معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ وطواط

امام سعدالملک رشیدالدین محمد بن محمد بن عبدالجلیل عمری کاتب بلخی معروف به رشید وطواط شاعر نامی قرن ششم است. وی در سال ۴۸۱ هجری قمری در بلخ چشم به جهان گشود و در سال ۵۷۳ هجری قمری در گرگانج خوارزم بدرود حیات گفت. وی دبیر دیوان اتسز خوارزمشاه بود و به خاطر اندام کوچکش به او لقب «وطواط» (به معنای خفاش یا نوعی پرستو) دادند. وطواط به فارسی و عربی شعر می‌سرود و به هر دو زبان آثاری منثور نیز دارد. از جمله آثار منثور مشهور فارسی وی می‌توان به «حدائق السحر فی دقائق الشعر» اشاره کرد. دیوان وطواط شامل قصاید، ترجیعات، ترکیبات، مقطعات، رباعیات، غزلیات و یک مسمط مصنوع به همت همراه گرامی گنجور آقای سیاوش جعفری زیر آماده شده است.

قصاید

شمارهٔ ۱ - در مدح وزیر ضیاءالدین عراق بن جعفر : ای بر مراد رأی تو ایام رامضا

شمارهٔ ۲ - در مدح ملک اتسز و حسب حال خود : ای جاه تو فراخته اعلام کبریا

شمارهٔ ۳ - در مدح علاء الدوله ابوالمظفر نصرة الدین اتسز و لزوم آسمان و زمین در هر بیتی

شمارهٔ ۴ - د رمدح شمس الدین ابوالفتح محمد بن علی وزیر

شمارهٔ ۵ - در مدح ملک نصر الدین اتسز : ای طلعت تو نیکو وی قامت تو زیبا

شمارهٔ ۶ - در مدح علاء الدوله اتسز : بهار جان فزا آمد جهان شد خرم و زیبا

شمارهٔ ۷ - در ستایش افضل الدین خاقانی : ز دور جنبش این چرخ سیمگون سیما

شمارهٔ ۸ - نیز در مدیحه گوید : زهی! از آدم و حوا نگشته چون تویی پیدا

شمارهٔ ۹ - هم او راست و اعجاز ابیات دو بیت دوبیت مجانست

شمارهٔ ۱۰ - نیز در مدیحه گوید : زهی از امر و نهی تو نظامی دین دنیا را

شمارهٔ ۱۱ - در تغزل و مدح اتسز : ای سهی سرو رهی و قد خرامان ترا

شمارهٔ ۱۲ - د رمدح شمس الدین ابوالفتح محمد بن علی وزیر

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سید تاجدالدین ابوالغنایم رافعی شیبانی

شمارهٔ ۱۴ - در مدح صدرالدین علی وزیر : تا کی کند حوادث گیتی مرا طلب ؟

شمارهٔ ۱۵ - در مدح خاقان کمال الدین محمود : سپهر ملک عجم ، آفتاب دین عرب

شمارهٔ ۱۶ - خطاب بباد در مدح علاء الدوله ابو المظفر نصرت الدین اتسز خوارزمشاه

شمارهٔ ۱۷ - ایضا در مدح ملک اتسز : ای ترا جاه قباد و حشمت افراسیاب

شمارهٔ ۱۸ - نیز در مدح اتسز : ای در کف عزیمت تو خنجر چو آب

شمارهٔ ۱۹ - هم در مدح اتسز : زین سینهٔ پر آتش و زین دیدهٔ پر آب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح خاقان کما الدین ابو القاسم محمود ارسلان خسرو توران

شمارهٔ ۲۱ - در مدح اتسز خوارزمشاه : جانا فکنده ام ز غم تو سپر بر آب

شمارهٔ ۲۲ - نیز در ستایش گوید : تویی که تیغ ترا شد مسخر آتش و آب

شمارهٔ ۲۳ - در مدح اتسز خوارزمشاه : تویی که خنجر تو شد مکان آتش و آب

شمارهٔ ۲۴ - در مدح خاقان کمال الدین محمود خسرو توران

شمارهٔ ۲۵ - در مدح اتسز : ای از خزاین کرمت خلق را نصیب

شمارهٔ ۲۶ - در مدیحه گوید : ای آن که هر چه بایدت از بخت نیک هست

شمارهٔ ۲۷ - در مدح اتسز خوارزمشاه : تویی، شها، که جهان را به جاه تو طربست

شمارهٔ ۲۸ - نیز در مدح اتسز گوید : مظفرا، ملکا، روزگار چاکر تست

شمارهٔ ۲۹ - هم در مدح اتسز گوید : شاها! زمان مجد و معالی زمان تست

شمارهٔ ۳۰ - نیز در ستایش اتسز : جانا ، رهی ز مهر تو بردل رقم زدست

شمارهٔ ۳۱ - در مدح خاقان کمال الدین : ای آنکه حضرت تو بقدر آسمان شدست

شمارهٔ ۳۲ - در مدح اتسز خوارزمشاه : ای آنکه روزگار بطبعت مسخرست

شمارهٔ ۳۳ - هم در مدح اتسز گوید : خدایگانا ، تیغ تو صورت ظفرست

شمارهٔ ۳۴ - نیز در مدح اتسز خوارزمشاه : شها ، قدر تو از فلک برترست

شمارهٔ ۳۵ - در مدح علاء الدوله ابوالمظفر اتسز : نه رخست آن ، که زهره و قمرست

شمارهٔ ۳۶ - در مدح سید طاهر علوی : آنی ، که حشمت تو در ایام ظاهرست

شمارهٔ ۳۷ - در مدح خاقان ارسلان خان کمال الدین ابو القاسم محمود

شمارهٔ ۳۸ - در مدح اتسز خوارزمشاه : خوارزمشاه بر همه شاهان مقدمست

شمارهٔ ۳۹ - در وصف بلخ و مدح سید ضیاء الدین : فدای بلخ دل من،که روضهٔ ارمست

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ملک اتسز : دیدار تو ، ای جان جهان ، راحت جانست

شمارهٔ ۴۱ - در مدح وزیر ثقة الدین : صدر ثقة الدین کنف خلق جهانست

شمارهٔ ۴۲ - در مدح وزیر ضیاء الدین عراق بن جعفر : ای آنکه رخت بهار چینست

شمارهٔ ۴۳ - در مدح علاء الدوله اتسز : بزینت باغ چون خلد برینست

شمارهٔ ۴۴ - نیز در مدح اتسز گوید : در زلف تو ، ای نگار ، تابیست

شمارهٔ ۴۵ - در ستایش شمس‌الدین وزیر : جمال‌الملک شمس‌الدین جهانیست

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سید مجدالدین گوید : ای آنکه بی‌تو هیچ نظامی جهان نداشت

شمارهٔ ۴۷ - در مدح اتسز خوارزمشاه : هرچه جز معشوق و می از آن کران باید گرفت

شمارهٔ ۴۸ - در مدح علاءالدوله اتسز : بیاد شاه جهان عالم افتخار گرفت

شمارهٔ ۴۹ - در مدح شمس الدین وزیر : کریمی ، که رسم معلی نهاد

شمارهٔ ۵۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه : چون بر وزد بچهرهٔ تو ، ای نگار ، باد

شمارهٔ ۵۱ - در مدح ملک اتسز : خسروا ، چون تو آسمان نارد

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح اتسز گوید : شاها، به پایگاه تو کیوان نمی‌رسد

شمارهٔ ۵۳ - نیز در ستایش اتسز می گوید : چمن باغ پر ثریا شد

شمارهٔ ۵۴ - هم در مدح اتسز گوید : لوای دولت و ملت کنون مظفر شد

شمارهٔ ۵۵ - در مدح علاءالدوله اتسز : چون علاء دولت و دین دروغا خنجر کشد

شمارهٔ ۵۶ - در مدح کمال‌الدین محمود خان : ای بعزم تو فتح را پیوند

شمارهٔ ۵۷ - در مدح ملک اتسز : ای تو بر آزادگان عصر خداوند

شمارهٔ ۵۸ - در مدح اتسز : رفت آن نگار و عشق آن نگار ماند

شمارهٔ ۵۹ - و هم در ستایش اتسز گوید : ای آنکه در جهان ز تو سری نهان نماند

شمارهٔ ۶۰ - هم در مدح اتسز : شاها ، ز زخم تیغ تو گردون حذر کند

شمارهٔ ۶۱ - نیز در مدح اتسز : تویی که صبح عدو هیبت تو شام کند

شمارهٔ ۶۲ - نیز در مدح اتسز گوید : شاها ، فلک عدوی ترا در عنا فگند

شمارهٔ ۶۳ - در مدح خاقان ارسلان خاقان کما الدین ابوالقاسم محمود و شکر کنیزکان که بوی داده

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً در مدح خاقان کمال الدین محمود : زهی ! جمال ترا آفتاب کرده سجود

شمارهٔ ۶۵ - نیز در مدح خاقان کمال الدین محمود : کمال دولت و دین صورت شجاعت وجود

شمارهٔ ۶۶ - در مدح اتسز : ای آنکه از خصال تو قدر هدی فزود

شمارهٔ ۶۷ - هم در مدح اتسز : تویی ، شها ، که نظیر تو در جهان نبود

شمارهٔ ۶۸ - هم در مدح ملک اتسز گوید : جانا، دلم ز فرقت تو خون همی شود

شمارهٔ ۶۹ - نیز در ستایش اتسز : شاهی، که قدر او ز ثریا نشان دهد

شمارهٔ ۷۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه : بهار باز جهان را همی بیاراید

شمارهٔ ۷۱ - در مدح شمس‌الدین وزیر : جز مکارم زشمس دین ناید

شمارهٔ ۷۲ - در مدح اتسز : تویی ، شها ، که بتو چرخ را نیاز آید

شمارهٔ ۷۳ - در ستایش مجد الدین علی بن جعفر رئیس شرق صدر خراسان

شمارهٔ ۷۴ - ذوقافتین در مدح ملک اتسز : ای از مکارم تو شده در جهان خبر

شمارهٔ ۷۵ - قصیدۀ ذو بحرین در مدح علاء الدوله اتسز خوارزمشاه

شمارهٔ ۷۶ - در مدح اتسز : ای رایت مبارک تو آیت ظفر

شمارهٔ ۷۷ - نیز در مدح اتسز گوید در بازگشت از جنگ ماوراء النهر

شمارهٔ ۷۸ - در مدیحه گوید : ای زگفتار تو پرداخته آیات هنر

شمارهٔ ۷۹ - در مدح اتسز خوارزمشاه : بِبُرد از من به ناگاهان هوای مهرِ آن دلبر

شمارهٔ ۸۰ - در تهنیت ولادت دو فرزند ملک اتسز : بر آمد ز چرخ معالی دو اختر

شمارهٔ ۸۱ - در مدح اتسز : جهان ظفر پادشا بو المظفر

شمارهٔ ۸۲ - هم در مدح اتسز گوید : رایت شهریار دین گستر

شمارهٔ ۸۳ - هم در مدح اتسز گوید : علاء دولت خوارزمشاه دین پرور

شمارهٔ ۸۴ - نیز در مدح اتسز : مایهٔ نصرت ، آفتاب ظفر

شمارهٔ ۸۵ - هم در مدح اتسز گوید : امروز شد صحیفهٔ اقبال پر نگار

شمارهٔ ۸۶ - نیز در مدح اتسز گوید : ای بسته و گشاده بسی دشمن و حصار

شمارهٔ ۸۷ - هم در مدح اتسز و تهنیت ورود او به سرای کمال الدین گوید

شمارهٔ ۸۸ - هم در ستایش اتسز : ای زمان را پادشاه و ای زمین را شهریار

شمارهٔ ۸۹ - در فتح جند و مدح علاء الدوله نصرت دین ابوالمظفر اتسز خوارزمشاه

شمارهٔ ۹۰ - قصیدۀ مصنوعه در مدح قزل ارسلان (۱) : ای ملک را ثنای صدر تو کار

شمارهٔ ۹۱ - در مدح ملک اتسز : بنشاند باد فتنه ز شمشیر آبدار

شمارهٔ ۹۲ - نیز در مدح اتسز گوید : پناه ملک عجم ، شهریار دولت یار

شمارهٔ ۹۳ - در وصف قلم و خاتم و مدح علاء الدوله ابوالمظفر اتسز

شمارهٔ ۹۴ - در مدح مجد‌الدین علی بن جعفر : زان زلف بی‌قرار دلم گشت بی‌قرار

شمارهٔ ۹۵ - در مدح اتسز : زهی! خطهٔ ملک‌ را شهریار

شمارهٔ ۹۶ - رد العجز الی الصدر در مدح اتسز : قرار از دل من ربود آن نگار

شمارهٔ ۹۷ - در مدح ملک اتسز : مظلم شبی دراز از طرهٔ نگار

شمارهٔ ۹۸ - هم در ستایش ملک اتسز : منت خدای را، که باقبال شهریار

شمارهٔ ۹۹ - نیز در مدح اتسز خوارزمشاه : همه کار گیتی بود برقرار

شمارهٔ ۱۰۰ - در مرثیۀ شرف الدین قزل ارسلان بن اتسز : بس بلندا! که شد ز گردون پست

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح ملک اتسز : ای در مصاف رستم دستان روزگار

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح ادیب صابر بن ایمعیل ترمذی : صابر، ای طبع تو جهان هنر

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح اتسز : ای بتو رایت هدی منصور

شمارهٔ ۱۰۴ - نیز در مدح ملک اتسز گوید : جهان سرای غرورست، نی سرای سرور

شمارهٔ ۱۰۵ - سوگندنامه در مدح اتسز : زهی بجود تو ایام مکرمت مشهور

شمارهٔ ۱۰۶ - نیز در مدح مدیحه گوید : ای بتو چشم مکرمات قریر

شمارهٔ ۱۰۷ - نیز در مدیحه گوید : ای بتو چشم مکرمات قریر

شمارهٔ ۱۰۸ - این قصیده در مدح خداوند عالم ملک اعظم ناج الدنیا والدین بردالله مضجعه گوید

شمارهٔ ۱۰۹ - در ستایش مجیر الدین : ای مجیر دین ایزد ، کایزدت بادا مجیر

شمارهٔ ۱۱۰ - در مدح تاج الدین وزیر : تاح دولت ، ای جوان بی نظیر

شمارهٔ ۱۱۱ - قصیدۀ مخذوف الالف در مدح علاء الدوله اتسز

شمارهٔ ۱۱۲ - در مدح اتسز خوارزمشاه : زهی در نیکویی روی تو معجز

شمارهٔ ۱۱۳ - همه در مدح اتسز گویند : ای در نظم گشته از تو فراز

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح خاقان کمال الدین محمود : در هجر روی و لعل تو،ای لعبت طراز

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح شمی الدین وزیر : هست ایام شمس دین نوروز

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح اتسز : زهی فروخته حسن تو در جهان آتش

شمارهٔ ۱۱۷ - هم در مدح اتسز گوید : شهی که نقش نگین جلال شد نامش

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح اتسز : ای شاه، جهانی شده‌ای تو ز بدایع

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح تاج‌الدین ابوالغنایم رافع : هست اعلام علم را رافع

شمارهٔ ۱۲۰ - نیز در مدیحه گوید : ای چو چرخ بیستون رفیع

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح اتسز : ای ز اخلاف تو تازه گشته آثار سلف

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح ابوالفضل نصر بن خلف پادشاه نیمروز

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح شمس‌الدین وزیر : ایا بفضل و کرم در جهان شده معروف

شمارهٔ ۱۲۴ - نیز در ستایش شمس‌الدین وزیر : ای صدر سروران زمانه به اتفاق

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح ضیاء الدین عراق وزیر : ای وزیر عالم و عادل ، ضیاء الدین عراق

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح اتسز : شبی که هست کف او خزانهٔ ارزاق

شمارهٔ ۱۲۷ - نیز در مدح اتسز : ای کرم را کف نهاده طریق

شمارهٔ ۱۲۸ - هم در مدح اتسز گوید : ای ز حلم تو ساکنی در خاک

شمارهٔ ۱۲۹ - در ستایش اتسز : ای گوهر زمین ز وقار تو برده سنگ

شمارهٔ ۱۳۰ - نیز در ستایش اتسز : ای ز حکیمان شنوده علم اوایل

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح علاءالدوله اتسز : تا شد دلم بمهر بتان مایل

شمارهٔ ۱۳۲ - قصیدۀ ملمع در مدح جمال الدین وزیر : ای جمال دولت ، ای چرخ جلال

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح کمال الدین ابوالقاسم محمد بن ابوبکر خال

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح اتسز خوارزمشاه : ای ز نعل مرکبانت صحن عالم پر هلال

شمارهٔ ۱۳۵ - قصیدۀ تمام مرصع در مدح علاء دوله اتسز : ای منور بتو نجوم جلال

شمارهٔ ۱۳۶ - هم در مدح علاء دوله اتسز گوید : خدایگانا، بتو گرفت جمال

شمارهٔ ۱۳۷ - از زبان علاءالدوله اتسز خوارزمشاه گوید

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح علاء الدوله اتسز : ای روی تو چو خلد و لب تو چو سلسبیل

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : بدیع شعر تو ، ای صابر بن اسمعیل

شمارهٔ ۱۴۰ - نیز در مدیحه گوید : ای پیش تو سپهر میان بسته چون قلم

شمارهٔ ۱۴۱ - در مدح اتسز خوارزمشاه : ای حریم صدر تو ترسندگان را چون حرم

شمارهٔ ۱۴۲ - قصیدۀ محذوف النقط در مدح محمد نام : که کرد کار کرم مرد وار در عالم ؟

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح اتسز : مفخر ملک عرصهٔ عالم

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح امام حسام الدین ابو حفص عمربن عبدالعزیز بن مازه بخاری

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح اتسز : ای بحقل و عقد تو اسباب دولت را قوام

شمارهٔ ۱۴۶ - وقتی اتسز بر لب جیحون جشن ساخته بود این قصیده بر بدیهه بگفت

شمارهٔ ۱۴۷ - نیز در مدح اتسز : چه حیله سازم ؟ کز من گسست یار سلام

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح اتسز : اگر عنایت خسرو بود چنان گردم

شمارهٔ ۱۴۹ - هم در مدح اتسز گوید : ای کفت بحر ایادی و دلت کان علوم

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح اتسز : تویی که دل بتو کردند عاشقان تسلیم

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح اتسز : خلاف یافت زمین و زمان ز دست فتن

شمارهٔ ۱۵۲ - نیز در مدح اتسز : هوا تیره است، آن بهتر که گیری بادهٔ روشن

شمارهٔ ۱۵۳ - در ستایش اتسز : اعلام چرخ برد بر اطراف آسمان

شمارهٔ ۱۵۴ - هم در مدح اتسز گوید : ایا چرخ از حملهٔ تو جهان

شمارهٔ ۱۵۵ - د رمدح خاقان سلیمان خان : ای در جلال قدر تو گشته چو آسمان

شمارهٔ ۱۵۶ - د رمدح یکی از وزراء : ای خرم از مکارم اخلاق تو جهان

شمارهٔ ۱۵۷ - در مدح اتسز : ای خلایق را پناه و ای شرایع را امان

شمارهٔ ۱۵۸ - قصیدۀ ذوقافتین در مدح خاقان کمال‌الدین نظام‌الدوله ارسلان خان ابوالقاسم محمود

شمارهٔ ۱۵۹ - در مدح خاقان ارسلان خان کمال‌الدین ابوالقاسم محمد

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح اتسز : فغان من از نعرهٔ پاسبان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح علاء الدوله اتسز : منت خدای را ، که بتأیید آسمان

شمارهٔ ۱۶۲ - د رمدح اتسز : نظام حال زمانه ، قوام کار جهان

شمارهٔ ۱۶۳ - د رمدح اتسز : جانا ، طریق مهر و وفا اختیار کن

شمارهٔ ۱۶۴ - از زبان علاء الدوله اتسز خوارزمشاه : ای عادت تو همه جفای من

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح ملک اتسز : ای غریو کوس تو در گوش بانگ ارغنون

شمارهٔ ۱۶۶ - نیز در مدح اتسز : چو از حدیقهٔ مینای چرخ سقلاطون

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح اتسز : رمضان آمد و آورد ز فردوس برین

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح اتسز خوارزمشاه : قاهر اصحاب بدعت ، ناصر اعلام دین

شمارهٔ ۱۶۹ - در وصف قصر خاقان کمال‌الدین محمود : قصر فرخندهٔ کمال‌الدین

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح ملک اتسز : مقتدای همه زمان و زمین

شمارهٔ ۱۷۱ - نیز در مدح ملک اتسز : بتی ، که ماه برد روشنی ز طلعت او

شمارهٔ ۱۷۲ - هم در مدح اتسز گوید : خوارزمشه ، که هست زمانه غلام او

شمارهٔ ۱۷۳ - هم در مدح اتسز : زهی خلق در لشکر آلای او

شمارهٔ ۱۷۴ - نیز در ستایش اتسز : ای یک غلام تو به گه حرب صد سپاه

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح شمس الدین وزیر : مایهٔ افتخار و صورت جاه

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح ملک اتسز : هست دولت را اساس و هست ملت را پناه

شمارهٔ ۱۷۷ - نیز در ستایش ملک اتسز گوید : ای جهان از سر زلف تو معطر گشته

شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح ملک اتسز : ای از همه خلق اختیار گشته

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح اتسز : زهی! لشکرت کوه و صحرا گرفته

شمارهٔ ۱۸۰ - هم در ستایش ملک اتشز : ای لب تو گونهٔ شراب گرفته

شمارهٔ ۱۸۱ - د رمدح علاء الدین ابوبکر بن قماج : ای بتو ایام افتخار گرفته

شمارهٔ ۱۸۲ - در مدح ملک اتسز : ای علم تو دین را نظام داده

شمارهٔ ۱۸۳ - در ستایش اتسز گوید : ای ملک بتو افتخار کرده

شمارهٔ ۱۸۴ - در مدح ملک اتسز : ای هوای تو مرا بی سر و سامان کرده

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح ملک اتسز : ای زلف مشک فام تو لاله سپر شده

شمارهٔ ۱۸۶ - نیز در مدح ملک اتسز : ای صیت دولت تو بعلم علم شده

شمارهٔ ۱۸۷ - نیز در مدح ملک اتسز : ای چهرهٔ تو رشک مه آسمان شده

شمارهٔ ۱۸۸ - لغز تیغ در مدح اتسز گوید : پیکری روشن چو جان ، لیکن بلای جان شده

شمارهٔ ۱۸۹ - درمدح شمس‌الدین وزیر : فصل بهار آمد و بگذشت عهد دی

شمارهٔ ۱۹۰ - در ستایش ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : گر ز وصل توام نصیبستی

شمارهٔ ۱۹۱ - وله فی المدح : ای سال و ماه پیشهٔ تو رادی

شمارهٔ ۱۹۲ - در مدح ملک اتسز : نگارا تا تو از سنبل تراز ارغوان کردی

شمارهٔ ۱۹۳ - در مدح ملک اتسز : ای طلعت تو بر فلک حسن مشتری

شمارهٔ ۱۹۴ - در مدح شمس الدین وزیر : تا کی از عشق تو کشم خواری؟

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح ملک اتسز : ز عشقت ای عمل غمزهٔ تو خون خواری

شمارهٔ ۱۹۶ - نیز در مدح ملک اتسز گوید : هدی را ز سر تازه شد روزگاری

شمارهٔ ۱۹۷ - نیز در مدح اتسز : جانا ، لب چون شراب داری

شمارهٔ ۱۹۸ - در مدح ملک اتسز : زهی ! جمال تو بر ماه کرده طنازی

شمارهٔ ۱۹۹ - نیز در ستایش اتسز : ای همایون در تو کعبهٔ بهروزی

شمارهٔ ۲۰۰ - در مدح شمس الدین محمد بن علی : مراست عشقی افتاده با تو ، لم یزلی

شمارهٔ ۲۰۱ - در مدح اتسز : نگارینا ، به هر معنی تمامی

شمارهٔ ۲۰۲ - در مدح ملک اتسز : عشق جانان غایت مقصود جان گردد همی

شمارهٔ ۲۰۳ - در مدح شمس الدین وزیر : صدرا ، مساعی تو مؤید بود همی

شمارهٔ ۲۰۴ - درمدح تاج الدین رافع بن علی شیبانی : ای پناه همه مسلمانی

شمارهٔ ۲۰۵ - در مدح ملک اتسز : در آمد از غم تو ، ای بخوبی ارزانی

شمارهٔ ۲۰۶ - نیز در مدح ملک اتسز : زهی جاهت فریدونی ، زهی ملکت سلیمانی

شمارهٔ ۲۰۷ - در مدح ضیاء الدین علی بن جعفر : ضیاء الدین، ترا در کامرانی

شمارهٔ ۲۰۸ - در ستایش ملک اتسز : ای بازوی شریعت از اقبال تو قوی

شمارهٔ ۲۰۹ - در مدح اتسز : بزلف مشکی، جانا، بچهره دیبایی

شمارهٔ ۲۱۰ - خطاب به ملک اتسز : خسروا، از کمال دانایی

شمارهٔ ۲۱۱ - در مدح اتسز : گر هیچ گونه حال دل من بدانییی

شمارهٔ ۱ - در مدح وزیر ضیاءالدین عراق بن جعفر

ای بر مراد رأی تو ایام رامضا

بسته میان بطاعت فرمان تو قضا

از جاه تو گرفته سیادت بسی شرف

وز فر تو فزوده وزارت بسی بها

خلق خدای را برعایت تویی پناه

دین رسول را بهدایت تویی ضیا

هستت عراق نام، ولیکن به مکرمت

درجمله عراق و خراسان چو تو کجا؟

افروختست ملک باقبال تو جمال

و افروختست شرع بتأیید تو لوا

کرده جهان بر امر تو و نهی تو قرار

داده فلک بحل تو عقد تو رضا

زنده به حلّ و عقد تو احکام کردگار

تازه به امر و نهی تو آثار مصطفی

تو کبریای محضی و منّت خدای را

کاندر شمایل تو نه کبرست و نه ریا

آرایش جهانی و آسایش بشر

سرمایه حیاتی و پیرایه حیا

جسته هنر بطبع شریف تو اتصال

کرده ظفر برأی رفیع تو اقتدا

خاک جناب و گرد براق تو خلق را

در دست کیمیا شد و در دیده توتیا

ای منبع وزارت و ای معدن شرف

ای قالب کفایت و ای صورت دها

ای تیر فتنه را کنف جاه تو سپر

وی درد فاقه را کرم دست تو دوا

چون برق لامعست بیان تو در سخن

چون ابر ماطرست بنان تو در سخا

خود را هنوز دست تو معذور نشمرد

گر صد هزار گنج ببخشد به یک عطا

دوزخ ز تفِّ خشم تو یابد همی لهیب

کوثر ز آب لطف تو گیرد همی صفا

تو آشنای عدلی و بیگانه ای ز ظلم

وندر ظلال عدل تو بیگانه و آشنا

موسی نه ای ، و لیک نمایی به کلک خویش

هر معجزه که موسی بنمود از عصا

فرزانگان زمدح تو جویند افتخار

و آزادگان بصدر تو یابند انتما

با حلم تو خفیف بود ، چون هوا ، زمین

با لطف تو کثیف بود ، چون زمین ، هوا

ای گشته از شهامت، گنجور مملکت

وی گشته از کفایت، دستور پادشا

آنی که از نوایب، ارباب فضل را

امروز نیست جز به حریم تو التجا

معلوم رأی تست که : بر اهل روزگار

در نظم و نثر نیست بجز بنده پیشوا

آنم که هست فکرت من آیت صواب

آنم که هست خاطر من مایه ذکا

دریای عقل ساخته از لفظ من گوهر

بستان فضل یافته از طبع من نما

نظم منست چون گل و لاله عزیر و من

نزدیک خلق خوارم چون خار و چون گیا

یکتاست اعتقاد من اندر هوای تو

گرچه شدست پشت من از رنج ها دوتا

من بینوا ، و لیک بباغ مدیح تو

چون عندلیب هر نفسی نو زنم نوا

نی نی ، که از جفای فلک خاطرم برفت

خاطر چگونه ماند با صدمت جفا ؟

با من جهان سفله بدیها همی کند

گرچه به هیچ بد نبود مثل من سزا

مالی که سال سال بدست آیدم همی

از نان روز روز نیاید بسر مرا

وین نان روز روز بمن همی نمیرسد

تا لحظه لحظه هم نشود زان پر از عنا

گه پیش لطمه های لئیمان برم جگر

گه پیش دره های سفیهان برم قفا

غبنی بود تمام که از بهر این حطام

عرض عزیز و عمر گرامی شود هبا

عهدیست بس دراز که بنده بروز و شب

عهد وزارت تو همی خواست در دعا

امیدش آنکه ناقد فضلی ، مگر بفضل

گردد ببارگاه تو بازار او روا

در دامن تو دست زند ، تا کنی بجاه

دست حوادث فلک از دامنش جدا

اکنون بدانچه خواست همی بنده پیش فضل

منت خدایی را که رسانید مر ترا

وقتست ، ای نشانهٔ امید اهل فضل

کامید بنده را کند افضال تو روا

امروز نیست ، جز بعنایات صدر تو

آن رفته را تلافی و آن خسته را شفا

بودست در تو نیک همه وقت ظن من

ای مایهٔ صواب ، نکن ظن من خطا

سعیی بکن ، که یابم از این قهرها خلاص

لطفی بکن ، که گردم از این رنجها رها

بفزای حرمتم ، که در آن با شدت ثواب

بگشا خاطرم که از آن خیزدد ثنا

تا در مسیر اختر و دور سپهر هست

قسم یکی سعادت و قسم یکی شقا

بادند ناسخان تو در روضهٔ حیات

بادند حاسدان تو در قبضهٔ فنا

پذرفته باد ماه صیام از تو و بخیر

بادت هزار ماه صیام دگر بقا

شمارهٔ ۲ - در مدح ملک اتسز و حسب حال خود

ای جاه تو فراخته اعلام کبریا

صافیست اعتقاد تو از کبر و از ریا

در عقد ملک در جلال تو واسطه

در چشم فتح گرد براق تو توتیا

دست مبارک تو و طبع کریم تو

موقوف بر سخاوت و مجبول بر سخا

از نکتهای خوب تو مضمون شده هنر

با وعدهای دست تو مقرون شده وفا

درماندهٔ حوادث و مجروح چرخ را

از همت تو راحت و از سعی تو شفا

سودیست مهر تو ، که نبیند کسش زیان

دردیست کین تو ، که نیابد کسش دوا

اوج جلالت تو به رفعت چو آفتاب

خاک ستانهٔ تو بصنعت چو کیمیا

از طبع توست سینه ناهید را طرب

وز رأی توست چشمه خورشید را ضیا

در بوستان عیش ، نهاد امید خلق

از ابر مکرمات تو با نشو و با نما

از خصم صد ولایت و از تو یکی پیام

وز مال صد خزانه و از تو یکی عطا

حساد آنچه از تو و رمح تو دیده اند

فرعون از کلیم ندیدست و از عصا

وقتی که زد زمانه فتد نعرهٔ جدال

جایی که پر ستاره شود شعلهٔ وغا

از فیض خون کشته ملمع شود زمین

وز گرد سم باره مقنع شود هوا

ارواح سر کشان همه چون باد بی خطر

و اجسام صفدران همه چون خاک بی بها

در دستها نهاده فلک نامهٔ اجل

بر شخصها دریده جهان جامهٔ بقا

آنجا بگرز خرد کنی تارک قدر

وانگه بتیر کور کنی دیده قضا

گردد زبیم خنجر فیروز فام تو

بیجاده رنگ چهره گردان چو کهربا

آسایش مخلف دولت کنی تعب

پیشانی منازع ملت کنی قفا

قانع شوی زحمله و بیرون شوی زحرب

پرداخته مهم و بر افراخته لوا

سرهای سرکشان همه در صحن معرکه

چون گندنا دروده بتیغ چو گندنا

شیری بوصف و نیزهٔ تو اژدها بشکل

کس را بود مقاوت شیر و اژدها؟

ای گنج محمدت چو تو نادیده قهرمان

وی تخت مملکت چو تو نادیده پادشا

خاک زمین زحزم تو یابد همی سکون

باد هوا ز عزم تو گیرد همی مضا

از شعله نهیب تو و لطف طبع تو

در آتش و در آب لهیب آمد و صفا

احرار را هوای تو چو روزه و نماز

زوار را جناب تو چون مروه و صفا

آسوده نیک‌خواه تو در روضهٔ نعیم

فرسوده بدسگال تو در قبضهٔ بلا

با زایر جناب تو گوید عطای تو :

«وافیت دام عزک ، اهلا و مرحبا!»

