این این را

بگشا زین سخن ره دین را

وانگه از ذوق این ز خود ابیات

گفت شیرین و خوش چو شهد و نبات

چونکه از خواب گشت او بیدار

زانهمه نظم بی‌حد و بسیار

مانده بیتی به یاد او تنها

شد فراموش غیر آن او را

هست آن بیت این شنو نیکو

تا بری زان طریق و منزل بو

«هرکرا هست دید این را دید

که بر این نظم نیست هیچ مزید»

چون چنین شاه و سرور ابدال

که بد او مرد هم به قال و به حال

در حق نظم ما چنین فرمود

که بر این گفت گفت کس نفزود

درگذر از خیال و ظن و ز وهم

چشم بگشا ز جان و دل کن فهم

که چه درهاست این از آن دریا

غیر این در مجوی ای جویا

که یکی زین دوصد جهان ارزد

خنک آنرا که دایم این ورزد

خواند این نظم را به روز و به شب

تا رسد زین سخن به حضرت رب

زانکه این رهبر است جویا را

می‌نماید جهان بی‌جا را

رهروان را برد سوی منزل

تا ببینند بی‌حجب رخ دل

ای ولد مثنویت رهبر شد

نام تو بر فلک از آن بر شد

همه را می‌برد به سوی فلک

دیو را می‌کند چو حور و ملک

چون از او دور می‌شود چون حور

ظلمت محض سر به سر همه نور

قدرتش را از این سخن بشناس

نکند فهم این کسی به قیاس

مگر او را ورای گفت و شنود

بنماید خدا ز لطف و ز جود

کندش جذب سوی خود یزدان

در جهانی که نیستش پایان

که هزاران چو آسمان و زمین

پیش آن خور بود چو ذره مهین

ورنه در شرح و وصف ناید آن

هست بیرون ز عقل و وهم و گمان

سرّ او را مجو ز راه زبان

تا نگردی چنان ندانی آن

قدم اینجا چو در رسید بماند

بی‌قدم در جهان بی‌چون راند

آنکسی بو برد از این اسرار

که بود از ازل از آن احرار

هر که با این کتابش انسی نیست

در دو عالم بدان که حیوانی است

چون نباشد در این هوس ز خری

زین معانی شود بعید و بری

حیوانی بود مرید علف

عاقبت چون علف رود به تلف

بر مثال حدث شود مکروه

نزد پاکان دین بود مکروه

میرد او عاقبت بسان کلاب

همچو خر ماند اندرون خلاب

گر برادر بود و گر فرزند

چونکه این عشق را نمی‌ورزند

همچو دیوند پیش من مغضوب

خوار و مردود چون خر معیوب

باشد از من نصیبشان لعنت

مرگ ایشان مرا بهین نعمت

خویش من اوست کاو چو من باشد

طالب وصل ذوالمنن باشد

انس او با خدا بود نه به خود

چشم او در لقا بود نه به خود

باشد اندر طلب ز جان و ز دل

متنفر بود ز آب و ز گل

در طلب نفس را کند بسمل

گردد او خاک پای صاحب دل

دائماً سیرها کند سوی مرگ

رسد از مرگ هر دمش بر و برگ

بیند اندر فنا بقا و حیات

بل حیاتش بود ز عین ممات

بودش موت و فوت و ذکر و صلوة

آید از موتش از خدای صلات

باشد اندر فرار از هستی

تا ابد بی‌قرار از مستی

نیستی را کند ز جان مسکن

بی‌خطر سازد اندر این مأمن

هرچه گوید همه ز حق گوید

بسوی حق ز جان و دل پوید

نبود پیش او حدیث جهان

گفتگویش بود ز عالم جان

حکمت و علم زاید از دهنش

دایماً عشق حق بود وطنش

دل او منبع حکم باشد

جان پاکش ز حق نعم باشد

قال و حالش بلند چون معروف

مشکلات جهان بر او مکشوف

نیک و بد پیش او پدید بود

هرچه گوید همه ز دید بود

نبود گفتنش ز نقل و قیاس

باشد از اصل کار او به اساس

در ظلام جهان بود چو چراغ

زندگی بخشد او به گاه بلاغ

مظهر حق بود در این عالم

پیشوا و خلیفه چون آدم

خویش من اوست کاینچنین باشد

سر هستی و مغز دین باشد

درد دل را بود چو درمان او

وصل حق را مدام جویان او

خاک او توتیای چشم بود

قطرهٔ جان از او به بحر رود

قطره چون شد به بحر بحرش دان

زانکه شد محو اندر آن عمان

خنک آن کس که بهر درویشان

می‌کند ترک جملهٔ خویشان

عین ایشان شود ز خود گذرد

پردۀ نفس را ز عشق درد

هرچه آن گفتنی است من گفتم

درهای گزیده را سفتم

گر ز جان، تو به گفتِ من گروی

راه حق را نمایمت که روی

قصد آن کن که نفس را بکشی

تا ز تلخی رهی و از ترشی

در نگر کز چه روست مستولی

تا شود بر تو مکرهاش جلی

تا که حاکم شد او و تو محکوم

کرد چون خویشتن ترا محروم

هست او چون امیر و تو چو اسیر

می‌کشد سو بسوت بی‌زنجیر

اینچنین عمر بی‌بها را چون؟

می‌کنی ضایع از پی آن دون؟

قوّت از قوت دارد آن ملعون

قوت او را ببر بریزش خون

قوتش از جوع ساز نی از نان

زانکه این درد راست این درمان

ببر او را ز لذت دنیا

تا رسد صد چنانش از عقبی

هیچ نوعش مراد و کام مده

جز غم و رنج بردوام مده

قوت او را ز رنج و محنت ساز

تا گذارد نمازها به نیاز

گرسنه باش تا در آخر کار

سیر گردی ز نعمت بسیار

کم خور این میوه را که در عقبی

رسدت پیش میوۀ طوبی

چون کنی ترک رخت و ملکت و مال

صد چنانت رسد به روز مئال

بگذر از خورد و خواب و رو بیدار

تا رسی عاقبت در آن دیدار

قوت حق را بجوی اندر جوع

تا روی چشم سیر وقت رجوع

چست می‌ران در این طریق دقیق

تا که گردی یگانه در تحقیق

بی ریاضت قدم منه در راه

تا رسی همچو انبیا باله

مصطفی گفت عین جوع طعام

می‌شود از خدا برای کرام

زنده گردد از آن تن صدیق

با ملایک شود مدام رفیق

باز و سگ را مدام صیادان

قوتشان کمترک دهند بدان

تا که از جوع صیدها گیرند

بهر صیاد دائماً گیرند

صید را گرسنه بود طالب

در شکار آید و شود غالب

آن سگ سیر کی بجوید صید؟

شود آن سیری‌اش بر او چون قید

بسته‌اش دارد از طلب سیری

نتواند نمود او شیری

همچنین نفس را تو کم ده نان

تا بگیرد شکارهای نهان

هیچ از اینش مده که آن طلبد

از تنش کن جدا که جان طلبد

زودش از سنگ نیستی مرجوم

کن که بعد از فنا شود مرحوم

تا نکوبی سرش به گرز جهاد

نشمارد ترا خدا ز عباد

تا بود با تو همره آن بیراه

ره نیابی به منزل اللّه

او پلید است بی پلید برو

بی قدم در جهان پاک بدو

نی به جامه چو می‌رسد سرگین؟

می‌شود مانع از نماز یقین؟

حدث ظاهری چو شد مانع

مر ترا از ثواب ای سامع

حدث باطنی که اصل آن است

مانع قرب وصل جانان است

تا نگردی تمام از وی پاک

کی روی چون مسیح بر افلاک

پاک کن ظاهر از برای نماز

پاک کن باطن از برای نیاز

چون شوی پاک و صاف در ظاهر

هم بکن سرّ خویش را طاهر

کاصل در آدمی سرّ است نه سر

سر بود همچو باد (؟پا) و سرّ چون پر

آنچه با پا روی هزاران سال

بیشتر زان روی به پر در حال

تن به پا می‌رود دوان در راه

جان به پر می‌پرد بسوی اله

پرّ جان، عشق باشد ای دانا

جان بی عشق کی پرد آنجا؟

هر کرا عشق بیش پرش بیش

بیش باشد یقین ز کمترینش

هر که عاشقتر است افزون است

از همه بهتر است و موزون است

عاشقان صف‌صف‌اند در ره حق

صف پس می‌برد ز پیش سبق