بحر محیط پیش بنان تو چون شمر

بدر منیر پیش سنان تا چون سها

تا آب امر و نهی او روان شد بجوی تو

سرگشته شد عدوی تو چون چرخ آسیا

در چشم من زنور لقای تو روشنیست

مصروف باد چشم بد از نور آن لقا

والله: که نزد من بیکی منزلت بود

نادیدن لقای تو و دیدن فنا

جرمی بزرگ کرده ام و جز دو حال نیست:

یا عفو و یا عقوبت، یا خوف و یا رجا

لایق بود به حال من و روزگار تو

گر همت تو عفو کند ذلت مرا

پس گر عقوبت کنی، اهل عقوبتم

لابد گناه‌ را به عقوبت بود جزا

وز جمله حکم حاکم تو و امر امر تست

گفتن خطاست با تو: این چون و آن چرا

ای در نهاد تو همه سرمایهٔ کرم

وی در سرشت تو همه پیرایهٔ سخا

در فوت من مکوش، مبادا زحب فضل

وقتی تحسری بود از فوت من ترا

در خون من مشو، که بخون شسته‌ام دورخ

بی تو، به حق خون شهیدان کربلا

هستند در هوای تو بر سر پاک من

روحانیان و خالق روحانیان گوا

نظمم مدیح توست و چه باشد به از مدیح؟

نثرم دعای توست و چه باشد به از دعا؟

تاریخ دستبرد تو چون نظم من کدام؟

فهرست کارکرد تو چون نثر من کجا؟

ماند نهان شعار مقامات ملک تو

گر نظم من هدر شود و نثر من هبا

کارم همیشه محمدت بارگاه تست

ای بارگاه تو بهمه محمدت سزا

گویم همه ثنای تو در غیبت و حضور

جویم همه رضای تو در شدت و رخا

تا شاخ گل ز وصل دی و هجر بلبلست

از برگ و از نوا شده بی برگ و بی نوا

از روی ساقیان و ز آواز مطربان

بزم تو با پر گل و جشن تو پر نوا

تا گاه اندهست در آفاق و گه نشاط

تا گاه راحتست در ایام و گه عنا

بادا ترا کرامت و ضد ترا هوان

بادا ترا ترا سعادت و خصم ترا شقا

با ناصحت گشاده جهان چهرهٔ لطف

بر حاسدت کشیده فلک دهرهٔ هجا

شغلت همه متابعت شرع ایزدی

کارت همه مشایعت دین مصطفا

نفس ترا کمال عقول ملائکه

جان ترا سعادت ارواح انبیا

شمارهٔ ۳ - در مدح علاء الدوله ابوالمظفر نصرة الدین اتسز و لزوم آسمان و زمین در هر بیتی

ای زمین را از رخت ، چون آسمان ، فرو بها

بوسه ای را از لبت ملک زمین زیبد بها

یک زمان دو زلف را زان روی چون مه دور کن

تا زمین را بیش گردد ز آسمان فرو بها

گر زمانی چون زمین نزدیک من گیرد قرار

من بفر تو زجور آسمان گردم رها

گر نشاند آسمان پیش توام بر یک زمین

از زمین گردم بشکر ، از آسمان یابم وفا

از زمین در طاعت عشق تو گر خاضع ترم

با منت چون آسمان تا کی بود قصد جفا؟

ای زمینی سرو سیمین و آسمانی صورتی

رؤیت مه بینمت بر روی و زهره بر قفا

گر تو سرو بوستانی بر روان رفتن زچیست؟

ور تو ماه آسمانی بر زمین رفتن چرا؟

از برای وعدهٔ یک بوسه ، ای ماه زمین

چند سر گردان چو ماه آسمان داری مرا؟

آسمان را در ملاحت چون تویی حاصل نشد

از زمین روم و چین و خاک خر خیز و ختا

آسمانی طالعی دارم ، که بی سودای تو

بر زمین گامی نهادن نیست نزد من روا

گر نگیری در کنارم چون زمین را آسمان

گشته گیر از آسمان روزم سیه ، رنجم هبا

ز آسمان حسن اگر چون مه بتابی بر زمین

پارسایان را کنی در یک زمان ناپارسا

چون تو در خوبی بزیر آسمان ماهی کدام ؟

بر زمین یارای چون خوارزمشاهی را کجا؟

بوالمظفر ، خسرواتسز ، شاه ترکستان که هست

بر زمین مملکت چون آسمان فرمانروا

آن علاء دولت ودین ، کاسمانگون تیغ او

بر زمین دادست عدل و علم عالم را علا

در زمین از شهریاران جز مر و را کس ندید

آفتابی با کلاه و آسمانی با قبا

هیچ موضع در زمین بی عدل او باقی نماند

تا خدای آسمان ملک زمین دادش عطا

ای خداوندی ، که نزدیک زمین و آسمان

آفتاب افتخاری ، آسمان کبریا

آسمانی در جلال و قدر و شاهان زمین

در خطابت آسمان خوانند و این باشد سزا

برزمین چون روزی خلقان رساند جود تو

زآسمان خواندن نیفتد این خطاب تو خطا

آسمان تا نامهٔ خوارزمشاهی بر تو خواند

خوانده شد بر عمر خصمت نامهٔ عزل و فنا

آسمان داد و دینی ، آفتاب فضل و عدل

بر زمین از تاج و تختت منشر نور و ضیا

نیست در روی زمین یک پادشه با قدر تو

آسمان در خدمت تو پشت از آن دارد دو تا

جز بعدل اندر زمین راضی نباشد لاجرم

آسمان در بندگی دادست حکمت را رضا

هر کجا رزم تو باشد بر زمین ، آنجا کند

آسمان در موج خون بدسگالان آشنا

دادگر شاه زمین از آسمانی وز خدای

تا زتیغ تو رعایت یافت شرع مصطفا

آسمان را بر زمین یک عمر وبن عنتر نماند

تا زشمشیر تو نو شد نام تیغ مرتضا

بفکند تیر تو در رزم آسمان را بر زمین

گر ندارد نیزهٔ تو آسمان را بر هوا

گر گریزد دشمن تو از زمین بر آسمان

جانش از تن چون زمین از آسمان گردد جدا

زآسمان تیغ تو بارد همی فتح و ظفر

در زمین ملک تو روید گیاهی کیمیا

آسمان با آن سخا ، کندر سعادتهای اوست

بر زمین دست ترا خواند همی ابر سخا

در طریق خدمتت تو هر که پیماید زمین

زآسمان آید بگوش او ندای مرحبا

هر که را باشد مقام اندر زمین ملک تو

در جهان هرگز ندارد آسمانش بی نوا

عاجزست از رمح تو بر آسمان تیر شهاب

قاصرست از مرکب تو بر زمین باد صبا

اژدها با گنج باشد در زمین ، زان ساختست

آسمان رمح ترا بر گنج نصرت اژدها

در زمین هر کاشنایی یافت با درگاه تو

آسمان او را کند با بی نیازی آشنا

بدسگال تو زمین گشتست و تیغت آسمان

بر زمین از آسمان دایم همی بارد بلا

چون بحرب آیی ، زخون حلق و روی خصم تو

آسمان پر ارغوان گردد ، زمین پر کهربا

بر زمین ، هر لحظه ای ، کندر شمار ملک تست

نگذرد هرگز زحکم آسمان بروی و با

بر زمین از بس که خون دشمن دین ریختی

شد فتوحت چون نجوم آسمان بی منتها

زان گرفتست آسمان جرم زمین را در کنار

تا مصون دارد ز آفت عرصهٔ ملک ترا

بر زمین بیشی ، بر تبت ، زآفتاب و آسمان

آسمان تخت زیبد ، آفتابت متکا

حضرت تو بر زمین محراب اصحاب ثناست

هم چنان چون آسمان محراب اصحاب دعا

از پی آن تا بماند ملک و نامت جاودان

آسمانت را پر دعا کردم ، زمین را پر ثنا

آسمان شد لفظ من در مدحت شاه زمین

جاودان از آسمان ملک زمین بادت قضا

بر زمین بادت ظفر ، تا بر سما تابد نجوم

آسمان بادت رهی ، از زمین روید گیا

عدل را ، شاها ، بقا اندر بقای ملک تست

ملک بادت بر زمین ، تا آسمان دارد بقا

خدمت تو پیشه کرده پادشاهان زمین

و آسمان کرده ترا در پادشاهی مقتدا

شمارهٔ ۴ - د رمدح شمس الدین ابوالفتح محمد بن علی وزیر

ای صورت سیادت و ای مایهٔ سخا

بر تو بی نفاق و عطای تو بی ریا

از طبع تو فروخته شد آیت هنر

وز کف تو فراخه شد رأیت سخا

چرخ از مناقب تو ستاند همی علو

ابر از شمایل تو ستاند همی صفا

آنجا که بخشش تو ، همه سود بی زیان

و آنجا که کوشش تو ، همه خوف بی رجا

مأخوذ فتنه را زمساعی تو نجات

بیمار فاقه را زایادی تو شفا

با امر و نهی تو نزند دم همی قدر

امر روان تو چو شهاب است بی مضا

از نور رأی تو فلک ملک مرا فروغ

وز فیض کف تو شجر جود را نما

امر تو در ممالک عالم شده روان

کام تو بر خلایق گیتی شده روا

ای شمس دین ، تویی که بسعی تو باز بست

ایزد نظام و مصلحت دین مصطفا

آنی که هست طبع تو پیرایهٔ کرم

و آنی که هست ذات تو سرمایه حیا

از جاه تست دیدهٔ تأیید را بصر

وز سعی تست قالب اقبال را بقا

در عفو همچو آبی و در خشم همچو نار

در حلم همچو خاکی و در لطف چون هوا

در دولت تو طایر بخل و عنا و ظلم

از دیدها نهفه چو سیمرغ و کیمیا

فرسوده در مشقت و آسوده در نعم

از عنف و لطف تو دل اعدا و اولیا

احرار دهر کرده بر آثار تو مدیح

و اجرام چرخ داده باحکام تو رضا

گردی که بر هوا شود از سم مرکبت

در چشم اختران کشدش چرخ توتیا

کرده سیاست تو و داده نوال تو

بد خواه را سزا و نکو خواه را جزا

فرزانگان بخدمت تو جسته اتصال

و آزادگان بحضرت تو کرده التجا

از لفظ مکرمات تو روزی هزار بار

با فر و با مهابت و با نور و ضیا

چون چشمه بهشتی و چون روضهٔ بهشت

لفظ در عذوبت و طبع تو در ذکا

قس بن ساعده بر تو طالب هنر

معن بن زایده بر تو سایل عطا

عبدالحمید پیش عبارات تو هدر

ابن العمید پیش رسالت تو هبا

در پیش خط تو، که بود مقلة البصر

خطهای ابن مقله را نبود رونق و بها

وقت سخن عطارد چیره سخن بود

همچون هلال یک شبه در پیش تو دوتا

یک کس در اختلال نماندست و اعتزال

از سعی های خوب تو در ملک پادشا

تا لعل چون حجر نشود ،شهد چون شرنک

تا ماه چون سها نبود ، صبح چون مسا

بادا ولی صدر تو در روضهٔ طرب !

بادا عدوی جاه تو در قبضهٔ فنا!

جاه تو بر تضاید و امر تو بی خلل

عز تو بر تواتر و عمر تو با بقا

مقبول از تو طاعت خالق ، رضای خلق

در آجلت مصوبت و در عاجلت ثنا

شمارهٔ ۵ - در مدح ملک نصر الدین اتسز

ای طلعت تو نیکو وی قامت تو زیبا

زلفین تو چون عنبر، رخسار تو چون دیبا

از ماه سما دارای افروخته تر چهره

وز سرو سهی دارای افراخته تر بالا

کاشانهٔ شخص تو زیبد که بود جنت

مشاطهٔ روی تو زیبد که بود حورا

این گشته تو چون خرما سنگین دل

خارست غمت، آری، با خار بود خرما

در عشق کند قبله تیمار مرا وامق

در حسن برد سجده دیدار ترا عذرا

آورده به جان دادن وصل تو دم معجز

بنموده بجان بردن هجر تو ید بیضا

بی دو رخ رنگینت رونق ندهد باده

بی دو لب نوشینت لذت ندهد صهبا

بسنبل پر تابت صد لعب شده پنهان

وز نرگس پر خوابت صد فتنه شده پیدا

بر خلق، ز عشق تو، هر روز یکی فتنه

در شهر، ز مهر تو هر لحظه یکی غوغا

ما را نبود یارای در دفع بلای تو

گر نصرة دین حق نصرة ندهد ما را

شاهی، که بود قدرش با مرتبت گردون

شاهی که بود دستش با مکرمت دریا

دست کرمش داده مال کرهٔ اغبر

پای شرفش سوده اوج فلک خضرا

خورشید بود تابان همچون دل او لیکن

آنگه که زند رأیت بر کنگره جوزا

ای‌آنکه بعنف تو درفتد از گردون

وی آنکه به لطف تو گل بردمد از خارا

از تیغ تو با زینت این سلطنت عالی

وز کلک تو با رتبت این مملکت والا

آن روز که بگذارد سندان ز تف جمله

و آن وقتکه بگریزد شیطان ز صف هیجا

تیغ تو قلاع دین ، چون تیغ علی یکسر

خالی کند از کافر، تاری کند از اعدا

از شخص جهانگیران چون کوه شود هامون

وز خون عدو بندان چون بحر شود صحرا

آفاق شود تاریک، چون سینهٔ نامؤمن

خورشید شود تیره چون دیدهٔ نابینا

از نور سنان گردد مانند فلک پستی

وزگرد سپه گردد مانند زمین بالا

بابأس تو آن ساعت چون موم بود آهن

و ز بیم تو آن لحظه چون پیر بود برنا

از حرص زند نعره یکران تو چون تندر

و ز طبع کند جولان شبدیز تو چون نکبا

رمح تو شود یاران در خصم تو چون تنین

خصم تو شود پنهان از بیم چون عنقا

از تن بکنی همچون مزمار سر خصمان

و ز هم بدری همچون پرگار تن اعدا

شاهی نبود هرگز در جنگ ترا ثانی

گردی نبود هرگز در حرب ترا همتا

از حکم تو برگشتن کس را نبود زهره

و ز خط تو سر بردن کس را نبود یارا

شمسی تو بهر معنی و اولاد فزون ز انجم

کلی تو بهر دانش و ابنای جهان اجزا

در دهر به تو نازد هم دولت و هم نعمت

در حشر بنازد هم آدم و هم حوا

ای خدمت تو گشته پیرایهٔ هر عاقل

وی مدحت تو گشته سرمایهٔ هر دانا

از صدر منیع تو هرگز نشوم یک سو

وز نظم ثنای تو هرگز نشوم تنها

در نظم ید بیضا کس نبود جز من

و آن کس که کند دعوی بیهوده پزد سودا

دارم ز عجم منشأ، لیکن بفصاحت در

بسیار فزون آیند از طایفهٔ بطحا

آنم که به من گردد ارکان سخن محکم

و آنم که به من یابد فرمان هنر امضا

گشتست زبانم ده،چون سوسن آزاده

در مالش هر دشمن دو رو چو گل رعنا

با قوت عون تو کس را نشوم عاجز

با حشمت جاه تو با کس نکنم ابقا

امروز بسعی تو حالیست مرا نیکو

و امروز به فر تو کاریست مرا زیبا

احباب مرار آرد آسایش من شادی

و اعدای مرا سازد آرامش من شیدا

از غصه همی‌ گویند او باش ملک با هم؛

آخر ز کجا آمد این فکر فلک پیما؟

ای آنکه ز عزمت امروز همی ‌پیچی

زین گونه بسی پیچی، گر صبر کنی فردا

تا کس ز فلک هرگز غمگین نشود خیره

تا کس ز جهان هرگز رسوا نشود عمدا

بادا دل بدخواهت خیره زفلک غمگین !

بادا تن بدگویت عمداً بجهان رسوا!

اوقات صیام آمد و آورد بصدر تو

از خلد برین تحفه، صد نعمت و صد آلا

فرخنده کنار ایزد، بر ذات کریم تو

این ماه مکرم را وین نعمت آلارا

شمارهٔ ۶ - در مدح علاء الدوله اتسز

بهار جان فزا آمد جهان شد خرم و زیبا

بباغ راه گستردند فرش حله و دیبا

بباغ اندر بنفشه شد چو قد بیدلان چفته

بباغ اندر شکوفه شد چو خد دلبران زیبا

همه اطراف صحراهست پر یاقوت و پر بسد

همه اکناف بستان هست پرمرجان و پر مینا

ز پستی تا به بالا برد لشگر ابر غرنده

پر از اعلام رنگین گشت هم پستی و هم بالا

هوا شد تیره و گریان بسان دیدهٔ وامق

زمین شد تازه و خندان به سان چهرهٔ عذرا

چو بخشش گاه جمشیدست از نعمت همه بستان

چو کوشش گاه کاوسست زینت همه صحرا

کنار سبزه از لاله، شده پر زهره ازهر

دهان لاله از ژاله ، شده پر لؤلؤ لالا

ز دریا سوی هامون رفت ابرو از نثار او

ز گوهر عرصهٔ هامون سراسر گشته چون دریا

ز نقش گلبنان مانده بعبرت صورت پروین

ز لحن بلبلان مانده بحیریت نعمت عنقا

شعاع برق گویی شد کف موسی بن عمران

که از جیب هوای تیره آرد روشنی پیدا

نسیم بادگویی شد دم عیسی بن مریم

که چشم اکمه نرگس کند در بوستان بینا

بکشی و بخوشی باغ همچو نخلد و در صحنش

بخوبی و بلعلی ارغوان همچون رخ حورا

گل سرخ و گل زردند در بستان چو دو دختر

گرفته در میان باشند دو روی گل رعنا

درختان همچو مستان در تمایل آمده جمله

تو گویی ساقیان ابر دادستندشان صحبا

ز انوار ریاحیین باغ و بستان گشته سرتاسر

منور چون عبادتگاه راهبانان شب یلدا

جهانست این، ندانم، یا فضای جنت الماوی؟

زمینست این، ندانم، یا رواق گنبد خضرا؟

همه آفاق را افتاد سودای طرب در دل

که تا بنمود ابراز برق رخشنده ید بیضا

جهان پیر بی رونق بسعی طارم ازرق

چو بخت شهریار حق شد از سر تازه و برنا

خداوند جهان داور ، شهنشاه هنر گستر

عدو مال ولی پرور ، علاء الدین والدنیا

خداوندی ، که او را نیست در کل جهان مانند

نه در دولت ، نه در نعمت ، نه در آلا ، نه در نعما

ازو آرامشی دارد بلاد مشرق و مغرب

و زو آسایشی دارد روان آدم و حوا

حریم او مال خلق در شادی و در انده

جناب او پناه خلق در سر و در ضرا

کهینه عامل از دیوان او صد بار چون کسری

کمینه قاید از درگاه او صد بار چون دارا

بیان خوب او داده فنون علم را رونق

بنان راد او کرده رسوم جود را احیا

ز جود او گرفته فیض جود ابر در نیسان

ز رای او ربوده نور قرص مهر در جوزا

خداوندا، تو ان شاهی که در مردی و در دانش

ز شاهان همه گیتی ندار هیچکس همتا

جهان از رای تو روشن ، زمین از عدل تو گلشن

هنر از طبع تو متقن ، هدی از جاه تو والا

بدوزد رمح دلدوز تو دل در سینه خصمان

بسوزد تیغ جان سوز تو جان در قالب اعدا

نه یک شاهی، که صد شمسی، همه رخشنده در مجلس

نه یک شخصی، که صد جیشی، همه جوشنده در هیجا

بطبع دل ستاره داد پیمان تو را گردن

بگوش جان زمانه کرد فرمان تو را اصغا

هوای صدر محروست شده پیرایهٔ عاقل

ثنای ذات میمونت شده سرمایهٔ دانا

بکین و مهر در فعل تو هم دارست و هم منبر

بعنف و لطف در امر تو هم خارست و هم خرما

چو علامت شود پیدا نهان گردند بدخواهان

بپیش رایت شاهان نیابد زحمت غوغا

درآمد وقت آن کاید بزیر حل و عقد تو

همه اطراف جابلقا، همه اکناف جابلسا

بوفق رای تو رانند ملک حله و موصل

به سوی صدر تو آرند مال طایف و صنعا

برسم تو نهد سکه امیر بقعهٔ کوفه

باسم تو کند خطبة امام خطهٔ بطحا

هر آن فرمان، که از صدر رفیع تو شود صادر

جهان آنرا کند تنفیذ و چرخ آنرا کند امضا

تویی کل و چو اجزایند شاهان بنی آدم

بآخر سوی کل خویش باشد مرجع اجزا

ز بدخواهان نماند اندر همه عالم اثر، تاتو

در استیصال بدخواهان سپردی راه استغنا

همیشه تا که بر افلاک باشد موضع انجم

همیشه تا که از ارواح باشد قوت اعضا

نکوخواه تو بادا در مطایب تازه و خرم!

بداندیش تو بادا در مصایب خسته و رسوا!

بهار و ماه روزه مژده آوردند سوی تو

ز نعمت‌های مستصفی و دولت‌های مستوفا

بسی روزی کنار ایزد ترا با بندگان تو

چنین ماه و چنین سال و چنین روز و چنین آلا

شمارهٔ ۷ - در ستایش افضل الدین خاقانی

ز دور جنبش این چرخ سیمگون سیما

چو سیم و زر شده گیر: اشک ما و چهره ما

شود چو سیم و زر اشک این و چهرة آن

که هست شعبدهٔ چرخ سیمگون سیما

مشعبدیست فلک، حقه باز و حقه تهی

که هر ‌زمانی صد شعبدهٔ کند پیدا

خراس وارهمی گردد و همی دارد

ستور وار مرا بر امید آب و گیا

از این خراس خلاصی اگر بیافتمی

رسید می بقوام و علاء، مسیح آسا

ایا ملازم جنت، بمهر نامحکم

و یا مزاحم مجلس، بچهر نازیبا

بکش چراغ، که خواهد عروسی شب خلوت

بکن نماز، که دارد خروس صبح آوا

سلاح دیو ز لاحول ساز، زآنکه ترا

غرور عقل سراسیمه کرد در دنیا

بخاک و آب ملولی مکن ، که بر سر خلق

شوی سزای ملامت بچار سوی بلا

ز بیم زحمت بر اوج چرخ شد عیسی

ز دست محنت بر کوه قاف شد عنقا

بساز توشهٔ تقوی ز بهر راه ، که تو

رسی ز توشهٔ تقوی بمنزل آلا

درین نشیب قناعت گزین ، که عیسی وار

نردبان قناعت رسی بدان بالا

چه سود با تو ؟ که از راه لطف نشناسی

زبور خواندن داود را ز ژاژ صدا

میان خوف و رجا مانده ای و میگیری :

ز بهر رد و قبول از برای چون و چرا

نه مرد راهی و آگه نه ای که نتوان گفت :

حدیث چون و چرا در میان خوف و رجا

ز دام چون و چرا سر برون بریم آخر

بفضل ایزد و تفضیل خاتم الشعرا

ابوالفضایل خورشید فضل افضل دین

که فخر اهل زمینست و تاج اهل سما

مسیح وقت و کلیم زمانه خاقانی

که عمر خضرش بادا و عصمت یحیا

ادب بمکتب او همچو طفل در ابجد

خرد بمجلس او همچو قطره در دریا

نقود عالم با نقد علم او مقرون

عقول گیتی در عقل و علم او برپا

بطبع طابع طاسین و حامل یاسین

بفضل نایب حامیم و وارث طاها

دلش مدرس تدریس حمکت ادریس

تنش مذکر تذکیر ذکر «او ادنا»

مبارزان جهان پیش او فگنده کله

مناظران سخن پیش او دریده قبا

نموده موعظتش احترام و آن گاهی

به نظم ریخته در حقها شراب شفا

دماغ خشک اعادی دین و ملت را

شده کلام مفیدش طفیلی سودا

ز بهر لخلخهٔ شرک اهل بدعت را

طبیب وار بمعجون نظم کرده دوا

ندیده مثل تو تاثیر اختروار کان

نزاده شبه تو از نسل آدم و حّوا

بحضرت تو تقرب کنند اهل هنر

که هست حضرت تو عین عروة الوثقا

هر آن کس که بنوید گل کرامت تو

بنفشه وار برون کن زبان او ز قفا

شمارهٔ ۸ - نیز در مدیحه گوید

زهی! از آدم و حوا نگشته چون تویی پیدا

ز تو در خلد آسوده روان آدم‌ و حوا

مفاخر بر درت واقف، معالی بر تنت عاشق

فضایل در دلت مضمر، مکارم از کفت پیدا

بحشمت دست جاه تو گرفته مرکز اغبر

برفعت می‌شود پای قدر تو سپرده قبهٔ خضرا

نه ای گیتی ، ولیکن همچو گیتی نیستت نقصان

نه ای یزدان، ولیکن همچو یزدان نیستت هما

ز روی قدر باغیرت زاوج جاه تو گردون

بوقت جود با خجلت ز موج دست تو دریا

هزاران عالمی، لیکن همه و معمور در معنی

هزاران لشکری، لیکن همه منصور در هیجا

بتو جان خرد باقی، بتو جام هنر صافی

بتو روز سخا روشن، بتو چشم کرم بینا

تو شخص دولت و دینی و ایامت شده ارکان

تو کل حشمت و جاهی و افلاکت شده اجزا

زبان بگشاده مدحت را همه اجسام چون سوسن

میان بر بسته امرت را همه اجرام چون جوزا

تویی ناظر به چشم عقل در آفاق و در انفس

تویی قادر بحکم بر احباب و بر اعدا

نه با امرت قضا مسرع، نه با حکمت قدر قادر

نه با حلمت زمین ساکن، نه با قدرت فلک و آلا

همه پیرایهٔ حسنت اوصاف تو چون گوهر

همه سرمایه عیشت الطاف تو چون صهبا

کمینه نطفهٔ قدر تو صد بهرام و صد کیوان

کهینه بندهٔ صدر تو صد کسری و صد دارا

نه چون پهنای جاه تو بود آفاق را بسطت

نه چون بالای قدر تو بود افلاک را بالا

ترا چون عیسی مریم بهر کاری دم معجز

ترا چون موسی عمران بهر بابی ید بیضا

بتابش در نوایب روی تو چون ماه در ظلمت

بسرعت در حوادث عزم تو چون باد در صحرا

ز دود کین تو تیره ضمیر مردم جاهل

بنور مهر تو روشن روان مردم دانا

خجل گشته ز اخلاق وز الطاف و افعالت

نسیم خلد و زعم سلسبیل و طلعت حورا

منور شد جهان از جمله نور جلال تو

چنان کز شعلهٔ نور تجلی قلهٔ سینا

ز بیم آتش تیغت، که دارد پیکر از آهن

گرفته آتش و آهن مکان اندر دل خارا

بوقت آتش طعن تو ز اعدای هدی گردد

جهان چون کام اژدرها بدان رمح چو اژرها

خداوندا، افاضل را شدست از فضل تو حاصل

همه دولت، همه نعمت، همه هشمت، همه آلا

مرا در دست از سعی تو شد خاک بلاعنبر

مرا در کام از لطف تو شد خار فنا خرما

شده نثرم در آثار تو چون آثار نیکو

شده نظمم در اوصاف تو چون اوصاف تو زیبا

مرا بوده در اطراف خراسان مستقر، لیکن

شده فضل مرا بنده فحول خطهٔ بطحا

سزد نثر مرا بنده نجوم گنبد گردان

برد نظم مرا غیرت عقود لؤلؤ لالا

هنر در چهر من پاپی صادق چو مجنون در غم لیلی

خرد بر جان من عاشق چو وامق بر رخ عذرا

نه چون هم پیشگان هستم مزور سیرت و خاین

نه چون هم گوشان هستم مخنث عادت و رسوا

من از روی شرف حرم، لیکن از حیا بنده

من از راه طمع گنگم، و لیکن از هنر گویا

ز حرص مال ننهادم بمدح و مرثیت هرگز

قدم در ماتم اموات و پی در مجمع احیا

بخواهش، دستم اردیبای نااهلان فرا گیرد

بریده باد آن دست و دریده باد آن دیبا!

من این ابیات عذرا ز نااهلان نگه دارم

که نشناسد نامردان بحق اندازه عذرا

همیشه تا شود در دشت پیدا لاله نعمان

همیشه تا بود بر چرخ تابان زهره زهرا

سعود چرخ جفتت باد در ایوان و در میدان !

خدای عرش یارت باد در سرا و در ضرا!

زمین را کرده تیغ تو مطهر ز آیت فتنه

جهان را کرده رمح تو منزه ز آفت غوغا

جهان و انجم و افلاک انعام ترا گفته

بروزی صد هزاران بار: « آمنا و صدقنا» !

شمارهٔ ۹ - هم او راست و اعجاز ابیات دو بیت دوبیت مجانست

زهی! دشمنت از طرب بینوا

زده چرخ در مدحت تو نوا

هدی یافته از جلالت جمال

جهان ساخته از نوالت نوا

معانی بلفظ تو یابد شرف

معانی ز جاه تو گیر بها

بوقت سخا گوهر آبدار

چو خاکست نزدیک تو بی بها

ولی را وفاقت صوایی صواب

عدو را خلافت خطایی خطا

نه چون رای تو اختران فلک

نه چون خط تو لعبتان ختا

شده امر تو در ممالک روان

شده حکم تو بر خلایق روا

ز تو گشته پشت محامد قوی

ز تو برده روی مکارم روا

نه در گفت های تو سهو و غلط

نه در کرد های تو چون و چرا

بعهد تو از غایت عدل تو

کند میش در ظل گرگان چرا

ترا حلم خاک و علو اثیر

ترا لطف آب و صفای هوا

بمدح تو فرزانگان را شرف

بصدر تو آزادگان را هوا

نهادست در ذات تو کردگار

وفور مروت ، کمال صفا

ازین رویی بر زایران صدر تو

گزینست چون مروه و چون صفا

نه همچون جوار کریمت جوار

نه همچون فنای رفیعت فنا

نصیب نکو خواه از تو حیات

نصیب بد اندیش از تو فنا

تو عین صوابی «علی من اطاع»

تو محض عقابی «علی من عصا »

پدید آمده از تو وز کلک تو

همان کز کلیم آمده وز عصا

همه صورت تو کمال و جمال

همه سیرت تو وفا و حیا

ز دست تو زایند فیض کرم

چو از ابر بارنده صوب حیا

ز گفتار تو گوش ها را نشاط

ز دیدار تو دیده هارا جلا

ز خوف تو اعدای صدر تو را

ز اوطان خویش اوفتاده جلا

ز لطف تو خیره نعیم بهشت

ز خلق تو طیره نسیم صبا

عزیزست بر جان من خدمتت

چو روز شباب و چو عهد صبا

بنوشیدم از تو شراب طرب

بپوشیدم از تو لباس غنا

ثنای تو در گوش من خوشترست

ز آواز چنگ و ز لحن غنا

مرا نیست از لفظ تو جز لطف

مرا نیست از دست تو جز ندا

همه از ره مردمی و کرم

بگوش من آید ز لطفت ندا

الا، تا بود میغ ها را سرشک

الا، تا بود تیغ ها را مضا

تورا باد اقبال در مابقی !

فزون ز آنچه بودست در ما مضا

شمارهٔ ۱۰ - نیز در مدیحه گوید

زهی از امر و نهی تو نظامی دین دنیا را

خهی ! از حل و عقد تو قوامی مجد علیا را

ثبات هضم تو داده سکون میدان عغبر را

نظام تو کرده روان ایوان خضرا را

کف تو شاه راهی در سخا بسیار و اندک را

دل تو کار داری دردها پنهان و پیدا را

بتازد صف کین تو سنان داران گردون را

بسوزد تف خشم تو زره پوشان دریا را

خراج از کارگاه تو نسیج و حد حکمت را

رواج از بارگاه تو صنیع فرد نعما را

نماند رتبتی با قدر تو بهرام و کیوان را

نباشد حکمتی با ملک تو کسری و دارا را

زبانی نیس جز در مدح تو اجسام پستی را

قرانی نیس جز بر حکم تو اجرام بالا را

کف تو جود را بایسته همچون نور انجم را

دل تو فضلرا شایسته همچون جان مرا عضا را

زبوی خلق تو غیرت کمال طیب عنبر را

زچین خط تو حسرت جمال نقش دیبا را

نبینم هیچ پیرایه جز از مهر تو عاقل را

ندانم هیچ سرمایه به از مدح تو دانا را

خداوندا ، ز مهر تست رحمت آب جیحون را

چنان کز بهر صاحب شرع رحمن خاک بطحا را

کسی کو را بدین درگاه والا قربتی باشد

بود جهل ارثنا خواند جز این دگاه والا را

نه مطر باشد و طرار ، هر کو از پی دنیا

شود منقاد این یک فوج طرار مطرا را

مدیح این قوم را زشتست ، خاصه در دیار تو

که در مسجد بتر باشد پرستیدن چلیپا را

همه ایام داعی از عنا شب های یلدا شد

به از مدح تو صبحی نیس این شبهای یلدا را

عروس فکرت من از ثنای تو نشاط آرد

بلی با چهرهٔ یوسف نشاط آید ذلیخا را

چو باشم با تو در یک بقعه باشد عین رسوایی

اگر گویم ثنا مشتی فضیحت حال رسوا را

بهر علت چرا باید منازل زیر پی کردن

چو با خود در یکی منزل همی بینی مسیحا را؟

نه حورالعینی آمد بصدر تو زطبع من

که رشک آید از و بر طارم فردوس حورا را؟

زحسن لفظ تو غیرت بود سالک لئالی را

زلفظ نظم من حسرت بود سمط ثریا را

من این ابیات غرا سوی درگاهت ازآن آرم

که جز تو قدر نشناسد کس این ابیات غرا را

کسی کو نظم من بیند ، نجوید سحر بابل را

کسی کو صوت من یابد ، نخواهد لحن عنقا را

چه قیمت با کمال بنده این مشتی مزوررا ؟

چه قوت با نفاذ تیر شاهان بانک غوغا را؟

همی تا در چمن گردد زبان بگشوده سوسنرا

همی تا بر فلک باشد میان بر بسته جوزا را

زجودت باد آسایش همه اعقاب آدم را!

بصدرت باد آرامش همه اولاد حوا را

شمارهٔ ۱۱ - در تغزل و مدح اتسز

ای سهی سرو رهی و قد خرامان ترا

سجده برده مه گردون رخ رخشان ترا

بندگی کرده عقیق یمن و در عدن

شب و روز از بن دندان لب و دندان ترا

صبح دم جامه چو در سرفگنی نشناسند

خلق از مطلع خورشید گریبان ترا

بوستانیست همه پر گل و ریحان رویت

هیچ آفت نرسد مرسادا گل و ریحان ترا!

روی پنهان مکن از چشم من ، ایرا که سزاست

چشم چون ابر من از روی چو بوستان ترا

مردم از هجر تو وین حال بدان بیقین

هر که چون من بچشد شربت هجران ترا

ای همه شادی آنروز که در زین دارند

از پی گوی زدن ابلق یکران ترا

عاشقان رفته بمیدان تو نظاره همه

در صف گوی زنان طلعت تابان ترا

پای آورده تو در مرکب و خلقی بدعا

دست برداشته از بهر تن و جان ترا

گرددم عقل پریشان چو بمیدان بینم

بر بن گوش سر زلف پریشان ترا

چون بگیری تو بکف قبضهٔ چوگان ، خواهم

که زدل گوی کنم ضربت چوگان ترا

تاز گردت نرسد رنج ، من از دیده خویش

سربسر آب زنم عرصهٔ میدان ترا

بگه باختن و تاختن ، از غایت حسن

هیچ رونق نبود پیش تو اقران ترا

همچو گوی تو و چوگان تو خواهم دیدن

اندر آن حال سر زلف و زنخدان ترا

من همه گریم و تو شاد ببازی مشغول

که مبادا اثر غم دل شادان ترا!

چشم گریان مرا هیچ ملامت نکند

گر شه شرق ببیند لب خندان ترا

شمارهٔ ۱۲ - د رمدح شمس الدین ابوالفتح محمد بن علی وزیر

اسباب معالی بکرم کرد مرتب

و احساب بزرگی بمنن کرد مهذب

پیرایهٔ اسلام ، ابوالفتح محمد

آن نزد شهنشاه جهان خاص و مقرب

صدری که برافروخت جهان را هنر او

چون شمس و بدین روی بشمسست ملقب

رایش همه مجدست و بدان مجدنه مغرور

فعلش همه خیرست بدان خیر نه معجب

از نعمت او هست اثر در سر زنبور

وز هیبت او هست نشان در دم عقرب

در لفظ شریفش صف لؤلؤ ابیض

در خلق کریمش نسب عنبر اشهب

آنجا که بود کینش چون خار بود گل

و آنجا که بود مهرش چون روز بود شب

بر قاعدهٔ خدمت او گردش گردون

در دایرهٔ طاعت او جنبش کوکب

طبعش زمعالی و هنر گشته مصور

دستش با یادی و کرم گشته مرکب

ای صدق و صفا بوده ترا پیشه آیین

وی فضل و سخا گشته ترا سیرت و مذهب

درگاه تو ارباب شرف را شده مرجع

دیدار تو اصحاب خرد را شده مطلب

چون بزم کنی زینت ایوانی و مجلس

چون رزم کنی زیور میدانی و مرکب

اسلام بتعظیم تو گشتست معظم

و ایام بتادیب تو گشتست مؤدب

با عدل تو ارقم نزند لاف ز دندان

در عهد تو ضیغم نکند فخر بمخلب

در تقویت ملت و در تربیت ملک

نابوده بعالم چو تو دانا و مجرب

گر صاحب عباد شود زنده بعهدت

باشد بر آداب تو چون کودک مکتب

صدرا ، تن بیچارهٔ من دیر گهی باز

اندر کف احداث جهان مانده معذب

آنکرد بمن چرخ که در حرب نکردست

عبدالملک مروان بر لشکر مصعب

و آن آمده بر جان من از دهر ، که ناید

از کینه حجاج بر اولاد مهلب

چشم بستوه آمد ازدیدن ابنا

جانم بفغان آمد ازین صحبت قالب

الطاف و کرامت تو امروز مرا داد

هم دولت پاینده و هم عیش مطیب

از بر توام هست مهیا همه مطعم

وز لطف توام هست مهنا همه مشرب

تا همچو مربع نبود وضع مثلث

تا همچو مطبق نبود شکل مکعب

تا هیچ صلاحی نبود در کف مظلوم

خاصه شب تاریک به از گفتن : یا رب !

صدر تو گرامی و جناب تو مبارک

رای تو همایون و لقای تو محبب

براهل هدی سایهٔ عدل تو مجدد

تا روز جزا خیمهٔ جاه تو مطنب

شمارهٔ ۱۳ - در مدح سید تاجدالدین ابوالغنایم رافعی شیبانی

ای تاج دین تازی و ای سید عرب

ای خدمت جناب تو اقبال را سبب

ای بوالغنایمی، که ترا از غنایمست

بخشودن خلایق و بخشیدن ذهب

ای رافعی، که ساعد و بازوی تو شدست

هنگام حرب رافع اعلام دین رب

هست از فضایل تو همه نازش عجم

چونان که از قبایل تو نازش عرب

مثل علی خلیفه یزدانی از هنر

فتح علی، خلیفه سلطانی از نسب

در عرصهٔ هنر ز بزرگان شرق و غرب

چون تو کراست منصب امروز مکتسب؟

رنج عدو و ناز ولی از جانب تست

آری بیک طریق بود خار بار طب

از کف کافی تو عطا کی بود غریب؟

از قرص آفتاب ضیاکی بود عجب؟

کین تو چون سراب همه صورت غرور

مهر تو چون شراب همه مایهٔ طرب

بی مدحت تو دم نزند دهر سال و ماه

و ز خدمت تو سر نکشد چرخ روز و شب

اسم برامکه ز سخای تو منتحل

علم فلاسفه ز کلام تو منتخب

با ناصح آن کنی تو که خورشید باگهر

با حاسد آن کنی تو که مهتاب با قصب

هستی ز آل شیبان ، لیکن بهی ازو

همچون سلافهٔ عنب از جوهر عنب

ای رافع معالم اسلام ، تاج دین

کس نیست جز تو درخور این نام و این لقب

گشته مقر بفضل ، تو ایام بوالفضول

مانده عجب ز قدر تو گردون بوالعجب

طبع تو و ستم؟ متباعد تر از دو چشم

دست تو و کرم؟ مطابق تر از دو لب

از شرم بخشش تو شده ابر یار خوی

وز بیم تو شده شیر جفت تب

انصاف خوب تو همه سرمایه کرم

اخلاق نیک تو همه پیرایهٔ ادب

ایمن ‌شد از مطالبت حادثات چرخ

آن کس که کرد خدمت درگاه تو طلب

تا رایت سوی بخارا نمود میل

آسوده شده بخارا از ویل و از خرب

اکناف او ز عدل تو خاکی شد از ستم

اطراف او بجاه تو ایمن شد از شغب

گردد ولایت اکنون بی فتنه و بلا

باشد رعیت اکنون بی انده و تعب

تا خاک را سکون بود و باد را شتاب

تا آب را صفا بود و نار را لهب

بادا ولی جاه تو میمون چو بو تراب

تادا عدوی جاه تو ملعون چو بولهب

از دست فرخ تو به هنگام بزم و رزم

نشاب قسم حاسد و قسم ولی نشب

یادت به ماه شعبان تازه ولایتی

چون خطهٔ بخارا اندر مه عجب

شمارهٔ ۱۴ - در مدح صدرالدین علی وزیر

تا کی کند حوادث گیتی مرا طلب ؟

کز دست آن طلب شدم آواره طرب

من با عزیمت هرب و فتنه از قفا

من با هزیمت ضرر و چرخ در طلب

گه مالدم بعربدها دهر بوالفضول

گه بنددم بشعبدها چرخ بوالعجب

هر جا که من روم عقب من رود عقاب

هر جا که من بوم تبع من بود تعب

از بس که جور روز و شب آمد بروی من

چونان شدم که روز ندانم همی ز شب

هر روز چرخ حادثه‌ای آردم عجیب

هر لحظه دهر واقعی ای زایدم عجب

گویند: هر رجب عجبی آورد جهان

پس عمر من شدست سراسر همه رجب

با من سپهر نرد محالات باخته

برده هزار گنج مرا در یکی ندب

اکنون ز درد بردمنم مانده در فغان

و اکنون ز رنج گنج منم مانده در شغب

دایم بدان سبب ز فلک در شکایتم

کزمن فلک دمار برآورد بی سبب

جرمی دگر نکرده جز از رادی و وفا

عیبی دگر ندارم جز دانش و ادب

معنی معجز من و لفظ بدیع من

سرمایهٔ عجم شد و پیرایهٔ عرب

با پاک زادگی من آزادگیست نیک

و آن به که ضم شود نسب پاک با حسب

کانیست طبع من که بود دانشش گهر

نخلیست جان من که بود حکمتش رطب

فخرم پس آنکه در صفت صدر دین حق

« لی منطق تحیر عن حدتی شطب»

چرخ علو علی که بنازد لقب بدو

گر سروران عصر بنازد بر لقب

صدری، که هست مرجع او از بلا

صدری، که هست مجلس او مأمن از نوب

بر صحن صدر او ز اکابر نشان رخ

بر پشت دست او ز افاضل نشان لب

فرزند حیدرست و خداوند مفخرست

چون او کراست منتسب امروز و مکتسب؟

فارغ شدست دولتش از خوف انتقال

آمن شدست حشمتش از بیم منقلب

از فتنهٔ سیاست او چرخ در هراس

وز حملهٔ مهابت او دهر در هرب

قدرش سپهر جاه و معالی درو نجوم

کفش درخت جود و ایادی برو شعب

از قدر او مراتب عیوق منتسحل

وز صدر او مطایب فردوس منتخب

ای ناصحت خزانهٔ رحمت چو بوتراب

وی حاسدت نشانه لعنت چو بولهب

منسوخ نفس صدق تو شد آیت ریا

مقهور آب عفو تو شد آتش غضب

مهر تو جرم مهر و نکوخواه تو گهر

جاه تو طبع ماه و بداندیش تو قصب

دوزخ بود ز تف نهیب تو یک شرار

کوثر بود ز آب عطای تو یک حبب

شخص ترا ز عصمت مردانگی لباس

جان ترا ز حکمت فرزانگی سلب

از خدمت جوار تو احباب در حرم

و ز ضربت نهیب تو حساد در ضرب

نزدیک خاص و عام بقدر و بمرتبت

تو چون ذوابه ای و عدوی تو چون ذنب

حاشا که گویمت چو تو خصمت کجا بود

«سیف من الحدید کسیف من الخشب»؟

از خدمت بساط تو حاصل شود نشاط

از قربت جناب تو زایل شود کرب

اولی تری بمجد و معالی ز کل خلق

«کالنمل بالورانة و الجار بالعصب»

جود تو طالبان عطار است مرتجی

عفو تو راکبان خطا راست مرتجب

دین را باجتهاد تو واضح شده طریق

حق را باعتقاد تو محکم شده سبب

داری ذهب برای عطا و سخای خلق

در مذهب تو نیست دفین کردن ذهب

ملک از جمال جاه تو خرم چنان که باغ

از عارض شکوفه و از دیدهٔ عنب

تا نام نیک خاطب ابکار نظم شد

جود تو شد صداق و ثنای تو شد خطب

منت خدای را که در ایام تو نماند

ابکار نظم بیوه و نام نکو عزب

هر کو تعصب تو گزیند ببردش

گردون بتیغ حادثه هم رسغ و هم عصب

بدگوی تو چو حاطب لیلست و عاقبت

اسباب ویل خویش ببیند در آن حطب

تو اندرین بلاد و سخای تو در حجاز

تو اندرین دیار و ثنای تو در حلب

تا در امور شرع فریضه است و نافله

تا در بحور شعر سریعست و مقتضب

بادا همیشه دولت تو ناظر الریاض !

بادا همیشه همت تو عالی الرطب!

ماه صیام آمد و آوردت از بهشت

خلعت ردای رحمت و تحفه رضای رب

صوم تو با صیانت و فطر تو بی شبه

فعل تو با امانت و قول تو بی ریب

روز قضا مقام تو در ظل مصطفی

و آن عدو چو بولهب اندر تف لهب

باد آن زمان نصاب کرامت نصیب تو

و آنگاه از نصیب تو بدخواه در نصب

شمارهٔ ۱۵ - در مدح خاقان کمال الدین محمود

سپهر ملک عجم ، آفتاب دین عرب

بلند نام و نشان و بزرگ اصل و نصب

کمال دین هدی ، قطب ملک و دین محمود

که هست چرخ شرف را جمال او کوکب

جمال دودهٔ خوارزمشاه ، آنکه ربود

ز سرکشان زمانه بدست فخر قصب

همه خلاصهٔ مجد و بمجد نامغرور

همه حقیقت فضل و بفضل نا معجب

شده مطاوعت او زمانه را پیشه

شده متابعت او سپهر را مذهب

بطبع حضرت او را ستاره کرده سجود

بطوع خدمت او را زمانه کرده طلب

وجود فضل و هنر را بیان اوست دلیل

حصول عز و شرف را قبول اوست سبب

ز سعی او شده خار موافقان چون گل

ز تیغ او شده روز مخالفان چون شب

زهی بهمت عالی و تبع صافی تو

نظام جاه و علو قوام و فضل ادب

بزیر خنک جلال تو اخضر و اغبر

بزیر زین مراد تو ادهم و اشهب

ضیای حمد و ثنا از کف تو نیست بدیع

گهر ز کان و هنر از کف تو نیست عجب

سیاه گشت عدو را ز هیبت تو از گلیم

کبود گشت فلک را ز صولت تو سلب

عنایت تو چو شمس و ولی تو چو گهر

سیاست تو چو ماه و عدوی تو چو قصب

ز بیم نیزهٔ ثعبان نهاد تو گشته

امور خصم تو برگشته چون دم عقرب

تو همچو در و چو دریا بجاه تو مجلس

تو همچو مهر و چو گردون بزیر تو مرکب

شگفت نیست وجود تو در طویلهٔ خلق

که در طویله بود در جوار خار رطب

همیشه تا نبود باز طعمهٔ تیهو

همیشه تا نبود شیر سخرهٔ ثعلب

بدهر باد جلال تو عالی المکثب !

ز بخت باد جناب تو صافی المشرب!

ز تو مطالب ارباب فضل حاصل باد!

همیشه تا که جهانست علم را مطلب

مخالفات ترا چهره پر غبار بلا

منازعان ترا مغز پر خمار تعب

ندیم جان حسودت و در زمانه ندم

نصیب عمر عدوی تو از ستاره غضب

شمارهٔ ۱۶ - خطاب بباد در مدح علاء الدوله ابو المظفر نصرت الدین اتسز خوارزمشاه

ایا برنده باحباب قصهٔ احباب

ابا دهنده باصحاب نامهٔ اصحاب

بیک دگر تو رسانی ز عاشق و معشوق

دقیقهای سؤال و لطیفهای جواب

تراست صفوت عقل شریف و روح لطیف

تراست رفت روز وصال و عهد شباب

بدست لطف گشایی بسان جلوه گران

سپیده دم ز رخ لعبتان باغ نقاب

مشوش از حرکات تو جعده های بخم

معطر از نفحات تو زلفهای بتاب

بپیش چهرهٔ افلاک دست تو بندد

گهی حجاب غبار و گهی نقاب سهاب

ز سعی توست پر از رزم های دیبا خاک

ز صنع توست پر از عیب های جوشن آب

براغ چهرهٔ لاله ز تو شده پر خون

بباغ دیدهٔ نرگس ز تو شده بیخواب

نبوده مثل تو مساح در بلاد و دیار

نبوده مثل تو سیاح در شتاب و عتاب

نشسته واله از ادراک تو اولوالابصار

بمانده عاجز از اوصاف تو اولوالالباب

تو باشتاب و زمین را درنک در دل تو

نظام یافته گیتی ازین درنک و شتاب

تبارک الله ! و همی ، که بی سفینه همی

چو وهم عبره کنی بحرهای بی پایاب

تراست قوت تیر ملک وزین کردی

بصدمتی وطن عادیان خراب و یباب

علاء دولت خوارزمشاه ، تاج ملوک

که هست دولت او مالک و رقاب

ابوالمظفر ، اتسز ، خدایگان هدی

که صدر اوست هدی را ز حادثات مآب

ربوده حشمت او از کمان حادثه تیر

بکنده هیبت او از دهان نایبه ناب

ملک ز بهر شرف بر درش گزیده مقام

فلک ز بهر کنف بر سرش فگنده قباب

حسام بگه رزم صورت الاعجاز

کلام او بگه بزم سورهٔ الاعجاب

بفضل و مکرمت او تفاخر اسلاف

بجاه و منزلت او تظاهر اعقاب

همه امور جهان در حساب اوست ولیک

برون شدست ایادی دست او ز حساب

ز بیم خنجر سیما بگون او گشتست

عدوی دولت او بی قرار چون سیماب

گشاده شد ز بنانش خزاین ارزاق

بریده شد ز بیانش دقایق آداب

چنو نیارد گشت زمانه در هر فن

چنو نبیند چشم ستاره در هر باب

ز هی مخالفت امر تو خطای خطا!

زهی موافقت رأی تو صواب صواب!

تویی ، که چرخ بود با جلالت تو زمین

تویی ، که بحر بود با سخاوت تو سراب

چو در صفوف درخشان شود فروغ سیوف

چو در حروب فروزان شود لهیب ضراب

زمین بپوشد از خون سرکشان سر بال

هوا ببندد از گرد صفدران جلباب

مبارزان ز پی کر و فر بمعرکه در

سبک کنند عنان و گران کنند رکاب

ثبات را ز جهان مندرس شود آیات

حیوة را ز بشر منقطع شود اسباب

سنان تو کند آن لحظه از قلوب غلاف

حسام تو کند آن ساعت از رقاب قراب

گهی نوردی ملک یلان بپای نهیب

گهی سپاری گنج شهان بدست نهاب

بنیزهای ردینی کنی بگاه طعان

بتیغهای یمانی کنی بگاه ضراب

رواق فتح بلند و اساس دین محکم

لوای فتنه نگون و بنای کفر خراب

ز زخم تیغ تو گردند دشمنان مقهور

بدان صفت که شیاطین ز زخم تیر شهاب

خدایگانا ، آنی که اهل عالم را

بخشکسال حوادث زتست فتح الباب

ز دانش تو همه فاضلان گرفته نصیب

ز بخشش تو همه سایلان نهاده نصاب

ولی تو گهرست و وفاق تو خورشید

عدوی تو قصیست و خلاف تو مهتاب

همای بخت همایون تو سیه کرده

ز رنج بداندیش تو چو پر غراب

همیشه تا که ایزد بود بوعد و وعید

جزای عدل ثواب و سزای ظلم عقاب

جهان ز عدل تو آباد باد تا محشر!

نصیب جان تو بادا ز کردگار ثواب!

موافقان تو بادند در نشاط و نعیم!

مخالفان تو بادند در عنا و عذاب !

گشاده بر تو علی رغم خصم هر ساعت

هزار در ز سعادت مفتح الابواب

شمارهٔ ۱۷ - ایضا در مدح ملک اتسز

ای ترا جاه قباد و حشمت افراسیاب

پیش تیغ عزم تو منسوخ تیغ آفتاب

در کمال تو غلط کردم، که هر فرمان بریت

هست با جاه قباد و حشمت افراسیاب

با جلال قدر تو نازل بود قدر فلک

با کمال جود تو باطل بود جود سحاب

حضرت والای تو اصحاب حاجت را مآل

مجلس میمون تو ارباب دانش را مآب

صورت دولت وفاق تو چو پرواز همای

سورت محنت خلاف تو چو آواز غراب

کوه بابل از ثبات حزم تو گیرد درنگ

باد صرصر از مضای عزم تو یابد شتاب

حکم تو در نیک و بد همچون قضای آسمان

امر تو در بیش و کم همچون دعای مستجاب

کرده با لفظ بدیع تو معانی اقتران

جسته با جاه رفیع تو معانی اقتراب

جود کفت را نباشد مال افریدون کفاف

حد تیغت را نگردد سد اسکندر حجاب

رمح خطی ترا از شخص قهاران طعام

تیغ هندی ترا از خون جباران شراب

بر سپهر گامگاری گشته رأی صایبت

در ضیا همچون سهیل و در مضا همچون شهاب

کرده آشوب سنان و آسیب تیغت روز جنگ

لشکر خاقان اسیر و کشور قیصرخراب

ای جلال حشمت فارق ز خوف انتقال

وی کمال دولتت ایمن ز بیم انقلاب

در جهان‌داری مسلم چون جوابی بر سؤال

به جهانبانی مقدم ، چون سؤالی برجواب

با سنان تو اجل گشته قرین وقت طعان

با حسام تو ظفر کرده قران گاه ضراب

نام تو گشته مبارک همچو آثار مشیب

ذکر تو گشته گرامی همچو ایام شباب

خصم ملت را ز شمشیر تو باشد اضطرار

رکن بدعت را ز پیکان تو باشد اضطراب

جستن از مهر تو عاقل را بود محض خطا

جستن مهر تو دانا را بود عین صواب

هر چه مدحست آن بایام تو دارد اتصال

هر چه فتحست آن باعلام تو دارد انتساب

تا نباشد حال عالم بی صلاح و بی فساد

تا نباشد فعل مردم بی ثواب و بی عقاب

باد قسم نیک خواه تو صلاح بی فساد!

باد بخش بد سگال تو عقاب بی ثواب!

خاتم جاه ترا بادا ز فیروزی نگین !

مرکب عز ترا بادا ز بهروزی رکاب!

هوش تو همواره سوی لذت لهو و نشاط !

گوش تو پیوسته سوی نغمهٔ چنگ و رباب

شمارهٔ ۱۸ - نیز در مدح اتسز

ای در کف عزیمت تو خنجر چو آب

جان عدو سؤال حسام ترا جواب

بحریست خاطر تو پر از گوهر هنر

چرخیست فکرت تو پر از اختر صواب

پیرایهٔ روان شده مهر تو، چون خرد

پیرایهٔ روان شده یاد تو، چون شراب

ایام بی طراوت اقبال تو دژم

آفاق بی عمارت انصاف تو خراب

از راه بر و لطف تویی مالک القلوب

وز روی امر و نهی تویی مالک الرقاب

دولت گزیده بر در معمور تو مقام

نصرة کشیده بر سر میمون تو قباب

صدر تو همچون خلد و چو انفاس اهل خلد

امداد بخشش تو برون رفت از حساب

از بهر نصرة تو زند چرخ بامداد

بر تیغ های کوه علم های آفتاب

خاکی که یاد خلق حمیدت برو وزد

‌یابد ضیای آتش و یکی گیرد صفای آب

تا از حجاب چهرهٔ ملکت نشد پدید

پنهان نگشت چهرهٔ احداث در حجاب

اندر میان پیشه و وادی ز عدل تو

ضیغم نهفته مخلب وارقم فگنده ناب

تأیید را برایت و رأی تو التماس

اقبال را بنام و نام تو انتساب

اوقات مدحت تو مبارک تر از مشیب

و ایام خدمت تو گرامی تر از شراب

از حادثات حضرت محروس تو مآل

وز نایبات مجلس مأنوس تو مآب

از لفظ فایق تو حسد برده در پاک

و ز خلق فایح تو خجل گشته مشک ناب

دوزخ ز تف کوشش تو کمترین شرار

کوثر ز کف بخشش تو کمترین لعاب

یک پایه از جلال تو برتر ز صد فلک

یک نکته از حدیث تو بهتر ز صد کتاب

در خشکسال حادثه کشت امید را

از فیض نعمت تو رسیدست فتح باب

فرزانگان گرفته و احرار یافته

از جاه تو نصیب و ز انعام تو نصاب

چون بحر باشکوهی و دشمن ز بیم تو

گریان و دل پر آتش و نالنده چون سحاب

از خواب بر نخیزد، الا بنفخ صور

هر دشمنی که بیند شمشیر تو بخواب

گر شعله ای ز خشم تو بر بحر بگذرد

دود سیه برآید از آن بحر پر غیاب

از تو بدیع نیست هنر، چون ز می نشاط

از تو غریب نیست کرم، چون ز گل گلاب

بر دشمنان بخنجر و بر دوستان بجود

هم مرسل عقابی و هم منزل ثواب

روزی که نیزه را بود ز سینها غلاف

جایی که بود تیغ را از فرقها قراب

از معرکه بعالم علوی کند رحیل

ارواح سرکشان، چو دعاهای مستجاب

گردد گشاده چهرهٔ آجال را قناع

گردد گسسته چشمهٔ آمال را طناب

سرها پر از خمار کند بادهٔ طعان

دلها پر از شرار کند آتش ضراب

همچون زمین ساکن گردون در اضطرار

همچون سپهر گردان هامون در اضطراب

از خون تازه پشت زمین چون رخ تذرو

وز گرد تیره روی هوا چون پر غراب

چون کام مار حربگه و چون زبان او

لرزان چو مرد محارب درون حراب

شیران حرب را و دلیران رزم‌ را

جان عرصهٔ نهیب و روان طعمهٔ نهاب

آنگه ز باد تیر تو جان‌ها شود هبا

و آن دم ز تف تیغ تو دل ها شود کباب

بر جان بدسگال تو از صفحهٔ اجل

خواند زبان خنجر تو آیت عذاب

عاجز شود ز حفظ عنان دست صفدران

در معرکه چو پای تو بینند در رکاب

گردد چو خاک زیر سم مرکبان تو

آن کس که کرده باشد کین تو ارتکاب

یارب ! چه روز بود ، که از خون مشرکان

تیغ تو کرد عرصه خوارزم را خضاب؟

از بانک صفدران دل آفاق پر فزع

وز گرد غازیان رخ افلاک در نقاب

چندین هزار پیر تن و شیر دل همه

از رمه مار پیکر تو طعمه کلاب

از پیچ نیره تو تن صفدران بپیچ

وز تاب خنجر تو تن سرکشان بتاب

شاها ، ز کارزار تو همت عدوت را

گشت از همه غنیمت ، مقصور بر ایاب

آمد بصد امید و بصد درد بازگشت

چندان که تشنگان جگر تفته از سراب

از کوهسار صید شتابان رود ولیک

دریا چو پیش آید کم گرددش شتاب

آورد روی سوی ملاقات شرزه شیر

چندین هزار مفسد پر غدر چون ذباب

با حمله تو زمرهٔ کفار را چقدر ؟

شیطان چقدر دارد با حمله شهاب ؟

از آهوان نباید کاری بجز گریز

چون شیر شرزه نعره زند در میان غاب

این فتح آیتیست ز آیات عز تو

این فتح یافتنی و چنین فتح صد بیاب

معلوم شد که : تا ابدالدهر ایمنست

این دولت از تزلزل و این ملک از انقلاب

شاها ، جناب توست که آرند اهل فضل

در زیر زین جنیبت دولت ازین جناب

هر کو باین جناب کرم کرد التجا

احداث راز جانب او باشد اجتناب

من بنده ، تا ز باب رفیعت جدا شدم

از بخت بهره هیچ ندیدم ز هیچ باب

نستد دلم ز دست طرب هیچ تحفه ای

گویی که بسته است دلم با طرب حساب

مستور کرد چرخ ز من چهره نشاط

چونان که زیرکان ذهب و مذهب و ذهاب

گه بر تنم ز لشکر تیمار تاختن

گه بر دلم زد آتش اندوه التهاب

منت خدای را ! که رسیدم بصدر تو

با من نماند گردش ایام را عتاب

نی اخترم بچشم اداوت کند نظر

نی دولتم بلفظ حقارت کند خطاب

زین خاطر چو بحر بر آرم بتازگی

اندر ثنای دولت تو لؤلؤ خوشاب

نامی و نعمتی ، که مرا بود ، دی برفت

تو نام و نعمتی کنم امروز اکتساب

تا هیچ پشه را نبود اقتدار پیل

تا هیچ صعوه را نبود قوت عقاب !

بادا دعای ملک تو تسبیح مرد و زن !

بادا حریم صدر تو محراب شیخ و شاب !

طبع موافقان تو پیوسته در نشاط!

جان مخالفان تو هموار در عقاب !

جمشیدوار ، در چمن مملکت بچم

خورشیدوار ، بر فلک مفخرت بتاب

شمارهٔ ۱۹ - هم در مدح اتسز

زین سینهٔ پر آتش و زین دیدهٔ پر آب

دردا ! که گشت قاعدهٔ عمر من خراب

از بیم غرق و حرق نیابد مرا همی

در سینه هیچ شادی و در دیده هیچ خواب

زردست چهرهٔ من و از شرم دشمنان

هر شب کنم بخون جگر چهره را خضاب

گردون دهد زسفرهٔ حسرت مرا طعام

گیتی دهد زساغر محنت مرا شهاب

زنبور وار بود لعابم زشهد و چرخ

چون زهر مار کرد مرا در دهان لعاب

امثال من مکرم و من سخرهٔ زمان

و اقرام من مرفه و من طعمهٔ ذئاب

گفتم که : در شباب کنم دولتی بدست

نامد بدست دولت و از دست شد شباب

عمرم زکوه چرخ شد و نیست خود مرا

جز اشک همچو سیم و رخ همچو زر ناب

گیرم در حساب من آنچ اختران دهند

وین عمر من که رفت نگیرند در حساب

آن لؤلؤ خوشاب که بارید می زطبع

بارم کنون زدیده همان لؤلؤ خوشاب

هست آفتاب طبع من از روشنی و لیک

در پیش او حجاب شد اندوه چون سحاب

تاریک از آن شدست اقالیم نظم و نثر

کاندر سحاب تیره بماندست آفتاب

بر من شدند خیره شیاطین حادثات

تا شد نهفته از فلک طبع من شهاب

عمر ارخیانتی نکند هم رسم بفضل

از بعد خکشال حوادث بفتح باب

من قانعم هر آنچه رساند بمن فلک

در هیچ حال نیست مرا با فلک حساب

در پیش لعبتان دو دیده دست شرم

سازم ز طیلسان قناعت همی نقاب

از اهل فیض حمل مذلت برای چیز

کاریست ناستوده و شغلیست ناصواب

اعراض کردم از همه آفاق و ساختم

مر درگه خدیو خداوند را مآب

خوارزمشاه اتسز غازی ، که سهم او

افگند در قبایل کفار اضطراب

شاهی که هست اطاعت او والی القلوب

شاهی که هست هیبت او مالک الرقاب

اقبالش از کمان حوادث ببرد تیر

انصافش از دهان نوائب بکند ناب

او شمس طالع و دگران ذرهٔ هوا

او بحر ذاخر و دگران جرعهٔ شراب

ای در فضای جاه تو اسلام را درنگ

وی بر فنای خصم تو ایام را شتاب

هست از ستاره بارهٔ چاه ترا مقام

هست از مجره خیمهٔ عمر ترا طناب

مثل تو خسروی ندهد دست در عنان

شبه تو صفدری ننهد پای در رکاب

شاها ، تویی که لشکر آمال خلق راست

بی فتنهٔ خزاین اموال تو نهاب

بشنو حدیث من ، که بود زاستماع آن

در عاجلت محامد و در آجلت ثواب

آنچ آمدست بر تنم از چرخ ، نامدست

از دودهٔ معاویه بر آل بو تراب

اشکم شد از جفای فلک چون رخ تذور

روزم شد از عنای جهان چون پر غراب

بر صف چرخ از قبل سهم من سهام

در کف صبح از جهت حرب من حراب

آن کس که طاعت تو گزیند رضا دهی

تا بی گناه چرخ رساند بدو عذاب ؟

جستیم ما دو تن : تو باحسان و من بجان

تو در این مدایح و من خاک آن جناب

من در خود و ندانم ، تا چیست مر ترا؟

باری ، مراست خاک جناب تو مشک ناب

از مهر تو نگیرد جان من احتراز

وز مدح تو نجوید طبع من اجتناب

این شش هزار بیت ، که گفتم بمدح تو

از شش هزار عقد جواهر ببرد آب

دارم من انتساب عنایات ایزدی

با انتساب داد مرا فضل اکتساب

لیکن چو هستم از همه اوباش خار تو

چه فخر ز اکتساب و چه راحت ز انتساب؟

تا از تواتر حرکات فلک شود

هر شب جمال چهرهٔ خورشید در حجاب

هر چان نشان و کام بود در جهان بران

هر چان جلال و جاه بود از فلک بیاب

تا آسمان بپاید ، با آسمان بپای ؟

تا مشتری بتابد ، چون مشتری بتاب !

در آخر قصیدهٔ بنده دعای خیر

اندر دوام دولت تو باد مستجاب

شمارهٔ ۲۰ - در مدح خاقان کما الدین ابو القاسم محمود ارسلان خسرو توران

ای از رخت فگنده سپر ماه و آفتاب

طعنه زده جمال تو بر ماه و آفتاب

زان جا که راستیست ندارند در جهان

پیش رخ تو هیچ خطر ماه و آفتاب

بندند، گردهی تو اجازت ، چو بندگان

در خدمت رخ تو کمر ماه و آفتاب

از زلف تو ربوده نشان مشک و غالیه

وز روی تو گرفته اثر ماه و آفتاب

از ماه و آفتاب بهی تو ، که نیستند

با دو عقیق همچو شکر ماه و آفتاب

در صف نیکوان بمقام مفاخرت

خواهند از رخ تو نظر ماه وآفتاب

باشند با جمال تو حاضر بوقت لهو

در بزم شهریار بشر ماه و آفتاب

محمود ، صفدری ، که ز لطف و ز عنف او

گیرند بار نفع و ضرر ماه و آفتاب

خاقان کمال دولت و دین ، آن که بر فلک

از سهم او کنند حذر ماه و آفتاب

بر خصم او کشیده سنان چرخ و روزگار

در پیش او گرفته سپر ماه و آفتاب

بفزود ملک و دولت او عز و جاه شرع

چنان که لون و طعم و ثمر و ماه وآفتاب

از شخص او نبوده جدا جاه و مفخرت

وز حکم او نکرده گذر ماه و آفتاب

بنموده بر ولی و عدو ذاتش آن اثر

کندر قصب نمود و گهر ماه و آفتاب

آفاق را فروغ ز جاه و جلال اوست

جاه و جلال اوست مگر ماه و آفتاب

شاها ، نهند ، گر تو اشارت کنی ، بفخر

بر خاک بارگاه تو سر ماه و آفتاب

بر آتش عزیمت تو ، وقت التهاب

باشند کمترینه شرر ماه و آفتاب

تو ماه و فتابی و زان در جبال شد

محض سخا و عین هنر ماه و آفتاب

با شور صولت تو هبا سیل و صاعقه

با نور طلعت تو هدر ماه و آفتاب

در راه تو با قطار شرق و غرب

دارند شغل و پیشه سفر ماه و آفتاب

با عزم و با بقای تو در سرعت و ضیا

ننهاده گام و نازده پر ماه و آفتاب

بر قمع دشمنان تو هر لحظه می کشند

منزل بجایگاه دگر ماه و آفتاب

از گنج سعد هر شب و هر روز پیش تو

آرند تحفه فتح و ظفر ماه و آفتاب

تا مانده اند سخرهٔ فرمان ایزدی

در قبضه قضا و قدر ماه و آفتاب

بادا نگون لوای بقای عدوی تو

چنان که در میان شمر ماه و آفتاب

آثار اصطناع تو برخورد و بزرگ

و اعلام انتفاع تو بر ماه و آفتاب

از روی ورای تو به شب و روز در سپهر

دیده ضیا و یافته فر ماه و آفتاب

از تارم سپهر بچشم مناصحت

در دولت تو کرده نظر ماه و آفتاب

شمارهٔ ۲۱ - در مدح اتسز خوارزمشاه

جانا فکنده ام ز غم تو سپر بر آب

وز اشک دیده ساخته‌ام مستقر در آب

آتش علم گرفت مرا در میان دل

تا من فگندم از غم عشقت سپر بر آب

من در میان آتش و این نادره نگر :

کز چشم من رسیده بهر هفت کشور آب

بی خواب مانده ام ، که گرفتست در غمت

از دیدگان مرا همه بالین و بستر آب

آنها که انده تو رساند بشخص من

وقت گداختن نرساند بشکر آب

خیره است از لقای تو در خلد عدن خور

تیره است با صفای تو در حوض کوثر آب

رخسار و چشم و زلف تو در بوستان حسن

برده است از شکوفه و شمشاد و عبهر آب

مر بنگری در آتش و آب ، از جمال تو

گردد منقش آتش و گردد منور آب

آتش حسد برد ز رخ تو بدان صفت

کز رقت شمایل شاه مظفر آ ب

خوارزمشاه ، اتسز ، کندر حسام او

گشتست مدغم آتش و گردد منور آب

قدر رفیع او را برده سجود چرخ

لفظ بدیع او را گشته مسخر آب

گر ساغری پر آب حسودش برد بلب

در حال زهر گردد در صحن ساغر آب

با طبع او مناسبتی بود آب را

زین روی شد قرار گه درو گوهر آب

خوش خورد می نیارد اندر دیار شرک

از آتش مهابت او هیچ کافر آب

آنرا که در سفینه تدبیر او نشست

غم نیست گر بگیرد آفاق یکسر آب

از باد نیست وقت سپیده دمان ولیک

از بیم تیغ اوست که لرزد بزنبر آب

گر بگذرد بر آتش و بر آب خلق او

گردد مسخر آتش و گردد برتر آب

مقدار او ز کنگرهٔ چرخ برترست

چونانکه هست از کرهٔ خاک برتر آب

ز آثار عنف او و ز آثار لطف او

گشته مجسم آتش و گشته مصور آب

شاها ، همی خورند ز یک آبخور بهم

در روزگار عدل تو گور و غضنفر آب

از خنجر تو محتجب شده و مضطرب شوند

در جرم خاره آتش و در قعر فرغر آب

پیش سخای دست تو باشد بخیل ابر

پیش صفای طبع تو باشد مکدر آب

شمشیر آبدار تو چون بحر اخضرست

الحق شگفت باشد بر بحر اخضر آب

در قدر نیست با تو برابر فلک ، چنانک

در قعر با اثیر نباشد برابر آب

رامست پیش پای جلال تو آسماب

چونانکه زیر پای کلیم پیمبر آب

اسلام را عنایت جاه تو در خورست

چونانکه هست بر جگر تشنه در خور آب

محبوس وار در دل و در دیدهٔ عدوت

ماندست عاجز آتش و گشتست مضطر آب

تا هست رطب و بارد نزد فلاسفه

در اصل آفرینش زین چار گوهر آب

بادا عدوی جاه ترا سال و مه مقیم

در باطن دل آتش و در دیدهٔ سر آب!