وان امامی که پیش این صفهاست

او به محراب وصل حق تنهاست

همه زو می‌برند و او از حق

برتر است از بروج و هفت طبق

از طبقها گذشت چون احمد

دیده را کرد پر ز حسن احد

محو حق است و غرق آن دیدار

ذات او را چو دیگران مشمار

گرچه ماند به دیگران شکلش

جنس خلقان بود تن و اکلش

لیک سرش گذشته از عرش است

گرچه از روی جسم بر فرش است

هر که دید آن جمال، بی‌پرده

زنده شد گرچه بود پژمرده

نی چنان زنده کاخر او میرد

هر چه دارد کسی دگر گیرد

زندگی کز خداست پاینده است

همچو خور روشن است و تابنده است

تا خدا هست با خدا باقی است

جانها را شراب و هم ساقی است

زنده باشد از او یقین هر شی

میرد اشیاء و او بماند حی

مردگی ظلمت است و نور حیات

چون رود باز نور ازین ظلمات

مرده ماند جهان و هرچه در اوست

چون از ایشان نهان شود رخ دوست

زانکه از نور او پراند اشیا

همه را زان خور است تاب و ضیا

مثل خانه‌هاست این اشیا

گشته روشن ز عکس نور خدا

نور را چون نهان کند ز ایشان

همه مانند قالب بیجان

کل اشیا فنا شوند و هلاک

از بد و نیک و از پلید و ز پاک

تا بدانند کان صفا و حیات

چون از ایشان نبد نداشت ثبات

عاریه بود باز رفت به اصل

نور خور کی ز قرص خور شد فصل؟

گشت خالی ز نور او اشیا

همه مردند و ماند حق تنها

لیک جانی که شد فنا در نور

یافت بعد از فنا بقا در نور

ذات او باشد از شعاع لطیف

تافته علم بر وضیع و شریف

آن چنان نور را فنا نبود

چون ز حق است جز به حق نرود

تا خدا هست باشد او دائم

دائماً با خدا بود قائم

تن او گر فنا شود میرد

جان او ملک لامکان گیرد

از سمک تا سماک نور دهد

مؤمنان را بهشت و حور دهد

شود اندر جهان جان والی

همه اسفل روند و او عالی

از عدد هر که رست گشت ولی

شیر حق دان ورا تو همچو علی

انبیا را از او توانی دید

بر تو گردند بی حجاب پدید

نبود هیچ چیز از او بیرون

بخشدت صد جهان ز راه درون

زانکه حق با وی است و بی او نیست

در او را گزین و آنجا بیست

چون خدا گفت در زمین و سما

می‌نگنجم مرا مجو آنجا

در دل مؤمنان بگنجم لیک

در دلشان بکوب از جان نیک

تا بیابی مرا در آن دلها

برهی ز آبها و از گِلها

دامن شیخ گیر ای جویا

زانکه حق است از آن زبان گویا

فعل و قول وی است جمله ز حق

دم‌به‌دم گیر از او به صدق سبق

تا که گردی از آن سبق سابق

بر همه سابقان تو ای لاحق

بس بود بعد از این خموش کنم

بی دهان زان شراب نوش‌کنم

سوی بی‌سو صلا زدم بسیار

گه ز راه درون گه از گفتار

هر کرا سعد بخت خواهد بود

فارغ از تاج و تخت خواهد بود

از جهان بهر حق شود بیزار

طلبد او دکان در آن بازار

از فنا بگذرد رسد به بقا

رود از خود بسوی وصل خدا

نیست این را کران خموش ولد!

بنه آئینه را درون نمد

مطلع این بیان جان افزا

بود در ششصد و نود یارا

گفته شد اول ربیع اول

گر فزون گشت این مگو طول

مقطعش هم شده است ای فاخر

چارمین مه جمادی الاخر

شد تمام این نمط در این دفتر

تا چه آید از این سپس دیگر

نیست این را نهایت و غایت

ختم کن چون تمام گشت آیت

ز آیتی می‌شود نماز تمام

چون شدم مست بنهم از کف جام

نی نوازش کنم دگر نه عتاب

لب ببنندم چو شد تمام کتاب

سلطان ولد

ولدنامه