هنگام تشنگی جگر بدسگال را

از چشمهٔ سنان تو بادا مقدر آب!

شمارهٔ ۲۲ - نیز در ستایش گوید

تویی که تیغ ترا شد مسخر آتش و آب

فگند هیبت تو زلزله در آتش و آب

چه باک از آتش و آبت ؟ که چون خلیل و کلیم

ترا شدند مطیع و مسخر آتش و آب

حسام تست ، که اندر مواقف پیکار

رسد ز پیکر او برد و پیکر آتش و آب

ز کین و مهر تو گشته محقق اندوه و لهو

ز خشم و عفو تو گشته مقرر آتش و آب

اگر بر آتش و بر آب بنگرد خلقت

شود معنبر و گردد معطر آتش و آب

وگر بر آتش و بر آب بگذری، گردد

بزیر پای تو نسرین و عبهر آتش و آب

بجنب جاه و جلال تو پست زهره و ماه

بپیش باس و نوال تو ابتر آتش و آب

ز بیم تیغ و سنان چو آتش و آبت

شدند در دل خا را محقرآتش و آب

فگنده در کف پیمان تو دل اختر و چرخ

نهاده در خط فرمان تو سر آتش و آب

همان کند فزع تیغ و هیبت رمحت

ببدسگال ، که برموم و شکر آتش و آب

همه علوم جهان مضمرست در دل تو

چنانکه در دل خاراست مضمر آتش و آب

عجب نباشد ، اگر ساخته شوند بطبع

ز یمن عدل تو چون دو برادر آتش و آب

فلک نباشد با تو برادر اندر قدر

چنانکه نیست بفطرت برابر آتش و آب

بر کمال محل و وفور مکرمتت

عظیم مختصر و بس محقر آتش و آب

چو باد خاک بسر بر کنند ، عاجز وار

اگر شکوه تو حمله برد بر آتش و آب

مخالفان ترا سال و مه بکینه و خشم

کشند بر دل و بر چشم لشکر آتش و آب

بوقت سوختن و ساختن علی التحقیق

ز عنف و لطف تو باشند کمتر آتش و آب

بر ضیای ضمیر و صفای خاطر تو

نموده مظلم و بوده مکدر آتش و آب

ز بس عنا و بکا ، حاسد ترا دادند

همیشه با لب خشک و رخ تر آتش و آب

کسی که نقص تو خواهد نوشت بر دفتر

بگیردش همه اطراف دفتر آتش و آب

چو تو بکینه بر آهختی از نیام حسام

ز باختر برسد تا بخاور آتش و آب

در آن زمان که ز شمشیر صفدران گیرد

همه بسیطهٔ آفاق یکسر آتش و آب

زبان ها زده و موج ها بر آورده

ز گوی اغبر تا موج اخضر آتش و آب

یلان معرکه و سرکشان هیجا را

گرفته از نف و خوی درع و مغفر آتش و آب

در آن مقام بر اشخاص دشمنان باری

ز نوک نیزه و از خد خنجر آتش و آب

اگرت آتش و آب این زمان بپیش آیند

برند ازدم تیغ تو کیفر آتش و آب

خدایگانا ، تا کی ز حرب ؟ کز تیغت

گرفته عرصهٔ هر هفت کشور آتش و آب

بخواه ساغر پر می ، چنانکه طیره شوند

ز گونهٔ می و از لون ساغر آتش و آب

همیشه باد ز تف دل و نم دیده

عدوت را همه بالین و بستر آتش و آب

نصیب حاسد و قسم ولیت در عقبی

ز قعر دوزخ و از حوض کوثر آتش و آب

شمارهٔ ۲۳ - در مدح اتسز خوارزمشاه

تویی که خنجر تو شد مکان آتش و آب

زبان رمح تو شد ترجمان آتش و آب

بدست خشم تو و عفو تو سپرد فلک

بوقت جفوت و صفوت عنان آتش و آب

رواق حشمت تو بربر سپهر و نجوم

نطاق خدمت تو بر میان آتش و آب

ز تف سینه و اشک دیده ماند ستند

مخالفان تو اندر میان آتش و آب

خدایگانا، معدوم و مندرس گشتست

ز عنف و لطف تو نام و نشان آتش و آب

حمابت تو شده پاسبان ملت و ملک

سیاست تو شده قهرمان آتش و آب

ز جنگ و صلح تو بیم و امید اختر و چرخ

ز مهر و کین تو سود و زیان آتش و آب

تبارک الله؛ از آن تیغ آسمان صفتت

که هست بر صفحاتش قرآن آتش و آب

ستارگان را بر آسمان قرآن باشد

مگر که تیغ تو شد آسمان آتش و آب

ز تیغ و گرز تو باشد نفیر جوشن و خود

ز طعن و ضرب تو باشد فغان آتش و آب

حسامت آتش و آبست و این شگفتی بین

که هست دولت و دین در امان آتش و آب

بملک های شگفتست تیغ تو ضامن

هزار ملک نگر در ضمان آتش و آب

وجود گوهر اگر در صمیم کان باشد

چراست گوهر تیغ تو کان آتش و آب ؟

چو حد تیغ تو دیدند عاقلان گفتند

که: هست جای اجل بر کران آتش و آب

ز رأی روشن و از طبع صافی تو کنند

اگر کنند به حق امتحان آتش و آب

دریغ کاتش و آبست بی زبان، ورنی

همه ثنای تو گفتی زبان آتش و آب

نهاد آتش و آبست بی روانی، ورنی

همه روای تو جستی روان آتش و آب

جهان ز خنجر تو پر ز آتش و آبست

مگر که خنجر تو شد جهان آتش و آب

بکند عدل تو بیخ بنای فتنه و ظلم

ببرد باس تو زور و توان آتش و آب

بفر خدمت صدر تو چون خلیل و کریم

برسته ناصح تو از هوان آتش و آب

بوقت سوختن و ساختن پدید کنند

عقاب و عفو تو سر نهان آتش و آب

همیشه تا که ببالا و پست دارد میل

تن خفیف و سرشت گران آتش و آب

بچهره زرد ، بپیکر گداخته بادا

عدوی مملکت تو بسان آتش و آب

دل مخالف و چشم منازعت بادا

چو ابر وقت بهاران مکان آتش و آب

بزیر ران جلالت زمانه رام چنانک

شود هوا و زمین زیر ران آتش و آب

شمارهٔ ۲۴ - در مدح خاقان کمال الدین محمود خسرو توران

ایا ز غایت خوبی چو یوسف یعقوب

سپاه عشق تو شد غالب و دلم مغلوب

تویی بمصر نکویی امیر چون یوسف

منم بخانهٔ احزان اسیر چون یعقوب

دلم همیشه هوای ترا بود طالب

کدام دل که هوای تو نیستش مطلوب ؟

کنی هزار جفا بردلم بیک ساعت

ز روی خوب نباشد چنین جفاها خوب

بچشم تو همه سحرست و دلبری مقرون

بروی تو همه لطفست و نیکویی منسوب

اگر حجاب رخ تست نیکویی نه عجب

که ابر چشمهٔ خورشید را کند محجوب

مرا تو گویی : در هجر صبر کن ، یارا

بچند حیله کنم صبر ؟ من نیم ایوب

عداوتیست مرا با زمانه از پی آنک

مرا زمانه جدا کرد از چنان محبوب

گذشت بر من مسکین ز حد و اندازه

تحکمات صروف و تعلقات خط وب

گهی مصایب گیتی ببنددم بقیود

گهی نوایب گردون بخایدم بنیوب

ز پشت دست بود ، گر مرا بود مطعوم

ز آب دیده بود ، گر مرا بود مشروب

اگر نبودی جاه کمال دولت و دین

ز شخص من سلب زندگی بدی مسلوب

سر محامد محمود ، خسرو توران

که جود او مثلی گشت در جهان مضروب

منزهست سرشت کریم او ز فسون

مطهرست نهاد شریف او ز عیوب

همه سران زمانه بامر و طاعت او

نهاده اند رقاب و سپرده اند قلوب

دل مبارک او را فضایل است و علوم

از آن فزون که عرب را قبایلست و شعوب

بزرگوار کریما ، تو آن خداوندی

که رسم تو همه عفو جرایمست و ذنوب

ببارگاه رفیع تو قهر اعدا را

به از هزار کتیبه یکی بود مکتوب

یکی پیام تو صد خنجرست گاه عمل

یکی غلام تو صد لشکرست گاه حروب

بساط عدل تو در عرصهٔ جهان مبسوط

لوای قدر تو بر تارک فلک منصوب

نه مرکبان کمال تراست بیم غبار

نه کوکبان جلال تراست خوف غروب

کشیده در طرب احباب دولت تو ذیول

دریده از تعب اعدای دولت تو جیوب

نسیم لطف تو تحفه دهد بخلق همی

همه اطایب فردوس را بوقت هیوب

دو نایبند بهنگام بخشش و کوشش

سحاب ماطر و دریای ذاخر و تو منوب

ز بهر تربیت شرع و مالش شرکست

ترا قیام و قعود و ترا نزول و رکوب

بجز ثنای حمید و بجز دعای جزیل

همه رغایب گیتی بر تو نامرغوب

در آن زمان که کند صدمت طعان و ضراب

زمین معرکه از خون صفدران مخضوب

ز تف حمله نهاد جهان شود محرور

ز خون کشته مزاج زمین شود مرطوب

رماح لرزه گرفته چو ساعد مفلوج

سیوف گریه گرفته چو دیدهٔ مکروب

بدست فتنه شده خانهٔ نجات خراب

بزهر مرگ شده بادهٔ حیات مشوب

ببارگاه تو آرد ملک در آن ساعت

لباس های امانی ز کارگاه غیوب

ظفر بناصیهٔ خیل تو بود معقود

شرف بقاعدهٔ امر تو بود معصوب

بزرگوارا ، بی عیب صفد را ، دانی

که من نیم بجهالت چو دیگران معیوب

منم که هست مرا جامهٔ شرف ملبوس

منم که هست مرا بارهٔ هنر مرکوب

بفضل بیشم ، اگر چه کمم برزق ، رواست

که فضل مردم از رزق او بود محسوب

همیشه تا رود اندر سخن فصیحان را

ز بهر حسن بلاغ مصحف و مقلوب

ولیت بادا در روضهٔ بقا ساکن

عدوت بادا بر شارع فنا مصلوب

شمارهٔ ۲۵ - در مدح اتسز

ای از خزاین کرمت خلق را نصیب

در کشف مشکلات جهان رأی تو مصیب

از فیض جود تو همه آفاق را نصاب

وز نور عدل تو همه اسلام را نصیب

عون تو را عیان هدی را شده مجیر

جود تو داعیان امل را شده مجیب

مأخوذ فتنه را شده توقیع تو خلاص

بیمار فاقه را شده انعام تو طبیب

از عزم لایح تو گرفتست ماه نور

و ز خلق فایح تو گرفتست مشک طیب

از کوشش تو پشت مساعی شده قوی

و ز بخشش تو باغ ایادی شده خصیب

آمال را خزانهٔ تو منهلی بزرگ

و اشراف را ستانهٔ تو منزلی رحیب

کوثر ز آب لطف تو گیرد ضیا همی

دوزخ ز تاب خشم تو گیرد همی لهیب

بر چهرهٔ خصال تو عفت شده نقاب

بر درگه جلال تو دولت شده نقیب

چون باد در بلاد ثنای ترا مسیر

چون خمر در عروق هوای ترا زبیب

ز آبا وامهات جهان در کنار ملک

نامد زمانه را خلفی مثل تو نجیب

هر خطه ای بسعی جمیل تو ملک را

نصری بود من الله و فتحی بود قریب

با عدل کامل تو و با امن شاملت

کوتاه شد ز ساعت اغنام دست ذیب

تو در بلاد ترک و بطاریق روم را

از آتش صلابت تو سوخته صلیب

هستی محب شرع حبیب از صفای دل

صد جان فدای چون تو محب و چو تو حبیب

روزی که پنج ها شود اندر مصاف گاه

از خون کشتگان ملک الموت را خضیب

از سم تازیان بمجره رسد غبار

وز جان صفدران بثریا رسد نهیب

گردد ز باد کینه بنای رجا خراب

گردد ز ابر فتنه درخت بلا رطیب

جامی دهد حسام تو آن روز بس مخوف

کاری کند سنان تو آن روز بس مهیب

باطل شود ز حمله تو باس هر شجاع

زایل شود ز هیبت تو عقل هر لبیب

سعد نجوم تابع و اقبال تو امام

فرق ملوک منبر و شمشیر تو خطیب

ای عاشق شمایل تو طبع هر کریم

وی بندهٔ فضایل تو جود هر ادیب

از بس لطیف ها که تمامست در سخن

نظم تو گشت معجز و نثر تو شد عجیب

پیش بدایع تو بود نظم من چنانک

آواز زاغ پیش نواهای عندلیب

طبع تو هست بحر و کلام تو هست در

آری ز بحر زادن در کی بود غریب ؟

تا لذت شگرف بود وصلت نگار

تا راحت بزرگ بود غفلت رقیب

بادا ز اهتمام تو طبع ولی فرح

بادا ز انتقام تو جان عدو کئیب

احداث را مباد در ایوان تو حضور

و اقبال را مباد ز درگاه تو نصیب

بادا بساط خانهٔ احباب تو نعیم

بادا سماع حلهٔ اعدای تو نعیب

افشانده از خزانهٔ تأیید آسمان

بر فرق تو جواهر دولت کف خضیب

شمارهٔ ۲۶ - در مدیحه گوید

ای آن که هر چه بایدت از بخت نیک هست

هرگز مباد در جاه تو شکست

تا از قضا پدید شد آثار هست و نیست

پیدا نشد ذات تو از نیست هیچ هست

معلوم شد مگر که تو از نسل آدمی

قومی برین امید شدند را آدمی پرست

دشمن اگر به حیله کند با تو همبری

دانند عاقلان جهان لعل را ز بست

با دولت عریض تو دهر فراخ تنگ

با همت رفیع تو چرخ بلند پست

نارسته‌ همچو لفظ تو دری ز هیچ کان

تا جسته همچو رأی تو تیری ز هیچ شست

جان داد حشمت تو تنی را به رنج کشد

به گرد نعمت تو کسی را که آزخست

از هیبت تو حاسد تو در زمین فتاد

و ز حرمت تو ناصح تو بر فلک نشست

وقتست اگر دراز کنی بر زمانه پای

زیرا که چشم بد ز تو کوتاه کرد دست

دی هر که از شراب خلاف تو مست بود

امروز هیبت تو برو راند حمدست

صد در گشاده گشت ز محنت بر آن کسی

کو برخلاف رأی تو یک ره میان ببست

در هر دو گام حز ترا بیست ناظرست

بیچاره بدسگال کجا داند از تو چیست؟

خصم تو گر بمیرد راضی بود به مرگ

اندی که چون بمرد زچنگ تو باز رست

پیوسته تا ز انجم روشن‌ترست ماه

همواره تاز پنجه افزون ترست شست

بادا چو شهد عیش تو، کز رشک جاه تو

دور از تو هست عیش عدوی تو کیست

شمارهٔ ۲۷ - در مدح اتسز خوارزمشاه

تویی، شها، که جهان را به جاه تو طربست

اعطای کف تو ارزاق خلق را سببست

جهان ز جاه رفیع تو همچو جنت شد

اگر طرب کند امروز، موسم طربست

حسام تست بصورت چو آفتاب ولیک

ز بیم ضربت او روز دشمنان چو شبست

ز مهر و قهر تو جان و دل ولی و عدوت

خزانهٔ طربست و نشانهٔ لعبست

حسود با تو اگر در معامله است چه سود؟

که در مقابله اش رأس آسمان ذنبست

وجود ز جهان و بهترین ز جهان

چنانچه می ز عنب آید و به از عنبست

عدو ز حمله تو در هرب همی ‌آید

ملامتش نتوان کرد ، موضع هربست

برای نصرة اسلام در قبایل کفر

ز رمح تو فزعست و ز تیغ تو خربست

کراست با غضب بارگاه تو طاقت؟

که هول دوزخ جزوی ز هول غضبست

تو خاطر از طلب بدسگال فارغ دار

که بدسگال ترا حادثات در طلبست

تویی درخت معالی به باغ ملک درون

همه بدایع دنیا و دین ترا شعبست

ز بهر نام دهی مال و این بود عادت

هر آنکه را نسب طاهرست یا حسبست

چه بهره یابد از نام نیک در عالم

کسی که مذهب او جمع کردن ذهبست؟

تو بر سریر ممالک بخطهٔ خوارزم

نشسته ساکن و آوازه تو در حلبست

خدایگانا، امروز قرب سی سالست

که بر در تو مرا گه جبین و گاه لبست

ز بعد این همه مدت هنوز محتاجم

بآزمایش در مجلس تو وین عجبست!

مرا ز کف شبیهان امان تو دانی داد

چو ایمنی نبود، نعمت جهان حطبست

منم امام همه اهل فضل و شخص مرا

ز علم و دانش هم طیلسان و هم سلبست

همه افاضل گیتی بدست من باشند

بدان مثال که مهره بدست بوالعجبست

اگر به نظم ‌گرایم، کلام من حکمست

وگر به نثر درآیم، حدیث من خطبست

به نظم و نثر من اندر هر آنچه کنون

دقایق عجمست و لطایف عربست

تفاخرم بنژاد و تبار رسمی نیست

نژاد من هنرست و تبار من ادبست

بتوزی و قصب جاهلان ندارم چشم

لباس فضل و هنر به ز توزی و غصبست

لقب اگر بد و نیکست فخر و عارم نیست

صحیفهٔ هنر من جریدهٔ لقبست

همیشه تا که بود رنج هر کجا هنرست

همیشه تا که بود خار هر کجا رطبست

چو مصطفی باش همی‌ در میان نعیم

که در میان سقر خصم تو چو بولهبست

همه نصاب سعادت نصیب عمر تو باد

بدان صفت که نصیب عدوی تو نصبست

شمارهٔ ۲۸ - نیز در مدح اتسز گوید

مظفرا، ملکا، روزگار چاکر تست

فلک متابع تست و جهان مسخر تست

بلند کردن شرع از رسوم رایت تست

خراب کردن شرک از خصال خنجر تست

حدیقهٔ حسنات و صحیفهٔ برکات

گزیده مخبرست و ستوده منظر تست

کجا نفایس علمست، جمله در دل تست

کجا عرایس فضلست، جمله در بر تست

کفیل رزق خلایق عطیت کف تست

مآب اهل حقایق عطیهٔ در تست

سواد لشکر تو چون سواد دیده شدست

که نور چشم ظفر در سواد لشکر تست

تو همچو بحری و اقسام علم موجهٔ تست

تو همچو کانی و انواع فضل گوهر تست

بساط ظلم تو بستد ز عرصهٔ آفاق

بحسن عهد که در رأی عدل گستر تست

گل نجاح شکفته بروضهٔ آمال

بلطف تربیت دست جود پرور تست

خدایگانا، تشویش حال بدخواهان

صلاح دولت تست و نظام کشور تست

بجوی افسر شاهی، که در همه عالم

اگر سریست سزاوار افسر، آن سر تست

ترا بیاوری خلق هیچ حاجت نیست

خدای عزوجل بهترین یاور تست

تو صد جهانی و عاقل کجا تواند گفت

که : هیچ کس بجهان اندرون برابر تست؟

بجمع مال جهان هست مفخر شاهان

تو آن شهی که بتفریق مال مفخر تست

بدرع و مغفر شخص عزیز رنجه مدار

که حفظ و عصمت حق همچو درع و مفغر تست

بهر کجا که نهی و بهر رهی که روی

فتوح همره تست و سعود همبر تست

همیشه رایت تو در جهان مطفر باد

که شرع محترم از رایت مظفر تست

بگیر مملکت شرق و غرب، کز همه خلق

تویی که مملکت شرق و غرب، در خور تست

شمارهٔ ۲۹ - هم در مدح اتسز گوید

شاها! زمان مجد و معالی زمان تست

ملک زمان و ملک زمین جمله ز آن تست

هر سو که تو عنان کشی ، ای شاه بی شریک

تأیید کردگار شریک عنان تست

پیر و جوان مسخر امر ، تو گشته اند

تا رأی پیر مادر بخت جوان تست

آن لفظ دولتی تو، که بر دشمنان خلق

هر لحظه‌ای زبان ظفر ترجمان تست

شیری تو و صمیم وغا مرغزار تست

مهری تو و حریم هدی آسمان تست

بالای همچو تیر عدو چفته چون کمان

روز وغاز هیبت تیر و کمان تست

گر بخت را مکان بود، آن در سرای تست

ور ملک را به کمر بود ، آن در میان تست

لؤلؤ بود بحسرت و دیبا بود برشک

آنجا که نادرات بیان و بنان تست

باعدل هم قرانی و با امن هم قیاس

در عالم از نتایج حکم قران تست

بنشسته فتنه و شده اسلام با قرار

از بی‌قرار خنجر فتنه نشان تست

بخشنده بحر بندهٔ دست جواد تست

گردنده چرخ سخرهٔ عزم روان تست

اصل فنای ظلم همه از بقای تست

نور یقین خلق همه در گمان تست

آراستست طبع تو مانند بوستان

گلهای داودین همه در بوستان تست

هر چان بگفته اند ز رستم بداستان

امروز دستبر کهن پهلوان تست

چون باد خاکسار تن دشمنان دین

از شور آب و آتش تیغ و سنان تست

جوید عدو زیان تو و آفریدگار

چیزی نیافرید که در وی زیان تست

ایمن بزی تو در سفر و در حضر ، از آنک

حفظ خدای عز و وجل پاسبان تست

هر جان که خنجر تو زکفار بستدست

آن جان یقین شناس که پیوند جان تست

دادت خدایگان جهان خلعتی چنانک

لایق بجاه و منزلت دودمان تست

این بیکران نواخت ز سلطان شرق و غرب

پاداش آن مناصحت بیکران تست

هستی تو در متابعت خاندان او

زان میل او بتربیت خاندان تست

شاها ، تویی که هر که بعالم هنرورست

در نظم و نثر ممتحن امتحان تست

در ملک کس نبود ز ارباب مملکت

نظمی که در ممالک او از مکان تست

هم قهرمان گنج دقایق ضمیر تست

هم ترجمان سر حقایق زبان تست

من بنده را اگر ببیان در فصاحتست

والله که جمله از برکات بیان تست

ور هست در قبیلهٔ من بنده نام و نان

دانند عاقلان که همه نام و نان تست

بار جفای گنبد جافی شده سبک

بر جان من ز جایزه های گران تست

بر آستین تراز معالی بود مرا

تا کارمن ملازمت آستان تست

از مدح چون منی چه تنجح بود ترا ؟

کامروز آسمان و زمین مدح خوان تست

تا در جهان بود ز بهار و خزان اثر

خرم بزی ، که همچو بهاران خزان تست

بادی تو در امان خداوند کردگار

کز حادثات دین هدی در امان تست

شمارهٔ ۳۰ - نیز در ستایش اتسز

جانا ، رهی ز مهر تو بردل رقم زدست

مردانه وار در صف عشقت قدم زدست

بر جان ز حادث زمانه رقم زدند

آنرا که او ز عشق تو بر دل رقم زدست

بس دل که در رکاب تو دست متابعت

اندر دوال گوشهٔ فتراک غم زدست

چشم ز هجرت ، ای بقم از روی تو خجل

بر برگ زعفران من آبقم زدست

بر پشت غم گرفته زد امروز چاکرت

دستی که دی در آن سر زلف بخم زدست

سرمایهٔ طرب دل من بر بساط عشق

با نقش کعبتین خیال تو کم زدست

آخر دهد مرا ز ستمهای تو خلاص

شاهی که عدل او کنف هر ستم زدست

خسرو علاء دولت و دین ، آنکه همتش

بر طارم سپهر ثوابت علم زدست

آن خسروی که بر سر او از پی کنف

از هفت چرخ حفظ خدایی خیم زدست

در امر اوست هم عرب و هم عجم ، از آنک

گرزش همه بلاد عرب بر عجم زدست

بسیار وقت از سر مردی بیک مقام

در روی خصم ساغر و خنجر بهم زدست

از بهر کردگار و پرستندگان او

آتش بتیغ در دشمن و در صنم زدست

آنگو نخواستست بقای وجود او

از منزل بقا قدم اندر عدم زدست

خواهد زمانه کرد در انگشت او همی

آن خاتمی که از پی انگشت جم زدست

ای عاجز از تو وقت بیان ، آنکه لاف علم

از کشف معضلات حدوث و قدم زدست

خواهد گشاده کرد کنون بر بیان تو

آن قادری که عقدهٔ جذر اصم زدست

معنی زائد تو ندیدست در کرم

آن کو ز معن زائده لاف کرم زدست

پیشت بسر هر آنکه نرفتست چون قلم

از تن سرش حسام تو همچون قلم زدست

خود دشمن تو دم نزدست از نهیب تو

ور دم ز دست از سر کوی ندم زدست

هر دم زدن ز چرخ کشیدست صد بار

آن کس که بر خلاف رضای تو دم زدست

هر کامدست سوی تو دست امید را

در دامن مکارم و بحر کرم زدست

بادی همیشه در حرم حق ، ز بهر آنک

عونت سرای پردهٔ حق در حرم زدست

شمارهٔ ۳۱ - در مدح خاقان کمال الدین

ای آنکه حضرت تو بقدر آسمان شدست

وز حادثات صدر تو ما را امان شدست

با رأی پیر و بخت جوانی و عدل تو

از جور چرخ حافظ پیر و جوان شدست

حکم تو پیشوای شهور و سنین شدست

امر تو رهنمای زمین و زمان شدست

تا تیر بر کمان شجاعت نهادهای

از تو عدو جهنده چو تیر از کمان شدست

بر لوح غیب هر چه نوشتند از فتوح

آنرا زبان خنجر تو ترجمان شدست

گر ابر و آفتاب شدی در سخا ، چرا

جودت هلاک مایهٔ دریا و کان شدست

بر لشکر کرم کف تو پادشا شدست

در عالم هنر دل تو قهرمان شدست

شهپر جبرئیل امین بارهٔ ترا

در زخم تیر حادثه بر گستوان شدست

جمعست تیغ تو بصف همچو جان ولیک

سرمایهٔ موافقت جسم و جان شدست

اندر ثبات حزم تو همچون یقین شدست

وندر نفاذ امر تو همچون گمان شدست

با آتش نهیب تو فتنه ز چشم خلق

چون دود تیره در شب تاری نهان شدست

دزدی ، که بود پیشهٔ او قطع کاروان

از هیبت تو بدرقهٔ کاروان شدست

با مایهٔ خلاف تو در راه حادثات

سود مخالفان شریعت زیان شدست

اندر فضای حربگه تو ز باد سرد

عهد بهار خصم تو همچون خزان شدست

خاقان کمال دین ، تویی آن شه که حضرتت

ارباب فضل را بخوشی چون جنان شدست

در راه شرع ذکر مساعی خوب تو

پیرایهٔ بدایع هر داستان شدست

بس کس که وی ز حکم قران بود مستمند

و امروز از قبول تو صاحب قران شدست

بینام و نان هر آن که بصدر تو آمدست

زود از عطای کف تو با نام و نان شدست

نامهربان سپهر باقبال جاه تو

با من چو مادر و پدر مهربان شدست

محروم بود شخص من از کام های دل

از کام های حشمت تو کامران شدست

گشتست مفخرت علم آستین من

تا شخص من ملازم این آستان شدست

بدخواه من شدست سبکدل ز رشک من

پشتم ز بار مکرمت تو گران شدست

شیرم ، که هست مسکن من روضهٔ درت

سگ نیستم که ، موطن او خاکدان شدست

تا سایرست گرد جهان این مثل که : هرک

لاف هوا ز دست اسیر هوان شدست

بادا نصیب تو ز جهان عز جاودان

کآثار چون تویی بجهان جاودان شدست

اندر نشاط باد ترا عمر بیکران

کز تو نشاط اهل هدی بیکران شدست

عیدت خجسته باد ، که ایام دولتت

اعیاد ساکنان فضای جهان شدست

شمارهٔ ۳۲ - در مدح اتسز خوارزمشاه

ای آنکه روزگار بطبعت مسخرست

عزم تو باقضای سمایی برابرست

جاوید باد ، تاکه در ایام ملک تو

از خبث کافری همه عالم مطهرست

کشته ترا صمیم بیابان قرار گاه

از بهر عون دین خدا و پیمبرست

تو در میان بیشه و در حفظ تیغ تو

چندین هزار مسجد ومحراب و منبرست

این بیشه وین مغیلان وین آب شور تو

اسباب کسب جنت و طوبی و کوثرست

وین ز مهریر های سحرگاه نو شوار

هم دفع ز مهریر سحرگاه محشرست

با عابدان لعبت آزر جهاد تو

از بهر حفظ کعبهٔ فرزند آزرست

وز مشرکان کشور کفر انتقام تو

از بهر نظم مصلحت هفت کشورست

تو گوهری و کوه وطن گاه کرده ای

نشگفت ازین که کوه وطن گاه گوهرست

لشکر بکش بحملهٔ کفار و غم مدار

کایزد معین لشکر و سالار لشکرست

بر پشت اسب روز ملاقات حیدری

وندر کف تو تیغ تو صمصام حیدرست

خواهد گشاده گشت بعهد تو لاجرم

هر بقعه ای که با فزغ حصن خیبرست

از هیبت تو بر تن اقبال جوشنست

وز عصمت تو بر سر اسلام مغفرست

گردی که خیزد از سم اسب سپاه تو

بر فرق من بجای گرانمایه افسرست

این خاک و خار و گل ز برای رضای تو

نزدیک من چو غالیه و عود و عنبرست

شاها ، فضای دشت در اقبال خدمتت

نزدیک من ز روضهٔ فردوس خوشترست

جام حیات من ز نوالت مروقست

شمع نشاط من ز قبولت منورست

از هر فساد ساحت عیشم منزهست

بر هر مراد رایت عمرم مظفرست

از بهر بوسهٔ تو ، کین عین دولتست

وز بهر سجدهٔ تو ، کین اصل مفخرست

آنجا که خاک پای تو باشد مرا لبست

و آنجا که سم اسب تو باشد مرا سرست

کامم ز مدح تست پر از شکر و حسود

بگداخته ز رشک چو در آب شکرست

امروز بنده در کنف مکرمات تو

مانند طفل در کنف حجر مادرست

تا بحر مستقر گران مایه لؤلؤست

تا چرخ جایگاه فروزنده اخترست

هر لحظه فتح دیگر بادت که هر زمان

اسلام را ز فتح تو اقبال دیگرست

شمارهٔ ۳۳ - هم در مدح اتسز گوید

خدایگانا ، تیغ تو صورت ظفرست

دل کریم تو گنج بدایع هنرست

فضایل تو بجسم خرد درون جانست

شمایل تو بچشم کرم درون بصرست

کف تو کان مکارم شدست در گیتی

که دیده هرگز کانی که آفت گهرست؟

بجاه تست همه عز طینت آدم

شجر عزیز برای منافع ثمرست

تو هم ز زمرهٔ خلقی و بهتری از خلق

گهر به از حجر و هم ز جملهٔ حجرست

شجاعت تو بدست ظفر درون تیغست

حمایت تو بپیش هدی درون سپرست

بر جلال تو چرخ رفیع چون خاکست

بر نوال تو بحر محیط چون شمرست

تو بسته ای کم ملک و از مهابت تو

خمیده قامت دشمن چو حلقهٔ کمرست

صفت بابر نه نیکوست مکرمات ترا

که مکرمات تو باقی و ابر بر گذرست

شریف ذات همایون تو ز روی کمال

ورای عالم ارواح و عالم صورست

اگر شدست جهان خسیس منشأ تو

شگفت نیست که نی نیز منبع شکرست

چو داستان مقامات تو کنند بیان

همه حکایت شاهان باستان هدرست

پس از جناب عزیز خدای عزوجل

رفیع صدر جناب تو مرجع بشرست

اگر معالی چرخست رای تو شمست

وگر مکارم باغست جود تو مطرست

تویی که فعل تو و قول تو بخیر و بصدق

همه مطابق شرع و موافق سورست

فروخت هیبت تو آتشی بگیتی در

که آسمانش دخانست و اختران شررست

مسیر عزم تو بر آسمان نصرة و فتح

هزار بار بسرعت فزونتر از قمرست

ز عدل تست همه زینت معالم شرع

چنانکه زینت باغ از طراوت شجرست

بروز حرب ترا در مواقف هیجا

زمانه از حشمست و ستاره از حشرست

فلک سپرده بتو ملک روزگار ولیک

بر کمال تو این ملک سخت مختصرست

بخاک و باد درون او فتاده اکلیلش

اگر بنزد تو قدر فلک بدین قذرست

بقهر خصم تو در بسته اند خلق اوهام

در این معانی اوهام خلق را اثرست

خبر مپرس ز حال عدوی و بگذارش

که خود عدوی تو از حال خویش بیخبرست

خدایگانا بشنو ز حال من سمری

که خود جلالت جاه تو در جهان سمرست

منم که همچو صدف از بدایع لفظم

همه مسامع انبای فضل پر دررست

نه آفتابم لیکن فنون دانش مکن

چو آفتاب بشرق و بغرب مشتهرست

بعالم اندر ارباب علم بسپارند

ولیک دانا داند که : کار من دگرست

کنم بچشم حقارت بروزگار نظر

گرت بچشم عنایت بحق من نظرست

ز ماه و جاه من آنچه اندرین حوادث رفت

هزار چندان در خدمت تو منتظرست

هنوز خانه من بنده از مواهب تو

پر از بضاعت بحرین و بار شوشترست

هنوز ، باری ، منت خدای را ، که مرا

برین ستانهٔ عالی مقام و مستقرست

هنوز سوی من از نوع نوع نعمت تو

مدد پی مددست و نفر پی نفرست

اگر بقول نبی رزق مرد از فضلست

مرا ز بیشتر خلق رزق بیشترست

بیک صحیفهٔ دانش مقابله نشود

هر آنچه در همه عالم خزان های زرست

نکوست حالم ، ور نیز بد بود چه کنم ؟

نه نقض حکم الهی بدست بنده درست

بهیچ نوع مرا از فلک شکایت نیست

اگر تعذر نفع و توقع ضررست

من از فلک چه شکایت کنم ؟چو معلومست

که هر چه نیک و بدست از قضا و قدرست

همیشه تا که قمر را مسیر بر فلکست

همیشه تا که فلک را مدار بر مدرست

خطیر باد بتیغ تو کار شرع نبی

که کار شرع ز تیغ تو سخت با خطرست

شمارهٔ ۳۴ - نیز در مدح اتسز خوارزمشاه

شها ، قدر تو از فلک برترست

ستاره جناب ترا چاکرست

تویی شاه عالم، و لیکن بعلم

نهاد تو خود عالمی دیگرست

حسامی تو در دفع یاجوج مرگ

جهان را به از سد اسکندرست

تو آن جوهری در معالی و مجد

که نه چرخ اعراض آن جوهرست

من چون رأی تو اختر ثابتست

نه چون قدر تو گنبد اخضرست

بقای تو آسایش عالمست

لقای تو آرایش کشورست

ز موج کف گوهر افشان تو

همه صحن آفاق پر گوهرست

عجب نیست از دست تو موج در

که دست تو دریای بی معبرست

ازان نیزهٔ چون دم کژدمت

چو کژدم عدو دستها بر سرست

وزان خنجر همچو ناب نهنگ

مخالف بکام نهنگ اندرست

ایا پادشاهی که انصاف تو

جهان را بنیک و ببد داورست

به غیرت زالفاظ تو لؤلؤست

بحیرت ز اخلاق تو عنبرست

کهین پایه از قدر ولای تو

بر از هشت گردون و هفت اخترست

در اندوه درگاه میمون تو

نه خوابست من بنده را ، نه خورست

زتف دل و از نم دیدگان

لبم خشک و رخسارگانم ترست

بظاهر من از رندگانم و لیک

مرا مرگ ازین زندگی خوشترست

چو ماندستم از حضرت تو جدا

مرا زندگانی چه اندر خورست؟

بمان جاودان ایمن از نایبات

که یزدان تو را حافظ و یاورست

ترا باد نصرِة که مطلوب تو

همه نصرة دین پیغمبرست

شمارهٔ ۳۵ - در مدح علاء الدوله ابوالمظفر اتسز

نه رخست آن ، که زهره و قمرست

نه لبست آن ، که سر بسر لشکرست

نیست درصد هزار سوسن و گل

آن طراوت که اندران پسر ست

خانه او زحسن طلعت او

نیست خانه، که جنتی دیگر ست

او قبا پوشد و کمر بندد

وز قبا و کمر مرا اثرست

رویم از چین پایان چو بندگاه قباست

پشتم از خم چو حلقهٔ کمرست

حالم از بد بدتر شدست و رواست

کان نگارین زخو ب خوبترست

سیم وزر پاک رفت در عشقش

جان و دل نیز هر دو بر خطرست

با چنا نرخ چه جای جان و دلست ؟

با چنان لب چه جای سیم و زرست ؟

سوی جانم زلشکر غم او

هر زمانی نفر پس نفرست

گه دلم گرم و گه دمم سردست

گه لبم خشک و گاه دیده ترست

آه ! از عشق نیکوان ، کین عشق

همه رنج تنست و دردسرست

خبر رنج من بعالم رفت

ای دریغا! که یار بی خبرست

نظری کردی ، ار بدانستی

که ملک را بحق من نظرست

شاه غازی علاء دولت ودین

بوالمظفر که صورت ظفرست

شهریاری ، که سایه حفظش

تیر احداث چرخ را سپرست

دست او هست در سخا شجری

که ایادی ثمار آن شجرست

کف کافی او همه کرمست

دل صافی او همه هنرست

حشمتش جسم ملک را جانست

فکرتش چشم ملک را بصرست

در فتوح بلاد بدکیشان

ملک او چون خلاف عمرست

همه احکام او ، بامر و بنهی

همچو احکام شرع معتبرست

ید بیضای گوهر افشانش

شب اومید خلق را سحرست

همت او بروز و روزی خلق

همچو مهر و سپهر مشتهرست

صد هزاران هزار گنج گهر

از کفش یک عطای ما حضرست

خسروا ، تیغت آتشیست ، کزو

جان دشمن چو دود پر شررست

چرخ در جنب قدر ت خاکست

بحر در پیش دست تو شمرست

قدر تو چون سپرو چون مهرست

امر تو چون قضا و چون قدرست

کردهٔ تو صحیفهٔ خیرست

گفتهٔ تو طویلهٔ دررست

خدعهای مخالفان گه جنگ

پیش شمشیر تو همه هدرست

سورهٔ خسروی ترا یادست

آیت مردمی ترا زبرست

چشم خصمت چو دیده نرگس

سخت بی نور و نیک با سهرست

داد یزدان ترا ، بحمدالله

هر چه آن از محاسن سیرست

نیکویی کن شها ، که در عالم

نام شاهان بنیکویی سمرست

بد نشاید، که در برابر بد

هم بد روز حشر منتظرست

وز رضا دادن بدان ببدی

هم حذر کن ، که موضوع حذرست

ناصحی کان ترا بد آموزد

نیست ناصح ، که از عدو بترست

اندرین فرجهٔ سپهر و زمین

دل چه بندی؟ نه جای مستقرست

پدرست آن ، ولیک بی نفعست

مادریست این ، و لیک با ضررست

جای بخشایشست آن فرزند

کش چنین مادر و چنان پدرست

باز کرده ، زبهر آمد و شد

خانه روزگار را دو درست

گنج و رنج توانگر و درویش

هر چه در عالمست ، بر گذرست

هر که هستند ، از وضیع و شریف

همه را حوض مرگ آبخورست

سفری بس دراز در پیشست

عمل خیر زاد آن سفرست

داد کن ، داد کن ، که دارالخلد

منزل خسروان دادگرست

ببر مردمان کامل عقل

این حطام زمانه مختصرست

در همه کار نیک باش ، کزان

نیکی کار آخرت شمرست

یک صحیفه زنام نیک ترا

بهتر از صد خزانهٔ گهرست

از جناب تو دور باد بلا

که جناب تو مأمن بشرست

باد ناصح زمهر تو در خلد

که زکین تو خصم در سقرست

شمارهٔ ۳۶ - در مدح سید طاهر علوی

آنی ، که حشمت تو در ایام ظاهرست

ذات تو از عیوب چو نام تو طاهرست

فرخنده رعایت شرف تو بهر مکان

چون آیت بنوت جد تو ظاهرست

از کف باذل تو قوام مکارمست

و ز جاه کامل تو نظام مفاخرست

بر چرخ محمدت هنر تو کواکبست

و زکان مکرمت اثر تو جواهرست

بایسته صورت تو بری از معایبست

شایسته سیرت تو جدا از مفاخرست

حق را ، گه بیان ، کلمات تو مظهرست

دین را، گه بقا، سطوات تو ناصرست

از حشمت منیع تو ایام عاجزست

از همت رفیع تو افلاک قاصرست

اندر ضیا بنان تو خورشید انورست

وندر ثنا بیان تو دریای ذاخرست

آیات بخل را کف راد تو ناسخست

ارکان علم را دل پاک تو عامرست

حزم تو هچو عزم متین تو صایبست

علم تو همچو حلم مبین تو وافرست

هر چان نموده شد زر سومت بدایعست

هر چان ستوده شد زخصالت نوادرست

بر قمع خیل نیستی و لشکر ستم

خیل سخا و لشکر عدل تو قادرست

اندر همه نواحی عالم ، بشرق و غرب

چون ذکر سایر تو عطای تو سایرست

دارند قصد سایر و زایر بتو از انک

صدرت پناه سایر و مساوای زایرست

جوید همیشه بخت خجسته مجاورت

با آنکه او خجسته درت را مجاورست

ای صدر آل حیدر ، اگر غایبم زتو

اندر دلم محبت صدر تو حاضرست

دارد تنم زخدمت اهل زمانه عار

لیکن بخدمت در والات فاخرست

بر حمد و شکر مدح تو مقصور کرده ام

تا در تنم دلست و زبانست و خاطرست

من خود کیم که شکر تو گویم؟که در بهشت

جان نبی و جان وصی از تو شاکرست

همواره تا زمین بر اجسام ساکنست

پیوسته تا سپهر بر اجرام سایرست

در کارها باول و آخرت یار باد

آنکس که اول همه اشیا و آخرست

شمارهٔ ۳۷ - در مدح خاقان ارسلان خان کمال الدین ابو القاسم محمود

رایت شرع و ملک منصورست

آیت علم عدل مشهورست

بخداوند خسروان خاقان

که جهانش مطیع و مأمورست

ارسلان خان، کمال دین محمود

که بدو قصر حمد معمورست

شهریاری، که ذات فرخ او

بمساعی خیر مشکورست

قدر او آسمان با شرفست

رأی او آفتاب با نورست

ناصح او همیشه محترمست

حاسد او همیشه مقهورست

خنجرش نسل دشمنان ببرید

خنجرش را مزاج کافورست

خسروا، هرکه از ره طاعت

بتو نزدیک شد ، زغم دورست

در جوار تو یابد آسایش

هر که از جور چرخ رنجورست

منم آن کس ، که جان غمگینم

از عطای کف تو مسرورست

خانهٔ من چو خلد شد ، زیرا

آنچه انعام تست چون حورست

بنده جست آفتاب و اینک یافت

گرسها باز داد معذورست

خصم تو باد در غم و ماتم

کز عطای تو بنده را سورست

شمارهٔ ۳۸ - در مدح اتسز خوارزمشاه

خوارزمشاه بر همه شاهان مقدمست

اسباب خسروی همه او را مسلمست

صدر جریدهٔ همه ابنای دولتست

بیت قصیدهٔ همه اعقاب آدمست

از جاه او قوام قوانین ملتست

وز عدل او نظام اقالیم عالمست

آشفتهٔ حوادث و مجروح چرخ را

فیض و عطای او همه دارو مرهمست

از دست زرفشانش و ز تیغ سرفشان

قسم ولی بخش عدو سور و ماتمست

او آفتاب شرع و بدو شرع روشنست

او نوبهار ملک و بدو ملک خرمست

شاها ، خدایگانا ، آنی که در جهان

بنیاد مکرمات بسعی تو محکمست

معن بن زائده بر جود تو مدخلست

قس بن ساعده بر نطق تو ابکمست

گردد بحسن سعی بیان تو منکشف

کاری که مشکلست و کلامی که مبهمست

رفتند از دیار تو بیگانگان همه

شادان مباد ، هر که ازین رفتنش غمست

هرگز قرار کرد توانند آهوان

در بیشه ای که مسکن غرنده ضیغمست؟

لشکر بکش بعزم نظام دیار خویش

اکنون که حال دولت تو بس منظمست

در پیش خیل کفر بزن خیمهٔ هدی

کان جایگاه سخت مبارک مخیمست

تو کعبهٔ جلالی و ارباب شرع را

خوارزم و آب او عرفانست و زمزمست

با این نعیم خطهٔ خوارزم و طیب او

جای دگر مقام گزیدن محرمست

گرگانج از بخارا صد بار خوشترست

درغان هزاربار نکوتر ز در غمست

تا در جهان وجود بد و نیک آدمی

زین گرد منظرست و ازین سبز طارمست

بادی تو بر خدای مکرم ، که نزد خلق

اسلام از مهابت تیغت مکرمست

شادیت بیش باد، که از رشک ملک تو

شادی بدسگال تو هر ساعتی کمست

شمارهٔ ۳۹ - در وصف بلخ و مدح سید ضیاء الدین

فدای بلخ دل من،که روضهٔ ارمست

حریم او بامان همچو بیضهٔ حرمست

همه سعادت بلخ و همه سلامت او

که بیضهٔ حرمست و چو روضهٔ ارمست

نه بحر و چرخ و لیکن چو بحر و چرخ مقیم

پر از جواهر مجد و کواکب حرمست

چنین مواخر آن خطه را بسیست و لیک

همه بجنب وجود ضیاء دین عدمست

پناه دودهٔ حیدر که از سیاست او

تفاخر عربست و تظاهر عجمست

بزرگواری ، فرزانه ای ، خداوندی

که پیش درگه او پشت آسمان بخمست

بلند همت او همچو چرخ مرفوعست

بزرگ مجلس او همچو کعبه محترمست

بهر کجا که نهد در طریق دین قدمی

همه ذخایر عقبی طفیل آن قدمست

بعلم و حلم و سخا و وفا عدل و حیا

بعالم چون اندر جد خویشتن علمست

ضیاء دین پیمبر تو آن سرافرازی

که بر صحیفهٔ اقبال نام تو رقمست

معلقست بفرخنده کلک میمونت

همه مصالح دنیا ، مگر نگین جمست؟

هر آنکه پیش تو همچو قلم بسر نرود

سرش بریده و سینه دریده چون قلمست

بنظم و نثر در الفاظ تو همه نکتست

بامر و نهی در احکام تو همه حکمست

ضمیر ناصح صدرت خزانهٔ طربست

روان حاسد جاهت نشانهٔ المست

منم که تا ز جناب و دور ماندستم

هر آن دمی که برآرم ندیدم او ندمست

زشوق مجلس و هجر رخ توام دل و چشم

یکی عدیل تفست و یکی ندیم نمست

عنای طبع من و روح روح من بی تو

چو دولت تو فزون و چو حاسد تو کمست

مراست غم که کنون صدر تو نمیبینم

کسی که صدرتو بیند بعالمش چه غمست؟

همیشه تا که حدوثست و صف هر موجود

مگر خدای تعالی که وصف او قدمست

دل تو شاد و رخت تازه باد ، کز بر چرخ

دل عدوی تو پرانده و رخش دژمست

شمارهٔ ۴۰ - در مدح ملک اتسز

دیدار تو ، ای جان جهان ، راحت جانست

روی تو تماشاگه عشاق جهانست

در خد تو ، ای آفت دین ، زایش دینست

در جعد تو ، ای راحت جان ، کاهش جانست

تنگ شکرست آنکه تو گویی ، نه حدثیست

درج دررست آنکه تو داری ، نه دهانست

بر هر گره جعد تو صد شعبده پیداست

در هر مژهٔ شوخ تو صد فتنه نهانست

هستم من بیچاره ز اندیشه سبک دل

تا بر من بیچاره ترا روی گرانست

مانند کمان گشته مرا قامت تیر

زان غمزه و آن ابرو چون تیر و کمانست

تنگست و نزارست مرا شکل دل و تن

چونانکه ترا شکل دهانست و میانست

جنگ تو صلح تو همه بیم و امیدست

وصل تو هجر تو همه سود و زیانست

از بند هوای تو کرا روی نجاتست ؟

وز تیر جفای تو کرا بوی امانست؟

هر چند دلم را بستم گوش گرفتند

جایی کشد اندوه تو کز فتنه نشانست

از فتنه نشان نیز نبیند دلم ، ایراک

در سایهٔ اقبال شه فتنه نشانست

عنوان ظفر ، نصرة دین ، آنکه حریمش

از صرف زمان مرجع ابنای زمانست

مقصود قرآن ، اتسز غازی ، که در او

از روی شرف کعبهٔ اولاد قرآنست

کوشنده دل او بوغا قاهر بحرست

بخشنده کف او بسخا ناسخ کانست

در دولت او مصلحت خرد و بزرگیست

در خدمت او مفخرت و پیر و جوانست

ای آنکه بهیجا فزع خنجر و رمحت

اصل جزع اهل ضرابست و طعانست

در پای جلال تو ز تایید رکابست

در دست کمال تو ز اقبال عنانست

اخبار معالی تو بی عد و شمارست

و آثار مساعی تو بی حد و کرانست

در معرکه و صد ز تأیید الهیت

هم معجزهٔ سیف و هم اعجاز بیانست

حاشا که ترا بحر کرم خوانم ، کز بحر

بیشی بود آنرا که چنان بذل و بنانست

هنگام سکون حزم تو بر مثل یقینست

هنگام مضا عزم تو مانند گمانست

از بهر تقاضای روان روز ملاقات

تیغ تو روان در تن اعدا چو روانست

شاها، تویی آن کسش که انعام و بافضل

دست تو بارزاق بشر کرده ضمانست

مراهل نسب را و خداوند حسب را

در مجلس و در صدر تو تمکین و مکانست

چون صدر تو بیند ، بنهد آلت رحلت

هر طالب خیری ، که در آفاق روانست

دور از تو تن من ، که ز تو دید عزیزی

بی عز قبول تو گرفتار هوانست

دانی که پس از خلد چه شد حالت آدم ؟

بی حضرت چون خلد توام حال چنانست

هر حادثه کز دهر در اخبار بگویند

بر من همه از فرقت صدر تو عیانست

روزان و شبان در دل و در چشم من از رنج

اندیشه چو پیکان و مژه همضو سناست

تا باغ پر از گوهر و تا راغ پر از زر

از صنع بهارست وز تاثیر خزانست

ذات تو متین باد ، که رأی تو متینست

ذکر تو روان باد ، که حکم تو روانست

با زور و توان ساعد و بازوت ، که ملت

از ساعد و بازوی تو بازور و تواناست

مقصور بر اوصاف هنرهای تو بادا

تا در دهن هیچ هنر پیشه زبانست

با لعب چون سرو روان باد ترا عیش

کز رشک تو بدخواه تو چون نال نوانست

شمارهٔ ۴۱ - در مدح وزیر ثقة الدین

صدر ثقة الدین کنف خلق جهانست

خاک دراو کعبهٔ اشراف زمانست

آراسته از طالع او روی سپهرست

افروخته از طلعت او صحن جهانست

در خدمت او تقویت خرد و بزرگست

از نعمت او تربیت پیر و جوانست

طبعش بگه فضل، نه طبعست، که بحرست

کفش بگه جود، نه کفست، که کانست

از کوشش او در همه آفاق دلیلست

وز بخشش، او بر همه اشخاص نشانست

ای آنکه بمقدار علو خطرت را

برتر ز همه انجم و افلاک مکانست

ز اولاد قرآن چرخ بزرگی نشانست

در صدر وزارت چو تو، تا چرخ و قرآنست

از مائدهٔ جود تو آسایش جسمست

وز فایدهٔ لفظ تو آرامش جانست

گسترده زمین جاه ترا زیر نگینست

گردنده فلک قدر ترا زیر عنانست

در نصرة حق فعل تو صد خیل و سپاهست

بر حجت دین قول تو صد تیر و سنانست

از حسن شمایل تو چو رضوان جنانی

وز عدل تو خوارزم چو روضات جنانست

صدرا، تویی آن کس که خداوند هنر را

از حادثها عون تو توفیق امانست

سرمایهٔ سودی همه کس را و رهی را

در عهد تو از فتنهٔ اوباش زیانست

رفت آب من از روی و مرا روز و شب از رنج

دو چشمهٔ خونابه زد و چشم روانست

آن عیش چو نوش من ازین غصه شرنگست

وآن قد چو تیر من ازین غصه کمانست

گر نان برود باک نباشد، چو برفت آب

تو سگ شمر آنرا که همه طالب نانست

سعیی بکن آخر، که بآفاق بگویند:

کاصحاب هنر را همه حرمت ز فلانست

تامدح تو گویند همه عمر از دل و از جان

بنده، بزبانی که همه محض بیانست

از تازی و از پارسی ارهست تفاخر

پس بندهٔ تو والی این هر دو زبانست

فضلم چو ایادی تو بی حد و شمارست

عقلم چو معالی تو بی حد و کرانست

تا ابر درفشان سپه فصل بهارست

تا باد زرفشان تبع فصل خزانست

بادی تو بشادی، که مخالف بغریوست

بادی تو بعزت، که منازع بهوانست

خالقان همه اندر کنف حفظ تو بادند

چونانکه رمه در کنف حفظ شبانست

شمارهٔ ۴۲ - در مدح وزیر ضیاء الدین عراق بن جعفر

ای آنکه رخت بهار چینست

رویم زغم تو پر ز چینست

در چین تونه ای، و لیک کویت

با روی تو صد هزار چینست

در حسرت خانهٔ تو ماندست

فردوس، که جای حور عینست

خاتم دهنی و بی تو رویم

از گوهر دیده پر نگینست

سروی تو و بوسانت بزمست

ماهی تو آسمان زمینست

در زینی و در کنار من نی

از زین تو رشک من ازینست

همچون تن من ترا میانست

همچون غم من ترا سرینست

در فرقت آن زخم نژندست

در حسرت این دلم حزینست

ما را همه ساله با تو مهرست

با مات چرا همیشه کینست!

شادیم بدین قدر که ما را

جان با غم عشق تو قرینست

دریای ملاحتی تو، چونانک

دریای کرم ضیاء دینست

فرزانه عراق، آنکه گردون

با رفعت قدر او زمینست

صدری که زبهر قهر خصمش

احداث زمانه در کمینست

حق را دل پاک او مکانست

دین را سر کلک او معینست

رایات کمال او بلندست

آیات جلال او متینست

در نسخه گرفتن صفاتش

تشریف کرام کاتبینست

طین را ز اثیر قدر بیشست

زیرا که وجود او ز طینست

عزمش بنفاذ چون گمانست

حزمش بثبات چون یقینست

ای صورت مردمی و مردی

زین هر دو نهاد تو عجینست

قدر چو تو اختر رفیعست

لفظ تو چو گوهر ثمینست

بخل از کف راد تو نزارست

فضل از دل پاک تو سمینست

قصر هنر تو بس مشید

حصن شرف تو بس حصینست

در حادثها سپاه دین را

تدبیر تو ناصحی امینست

انوار کواکب فلک را

بر خاک بپیش تو جبینست

شمسی تو و دولتت سپهرست

شیری تو و حشمتت عرینست

آنجا که جلالت تو آید

دریای محیط پارگینست

آن کس که نفور شد ز صدرت

در حضرت ایزدی لعینست

آن کس که نشسته بر در تست

با ماه بقدر هم نشینست

دانی تو را که: رأی من چگونه

در خدمت صدر تو مبینست؟

در منت تو تنم اسیرست

در نعمت تو دلم رهینست

کفت بعطای من کفلیست

طبعم بثنای تو ضمینست

بر جامهٔ افتخار بنده

مدح تو تراز آستینست

تا در صف چرخ آفتابست

تا در کف باغ یاسمینست

بر ذات تو آفرین حق باد

کان ذات سزلی آفرینست

در صدر بقات باد چندانک

در خاک عدوی تو دفینست

شمارهٔ ۴۳ - در مدح علاء الدوله اتسز

بزینت باغ چون خلد برینست

ریاحین اندرو چون حور عینست

نثار آسمان لؤلوی لالاست

شعار بوستان دیبای چینست

خمیده همچو خاتم شاخ گلبن

برو گل همچو یایاقوتین نگینست

نسیم باد یا بوی عبیرست ؟

سرشک ابر یا در ثمینست؟

چرا بلبل چو محزونان بنالد ؟

اگر زاغ از وصال گل حزینست

بهار افگند بر صحرا ز نعمت

دو صد چندان که قارون را دفینست

ز ابر تیره همچون ظلمت شرک

همه عالم پر از نور یقینست

جهان پیر برنا کرد ایزد

کمال قدرت ایزد چنینست

زمینست این ندانم ، یا سپهرست ؟

سپهرست این ندانم یا زمینست؟

چو رأی شاه گیتی روی گیتی

سزای صدهزاران آفرینست

علاء دولت و دین ، آنکه تیغش

بهیجا ناصر اعلام دینست

یگانه خسروی ، صاحب قرانی

که در کل معالی بی قرینست

برمح خطی و شمشیر هندی

سپاه دین تازی را معینست

جهان دولتش در زیر حکمست

براق حشمتش در زیر زینست

کف او قفل روزی را کلیدست

دل او گنج دانش را امینست

ز بهر قهر بدخواهان جاهش

نشسته حادثات اندر کمینست

ببخشش آفتاب روز مهرست

بکوشش اژدهای روز کینست

ز انواع امانی بدسگالش

جدا مانده چو موم از انگبینست

ایا شاهی ، که اندر زیر قدرت

مدار آسمان هفتمینست

تو مهری و ترا نصرة سپهرست

تو شیری و ترا دولت عرینست

جهان را عدل تو ظل ظلیلست

دل پاک بهر خیری ضمینست

الا تا چرخ جای آفتابست

الا تا باغ جای یاسمینست

حسودت هم نشین رنج بادا

که با شخص تو راحت هم نشینست

مبادا جز متین بنیاد عمرت

که بنیاد هدی از تو متینست

شمارهٔ ۴۴ - نیز در مدح اتسز گوید

در زلف تو ، ای نگار ، تابیست

زان تاب دلم قرین تابیست

با تاب دو زلف تو دلم را

نی هیچ توان ، نه هیچ تابیست

نا مؤمنم از چو دو لب تو

در میکدهٔ مغان شرابیست

بر چهره نقاب از چه باشی ؟

خود حشمت تو مرا حجابیست

از آتش هجر خاک کویت

جانم همه ساله در عذابیست

من باد فروخته بهر جای

یعنی که مرا بر تو آبیست

هجر تو اگر چه زود گیریست

وصل تو اگر چه دیریابیست

در محنت تو مرا در نگریست

در کشتن من ترا شتابیست

از جور تو ما و حضرت شاه

کز حادث ها بهین مآبیست

خوارزمشه اتسز ، آنکه گردون

از هیبت او در اضطرابیست

هر نقطهٔ جاه او جهانیست

هر نکتهٔ خط او کتابیست

مملوک جناب فرخ اوست

هر جای که مالک الرقابیست

دریای محیط پر جواهر

در پیش بنان او سرابیست

رایش بگه ضیا سهیلیست

عزمش بگه مضا شهابیست

مر دشمن و دوست را ز فعلش

هر لحظه ثوابی و عقابیست

ای آنکه بهر نفس در آفاق

از فیض کف تو فتح بابیست

آنی که بدست تو هر انگشت

هنگام عطا دهی سحابیست

در دست تو از ظفر عنانیست

در پای تو از شرف رکابیست

شمارهٔ ۴۵ - در ستایش شمس‌الدین وزیر

جمال‌الملک شمس‌الدین جهانیست

که از هر نعمتی او را نشانیست

جهانی گفتم او راوین غلط بود

که هر مویی ز شخص او جهانیست

کفش و زجود بحری وین چه بحریست

دلش در فضل کانی و آنچه کانیست

ضیای حشمت او آفتابیست

علو همت او آسمانیست

دل بیدار او گنج هنر را

چه دانی تا چه مایه قهرمانیست

ز دولت است جاهش را دلیلیست

ز نصرة تیغ عزمش را فسانیست

جز از بهر مهم عون نیست

اگر بر چرخ تیر یا کمانیست

جز از بهر هلاک خسم او نیست

اگر در دهر تیغی یا سنانیست

ایا صدری، که هر نکته ز صدرت

بر ارباب دانش داستانیست

بپیش خاطر تو هست پیدا

هر آنچ اندر همه عالم نهانیست

خسال تو ملک را مقتدایست

جلال تو فلک را دیدبانیست

نه چون گفت کرم ‌را کار گاهست

نه چون کلکت خرد را ترجمانیست

ثریا پای قدرت را رکابیست

مجره دست جاهت را عنانیست

ز حکمت نیست خالی در بد و نیک

اگر وقتی دو کوکب را قرانیست

بعالم نیست، الا حضرت تو

اگر جایی افاضل را مکانیست

بصدرت رخ نهاده هر زمانی

ز اصحاب حوایج کار وانیست

خداوندا، تویی کامل هنر را

ز سعی جاه تو نامی و نانیست

در تست آنکه ابنای خرد را

درو از نکبت گیتی امانیست

ز بهر نقش و نظم مدحت تست

اگر ما را بنایی یا بیانیست

بزرگا، رأی پیر تو رهی را

نکو داند که : چون دانا جوانیست

مرا وقت بیان اندر فصاحت

تو گویی زیر هر مویی زبانیست

بصورت آمدم جویای عزت

که شخصی از حوادث در هوانیست

بحرص سود ، حاشا، هر ‌زمانی

مرا از چرخ گوناگون زیانیست

یقینم شد، چو دیدم حضرت تو

که آخر رنج عالم را کرانیست

مرا حالیست پژمرده و لیکن

دل از دانش چو تازه بوستانیست

کنم جانم را فدای خدمت تو

خود اندر دست من امروز جانیست

نخواهی اینک اهل فضل گویند :

فلان در سایهٔ جاه فلانیست!

دو عاقل را بهم تا اتفاقیست

دو کوکب را بهم تا افترانیست

مبادا جز بکام تو، هر آنجا

که در اطراف عالم کامرانیست

جهان جاتو تو آباد بادا

که صحن جاه تو خوش‌تر جهانیست

شمارهٔ ۴۶ - در مدح سید مجدالدین گوید

ای آنکه بی‌تو هیچ نظامی جهان نداشت

بر هیچ‌حق زمانه چو تو قهرمان نداشت

تا در وجود نامدی از پردهٔ عدم

روی زمین ز نقش معالی نشان نداشت

گردون ز خاندان نبوت بهیچ قرن

در صدر مهتری چو تو صاحب قران نداشت

چندین هزار سال بچندین هزار چشم

جز انتظار دولت تو آسمان نداشت

افلاک از سرایر احوال نیک و بد

بهتر ز نوک خامهٔ تو ترجمان نداشت

فرزند آن کسی که بصدق مجاهدت

مانند او سپاه هدی پهلوان نداشت

در حد روم آتش حسد حسام او

بی دود مرگ عرصهٔ یک دودمان نداشت

شخص مخالفان هدی سهم تیر او

جز زرد فام و چفته بشکل کمان نداشت

از فکرت مبارک باریک بین او

علمی نبود در همه عالم که آن نداشت

فرزانه مجددین، تویی آن کس که آسمان

اسرار خود ز رأی تو هرگزنهان نداشت

از عهد مهد تابگه مرگ، روزگار

بر هیچ کار خصم ترا کامران نداشت

همچون زبان مقید زندان فتنه گشت

آن کس که حرز مدحت تو بر زبان نداشت

بر باد داده سر چو قلم، هرکه چون قلم

بر مهر خاندان تو بسته میان نداشت

افلاس راه آن املی کرده منقطع

کز بخشش تو بدرقهٔ کاروان نداشت

بسیار خدعه خورد سپاهی، که وقت کار

از عزم کار دیدهٔ تو دیدهبان نداشت

وفد امید تازه تر و بی دریغ تو

از جود بی ریای تو یک میزبان نداشت

آن رأی پیر و بخت جوان ترا هیچ

چون انده مصالح پیر و جوان نداشت

هرگز نکرد کس به حریم تو التجا

کو را پناه جاه تو اندر امان نداشت

او بس کسا، که از تو بنام و بنان رسید

گرچه کس از قبیلهٔ او نام و نان نداشت

در مجلس تو گوهر مردم شناس تو

یک اهل فضل را به مقام هوان نداشت

صد را، ز نکبت گردون بهیچ وقت

جز در حمایت کنف تو مکان نداشت

یک تن نبود از همه اسلاف من، که او

در جان و دل محبت این خاندان نداشت

تا شد بنان بنده ز قوت بحد فعل

جز نشر مکرمات تو اندر بنان نداشت

اسب مدایح تو مرا در مجال نظم

جز با کمال فخر شریک عنان نداشت

مدحی نگفته‌ام ز دل و جان ترا، که دهر

آنرا چو دل عزیز و گرامی چو جان نداشت

بر خاک این ستانه ثنایی نخوانده‌ام

کان را فلک چو باد بعالم روان نداشت

در صدر تو بسی سبکی کرده‌ام و لیک

هرگز دل کریم تو آن را گران نداشت

نگذشت هیچ روز که درد دل رهی

بر تازگی مکارم تو شادمان نداشت

سعیی نموده‌ای که همانا از آن مرا

دارد هزار سود و ترا یک زیان نداشت

رطب اللسان شدم بدعا و کدام وقت

ما را دعای صدر تو رطب اللسان نداشت ؟

تا در جهان جنبش افلاک هر شبی

زاید عجیبه ای که در آن سان جهان نداشت

بادی همیشه صدر زمین و زمان از آنک

در ساحت زمین چو تو صدری زمان نداشت

در دولتت نعیم بقا باد جاودان

ورچه کسی نعیم بقا جاودان نداشت

شمارهٔ ۴۷ - در مدح اتسز خوارزمشاه

هرچه جز معشوق و می از آن کران باید گرفت

با غم جانان سبک رطل گران باید گرفت

تو جوانی، ای نگار و بادهٔ پیرم دهی

بادهٔ پیر از کف یار جوان باید گرفت

گر بود در بوستان یک لذت باده هزار

پس دو رخسار ترا صد بوستان باید گرفت

گاه از ز لفین و گاه از عارض و گه از رخت

هم بنفشه، هم سمن،هم ارغوان باید گرفت

عاشقان را از کف تو جام می‌ باید ستد

بیدلان را از لب تو قوت جان باید گرفت

غمزه و ابروی تو تیر و کمان شد، پس چرا

در زره گون زلف تو جای امان باید گرفت

منکه باشم در جهان ؟ کز غمزه و ابروی خویش

بر هلاک من ترا تیر و کمان باید گرفت ؟

گر مرا در عاشقی نادر قرین باید شمرد

پس دلبری صاحب قران باید گرفت

از غم عشقت جهان باید گرفت و زان سپس

بی غمی را حضرت شاه جهان باید گرفت

نصرة‌الدین، آنکه هر دم چون جمال فرخش

از علوش قبهٔ اخضر مکان باید گرفت

گر بر افتد رسم بحر و کان ز عالم باک نیست

کف رادش در سخا بحر و کان باید گرفت

از پی دفع حوادث وز پی رفع ضرر

حرز اوصافش همیشه بر زبان باید گرفت

محمدت را از دل پاکش اثر باید نمود

مکرمت را از کف رادش نشان باید گرفت

ای خداوندی، که افریدون و جم را بر درت

موضع دربان و جای پاسبان باید گرفت

بر هلاک خصم تو از آفتاب و از شهاب

آسمان را روز و شب تیغ و سنان باید گرفت

عنف و لطف عمدهٔ خوف و رجا باید نهاد

مهر و کینت مایهٔ سود و زیان باید گرفت

با حسامت لشکری در یک زمان باید شکست

وز سپاهت کشوری در یک زمان باید گرفت

هر که خواهد تا نگیرد حادثاتش در میان

خلافش از خلاف تو کران باید گرفت

فتح منقلاتش کآمد در وجود از دست تو

داستان خوانده را صد داستان باید گرفت

خسروا، هست این خزان وز دست حورا پیکران

اشک حورای رزان اندر خزان باید گرفت

خسروان را رسم بزم و سرکشان را شرط رزم

از شهاب دولت و دین ارسلان باید گرفت

مهر از نام جلالش بر نگین باید نشاند

کلک از بهر مدیحش در بنان باید گرفت

سعی دولت میهمان و میزبان را جمع کرد

کز دل و جان هوای این و آن باید گرفت

در سرای آسمانی شکل شهابی از طرب

باده ای را چون شهاب آسمان باید گرفت

اندرین جشن همایون، اندرین بزم خطیر

می بیاد میزبان و میهمان باید گرفت

تا در اسباط حدوث عالم از راه کلام

شرح اعراض و جواهر در میان باید گرفت

با بقای جاودان بادی ،که ملت را همی

از حسام بقای جاودان باید گرفت

خاتم دولت ترا زیر نگین باید کشید

مرکب عزت ترا صید عنان باید گرفت

شمارهٔ ۴۸ - در مدح علاءالدوله اتسز

بیاد شاه جهان عالم افتخار گرفت

ز بی قرار حسامش جهان قرار گرفت

علاء دولت و دین ، اتسز آن جهانگیری

که عالم از سر شمشیرش اعتبار گرفت

نهیب او بیکی حمله صد مصاف شکست

پیام او بیکی لحضه صد حصار گرفت

خروش باز در احیای مردگان افتاد

که پنجهٔ اسد الله ذوالفقار گرفت

همه ملوک جهان را برفت دست از کار

از آنکه پیشگه ملک مرد کار گرفت

بعدل او ز ستم روزگار دست بداشت

طریق مصلحت خویش روزگار گرفت

خدایگانا ، دریادلا ، خداوندا

تویی که ملک بقدر تو اقتدار گرفت

زمانه تا قلم مجد در کف تو نهاد

صحیفه های معلی همه نگار گرفت

شد از کمینه شمار عطای تو عاجز

کسی که انجم و افلاک را شمار گرفت

نه دهر یارد جاه ترا قیاس نبود

نه چرخ داند قدر ترا عیار گرفت

تبارک الله ! از آن ساعتی که در هیجا

ز لشکر تو بسط زمین سوار گرفت

ز نعل خیل تو گیتی همه هلال نمود

ز جوش جیش تو گردون همه غبار گرفت

بصیدگاه فنا پنجهٔ هزبر قضا

روان و جان دلیران همه شکار گرفت

در آن مقام حسام تو آتشی افروخت

کزو فضای جهان سربسر شرار گرفت

ز تف رمح تو دلها همه بجوش آمد

زجام تیغ تو سرها همه خمار گرفت

فسردگی ز گل خلق تست تازه و تر

خزان بفر تو آرایش بهار گرفت

فلک ربود ز عزم تو گر نفاذ ربود

زمین گرفت ز حزم تو گر وقار گرفت

قصیده های من اندر ثنای حضرت تو

همه بلاد رسید و همه دیار گرفت

بطبع و طوع چو ، شاها ، عروس نظم مرا

مکارم تو بصد مهر در کنار گرفت

بکام حاسد مپسند ، زیر بار بلا

دلی که او ز ثنای تو کار و بار گرفت

شدست جانم از اخوان دهر یار عنا

مباد کس که ز اخوان دهر یار گرفت

حدیث خویش تو گوی و طریق دهر توپوی

بدست خلق نشاید مگر که مار گرفت

همیشه تا نگردد ز حکم یزدانی

ز مرکزی که برو آسمان مدار گرفت

می نشاط تو درکش، که خضم زهر کشید

گل سرور تو بستان ، که خصم خار گرفت

بقای جان تو بادا ، که شخص همت تو

بجای متابعت کردگار گرفت

شمارهٔ ۴۹ - در مدح شمس الدین وزیر

کریمی ، که رسم معلی نهاد

بزرگی ، که راه ایادی گشاد

اجل شمس دین پیمبر ، کزوست

رخ فضل تازه ، دل عقل شاد

ز آبا و از امهات جهان

چنو هیچ فرزند صالح نزاد

تبار و نژادش بزرگند و اوست

چراغ تبار و جمال نژاد

ز آثار او زینت جود و علم

بایام او رونق دین و داد

ز مجد و معالیست او را سرشت

ز جود و ایادیست او را نهاد

چه ماند از دقایق که طبعش ندید؟

چه مانداز دفاین که دستش نداد؟

ز حزمش گرفتست آرام خاک

ز عزمش ربودست تعجیل باد

شده فتح را داد او راهبر

شده بحر را جود او اوستاد

بیفراخت اعلام فضل و کرم

بدان طبع پاک و بدان دست راد

بیک صدمت کین او بدسگال

ز پای اندر آمد ، ز دست او فتاد

همی تا بخوانند اهل خرد

تواریخ کیخسرو و کیقباد

ز دور سپهر وز شیر نجوم

نصیبش همه عز و اقبال باد

شمارهٔ ۵۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه

چون بر وزد بچهرهٔ تو ، ای نگار ، باد

گردد ز نقش چهرهٔ تو پرنگار باد

هستم غلام باد ، که هر صبح دم مرا

آرد نسیم طرهٔ تو ، ای نگار ، باد

هر روز بامداد ز آسیب زلف تو

گردد عیبر بیز و شود مشکبار باد

در خدمت دو زلف و دو رخسار تو شدست

مقبل ترین خلق درین روزگار باد

کرد اختیار چاکری باد جان من

تا چاکری زلف تو کرد اختیار باد

تو یوسفی بحسن و چو یعقوب داردم

هر شب ز بهر بوی تو در انتظار باد

از اهتمام روی تو و سعی موی تو

سازد مشک و لاله تست مرا غمگسار باد

بوسم بمهر خاک سر کوی تو ، چنانک

بوسد بجز بعجز خاک در شهریار باد

خوارزمشاه ، اتسز غازی ، که روزم رزم

خواهد ز حد خنجر او زینهار باد

در عرصهٔ ممالک و صحن بلاد او

از بیم او ربود نیارد غبار باد

زادبار آنکه مایهٔ انفاس خصم اوست

ماندشت تا بروز جزا خاکسار باد

دارد ز گام بارهٔ او اضطراب خاک

گیرد ز سیر بیکک او اعتبار باد

نی چون صهیل بارهٔ او در جبال رعد

نی با نفاذ حملهٔ او در قفار باد

با قدر او نهد قلم ارتفاع چرخ

با عزم او زند قدم اضطرار باد

شاها ، تویی که از فزع تیغ تیز تو

اطراف خویش را نکند آشکار باد

چون کاه ، زارها که تو با طاغیان کنی

با عادیان نکرد چنان کار زار باد

بادی بوقت حمله و رخش تو آتشست

هر گر که دید گشته بر آتش سوار باد

باشد بپیش حزم تو چون باد کوهسار

باشد بپیش عزم تو چون کوهسار باد

در سیر خامهٔ تو چو بادست ، اگر کند

بر صفحهٔ بیاض جواهر نثار باد

از باد صولت کند احتراز خاک

و ز خاک درگه تو کند افتخار باد

مخمور وار جوهر بادست بی قرار

گویی که دارد از می سهمت خمار باد

حلم ترا شدست جام تیغ تو دهر بلاد خاک

بردست بوی خلق تو در هر دیار باد

گر باد را بگیرد حلم تو ناصیت

بر جای همچو کوه شود استوار باد

زان مار شکل نیزه ، که باشد بدست تو

بی دست و پای گشته بمانند مار باد

در سیر خامهٔ تو چو با دست ، ارکند

بر صفحهٔ بیاض جواهر نثار باد

پوشد هزار گونه زره هر سپید دم

از بیم زخم گرز تو در جویبار باد

با دوستان بجود کنی آنچه می کنند

با بوستان بتقویت نو بهار باد

شاها ، منم که چرخ پراگند در جهان

اشعار من ، چنانکه از آتش شرار باد

با سرعت بدیههٔ من وقت امتحان

دم کی زند چو من ز سر اقتدار باد ؟

در پیش سیر خامهٔ چون مار در کفم

بی دست و پای ماند مانند مار باد

با صفوت فضایل من هست تیره آب

با عزت شمایل من هست خوار باد

نی ، همچو ذکر من ، بگه اشتهار مهر

نی ، همچو صیت من ، بگه انتشار باد

از بی شمار لطف ، که در خاطر منست

غیرت برد ز خاطر من بی شمار باد

دارم ، چو کوه ،از کف تو در کنار زر

زان پس که داشتم ، چو فضا ، در کنار باد

تا نیست در صفای طبیعتی چو آب خاک

تا نیست در علو حقیقتی چو نار باد

باد از جهان عدوی ترا جایگاه خاک

باد از فلک حسود ترا یادگار باد

در دست ناصحان تو چون کیمیا گیا

بر شخص حاسدان تو چون ذوالفقار باد

شمارهٔ ۵۱ - در مدح ملک اتسز

خسروا ، چون تو آسمان نارد

خدمت و زمانه بگزارد

باد را هیبت تو بر بندد

کوه را حملهٔ تو بردارد

پای تو فروش محمدت سپرد

دس تو تخم مکرمت کارد

روز هیجا ز سر کشان تیغت

هیچ کس را بکس بنگذارد

تیر چون باد تو ز شخص عدو

شکم خاک را بینبارد

همچو مشاطگان عزیمت تو

هر دو رخسار فتح بنگارد

در کف نیزه ، چون عصای کلیم

سحر اعدای دین بیوبارد

سنگ چون موم گردد ، اربر سنگ

اعتقاد تو وهم بگمارد

هر که جان را به مهر تو نسپرد

روزگارش به مرگ بسپارد

زهر با حشمت تو نگزاید

نوش با هیبت تو نگوارد

برق تهدید تو جهان سوزد

ابر انعام تو گهر بارد

بر تن اسلام درع تو پوشد

در دل ایام مهر تو دارد

سال و ماه از نشاط خوردن تو

کام شمشیر تو همی خارد

وام دارد عدو ز تیغ تو جان

وقت آمد که وام بگزارد

خسروا ، چرخ با عنایت تو

دل اهل هنر نیازارد

دست بر آسمان برد ، هر کو

پای در خدمت تو بفشارد

بنده ، روزی که پیش تو نبود

از حساب حیا نشمارد

بشنو این قطعه ، کز شنیدن آن

طبع را سمع در نشاط آرد

هر که در نظم این سخن نگرد

بجز از نظم در نپندارد

شاد زی سال و مه ، که شادی تو

غم ابنای فضل بگسارد

شمارهٔ ۵۲ - هم در مدح اتسز گوید

شاها، به پایگاه تو کیوان نمی‌رسد

در ساحت تو گنبد گردان نمی‌رسد

جایی رسیده‌ای به معالی و مرتبت

کآنجا به جَهْدْ فکرت انسان نمی‌رسد

آن می‌رسد به روضهٔ آمال از کفت

کز ابهر نوبهار به بستان نمی‌رسد

جز امر تو به مشرق و مغرب نمی‌رود

جز حکم تو به تازی و دهقان نمی‌رسد

یک خطه نیست در همه اطراف خافقین

کآنجا ز بارگاه تو فرمان نمی‌رسد

با طول و عرض ملک تو امروز در جهان

کس را حدیث ملک سلیمان نمی‌رسد

راحی که از روایح خلقت رسد به خلق

در باغ و راغ از گل و ریحان نمی‌رسد

یک لحظه آن گهر که تو بخشی به سال‌ها

اندر صمیم بحر و دل کان نمی‌رسد

آن چیست از مصالح احوال مرد و و زن

کز جاه تو به زمرِهٔ ایمان نمی‌رسد؟

در صحن شرق و غرب ز باران عدل تو

گرد ستم به هیچ مسلمان نمی‌رسد

ناید همی پدید ز ارکان مرکبات

تا امر نافذ تو به ارکان نمی‌رسد

کس روی سوی صدر رفیعت نمی‌نهد

کز صدر تو به رفعت امکان نمی‌رسد

در جان بدسگال تو از رشک ملک تو

دردی‌ست بی‌قرار و به درمان نمی‌رسد

میدان رزم جوید و آگاه نی، از آنک

با دولت تو کار به میدان نمی‌رسد

تو رنج برده‌ای و به راحت رسیده‌ای

مردم به هیچ کام دل آسمان نمی‌رسد

فریاد از این جهان! که خردمند را ازو

بهره به جز نوایب و احزان نمی‌رسد

جهال در تنعم و ارباب فضل را

بی‌صدهزار غصه یکی نان نمی‌رسد

دانا بماند در غم تدبیر نیک و بد

یک ذره غم به خاطر نادان نمی‌رسد

جاهل به مسند اندر و عالم برون در

جوید به حیله راه و به دربان نمی‌رسد

آزرده شد به حرص درم جان عالمان

وین حرص مرده ریگ به پایان نمی‌رسد

این حال‌ها به حکمت یزدان مقدرست

مردم به سر حکمت یزدان نمی‌رسد

منت خدای را ، که مرا در پناه تو

آسیب حادثه به دل و جان نمی‌رسد

تا دامن جلال تو بگرفته‌ام، مرا

دست بلا به ریش و گریبان نمی‌رسد

یک روز نیست کز تو هزاران هزار نوع

در حق من کرامت و احسان نمی‌رسد

افزونی‌یی گرفت به تو حال من چنانک

از گشت روزگار به نقصان نمی‌رسد

آنم، که چون بر اسب فصاحت شوم سوار

در گرد من فصاحت سبحان نمی‌رسد

از نظم من به خاک خراسان خزانه‌هاست

گر شخص من به خاک خراسان نمی‌رسد

تا جان آدمی به کمالی که ممکنست

در علم جز به قوت برهان نمی‌رسد

بادی تو در نعیم فراوان، که خصم را

از چرخ جز بلای فراوان نمی‌رسد

بگذار ماهِ روزه به طاعت، که دشمنت

گر بگذرد ز روزه به قربان نمی‌رسد

شمارهٔ ۵۳ - نیز در ستایش اتسز می گوید

چمن باغ پر ثریا شد

خار و خارا عقیق و مینا شد

پیر گشته شد جهان ، ز سعی بهار

بنگر از سر چگونه برنا شد ؟

باغ خرم نبود ، خرم گشت

زاغ زیبا نبود زیبا شد

این یکی چون سپهر اعظم گشت

و آن یکی چون بهشت اعلا شد

بر هوا شد ز روی دریا ابر

دشت از اشک او دریا شد

تحفهٔ باد مشک و عنبر گشت

کسوت خاک خز و دیبا شد

لاله چون جام لعل گشت بوصف

آب در جوی همچو صهبا شد

برق مانند دست موسی گشت

ابر مانند طور سینا شد

رازهای نهفتهٔ گیتی

از دل خاک تیره پیدا شد

کوه چون بزمگاه کسری گشت

ابر چون دستگاه دارا شد

مرده را باد صبح زنده کند

باد گویی دم مسیحا شد

ساحت بوستان و عرصهٔ دشت

از در عشرت و تماشا شد

ابر گوهر فشان ز غایت جود

چون کف پادشاه دنیا شد

آفتاب ملوک دهر ، اتسز

که بدو چشم ملک بینا شد

آنکه صدرش چو خلد خرم گشت

وانکه قدرش چو چرخ والا شد

خایفان را حریم حضرت او

در امان چون حریم بطحا شد

خسروان را نطاق خدمت او

در شرف چون نطاق جوزا شد

هر که مهرش گزید مقبل گشت

هر که نطقش شنید گویا شد

عز و خواری ز مهر و کینهٔ او

قسم احباب و بخش اعدا شد

خسروا ، صفدرا ، جهانگیرا

جام دولت ترا مهنا شد

تخت شاهی ترا مسلم گشت

ملک شاهان ترا مهیا شد

ناصح از دولت تو حرمت یافت

حاسد از صولت تو رسوا شد

مورد عمر این مکدر گشت

مشرب عیش آن مصفا شد

در میان هزاران حادثه ماند

هر که از خدمت تو تنها شد

تو بشادی بزی ، که دشمن تو

از نهیب حریق شیدا شد

شمارهٔ ۵۴ - هم در مدح اتسز گوید

لوای دولت و ملت کنون مظفر شد

که پادشاه جهان ابوالمظفر شد

خدایگان بشر، شاه‌ شیر دل، اتسز

که باس او را شیر فلک مسخر شد

ز بی‌قراری سر تیغ پسر صواعق او

همه ممالک گیتی برو مقرر شد

شدست ملک سکندر نصیب شاه جهان

مگر که شاه جهان وارث سکندر شد

خجسته هجرت او از دیار مولد او

دلیل دولت چون هجرت پیمبر شد

تباه بود ازین پیش حال دهر و کنون

بفر دولت او حال دهر دیگر شد

همه بسیط جهان، بعد از آن که مظلم بود

بنور عاطفت و بر او منور شد

چو خلدها شده از عدل او بیابان‌ها

سرابها چون چشم‌های کوثر شد

در آن دیار که سایه فگند رایت تو

گیاه و خار همه یاسمین و عرعر شد

کدام بقعه، که نی آب او چو صهبا گشت ؟

کدام خطه که نی سنگ او چو گوهر شد؟

ز غایت ‌خوشی اندر دماغ اهل هدی

غبار موکب او چون عبیر و عنبر شد

زمین ز قاعده ملک او مزین گشت

هوا برایحهٔ خلق او معطر شد

ز بوسه دادن شاهان مشرق و مغرب

بساط مجلس میمون او مجدر شد

خدایاگانا، آنی که در حساب ملوک

خجسته نام بزرگ تو صدر دفتر شد

تویی که گردن ایام و گوش گیتی را

جواهر کرم تو بهینه زیور شد

هدی بجاه تو از مفسدان منزه گشت

جهان بسعی تو از ظالمانه مطهر شد

کسی که سر بکشید از رضات بی سر گشت

کسی که سر نکشید از وفات سرور شد

کسی که جان ببرد از هوات بی جان شد

کسی که سر بکشید از رضات بی سر شد

موافق تو بفر وفاق دولت تو

اگر شرنگ بکف در گرفت شکر شد

مخالف تو بیاد خلاف حضرت تو

اگر زلال باب برهاد آذر شد

جلال قدر تو والی هفت اختر گشت

کمال عدل تو حامی هفت کشور شد

کنون به سایهٔ عدلت همی بر آساید

کسی که سوختهٔ عالم ستمگر شد

کدام تن که برت برو محقق گشت ؟

کدام دل که نه مهرت درو مصور شد؟

بگاه نطق ترا در مراسم اسلام

هزار فایده در یک حدیث مضمر شد

غیور شاهی بر ملت هدی و بتو

همه مراسم جور از هدی مغیر شد

باجتهاد تو رایات شرع عالی گشت

باعتقاد تو آیات حق مشهر شد

شدست خیبر بدعت ز خنجر تو خراب

مگر که خنجر تو ذوالفقار حیدر شد

چو قوم عاد ز سهم تو شد عدوت هلاک

مگر که صدمت سهم تو باد صرصر شد ؟

ز تو مشارب عیش ولی مصفا گشت

به تو مراحل عمر عدو مکدر شد

رسایلست مر احرار را بدولت و عز

رسایلی که ز دیوان تو محرر شد

کسی که با تو چو خنجر همی دو رویی کرد

دماغ پر هوس او نیام خنجر شد

مکش سپاه ، که امروز اهل عالم را

بر انقیاد تو تدبیرها مخمر شد

ترا بلشکر چندین هزار حاجت نیست

که خود مهابت تو صدهزار لشکر شد

عدوت را ببقا مدتی مقرر بود

کنون نهایت آن مدت مقرر شد

خدایگانا، آن کس که پست اختر بود

چو سوی صدر تو آمد بلند اختر شد

کسی کز اهل هنر بود اسیر درویشی

کنون بفیض ایادی تو توانگر شد

هزار شکر خداوند را، که بار دگر

مرا بدولت تو روز تیره انور شد

اگر بغیبت تو چرخ اسائتیم نمود

کنون اسائت و احسان او برابر شد

مرا بیمن قبول جناب فرخ تو

حصول امن و امانی همه میسر شد

چو من بدیدم این حضرت معظم را

همه حطام جهان نزد من محقر شد

مرا بحسن رعایت جوار حضرت تو

چو سینهٔ پدر و چون کنار مادر شد

همیشه تا که بکون و فساد موسومست

بزیر چرخ همه صورتی که مظهر شد

مباد رایت تو جز مظفر و منصور

که از تو رایت انسان و دین مظفر شد

همیشه بادا بر فرقت افسر اقبال

که خاک پای تو بر فرق ملک افسر شد

شمارهٔ ۵۵ - در مدح علاءالدوله اتسز

چون علاء دولت و دین دروغا خنجر کشد

رایت اعزاز حق بر گنبد اخضر کشد

تا بود زین سان هلاک خسم او، از آفتاب

هم سپر گیرد بکف گردون و هم خنجر کشد

دهر کی یارد که در راه خلافش پا نهد؟

چرخ کی یارد که از خط وفاقش سر کشد

دست او گنج از برای دین پیغمبر دهد

تیغ او رنج از برای دین پیغمبر کشد

یمن ها حاصل کند اصحاب ‌ایمان را فلک

چون یمین اتسزی تیغ یمانی بر کشد

گردد اندر باغ مینا گر چو کحالان صبا

توتیای او در دریدهٔ عبهر کشد

خنجره او در سر گردون همی منزل کند

هیبت او بر دل شیران همی لشکر کشد

از قبول صدر او بر سر ولی افسر نهد

وز نهیب تیغ او بر سر عدو معجر کشد

باسماع کوس در هیجا حسام اخضرش

از عروق اهل بدعت بادهٔ احمر کشد

رمح ثعبان شکل او هنگام حرب از پشت زین

بدسگالان را بدم مانند ثعبان در کشد

گه لوای مرتبت بر اوج او مهر و مه زند

گه سپاه مکرمت بر گرد بحر و بر کشد

خسروا، اندر جلالت پیکر اقبال تو

دامن رفعت همی بر فرق دو پیکر کشد

بر بداندیش تو مهر مادران دارند زمین

ور نه او را همچو فرزندان چرا در بر کشد

رأی تو اشکال خط غیب را نقطه زند

طبع توا اوراق خط چرخ را مسطر کشد

وقت بخشش ناصح از تو نعمت بی حد برد

روز کوشش حاسد از تو محنت بی مر کشد

کیست گیتی کو دل از مهر تو یکسو برد؟

کیست گردون کو سر از امر تو یکسر کشد

ظاهر ارعزی بود خصم ترا آن نیست عز

تیغ کی باشد بمعنی آنچه نیلوفر کشد؟

هر که حق نعمتت را یک زمان منکر شود

هر زمان از آسمان صد محنت منکر کشد

عالم از بهر تو بنماید، خداوندا، هنر

حادثات بحر غواص از پی گوهر کشد

هر که یابد چون تو مخدومی نجوید غیر تو

کس بجای توتیا در دیدهٔ خاکستر کشد؟

جز بعونت کی زند بهرام گر خنجر زند ؟

جز بیادت کی کشد ناهید گر مزمر کشد؟

تا کف بهرام در عشرت همی خنجر زند

تا لب ناهید در عشرت همی ساغر کشد

از وفاق تو موافق رحمت یزدان برد

وز خلاف تو مخالف زحمت محشر کشد

شمارهٔ ۵۶ - در مدح کمال‌الدین محمود خان

ای بعزم تو فتح را پیوند

پست با همت تو چرخ بلند

خان عادل تویی و از عدلت

هست چون خلد عدن خطبه چند

دین حق را کمالی و مرساد

بکمال تو از زوال گزند

از تو بر فرق نیک خواهان تاج

و زتو بر پای بدسگالان بند

خسروان را بمهر تو ایمان

سروران را به جان تو پیوند

خار با یاد مجلس تو چو گل

زهر با مهر حضرت تو چو قند

ناصح از دولت تو یابد کام

حاسد از صولت تو گیرد پند

مملکت بر کنار نشاندست

از تو امیدوار تر فرزند

کشت زار امید شد تازه

تا کفت تخم جود بپراکند

پردهٔ جهل علم تو بدرید

خانه ظلم عدل تو بر کند

لفظ تو گوشها بدر آراست

خلق تو مغزها بعطر آکند

برنخیزد مگر به نفع الصور

هر مه را زخم تیغ تو بفکند

خسروا، بوده‌ام بهر وقتی

از قبول در تو روزی مند

دسته‌ اعراض تو مرا امروز

سوخت بر آتش عنا چو سپند

گشته ام بی عنایت تو دژم

مانده ام بی رعایت تو نژند

چرخ بیدادگر بروی آورده

این چنین محنتم بهریک چند

حال بنده به کام بدخواهست

اندرین حال بنده را مپسند

تا بود پشت عاشقان چو کمان

تا بود زلف دلبران چو کمند

باد گیتی به امر تو راضی

باد گردون بحکم تو خرسند

سوی صدر رفیعت آورد

عاملان تو مال چاچ و خجند

شمارهٔ ۵۷ - در مدح ملک اتسز

ای تو بر آزادگان عصر خداوند

گیتی هرگز نزاد مثل تو فرزند

یک سخن مایه هزار سخن سنج

یک هنرت زیور هزار هنرمند

هست فلک را بوفق رأی تو پیمان

هست جهان را به خاک پای تو سوگند

دست مواقف ز اصطناع تو پر در

پای مخالف ز انتقام تو در بند

هر چه نهال سخاست کف تو بنشاند

هر چه درخت جفاست لطف تو برکند

نام نکو به ز مال و همت عالیت

نام نکو جمع کرد و مال پراکند

دست تو حساد را ز پای درآورد

پای تو افلاک را ز دست در افکند

داده همه طالبان ملک جهان را

در صف هیجا زبان نیزهٔ تو پند

خنجر تو از برای حرمت قرآن

فایده زند برد و حرمت پا زدند

تیغ تو چندان بکشت مبتدعان را

تا شکم خاک را ز کشته بیاگند

رستم سکزی نکرده‌ است بعمری

آنچه تو یک لحظه کرده ای بسمرقند

بر در خیبر ندیده اند ز حیدر

آنچه ز باس تو دیده شد بدر چند

عمرو نکردهست آنچه شخص تو کرده است

با سپه طاغیان بدشن نهاوند

نعرهٔ تو چون بگوش خصم در آید

از تن خصمت فرو گشاید پیوند

ای شه عادل ، چو بنده مدح سرایی

خوار چرا شد، بعهد چون تو خداوند ؟

جور کشیدم ز روزگار فراوان

دهر تنم را اسیر حادثه مپسند

چرخ اگر چند زشت کرد بجابم

آخر، ای حضور در، جور تو تا چند؟

تا که نباشد شراب را هنر آب

چون برضای تو بوده، هستم خرسند

باد در اندوه و رنج خصم تو گریان

تو بطرب در نشاط و ناز همی خند

شمارهٔ ۵۸ - در مدح اتسز

رفت آن نگار و عشق آن نگار ماند

او شد ز دست و دست نشاطم ز کار ماند

از دیده رفته چهرهٔ همچنون نگار او

وز اشک دیده چهرهٔ من پر نگار ماند

از چشم من جمال دو رخسار یار رفت

وندر دلم خیال دو رخسار یار ماند

بودی مرا قرار دل از دیدن رخش

او رفت وبی رخش دل من بی قرار ماند

خوردم بسی شراب وصالش، کنون مرا

حاصل از آن شراب سر پر خمار ماند

پروردمش به خون دل اندر کنار خویش

رفت آن نگار و خون دل اندر کنار ماند

گلنار بود طلعت زیبای او مرا

اکنون ز دست گل شد و دریده خار ماند

مقهور قهر او دل من گشت و نیک گشت

موقوف عشق او تن من ماند و زار ماند

در عشق او نماند مرا فکر صواب

گر ماند، مدح بارگه شهریار ماند

خوارزمشاه، آنکه ز بذل یمین او

دریا ز در و کان ز گهر بی یسار ماند

شاهی، که جان حاسد او تا بروز حشر

از حیرت حوادث گیتی فکار ماند

آن کو نجست دولت فخر از جانب او

در بند محنت آمد و در دام عار ماند

از فضل او بیانی در هر بلاد رفت

وز تیغ او نشان در هر دیار ماند

آن‌ آتشت هیبت او در جهان، کزو

گردون ثابتات بزیر شرار ماند

از سیر مرکبان قضای بد فلک

بر چهرهٔ بقای حسودش غبار ماند

ای آنکه دیده‌های فلک تا بنفخ صور

از کرده‌های تیغ تو در اعتبار ماند

گردون بجنب جاه تویی ارتفاع گشت

گیتی زنکس خوف تو بی اقتدار ماند

هرگز ندید کس بصدر تو لحظه‌ای

خواهندهٔ عطای تو در انتظار ماند

تو بر سیر ملکی و بدخواه ملک تو

در قبضهٔ شداید قبوض ایار خوار ماند

با جاه بی شمار تو تا حشر خصم را

زان جاه بی شمار غم بی شمار ماند

بر نام و نامهٔ تو دهد بوسه بنده وار

هر جا که در زمانه یکی نامدار ماند

شاها، تویی که خصم تو از بیم تیغ تو

بی حصه از نعیم جهان در حصار ماند

اکنون تو آمدی، نه برآنم که در حصار

بیش از دو روز خصم ترا روزگار ماند

بگذار جان دشمن و بفروز جان دوست

کز رفتگان دهر همین یادگار ماند

تا ریزکان دهر بخوانند آن سیر

کندر جهان ز رستم و اسفندیار ماند

اندر حریم ملک بمان پایدار تو

کز دولت تو دین هدی پایدار ماند

بادا بهار ملک تو تازه، که تا ابد

باغ بهار دشمن تو بی بهار ماند

شمارهٔ ۵۹ - و هم در ستایش اتسز گوید

ای آنکه در جهان ز تو سری نهان نماند

با عدل تو نشان ستم در جهان نماند

تا چرخ تیغ فتنه نشان در کفت نهاد

از فتنه هدف در نواحی عالم نشان نماند

از خسروان عرصهٔ عالم، بعلم و حلم

بر تخت خسروی چو تو صاحب قران نماند

با کوکبان جاه تو در کل خافقین

آوازهٔ کواکب هفت آسمان نماند

آن کس که کرد با تو بجان باختن خطر

در ششدر نهیب تو جز رایگان نماند

هر طیر و وحش گرسنه را در فضای دشت

چون تیغ بی‌دریغ تو یک میزان نماند

برخان جود تو شکم هیچ کس تهی

زیر سپهر، جز شکم و بحر و کان نماند

بر همت رفیع ترا در علو جاه

جز گنبد محیط شریک عیان نماند

بر حفظ جان و مال بشبها ز عمل تو

بر هیچ نقطه مشغلهٔ پاسبان نماند

در راه‌های مهلک بی خوف و بی رجا

جز عصمت تو بدرقهٔ کاروان نماند

ز آثار خنجر تو که دارد نهاد جان

اندر نهاد خصم تو آثار جان نماند

با بد سگال تو ز نشان مبارزت

جز قامت خمیده بشکل کمان نماند

از خط اعتبار بر اوراق روزگار

بی شرح کرده های تو یک داستان نماند

ای خسرو جوان ، ز جفاهای بخت پیر

جز حضرت تو ملجأ پیر و جوان نماند

از حادثات عالم غدار بی وفا

جز در پناه جاه تو کس را امان نماند

اندر حریم دولت جاوید تو کسی

سر گشتهٔ حوادث آخر زمان نماند

یک اهل فضل در همه اطراف شرق و غرب

در عهد روزگار تو بی نام و نان نماند

ای در جهان یقین شده آثار خیر تو

اند خلود ذکر تو کس را گمان نماند

آن خسروان ، که نام نکو کسب کرده اند

رفتند و یادگار از ایشان جز آن نماند

ایشان نهان شدند در این جوف خاکدان

لیکن شعار کردهٔ ایشان نهان نماند

نوشین روان ، اگر چه فراوانش گنج بود

جز نام نیک از پس نوشین روان نماند

عید آمدست ، باش بدو شادمان ، که خصم

از آفت و وعید قضاد شادمان نماند

ای عید مومنان ، بجهان جاودان بمان

ور چند هیچ کس بجهان جاودان نماند

شمارهٔ ۶۰ - هم در مدح اتسز

شاها ، ز زخم تیغ تو گردون حذر کند

در زیر رایت تو ظفر مستقر کند

دستت همان دهد که زمین و زمان دهد

تیغت همان کند که قضا و قدر کند

آن کس که دید لطف نسیم خصال تو

شرم آیدش که یاد نسیم سحر کند

با روضهٔ امید کند جود تو همانک

با کشت زار وقت بهاران مطر کند

علمت نشان ز مایهٔ علم علی دهد

علت خبر ز سایهٔ عدل عمر کند

بر دفتر قبول تو حشمت رقم کشد

در ساحت جناب تو دولت مقر کند

خاره هزار پاره شود در یکی زمان

گر چشم هیبت تو بخاره نظر کند

یک ذره کینهٔ تو جهانی کند خراب

زهر ، ارچه اندکست ، فراوان ضرر کند

گردون ز بهر عدت انصار ملک را

گه ماه را کمان کند و گه سپر کند

باد نهیب تو چو وطن های عادیان

اوطان دشمنان تو زیر و زبر کند

آن خطه را ، که نیزهٔ خطیب حافظست

احداث را چه زهره ؟ که آنجا گذر کند

ناز عدو مخالفت تو عنا کند

زهر ولی موافقت تو شکر کند

در رزم خسروان را تیغ تو سر برد

در بزم بندگان را جاه تو سر کند

وقتست ، شهریارا کز آتش فزع

شمشیر تو فضای جهان پر شرر کند

امروز نیست ، از همه گردافکنان ، کسی

کو دست با غلام تو اندر کمر کند

گردون هزار فخر کن ، گر بروز جنگ

با کمترینه بندهٔ تو سر بسر کند

تا تو همی متابعت دین حق کنی

در کارها متابعت تو ظفر کند

کاری بزرگ پیش گرفتی و نام تو

این کار در بسیطهٔ گیتس سمر کند

گر هست بد سگال تو زین کار بی خبر

اکنونش تیغ های یمانی خبر کند

هر قصهٔ دراز که گیرد عدوت پیش

آن حیله های خصم هبا و هدر کند

هستی سپهر عزت و خصمت زمین ذل

اندر سپهر فعل زمین کی اثر کند؟

تیغ تو دست مرگ شدست و عدوی تو

آخر ز دست مرگ چگونه حذر کند؟

از بد بتر بود مثلست این و هر زمان

کار عدو شکوه تو از بد بتر کند

شاها ، مرا سزاست ز ابنای روزگار

گر فخر هیچ کس بکمال و هنر کند

مدح شمایل تو و ذکر صفات تو

همچون صدف دهان مرا پر گهر کند

ای با خطر افاضل عالم ز جاه تو

دارم طمع که جاه توام با خطر کند

چون حال تو دگر شد از اقبال آسمان

باید که حال من کرم دگر کند

تا نو بهار در چمن از خاک گل دمد

تا آفتاب در جبل از خاره زر کند

تو شاد دل بزی ، که فلک هر زمانی همی

خصم ترا ز حادثه خسته جگر کند

در عید باده خور تو بشادی ، که خواهمی

بد خواه را نهیب تویی خواب و خور کند

شمارهٔ ۶۱ - نیز در مدح اتسز

تویی که صبح عدو هیبت تو شام کند

امور ملک مثال تو با نظام کند

زصبح تیغ تو روشن ترست و هیبت او

حیات حاسد تو تیره تر زشام کند

عنایت فلکی نزد تو مقیم شود

سعادت ابدی پیش تو مقام کند

خطای محض بود ، هر که باعطای کفت

حکایت کرم از حر و از غمام کند

بعمر خویش نبیند بجز سلامت نفس

هرآنکه بر تو و انصار تو سلام کند

همی نداند گردون که از جواهر سعد

نثار فرق نکو خواه تو کدام کند ؟

زمانه زهر کند باده را بجام اندر

چو دست حاسد جاه تو کدام کند

کفایت تو بنظم جهان مثال دهد

عنایت تو بکار هدی قیام کند

قیاس نیست مر آن وقفه را که با اعدا کند

خیال خیل نهیب تو در منام کند

زخلق فایح تو مشک بوی تحفه برد

زعزم لایح تو صبح نور وام کند

معالی از قبل کسب مفخرت شب و روز

همی بحبل جوار تو اعتصام کند

چه فخر باشد ازین بیشتر معالی را؟

که خویشتن بجوار تو نیک نام کند

ستانهٔ تو مقام امانی و امنست

خنک تنی که مقام اندرین مقام کند!

بدین حریم اگر طیر و وحش امان گیرند

خدای عز و جل صیدشان حرام کند

بهرکجا که در اطراف عالم آزادیست

مکارم تو مرو را همی غلام کند

یقین شمر که فلک ناتمام نگذارد

بهر چه همت عالیت اهتمام کند

تو عزم کن بهمه کارهای معظم و بس

که چون تو عزم کنی آسمان تمام کند

بانتقام عدو ، شخص خویش رنجه مدار

که خود فلک ز عدوی تو انتقام کند

اگر چو مرغ بد اندیش تو بر آرد پر

برو فضای جهان هیبت تو دام کند

خدایگان ، آنی که چرخ توسن را

سیاس تو بیک تازیانه رام کند

یکی غلام تو تحویل صد پیام دهد

یکی پیام تو تأثیر صد حسام کند

چو دست عدل تو خنجر برآورد ز نیام

زمانه خنجر احداث در نیام کند

هر آن پیام که از صدر تو رود ، گردون

بجان متابعت حکم آن پیام کند

گذر بخاک در تو نکرد یارد اد

و گر کند گذر از راه احترام کند

همیشه تا که بهر ماه ، ماه یک باری

همه منازل گردون بزیر گام کند

قوام ملک تو بادی ، که کار عالم را

همین مهابت تو ملک با قوام کند

زبهر قهر شیاطین مه صیام رسید

که تا بدان دل اسلام شاد کام کند

بمان تو دایم و آن کن ز قهر با حساد

که بر سپاه شیاطین مه صیام کند

شمارهٔ ۶۲ - نیز در مدح اتسز گوید

شاها ، فلک عدوی ترا در عنا فگند

وز صحن بوستان مرادش جدا فگند

افلاک دوستان ترا در طرب نشاند

و ایام دشمنان ترا در عنا فگند

گیتی ز صدق تو قلبم مخرقه شکست

گردون ز جاه تو علم کبریا فگند

تو کبرایی محضی و از دفتر جلال

اخلاق تو علامت کبرو ریا فگند

مصباح علم ها ز دل تو قدر فروخت

مفتاح رزق ها بکف تو قضا فگند

روشن از چشم بزرگی مگر درو

گردون ز گرد موکب تو توتیا فگند؟

از چرخ مجد کوکب جاه رفیع تو

بر روشنان قبهٔ خضرا ضیا فگند

بر شخص ها عطای تو خط غنا کشید

در طبع ها لقای تو تخم هوا فگند

از ظالمان چه بیم ؟چو عدلت نمود روی

و سحرها چه باک؟که موسی عصا فگند

آنکس که پیش رمح تو آید بمعرکه

خود را بقصد در دهن اژدها فگند

کفار را حسام تو هنگام کارزار

از عرصهٔ بقا بمضیق فنا فگند

حفظت امان نداد جز آن را ، که خویشتن

در بیضهٔ متابعت مصطفا فگند

اقبال تو فگند عدو را ز خانمان

ادبار داند اکنون کو را کجا فگند؟

هستند دشمن تو و محنت بهم سزا

آری ، فلک سزا بجوار سزا فگند

گر نیست مستحق عقوبت عدوی تو

خود را بپیش آتش خشمت چرا فگند

شاها ، خدایگانا ، دست نوال تو

در شاهراه وعده بساط وفا فگند

در خشک سال حادثه بودم ، کنون مرا

انعام تو بمنزل آب و گیا فگند

مس بود گفتهٔ من و زر شد بمدح تو

گویی برو سعادت تو کیمیا فگند

شاها ، رسید عید همایون ز خلد عدن

وندر سرای ملک تو فرش بقا فگند

عیدت خجسته باد ، که خصم ترا وعید

برد از میان نعمت و اندر بلا فگند

شمارهٔ ۶۳ - در مدح خاقان ارسلان خاقان کما الدین ابوالقاسم محمود و شکر کنیزکان که بوی داده

آفتاب جلال و عالم جود

که چنو در جهان نشد موجود

خان عادل ، کمال دولت و دین

گوهر کان محمدت ، محمود

آنکه او راست طلعت میمون

آنکه او راست طالع مسعود

خسروان را جناب او مقصد

سروران را رضای او مقصود

همه فضیلتیست از دلش معتاد

همه جودیست از کفش معهود

قصر احسان بسعی او معمور

پشت ایمان بعون او مشدود

ای سرافراز خسروی که تراست

در ره دین موافقت مشهود

فتح گشته بعزم تو مقرون

یمن گشته برای تو معقود

روز هیجا غریو کوس ترا

خوش تر از لحن نای و نغمهٔ عود

ملک را از تو اتساق امور

شرع را از تو انتظام عقود

آمد اندر صلاح دولت تو

آسمان را وثایق معهود

گشت مخذول آجل و عاجل

هر که از حضرت تو شد مطرود

خسروا ، آفتاب عدلی و هست

ظل تو بر سر رهی ممدود

از عطاهای جزل تو شده ام

در میان هنروران محسود

تو بیک مه سه مهر خم دادی

که بردشان مه دو هفته سجود

رویشان در کشی چو لاله و گل

مویشان در خوشی چو عنبر و عود

لاجرم شد فریضه بر جانم

شکر تو ، چون عبادت معبود

تا بود در جهان صلاح و فساد

تا بود درفلک نحوس و سعود

دوستان تو مقبل و مقبول

دشمنان تو مدبر و مردود

شمارهٔ ۶۴ - ایضاً در مدح خاقان کمال الدین محمود

زهی ! جمال ترا آفتاب کرده سجود

نیامدست نظیر تو از عدم بوجود

رخ تو کعبهٔ حسنست و در شریعت نیست

جز آنکه روی بکعبه کنند وقت سجود

دل مرامی و مقصود در همه گیتی

دلی ندانم کو را تو نیستی مقصود

جمال حور تو داری و از جمال تو هست

همه جوانب آفاق چون جنان خلود

بزلف عود و برخسار آتشی و دلم

زعود و آتش تو هست چون بر آتش عود

ترا دو جعد چو عنقود و چشم مخمورست

مگر که چشم تو خردست دمعة العنقود؟

مرا زبان حسود از بر تو دور افگند

بریده باد بتیغ بلا زبان حسود!

زعاشقان چو منی نشد در زمین پیدا

زنیکوان چو تویی در جهان نشد موجود

ز من گزیدن مهرست سال و مه معتاد

ز تو شکستن عهدست روز و شب معهود

منم ، که پیشه من نیست جز وفا و طلب

تویی که عادت تو نیست جز جفا و صدود

جفا جزای و داد چون من کسی نبود

مکن ، که این نکند با ودود هیچ ودود

مرا قبول خداوند چون که حاصل شد

چه باک دارم اگر نزد تو شوم مرود

امیر عالم عادل ، کمال دین خدای

سپهر دانش و دین محمدت ، محمود

زمانه نرم شد اندر کف سیاست او

چنان که آهن و پولاد در کف داود

شده هنر بمعانی لفظ او مقرون

شده ظفر بنواصی خیل او معقود

ز عنف و لطفش زاید همی سموم و نسیم

ز کین مهرش خیزد همی نحوس و سعود

شدست تازه باخلاق او معالم مجد

شدست زنده بآثار او مراسم جود

در اطایب دنیا بجود او مفتوح

ره مصایب گیتی برای او مسدود

گزیده حضرت والای او محط رجال

ستوده مجلس عالی او مقر وفود

حسام تشنهٔ او را بکارزار درون

ورید گردان گشتست یسهل یسرود (!)

هر آنچه هست در آفاق جمله معدودست

مگر عطای کف او ، که هست نامعدود

اگر کنند بمیزان چرخ وزن عطاش

برو درست نماند نه کفه و نه عمود

شدست طایر ایمان بفر او میمون

شدست طالع تقوی بجاه او مسعود

زمانه را بارادت او فساد و صلاح

ستاره را باشارت او هبوط و صعود

ایا شده بوفاق تو دوستان مقبول

و یا شده بخلاف تو دشمنان مطرود

تویی بحشمت و نعمت ز سروران مغبوط

تویی بقدرت و قوت ز صفدران محسود

باجتهاد تو ایام را قوام امور

باعتقاد تو اسلام را نظام عقود

حسد برد ز خصال تو عمبر اشهب

خجل شود ز حریث تو لؤلؤ منضود

تراست وقت سخاوت مکارم مشهور

تراست روز شجاعت مواقف مشهود

لوای عز تو بر تارک فلک مرفوع

بساط عدل تو در عرصهٔ زمین ممدود

ز بهر تقویت حق ترا رضا و سخط

برای تربیت دین ترا قیام وقعود

نعیم را بریاض مواهب تو نزول

امید را بحیاض مکارم تو ورود

ببندگی جناب تو از دل صافی

زمانه داده مواثیق و چرخ بسته عهود

برون شدست ز روی بزرگواری و قدر

جلال تو ز قیاسات و جاه تو ز حدود

زبیم نیزهٔ دلدوز و تیر جان سوزت

برفت رسم مجوس و نماند نام یهود

غذا ز جود تو یابد نخورده شیر هنوز

در آن زمان که ز مادر جدا شود مولود

کنی گناه خدم را بحسن عفو عدم

بر از حقود نباشد دل کریم حقود

عمود رمح تو اشکال بدسگالان را

شکسته خرد عظام و دریده پاک جلود

همیشه تا که سپهرست رزق را منشا

همیشه تاکه خدایست خلق را معبود

مباد طبع جهان جز بمهر تو مسرور

مباد پشت هدی جز بعون تو مشدود

ز نایبات حریم تو مأمن الخائف

ز حادثات جناب تو عصرهٔ المسجود

تفقه فقها در جهان طریقت تست

مباد هرگز نام تو از جهان مفقود

بدی تو غایت مقصود از عنایت حق

که بذل کرد درو بیش غایة المجهود

عذاب عاد و ثمودست در زمانه مثل

عدوت بادا اندر عذاب عاد و ثمود

شمارهٔ ۶۵ - نیز در مدح خاقان کمال الدین محمود

کمال دولت و دین صورت شجاعت وجود

که شد شجاعت وجود از خصال او موجود

پناه دنیا ، خاقان ، که هست در دنیا

فریضهٔ طاعت او چون عبادت معبود

سر محامد ، محمود ، آنکه امرش را

همی برند بزرگان روزگار سجود

شریف صورت او همچو بخت او میمون

بدیع صورت او همچو نام او محمود

جناب او شده ابنای ملک را مقصد

بدیع صورت او همچو نام او محمود

جناب او شده ابنای ملک را مقصد

رضای او شده ارباب عقل را مقصود

جهان بدولت او دارد اتساق امور

هدی بحشمت او دارد انتظار ورود

عواطف ز طبع کریم اومعاد

مکارمست ز کف جواد او معهود

مساعدند ز ایام او تذویر و عقاب

موافقند بانصاف او ظبا و اسود

شدست روی معالی بجاه او روشن

شدست پشت ممالک بتیغ او مشدود

بر فضایل او فاسدست گوهر و در

بر شمایل او کاسدس عنبر و عود

خدایگانا ، هستی تو آفتاب جلال

ولیک سایهٔ عدل تو د رجهان ممدود

تویی ، که ملک ترا هر زمان ز گردون هست

بشارتی بدوام و اشارتی بخلود

عهود بست ز چرخ ثبات ملک تو چرخ

درین حدیث نباشد ز چرخ نقض عهود

تو در عهود ملوکی و زنده گشت بتو

همه مفاخر آبا ، مآثرات جدود

ز حکم انجم و افلاک حصه یافته اند

مخالف نحوس و موافق تو سعود

سؤال سایل اندر مسامعت بخوشی

بشبه لحن زبورست و نغمهٔ داود

چو قطرهای سحاب و چو ذرهای هوا

سخاوت نامحدود و عطات نامعدود

ببندگی دولت مقبول کی شود هرگز؟

هر آنکه شد ز جانب مبارکت مردود

ستاره وقف کند بر مراد تو تأثیر

زمانه بذل کند در رضای تو مجهود

نه هست ماه و جلال ترا خسوف و محاق

نه هست بحر نوال ترا قصور و جمود

ولی ببخش تو در حدایقست و ریاض

عدو ز کوشش تو در سلاسلست و قیود

چه آتشست که تیغت ز دست در اعدا؟

که نیست آنرا در آتش جحیم خمود

چو بفروخته گردد ز تف حمله سیوف

چو بر فراخته گردد بصف کینه طرود

فلک بسوزد از آتش طعان و ضراب

زمین بلرزد از جنبش خیول و جنود

شود معلم عیش مبارزان مدروس

شود طناب عمر محاربان مفقود

حسام را همه سوی دماغ رأی رحیل

خدنگ را همه سوی ورید قصد ورود

در ا جل شده بر شخص پردلان مفتوح

ره امل شده برجان سرکشان مسدود

سلاح روشن چون فکرت نبی و ولی

غبار تاری چون سینهٔ مجوس و جهود

در آن زمان ز حسام چو آب و آتش تو

بسان باد شود خاکسار جان حسود

گهی بدری چون پسته سینه شان بسنان

گهی بکویی چون گرز مغزشان بعمود

تو در قتال و ز تیغ تو لشکری مقتول

تو در طراد و ز پیش تو عالمی مطرود

شرف شده بمساعی چتر تو مقرون

ظفر شده بنواصی خیل تو معقود

همیشه تا که عداوت بود نقیض وداد

همیشه تا که زیادت بود خلاف صدود

ولیت باد اندر ثواب خلد و نعیم

عدوت باد اندر عذاب عاد و ثمود

همیشه گوش تو سوی نوای عود و فلک

مخالفان ترا گوشمال داده چو عود

ز بخت بوده ترا وعده ملک ترکستان

کنون در آمده وقت وفای آن موعود

شمارهٔ ۶۶ - در مدح اتسز

ای آنکه از خصال تو قدر هدی فزود

بادا ستوده ، هر که خصال ترا ستود

طاعت ترا سزد ، بجهان در ، که چون تویی

زین پس نبود خواهد وزین پیش هم نبود

در دور هشت چرخ ز ترکیب چار طبع

دو چشم کس ندید که چون تو یکی نمود

دست سیادت تو عنان هدی گرفت

پای سعدت تو رکاب ظفر بسود

نی بحر باسخای تو کافی بود ، نه کان

نی در باحسام تو مانع بود ، نه خود

روز وغا سپاه تو بی سر چو مور و مار

وقت سخا عطای تو درهم چو تار و پود

بر دست تو سپهر ز بیداد توبه کرد

وانگه نشان توبه برو جامهٔ کبود

در رزمها رضای تو جویند چون ظفر

در بزمها ثنای تو گویند چون سرود

شاها ، خدایگانا ، تیغ تو آتشست

وزوی عدو گریخته سوی هوا چو دود

گویی مگر ز پیش عقاب خدنگ تو

او را عقاب مرگ بسوی هوا ربود

تیغ تو صعب زود فرود آردش بقهر

بر قلعه ای که هیچ نیامد همی فرود

راه حذر گرفت و بسنگ اندرون گریخت

لیکن کجا حذر کند از چنک مرگ سود ؟

با ناظران دولت بیدار تو بشب

مسکین مخالف تو نیارد همی غنود

آید بکینه از تو مکافات دیر دیر

و آید بمهر از تو مجازات زود زود

تا نزد عقل هست جواهر به از حجر

تا نزد شرع هست مسلمان به از یهود

بادا بجنب جاه تو گردون بقدر خاک

بادا بپیش کف تو دریا بشکل رود

ماه صیام آمد و از داعیان خیر

گوش جهان ندای بشارت حق شنود

پذیرفته باد صوم تو ، افزوده خیر تو

کز خیر تو مسرت ارباب دین فزود

یک مه بختم و صوم و نماز و دعا بخواه

یک سال عذر باده و عیش و سرود و رود

شمارهٔ ۶۷ - هم در مدح اتسز

تویی ، شها ، که نظیر تو در جهان نبود

ز چشم عقل تو را ز فلک نهان نبود

زبان بخت بشارت همی دهد هر روز

که جز تو تا با بد وارث جهان نبود

برون ز خط اشارات تو کواکب را

برین صحیفهٔ زنگارگون قران نبود

لوای تست پناهی ، که جز بعصمت او

ز دست حادثه اسلام را امان نبود

بسان کف همایون جود پرور تو

بوقت موج کرم بحر بیکران نبود

عطای دست تو سودیست در زمانه ، کزو

بجز نفایس گنج ترا زیان نبود

حسام تو بصفاهست چون روان لیکن

بروز معرکه جز آفت روان نبود

کجاست ملک ترا حاسدی؟که قامت او

ز بیم تیر تو چفته تر از کمان نبود

بگرد بیضهٔ تأیید و حوزهٔ اقبال

به از حمایت جاه تو پاسبان نبود

نظام روی زمین را حمایت تو بست

اگر عنایت اجرام آسمان نبود

خدایگانا ، آنی که تا بروز قضا

بجز ترا کمر ملک در میان نبود

سپاه دین هدی را بروز جنگ و نبرد

ز سرکشان جهان چون تو پهلوان نبود

تویی عیان وز رستم همی خبر گویند

خبر ، اگر چه بود راست ، چون عیان نبود

عزیمت تو چنان مسرعست وقت قضا

که جز قضای سمائیش هم غنان نبود

بزیر طارم ازرق ز حل و عقد جهان

هر آن چه خواهد رأی تو جز چنان نبود

بطیب رایحه هم چون مکارم خلقت

بوقت صبح ریاحین بوستان نبود

بجز زبان گهربار کلک فرخ تو

ز سر دایرهٔ چرخ ترجمان نبود

جهانیان رمهٔ مهملند و بر سرشان

به از عنایت انصاف تو شبان نبود

ز خون طایفهٔ فتنه صحن یک بقعه

ز تیغ فتنه نشان تو بی نشان نبود

قدیم تر بجلال و کریم تر بخصال

ز خاندان تو در ملک خاندان نبود

خدایگانا ، تا جان بود مرا در تن

بجز هوای توام در میان جان نبود

روان جان نفسی بی هوای مجلس تو

مرا ز گردش افلاک شادمان نبود

خدای داند از حال من که در همه حال

بجز ثنای توام هیچ بر زبان نبود

زبان من ، که ثنای ترا بیان نکند

روا بود اگرم در زبان بیان نبود

دهان من ، که زبان بی ثنای تو دارد

سزد مرا که زبان نیز در دهان نبود

مرا بنان ز پی نقش مدح تو باید

چو این نباشد آن به که خو بنان نبود

همی کنم سبکی در بزرگ مجلس تو

و لیکن آن ببر حلم تو گران نبود

ز روی لطف تو آن مهربان خداوندی

که کس بر اهل هنر چون تو مهربان نبود

ز تست نام من و نان هر که مثل منست

جز از تو او را تحصیل نام و نان نبود

من و مدیح تو ، زیرا که نزد اهل خرد

به از مدیح توام فخر جاودان نبود

همیشه تا چو زمین صورت فلک نشود

همیشه تا چو یقین قوت گمان نبود

بریده سر چو قلم باد ، هر چه که همچو قلم

ز بهر خدمت صدرت بسر دوان نبود

همیشه بادی در ملک کامران ، که بدهر

عدوی ملک تو یک لحظه کامران نبود

شمارهٔ ۶۸ - هم در مدح ملک اتسز گوید

جانا، دلم ز فرقت تو خون همی شود

و اندوه من ز عشق تو افزون همی شود

خون کرده ای دلم ، نه نخستین کسی منم

کندر فراق تو دل او خون همی شود

لیلی شدی بحسن و مرا در هوای تو

دل بی قرار چون دل مجنون همی شود

رویم چو زر پخته شدست وز چشم من

سیم گداختست ، که بیرون همی شود

من مفلسم و لیک ز روی وز چشم من

آفاق پر خزاین قارون همی شود

با روی چون بهاری وزین روی چون بهار

هر لحظه ایت طبع دگرگون همی شود

مسکین تنم ز هجر تو محنت همی کشد

خرم دل ز جور تو محزون همی شود

آن طبع مهربان تو با من بدین صفت

نامهربان ندانم تا چون همی شود

ماو جناب شاه ، که بخت هنروران

از خاک آن جناب همایون همی شود

خورشید خسروان ملک اتسز ، که ملک او

در قاعده چو ملک فریدون همی شود

شاهی ، که روز حرب ز خون عدوی او

صحرای رزمگاه چو جیحون همی شود

دستش باصطناع چو دریا همی بود

قدرش بارتفاع چو گردون همی شود

ایام اهل دانش و اوقات اهل شرع

از دیدنش مبارک و میمون همی شود

ای خسروی، که روز ملاقات خاک دشت

از خون کشتگان تو معجون همی شود

تأیید با لوای تو وصلت همی کند

و اقبال با هوای تو مقرون همی شود

رأی تو نور زهرهٔ از هر همی دهد

لفظ تو لؤلؤ مکنون همی شود

از باد کینهٔ تو چو اوطان عادیان

اوطان دشمنان تو هامون همی شود

اسلام را بشرکت تیغ تو قوتست

موسی قوی بشرکت هارون همی شود

صد نکته از بدایع و صد بذله از علوم

در کمترینه لفظ تو مضمون همی شود

از فتنهٔ سپاه بلا در امان بود

آنکس که او بمهر تو مفتون همی شود

ایام را رسوم تو رونق همی دهد

و اسلام را علوم تو قانون همی شود

شاها، خدایگانا، بی جان تو تنم

مقهور کیده هر خس و هر دون همی شود

از بسکه اهل علم بصدرت شدند جمع

صدر تو چون رواق فلاطون همی شود

از دست حادثات زمانه دلم زبون

زین پیشتر نمی شد واکنون همی شود

ای لطف پادشاه ، نظری کن که بیگناه

جانم اسیر اختر وارون همی شود

وی طاهر حسن ، برون ران که بی سبب

جیش امین بکشتن مأمون همی شود

تا بی قلم بصنع الهی بر آسمان

شکل هلال بر صفت نون همی شود

بادی تو بر سریر جلالت ، که خصم تو

در خاک از حسام تو مدفون همی شود

شمارهٔ ۶۹ - نیز در ستایش اتسز

شاهی، که قدر او ز ثریا نشان دهد

درگاه او ز گنبد جافی امان دهد

خوارزم شاه عالم و عادل، که خاک را

سم سمند او شرف آسمان دهد

آن شاه شیر دل ، ملک اتسز که عون او

روباه را مهابت شیر ژیان دهد

تیغش برزم یاری شرع هدی کند

دستش ببزم روزی پبر و جوان دهد

او پشت ملک و دین و ببخشد بیک زمان

هر چان بعمرها شکم بحر و کان دهد

ساقی باس او جگر بدسگال را

شربت همه ز چشمهٔ تیغ و سنان دهد

عنفش بجنگ فعل قضا و قدر کند

لطفش بصلح نظم زمین و زمان دهد

چون بشنود خصایص عدلش خجل شود

آن کس که شرح سیرت نوشیروان دهد

ای خسرو که تیغ تو چو نیلوفرت بحرب

اطراف خاک را صفت ارغوان دهد

هنگام کر و فر کنف آفتاب را

از گرد تیره مرکب تو طیلسان دهد

عفو تو از حدایق جنت خبر کند

خشم تو از صواعق دوزخ نشان دهد

هر روز بامداد جناب ترا به بفخر

خورشید بوسه در طرف آستان دهد

سرمایه مرگ را نبود جز خلاف تو

او را به جای سود زمانه زیان دهد

آن را که نام تو سبک آید بگوش او

دست تو گوشمال به گرز گران دهد

حسادت را سیاست سهم تو جان برد

و احباب را عنایت جاه تو جان دهد

تو بحر بی کرانی و موج نوال تو

اطراف دهر را گهر بی‌کران دهد

بی کارزار پشت عدوی ترا ز بیم

نقش خیال تیر تو نقش کمان دهد

کینت ز آب شعلهٔ آتش برآورد

قهرت بخاک خاصیت پرنیان دهد

شد وقت آن که مملکت شرق و غرب را

تأیید آسمان بکف تو عنان دهد

رایت نشاط بقعهٔ ما فارقین کند

امرت قرار خطهٔ مازندران دهد

صد پهلوان چو رستم داری و جاه تو

هر روز کشوری بیکی پهلوان دهد

شاها، تویی که دست جواد تو در و زر

چون ابر نوبهار و چو باد خزان دهد

در روشنی چو چشمهٔ خورشید بگذرد

هر علم را که لفظ شریفت بیان دهد

هر کس که سوی صدر تو آید، زاهل فضل

او را قبول مجلس تو نام و نان دهد

از بد چه باک باشد آنرا ؟ که بخت نیک

اندر پناه صدر رفیعت مکان دهد

داده بعدل زمانه سریر ملک

کس را زمانه ملک کجا رایگان دهد

علمست هم‌نشینت و دانسته ای که علم

جان را لباس زندگی جاودان دهد

آنست پادشاه بحق، کندرین جهان

ترتیب کار مملکت آن جهان دهد

دانا چو یافته نعمت باقی، کجا بحرص

تن در حطام فانی این خاکدان دهد

عاقل نباشد آنکه تواند بعز رسید

آنگه زمام نفس بدست هوان دهد

مردم ز بهر کسب معالی کشد عنا

سگ باشد آن که دل بغم استخوان دهد

منت خدای را، که مرا لطف تو همی

هر چان صلاح هر دو جهانست آن دهد

گاهم عواید تو علاج بدن کند

گاهم فواید تو شفای روان دهد

ندهد بباغ و رواغ بصد سال ابر آنچ

در یک زمانه آن کف گوهر فشان دهد

تا جعد دلبران صفت از غالیه برد

تا روی عاشقان خبر از زعفران دهد

بادی تو شادمان ، که همی اهل فضل را

ایام دولت تو دلی شادمان دهد

افزونت باد زور و توان، زانکه در جهان

دین را همی جلال تو زور و توان دهد

شمارهٔ ۷۰ - در مدح اتسز خوارزمشاه

بهار باز جهان را همی بیاراید

جمال چهرهٔ بستان همی بیفزاید

بسان جلوه گران گوش و گردن گیتی

بگونه گونه جواهر همی بیاراید

سحاب روی شکوفه همی بیفروزد

شمال جعد بنفشه همی بپیراید

یکی‌ بکوه و بصحرا گلاب می‌ریزد

یکی بباغ و بستان عبیر می ساید

بهار نایب رضوان شدست، گرنه چرا

در خزاین جنات عدن بگشاید ؟

گلست شاه و ریاحین همه سپاه ویند

چنین سپه را لابد چنان شهی باید

گلست آری شاه و بنام او اینک

ز خطبه کردن بلبل همی نیاساید

دهان سوسن آزاده را بمدحت گل

زبان دهست و گر اضعاف ده بود شاید

گشاده نرگس چشم امید را همه شب

که صبح بردمد و گل جمال بنماید

گرفته لاله بکف جام لعل و مانده بپای

مگر ببزم خودش گل شراب ‌فرماید ؟

بنفشه پیش در افکنده سر مسخروار

ز خط طاعت گل نیم خطوه نگراید

مگر منازغ گل گشت ارغوان، ور نی

چرا سپهر تن او بخون بیالاید

گل، گرچه هست قوی ، با سپاه خود هر روز

بپیش خدمت اخلاق شهریار آید

ابوالمظفر ، اتسز، که همت عالیش

بزیر پای فلک را همی بفرساید

ز طبع او همه انعام و محمدت خیزد

ز دست او همه احسان و مکرمت زاید

حسام او چو درخشید، چذخ کی ماند؟

سپاه او چو بجنبید ، کوه کی پاید؟‌

بسان مهرهٔ مارست مهر او نافع

و لیک کینش چون زهر مار بگزاید

خدایگانا، چون وهم، امر نافذ تو

بیک زمان همه آفاق را بپیماید

تویی که طبع تو با ظالمی نیامیزد

تویی که عدل تو بر ظالمان نبخشاید

روان چرخ بجز طاعت تو نپسندد

زبان دهر بجز مدحت تو نسراید

ز روی جود بنان تو گرد بنشاند

ز تیغ فصل بیان تو زنگ بزداید

ستاره پیمان با ناصح تو می‌بندد

زمانه انجام دندان با حاسد تو می‌خاید

که گشت یارد منکر بلند قدر ترا؟

بگل فروزان خورشید را که انداید؟

چو چنگ پیش تو هر کو بخم ندارد پشت

سرش چو نای ز تن خنجر تو برباید

همیشه تا که به بپیش محققان سخن

بقصد هیچ خردمند را بندراید

گزیده باد، هر آن کت بمهر بگزیند

ستوده باد، هرآن کت بطبع بستاید

تن تو باد براحت؛ که بدسگال ترا

روان بر آتش محنت همی بپالاید

شمارهٔ ۷۱ - در مدح شمس‌الدین وزیر

جز مکارم زشمس دین ناید

سیرت سروران چنین باید

رتبت ملک و زینت دولت

از خصالش همی بیفزاید

معجزات از بیان او خیزد

مکرمات از بنان او زاید

کام دل از زمانه بستاند

هر کش از اعتقاد بستاید

فضل او راه عیب بر بندد

عقل او راز غیب بگشاید

ای بزرگی ، که در خلال جلال

مثل تو دور چرخ ننماید

با لقای تو شمس کی تابد ؟

با عطای تو گنج کی پاید؟

همهٔ ترتیب و تربیت حق را

همت عالی تو فرماید

یمن حزم تو دولت افزورد

امن عزم تو ملت آراید

هر که بگراید او بطاعت تو

هرگزش زهر دهر نگزاید

هر که برتابد از رضای تو سر

سر او روزگار برباید

خامهٔ تو ، که رنگ ملک ازوست

رنگ از روی فضل بزداید

بر بساط نشاطی و قهرت

جان دشمن همی بفرساید

سهمت از خون دل و رخ اعدا

این بپالاید ، و آن بیالاید

عنف و لطف تو وقت کینه و مهر

این نبخشاید، آن ببخشاید

هر که نام عداوت تو برد

بر سر خاک باد بپیماید

باد بر تخت بخت جایگهت

که چنین جایگه ترا شاید

شمارهٔ ۷۲ - در مدح اتسز

تویی ، شها ، که بتو چرخ را نیاز آید

ببارگاه تو اقبال در نماز آید

زطبع دشمن جاهت سموم غم خیزد

ز رشح خدمت صدرت نسیم ناز آید

ز عون تیغ تو ملت بانتظام رسد

ز حسن سعی تو دول در اهتزاز آید

مجاز گشت در ایام کار دشمن تو

وگر طلب کندش عکس هم مجاز آید

مگر که سالب کلی شدست کار عدوت؟

که عین سالب کلی بعکس باز آید

خدایگانا ، من بازگشتم از خدمت

حرام چه ضرورت بود چو آز آید؟

مرا ، شها، چو تو عزم ره دراز کنی

ز عاجزی بدل اندیشهٔ دراز آید

تنم در آب دو دیده شود فسرده و لیک

دلم در آتش اندوه در گداز آید

منم چو صعوه بعحز و تو بازی و هرگز

که دید صعوه کزو اقتدار باز آید؟

بسا که پیر کند دور چرخ ، تا ناگاه

بدست چرخ جوانی چو من فراز آید

روا بود که چو من کس برای عصمت جان

ز صحن مهلکه در حصن احتزاز آید؟

تویی ، شها ، که هزاران هزار مثل مرا

ز یک اشارت جاه تو برگ و ساز آید

ز تو سزد که چو من بنده ای بخدمت تو

برهنه روز زمستان بتر که تاز آید؟

شمارهٔ ۷۳ - در ستایش مجد الدین علی بن جعفر رئیس شرق صدر خراسان

عجل مجد دین ، صدر آل پیمبر

نظام معالی ، علی بن جعفر

پیمبر خصالی ، که در خلد اعلی

ازو هست آسوده جان پیمبر

گزین سید شرق ، کندر سیادت

چو او نیست در شرق و در غرب دیگر

تفاخر نموده بدو نسل هاشم

تظاهر فزوده بدو آل حیدر

باجداد او عز بطحا و یثرب

باسلاف او فخر محراب و منبر

دل پاک او گشت فضل مجسم

کف راد او هست جود مصور

کشیده شقاوت بر اعدای اوصف

گشاده سعادت بر احباب او در

بنای صنایع بدو شد ممهد

لوای شریعت بدو شد مظفر

بآثار او گشته دولت مزین

چو اقطار گردون بانوار اختر

باوطان دشمن همان کرده سهمش

که شمشیر جدش باطلال خیبر

ستاره سپرده بپیمان او دل

زمانه نهاده بفرمان او سر

بحلمش قرار زمین مسطح

بامرش مدار سپهر مدور

خجل مانده از لفظ او در فاخر

حسد برده از خلق او مشک اذفر

نهیب موافق ز مهرش مصفا

حیات مخالف ز کینش مکدر

بگردون بر ، از بهر پیکار خصمش

میان بسته دارد همیشه دو پیکر

زهی ! باطن تو ستوده چو ظاهر

زهی ! مخبر تو گزیده چو منظر

بجاه تو آل پیمبر مکرم

بسعی تو شرع پیمبر مشهر

نه از تخمهٔ مصطفی چون تو سرکش

نه از دودهٔ مرتضی چون تو سرور

تویی روی آن خاندان مقدس

تویی پشت آن دودمان مطهر

بحیرت ز حسن خصال تو جنت

بغیرت ز فیض نوال تو کوثر

کنان از بنان تو گشته مرتب

هنر از بیان تو گشته مقرر

تو هستی پناه اکابر بگیتی

چو جدت شفیع کبایر بمحشر

نه بالای قدر ترا هیچ غایت

نه دریای فضل ترا هیچ معبر

گه رامشت گشته ناهید بنده

گه بخششت گشته خورشید چاکر

بتو قوتست اهل بیت نبی را

بود قوت لشکر از شاه لشکر

همه اختران همتت را متابع

همه سروران حشمتت را مسخر

ز انصاف تو سایهٔ پر شاهین

شده خوشترین خوابگاه کبوتر

بدری صف نیستی را ببخش

نیارد بجز صفدارن پشت حیدر

ایا سید شرق ، ای خاک پایت

شده بر سر انجم چرخ افسر

روان نبی را بخلق تو نازش

نژاد وصی را بجاه تو مفخر

نه فارغ ز اخبار تو هیچ فرقه

نه خالی ز آثار تو هیچ کشور

کسی کو خلاف تو گوید بگیتی

برد از خلاف تو یکروز کیفر

بدام تو مأخوذ گردد بآخر

رسن را گذر کی بود جز بچنبر؟

اگر داشت یک چند اندر مضیقی

ترا حاسدات جهان ستمگر

از آن حال آشفته اندیشه کم کن

وزان روز شوریده اندوه کم خور

در غنچه کامل شود ، نکهت گل ؟

نه در بوته حاضر شود صفوت زر؟

ز احداث چرخست تهدید مردم

چو از زخم خالیست تزیین خنجر

خداوند را شکر کامروز آمد

درخت امان و امانیت در بر

نشاندت بصد نام ایام در عز

گرفتت بصد مهر اقبال در بر

بنعمت نوید آمدت چون فریدون

ز ظلمت نجات آمدت چون سکندر

برون آمدی از مضیق نوایب

چو از بحر لؤلؤ ، چو از کوه گوهر

باالطاف تو گشت گیتی مزین

باوصاف تو گشت عالم معطر

الا تا بتابد ز گردون ثریا

الا تا بروید ببستان صنوبر

ترا باد دولت هواجوی و مخلص

ترا باد ایزد نگهدار و یاور

ز گیتی غبار دواهی بیفشان

بعالم بساط معالی بگستر

شمارهٔ ۷۴ - ذوقافتین در مدح ملک اتسز

ای از مکارم تو شده در جهان خبر

افگنده از سیاست تو آسمان سپر

صاحب قران ملکی و بر تخت خسروی

هرگز نبوده مثل تو صاحب قران دگر

با رای پیر و بخت جوانی و کرده اند

اندر پناه جاه تو پیر و جوان مقر

گیتی زبان گشاده بمدح تو و فلک

بسته ز بهر خدمت تو بر میان کمر

با موکب سیادت تو هم کنف شرف

با مرکب سعادت تو هم عنان ظفر

گیتی ز امر تو نشود یک نفس جدا

گردون ز حکم تو نکند یک زمان گذر

از ارتفاع قدر تو بر هر فلک نشان

وز اصطناع بر تو در هر مکان اثر

جود برامکه است خبر و آن تو عیان

هرگز براستی نبود چون عیان خبر

از فیض مکرمات کف راد تو نماند

در قعر بحر لؤلؤ و در جوف کان گهر

ای دستبرد باس تو اندر هدی مثل

وی کارکرد تیغ تو اندر جهان ثمر

تا عدل تست بدرقه ، شبها بهیچ راه

از دزد و راهزن نکند کاروان حذر

با بیشمار فضلی و با بیقیاس عدل

با بی حساب جودی و با بیکران هنر

در موقفی ، که پاره کند اهل حرب را

زخم سنان تارک و نوک سنان جگر

صحرای کارزار چو رهبان دیر دار

اندر کشد ز خون یلان طیلسان بسر

از عکس تیغ ها شده پر اختران هوا

وز خون شخص ها شده چون ارغوان حجر

آنجا ز نوک رمح تو گیرد حذر قضا

وانک ز حد تیغ تو جوید امان قدر

دل ها کنی فکار بپیکان دل شکاف

جان ها کنی شکار بشمشیر جان گذر

در مغزها حسام تو چون در ظلام نور

در سینها سنان تو چون در خان شرر

ای گشته دشمن تو ببند هوان اسیر

وندر زمانه چیست ز بند هوان بتر؟

از فکرت تو ساخته جسم هنر روان

وز نکتهٔ تو یافته چشم بیان بصر

هر مشکلی گشاده شود چون گماشتی

بر حل مشکلات گه امتحان فکر

در راه کین و مهر تو خوف و رجا دلیل

بر شاخ لطف و عنف تو سود و زیان ثمر

چون مدح خوان مدیح تو آورد در دهان

گردد مدیح در دهن مدح خوان درر

بد گوی تو اگر شکر اندر دهان نهد

در حال زهر گرددش اندر دهان شکر

هر خلق را عطای تو قارون کند همی

همچون بهار از در و همچون خزان ز زر

شاها ، گذشت انده و وقت طرب رسید

آمد بصدرت از شرف جاودان حشر

در دولت تو بود گمان خلق را ، کنون

آمد گل یقین ز درخت گمان ببر

زین پس نکرد خواهد ، تا روز رستخیز

چشم بد زمانه در این خاندان نظر

در مملکت تو همچو روانی ، بتن روانی

نارد بنزد خلق تن بی روان خطر

همواره تا بتابد از آسمان نجوم

پیوسته تا بروید در بوستان شجر

از گرز همچو گوز سر حاسدان

بکوب وز نیزه همچو سنبه دل دشمنان بدر

تا بر فراز گنبد فیروزه گون شود

هر مه دوبار چون سپر و چون کمان قمر

بادا ولیت را زسعود سپهر مهر

بادا عدوت را ز صروف زمان ضرر

شمارهٔ ۷۵ - قصیدۀ ذو بحرین در مدح علاء الدوله اتسز خوارزمشاه

ای در تو مقصد اهل هنر

بر در تو حادثه نکند گذر

منهزم از خلق تو خیل فساد

منتظم از نطق تو عقد گهر

خدمت تو پیشهٔ هر کامگار

حضرت تو کعبهٔ هر نامور

رایت ایمان بتو شد مرتفع

آیت احسان بتو شد مستقر

در دل تو مایهٔ علم علی

بر در تو سایهٔ عدل عمر

طبع تو در پیکر دانش روان

کف تو در دیدهٔ بخشش بصر

مجلس محروس تو کهف هدی

درگه مأنوس تو حصن بشر

صیت تو اندر همه عالم علم

نام تو اندر همه گیتی سمر

ای شده با قدر تو گردون زمین

وی شده با دست تو دریا شمر

طایع فرمان تو گشته قضا

تابع پیمان تو گشته قدر

همت والای تو رشک نجوم

نکتهٔ زیبای تو شرم درر

مکرمت از کف تو صافی زلال

مملکت از جاه تو عالی خطر

حشمت تو بیضهٔ حق را پناه

گفتهٔ تو روضهٔ دین را مطر

کوشش تو غارت جان و روان

بخشش تو آفت زر و گهر

از دل تو دانش و دین ملتمس

وز کف تو زر و گهر منتظر

خدمت تو منبع نامست و نان

حضرت تو معدن فخرست و فر

دولت احباب تو از به بهست

حالت اعدای تو از بد بتر

گنبد عالی بر تو منخفض

عالم کامل بر تو مختصر

تا بود اندر فلک اوج نجوم

تا بود اندر مدر اصل شجر

بهرهٔ احباب تو بادا طرب

قسمت اعدای تو بادا ضرر

قالب بد گوی تو زار و نزار

خانهٔ بد خواه تو زیر و زبر

شمارهٔ ۷۶ - در مدح اتسز

ای رایت مبارک تو آیت ظفر

اقبال را جناب رفیع تو مستقر

مر ملک را سداد تو چون جسم را روان

مر شرع را رشاد تو چون چشم را بصر

آثار تو شدست بفرزانگی مثل

و اخبار تو شدست بمردانگی سمر

در امر و نهی تاع فرمان تو قضا

در حل و عقد طالع پیمان تو قدر

عزم ترا ز فتح مدد از پی مدد

رای ترا ز سعد حشر از پی حشر

چرخیست طبع تو که هنر باشدش نجوم

ابریست دست تو که گهر باشدش مطر

از کین تو رحیق مخالف شده حریق

وز مهر تو شرنگ موافق شده شکر

در قرب و بعد تو همه اسباب عز و ذل

در لطف و عنف تو همه ابواب خیر و شر

از شربت فریب تو افلاک در هراس

وز ضربت نهیب تو ایام بر حذر

اسلام را نظام همه از بقای تست

آری نظام تن بو اندر بقای سر

روز سخا و روز وغا پیش دست تو

نی مال را محل و نه بدخواه را خطر

چون بر گرفت دست تو شمشیر انتقام

از هیبت تو دست فلک بفگند سپر

آبست راحت جگر خلق و پس چرا

پیکان همچو آب تو شد آفت جگر؟

چون تو بسوی خطهٔ اعدا سفر کنی

ارواحشان ز خطهٔ ابدان کند سفر

از بهر آنکه تا کند ارواحشان نزول

مالک زند خیام عقوبات در سقر

ای تو بعقل و شرع شده داور جهان

وی تو باصل و فرع شده مفخر بشر

تا عدل تو بگشت در آفاق پاسبان

یک لحظه چشم فتنه نیاسود از سهر

نی مر گل سعادت جاه ترا ذبول

نی مر شب شقاوت خصم ترا سحر

در عقد خاندان تو ، ای شاه روزگار

افزود روزگار یکی قیمتی گهر

تو چرخ دولتی و جهان را همی زتو

هر ساعتی پدید شود کوکبی دگر

زین گل که شد شکفته ببستان ملک تو

زینت گرفت عرصهٔ آفاق سر بسر

افروخته چو چرخ شد اکناف شرق و غرب

آراسته چو خلد شد اطراف بحر و بر

در طالعش دلایل شاهی مبینست

آری ازین شجر نبود جز چنین ثمر

گردون سالخورده بدین دیدهای تیز

هرگز ندید چون تو پدر با چنین پسر

واجب چنان کند که سپارد سریر ملک

گیتی بران پسر که مرو را تویی پدر

در هر هنر سوار جهانی و بی خلاف

فرزند تو نظیر تو باشد بهر هنر

از پشت پیل چیست بجز پیل ملتمس؟

وز صلب شیر چیست بجز شیر منتظر؟

از جای در چه آید الا حصول در ؟

وز جان زر چه آید الا وجود زر؟

در حق خاندان تو حق را عنایتیس

خواهدکه انقراض نیابد بران گذر

هر ساعتی همی کند از بهر این سبب

اخوان تو فزونتر و اولاد بیشتر

این ملک ماند خواهد درخاندان تو

تا روز رستخیز و سخن گشت مختصر

در مدح خاندان تو ، شاها ضمیر من

هنگام نظم و نثر درختیست بارور

از نکتهای بکر مرو را همیشه برک

وز عقدهای سحر مرو را همیشه بر

ذکرم ببر و بحر عیانست ، همچو شمس

شعرم بشرق و غرب روانست چون قمر

از نسج طبع من همه گیتی پر از حلل

وز موج علم من همه عالم پر از درر

چون بی نظیر گشتم در مدح تو سزاست

در من اگر بچشم عنایت کنی نظر

آثار اهل ملک باشعار اهل نظم

باقی بماند کالنقش فی الحجر

از من بخر ثنا ، که بود دست تو مرا

ذکر علی الدوام بانعام ماحضر

معلوم رأی تست که : بودند بی قیاس

در روزگار دولت محمود دادگر

مردان با مهابت و گردان کامگار

میران با سیاست و شاهان نامور

جملهٔ بهینه وار برفتند از جهان

هم صیتشان هبا شد و هم ذکرشان هدر

کس نام هیچ مرد نداند از آن گروه

کس یاد هیچ شخص نیارد از آن نفر

از عنصری بماند وز امثال عنصری

تا روز حشر سیرت محمود مشتهر

والا امیر داد ، که در باب ملک بود

کردار او ستوده و گفتار معتبر

امداد مال او شده بیرون زشرح و وصف

و اعداد جیش او شده افزون ز حد و مر

چون انتقال کرد بسوی جوار حق

در حال از آن سپاه و خزاین نماند اثر

گر شعر بوالمعالی حاصل نداشتی

کی دادی از معالی او بعد ازو خبر؟

در جمله نام نیک بقای مخلدست

فانیست مال ، مال بده ، نام نیک خر

چندین هزار مال بجهان می دهند

تا خوش زنید یک دو نفس در جهان مگر

ارباب فضل را ز پی عمر جاودان

گر تربیت کنند ، نباشد در آن ضرر

تا از زمین همی متصاعد شود بخار

تا در هوا همی متطایر شود شرر

بادا بزیر رایت تو فتح را مکان

بادا بپیش درگه تو بخت را مقر

داده جهان ، بدانچه تو پیمان کنی ، رضا

بسته فلک ، در آنچه تو فرمان دهی ، کمر

اخوان تو بجاه تو در عز و در شرف

و اولاد تو بعون تو با فتح و با ظفر

پذیرفته از تو قربان ، فرخنده بر تو عید

تو در امان زآفت و بد خواه درخطر

شمارهٔ ۷۷ - نیز در مدح اتسز گوید در بازگشت از جنگ ماوراء النهر

ای ز آب تیغ تو تازه ریاحین ظفر

وی بنور رأی تو روشن قوانین هنر

هر کجا اوصاف تو ، آنجا بود مجد و شرف

هر کجا اصناف تو ، آنجا بود فتح و ظفر

عالمی را مرکب عزت سپرده زیر پای

امتی را طایر عدلت گرفته زیر پر

با جلال تو سپهر پر صنایع نیم کار

با کمال تو جهان پر بدایع مختصر

دو نشانست از عطای دست تو : بحر و سحاب

دو نمونه از ضیای رأی تو :شمس و قمر

بر در پیمان تو چرخ فلک افگنده رخت

بر خط فرمان تو خلق جهان آورده سر

ملک را تدبیر تو چونان که خنجر را فسان

علم را تقریر تو چونان که بستان را مطر

پیکر افضال را فیض عطای تو روان

دیدهٔ اقبال را نور لقای تو بصر

مدحت اخلاق محمود تو تسبیح انام

ساحت درگاه میمون تو محراب بشر

هست در اصناف دانش گفتهای تو مثل

هست در انواع مردی کردهای تو سمر

یک حدیقه است از ریاض عالم عفوت بهشت

یک نتیجه است از حریم آتش خشمت سقر

چرخ اعظم با الف قدر تو همچو زمین

بحر قلزم با سخای دست تو همچو شمر

مرد و زن را کرد قارون جودت از زر و درم

بحر و کان را کرد مفلس دستت از در و گهر

نور در دست بداندیشان گشته ظلام

زهر در کام نکوخواهان تو گشته شکر

از هنر صد درج و از تو یک بیان ماجری

وز گهر صد گنج و از تو یک نوال ماحضر

دستیار دولت تو هم شهور و هم سنین

پایکار هیبت تو هم قضا و هم قدر

ناصح صدر ترا و حاسد قدر ترا

بهره از افلاک خیر و حصه از ایام شر

در شرف بیشی زعالم ، گرچه هستی اندرون

نی لئالی در صدف باشد جواهر در حجر؟

تو جهان داری و دارای جهان ، تا رستخیز

کس نخواهد بود چون تو جهانداری دگر

از وجود تو بیان شد هرچه بود آفاق را

در عرب وندر عجم از حیدر و رستم خبر

نیست یک خطه ، که آنجا نیست عدلت منتشر

نیست یک بقعه ، که آنجا نیست حکمت معتبر

گاه از سقسین بری رایت بحد بر سخان

گاه از خاور کشی لشکر بسوی باختر

گاه آری جند و منقشلاق اندر زیر خنگ

گه سمرقند و بخارا ، گه تراز و کاشغر

آسمانی ، ز انت آرامش نباشد از مسیر

آفتابی ، ز انت آسایش نباشد از سفر

تا درخت فتح آب از چشمهٔ تیغ تو یافت

هر زمان از وی همی ملکی دگر آید ببر

خسروا ، بردی سپه سوی سمرقند ترا

بود نصرة هم عنان و بود دولت راهبر

از جلالت سوی اقدامت عدد اندر عدر

و ز سعادت سوی اعلامت حشر اندر حشر

لشکری از سرکشان در خدمتت بی ترس و باک

زمره ای از صفدران در موکبت جان سپر

هر کجا بفراخت جاه تو بفیروزی لوا

هر کجا بنمود بخت تو ز بهروزی اثر

خسروان آن طراف کردند صدرت را سجود

سروران آن زمین بستند امرت را کمر

خطبهٔ آن خطبه گشت از نعمت تو با جاه و قدر

سکهٔ آن بقعه گشت از نام تو با زیب و فر

ای بسا ، ناکام ، کو از دولتت شد کامگار !

وی بسا ، بی نام ، کو از حشمتت شد نامور!

خازن اقبال گویی از قدیم الدهر باز

داشت آماده ز بهر خدمت تو سربسر

هر خزاین کو نهده بود اندر شرق و غرب

هر دفاین کو نهفته بود اندر بحر و بر

بنده و آزاد اعدا را بمالیدی بتیغ

چون فتد در مرغزار آتش بسوزد خشک و تر

رایت تو در سمرقند و ز باد تیغ تو

روم گشته چون بلاد عادیان زیر و زبر

چون ز حال ماوراء النهر فارغ آمدی

با هزاران دولت و نعمت بسوی مستقر

یسر با خیل تو کرده خواب در یک خوابگه

یمن با جیش تو شد خورده آب در یک آبخور

خطهٔ خوارزم اکنون با جلال مقدمت

از ارم مانوس شد و ز حرم محروس تر

منت ایزد را که حاصل کرد تأیید فلک

هر چه از دولت ترا موعود بود و منتظر

سایهٔ عدلت گرفت از ترک تا حد حجاز

بسطت ملک رسد از هند تا حد خزر

رایت جاهت در اکناف هدی شد مرتفع

آیت عزت در اکناف جهان شد منتشر

مرجع اهل هدی گشتند در دوران تو

زان سپس کاهل هدی بودند مانده در بدر

چون بتو ایزد زمام جملهٔ عالم سپرد

تو بعالم در ، طریق بخشش و نیکی سپر

بر خلایق داد کن ، زیرا که در آفاق نیست

نزد ایزد کس گرامی تر زشاه دادگر

هست نیکی آن شجر، کز شاخ او ناید همی

جز ثواب و جز ثنا در آجل و عاجل ثمر

سیم و زر در وجه نام نیک نه ، کز روی عقل

هست گنج نیک نامی به ز گنج سیم و زر

تا بصنع ایزدی ، بر اوج گردون ، شکل ماه

گاه گردد چون کان و گاه گردد چون سپر

بهرهٔ احباب تو باد از جهان لهو و طرب

حصهٔ اعدای تو باد از فلک رنج و ضرر

خسروان را خاک ایوان رفیع تو مقام

صفدران را صحن در گاه شریف تو مقر

باد مژگان همچو بیکانها شده در دیده ها

بر بدی آن را که باشد سوی درگاهت نظر

شمارهٔ ۷۸ - در مدیحه گوید

ای زگفتار تو پرداخته آیات هنر

وی زکردار تو افروخته رایات ظفر

گشته ایام ز اخبار تو با فخر و شرف

گشته اسلام ز آثار تو با قدر و خطر

قدر تو هست چو جوزا بعلو و جلال

صدرتو هست چو دریا بسخا و بهتر

از تو اسلام پر از یمن و ظفر شد جمله

وز تو ایام پر از حسن و بها شد یکسر

کمترین طایع فرمانت زمان گشت و زمین

کهترین تابع پیمانت قضا گشت و قدر

مانده در حیرت فرزانگیت هر سرور

مانده در غیرت مردانگیت هر صفدر

شده پیراسته از خامهٔ تو هر دولت

شده آراسته از نامهٔ تو هر کشور

ای صفای سیرت جسم کرم را چو روان

وی ضیای هنرت چشم خرد را چو بصر

در معانی همه اقوال سدید تو مثل

در معالی همه اخلاق حمید تو سمر

از اطایب شده گویندهٔ مدحت دلشاد

وز مصایب شده جویندهٔ قدحت غم خور

هست انعام تو در برج مروت اختر

هست اکرام تو در درج فتوت گوهر

گشتهٔ اوصاف تو سرمایهٔ اشراف جهان

گشتهٔ الطاف تو پیرایهٔ اصناف بشر

اصطناع کرمت مانع هر شدت و رنج

ارتفاع هممت دافع هر ظلمت و شر

عاقلان را ز بیان تو همه حکمت و علم

سایلان را ز بیان تو همه نعمت و زر

تا جهانست در و باد ترا لذت و عیش

تا زمانست در و باد ترا حشمت و فر

شمارهٔ ۷۹ - در مدح اتسز خوارزمشاه

بِبُرد از من به ناگاهان هوای مهرِ آن دلبر

نشاط از جان، قرار از دل، توان از تن، خرد از سر

لب و خود و رخ و خطّ وی و جز او که را دیدی

خط از سنبل، رخ از لاله، خد از سوسن، لب از شکّر؟

بَری پیدا، دلی پنهان، رخی زیبا، قدی نازان

قد از سرو و رخ از ماه و دل از آهن، بَر از مرمر

به قد و زلف و جَعد و طُرّه بر دست آن صنم گویی

گره از دام و پیچ از تاب و رنگ از شب، خَم از چنبر

به سانِ نور و فر و عکس لونِ چهرِ او ناید

گل از گلبن، دُر از دریا، مَه از گردون، مِی از ساغر

تو گویی شم و نم و دم و خوی بر دست شخص او

خوی از خیری، دم از باده، نم از نرگس، شم از عنبر

چو باد و ابر و دود و برق آید در وثاقِ من

غم از رو زن، بلا از کوی و رنج از بام و جور از در

نبردِ فهم و وَهم و مهر و امّید اندر این گیتی

امید از وصل و مهر از یار و وَهم از شاه و فهم از زر

شهنشاهی که رسم و راه و روی و خوی او بِستَد

فروغ از روز و نور از شمع و زیب از ماه و فر از خور

به بزم و رزم و حَزم و عَزم گویی عاریت دارد

کف از حاتم، هُش از رستم، تن از بیژن، دل از حیدر

به خشم و حِلم و عفو و طبع بردارد اگر خواهد

رگ از خاک و تگ از باد و نم از آب و تَف از آذر

جهان را خسرو و سلطان و شاه و شهریار آمد

چه از دولت، چه از طالِع، چه از منظر، چه از مخبر

به عهد و دَهر و شهر و چرخ خالی کرد عهدِ او

زمین از رنج و دَهر از جور و چرخ از نَحس و شهر از شر

جهاندارا ، سپاه و خیل و فوج و لشکرت دارد

دل از آهن، تن از جوشن، سر از خفتان، بَر از مغفر

شده ملکت به تو خوب و بَدیع و دلکش و زیبا

چو طبع از باغ و راغ از شاخ و شاخ از برگ و برگ از بر

به خشت و تیغ و شل گرفته پیش تو آرند

پلنگ از شَخ، هِزَبْر از کُه، نهنگ از بَحر و شیر از بر

تویی خورشید و شاه و شیر و سلطان اندرین عالم

هم از همّت، هم از حشمت، هم از هیبت، هم از گوهر

شده حضرت به تو خو بدیع و دلکش و روشن

چو شمع از شان، کمان از شاخ و دِرع از حلقه، تیر از پر

همی تا رنگ و بوی و جلد و نام تو پدید آرد

زر از سیم و می از آب و خز از موی و گل از عبهر

مبادا خالی و فرد و تهی هر روز خسرو را

دل از شادی و لب از خنده، کف از جام و سر از افسر

شمارهٔ ۸۰ - در تهنیت ولادت دو فرزند ملک اتسز

بر آمد ز چرخ معالی دو اختر

فزون گشته در عقد شاهی دو گوهر

از این هر دو گوهر هدی شد مزین

وزین هر دو اختر جهان شد منور

بیفزود در نسل خوارزمشاهی

دو مقبل ، دو مقصد ، دو سرور ، دو اختر

دو بحر مکارم ، دو چرخ مناقب

دو گرد سپه کش ، دو شیر دلاور

دو شمع سعادت ، که از نور ایشان

زیاده شد آرایش هفت کشور

یکی را عنایات افلاک همره

یکی را سعادت ایام همبر

زمانه یکی را محب و موافق

ستاره یکی را مطیع و مسخر

یکی همچو شمس از قبایح منزه

یکی همچو عقل از معایب مطهر

از این عیش احباب گشته مصفا

وزان عمر حساد گشته مکدر

چو جد و پدر هر دو ملک و دولت

چو شمس و قمر هر دو در جاه و مفخر

از آن اصل طاهر چنین نسل زاید

که آید زپشت غضنفر غضنفر

بجز در نیابند از موضع در

بجز زر نبینند از معدن زر

دو فرزند از روی صورت و لیکن

ازیشان هراس عدو رادو لشکر

چنان گشت خواهند در صف کینه

زپیکان ایشان بترسد دو پیکر

نبودست زین رو ز موسی و هارون

بعالم درون مثل این دو برادر

ز اولاد خوارزمشه صحن گیتی

نخواهد تهی گشت تار و زمحشر

خداوند خوارزمشاهست شاهی

که از مردی و مردمی شد مصور

یکی عالمی گشت اندر بزرگی

که در جنب او هست عالم محقر

چهارند ابنای او هم بدان سان

که ارکان عالم چهارند یکسر

بحلم و بحیله ، بیمن و بکینه

چو خاکند و بادند و آبند و آذر

سرافراز ایل ارسلان و سلیمان

که هستد شاهنشه گاه و افسر

گزین تقل تز سن ، ستوده و طاحون

که این تخمه باشد بدیشان مطهر

همه ملک را مستحقند و لایق

همه تاج را مستحقن و در خور

بحیرت ز الفاظشان در و لؤلؤ

بغیرت ز اوصافشان تنگ شکر

برین چار صفدر ، کاندر معالی

چو ایشان نیاورد ایام دیگر

تفاخر نمایند دین الهی

تظاهر فزایند شرع پیمبر

کسی را که اولاد زین گونه باشد

بود ملک در خاندانشان مقدر

الا تا بود اجتماع دو مردم

الا تا بود اقتران دو اختر

باولاد او باد عالم مزین

باخبار او باد گیتی معطر

بماناد خوارزم شه تا قیامت

بر احباب میمون ، بر اعدا مظفر

شمارهٔ ۸۱ - در مدح اتسز

جهان ظفر پادشا بو المظفر

که رایت اسلام ازو شد مظفر

سپهدار اسلام ، اتسز ، که نامش

بیافزود آرایش مهر و منبر

خداوند دین و خداوند دولت

خداوند فضل و خداوند گوهر

ستوده به باطن ، گزیده بظاهر

خجسته بمخبر ، همایون بمنظر

همه محض بخشش ، همه صرف دانش

همه نفس حکمت ، همه عین مفخر

شده پست بار رفعتش هفت گردون

شده تنگ بابسطتش هفت کشور

سپهر سیادت بجاهش مزین

جهان سعادت ز خلقش معطر

ز اوصاف او حیرت چرخ و گیتی

ز اخلاق او غیرت مشک و عنبر

کرامات گیتی به ذاتش مبین

مقامات تیغش بعالم مشهر

شده لعل از شادی روی او گل

شده زرد از هیبت جود او زر

کرم از کف راد او گشته پیدا

ظفر در سر تیغ او گشته مضمر

نماید از ایادی دست جوادش

نه در بحر لؤلؤ ، نه در کوه گوهر

سر نیزه نصرت افزای او را

سر سرکشان جهان گشته افسر

جهان گیر شاها ، عدو بند گردا

ترا چرخ و گیتی غلامست و چاکر

کشیدی ز بحر نظام ممالک

سوی قلعهٔ دشمن ملک لشکر

سپاهی ز هیبت چو امواج دریا

گروهی بکثرت چو اعداد اختر

بنیزه همه حافظ عهد رستم

بخنجر همه وارٍث رسم حیدر

در ایوان ریاحین عشرت یکایک

بمیدان شیاطین غیرت سراسر

گه وقفه باشند صفدار ، لیکن

چو در حمله آیند گردند صفدر

نجویند در عمر از صف هیجا

جدایی ز اعراض لازم چو جوهر

گهت بوده اقبال ایام همره

گهت بوده تأیید افلاک رهبر

شده همچو هامون اغبر بصورت

ز گرد سوارانت گردون اخضر

زدی بر حصاری ، که چرخ معظم

نماید ز بالاش چاهی مقعر

بن خندق او رسیده بمرکز

سر بارهٔ او گذشته ز محور

همه خاک اکناف او منشأ کین

همه سنگ اطراف او منبع شر

ز آسیب چنبر صفت چرخ گردون

برو دیدبان چفته رفته چو چنبر

در آن قلعه ای باک قومی ، که بودی

فنا و بقا نزد ایشان برابر

که طعنه نوک سنان را برغبت

و تن ساختندی چو معشوق در بر

همه تن بتن عاشق تیر و نیزه

همه سربسر آفت درع و مغفر

نه شیران ، و لیکن چو شیران بقوت

نه پیلان ، و لیکن چو پیلان بپیکر

حسد برده بر وقفه شان کوه بابل

خجل گشته از حمله شان باد صرصر

سوی مشرب مرگ تازان بهیجا

چو از موقف حشر مومن بمحشر

سر اندر زوایا کشیدند جمله

چو از چشم نامحرمان اهل معجر

ز نام تو کردند یکسر هزیمت

چو خیل شیاطین ز الله اکبر

بماند ندا ز خواب و خور همچو نقشی

که بر روی دیوار بینی مصور

همه از خیال قبول تو حیران

همه از نهیب نهاب تو مضطر

دماری برآوردی از حصن دشمن

بیک لحظه چون حیدر از حصن خیبر

بتازنده خیل و ببازنده نیزه

ببرنده تیغ و بدرنده خنجر

گرفتی بداندیش و بدکیش خود را

بخاری بی حد ، بزاری بی مر

ز کوهش بصحرا فگندی و آنگه

بخنجر بریدیش آنگاه حنجر

اگر کافر نعمتت گشت ، اینک

ز آسیب شمشیر تو برد کیفر

و گر کرد احمر بکین تو رخ را

بدید از سر تیغ تو موت احمر

و گر اصطناع ترا گشت منکر

عذابی کشید از جناب تو منکر

فگندیش در فرغر مرگ زیرا

که ماوی گه ماهیان گش فرغر

پلنگان حربند جیش تو و آن به

که سازند مسکن بکهسارها بر

ز مار و ز ماهی و کردار ایشان

مثلهاست مشهور در بحر و در بر

و لیکن ندانست دانا کزین دو

کدامین بود وقت کوشش فزونتر؟

یقین شد چو دشمن ز زخمت نگون شد

که در پیش مارست ماهی محقر

یکی نخوتی داشت در سر حسودت

که از کبر بر آسمان زد همی سر

بیک خطه قانع نگشت از ممالک

دو خطه شد اکنون مرو را میسر

سرش هست در دام یک خطه از تن

تنش هست بردار یک بقعه از سر

چو مخرج نبود از دیار تو او را

بگرد دیار تو برگشت یکسر

سری داشت ، او ، لیکن از کاه فربه

تنی داشت ، او ، لیکن از نیزه لاغر

ازین فتح خواهند کردن حکایت

بزرگان آفاق تا روز محشر

ترا باد هر لحظه فتحی بدین سان

که مؤمن نوازی و اسلام پرور

بجز تو چنین فتح را کیست لایق ؟

بجز تو چنین نام را کیست در خور؟

چو یزدان بگسترد فرش جلالت

تو اندر جهان فرش نیکی بگستر

همه عدل ورز و همه مکرمت کن

همه مال بخش و همه محمدت خر

بپرور تو در کار گیتی درختی

که در دار عقبی ثوابت دهد بر

الا تا بود در فلک ماه و زهره

الا تا بود در چمن سرو و عرعر

لوای تو بافتح بادا مقارن

نهاد تو در ملک بادا معمر

تن تو ز راحات پوشیده کسوت

لب تو ز لذات نوشیده ساغر

ز تأیید ایام و اقبال گردون

ترا باد هر لحظه ای فتح دیگر

شمارهٔ ۸۲ - هم در مدح اتسز گوید

رایت شهریار دین گستر

سایه افگند بر جهان یکسر

مسرعات فلک رسانیدند

خبر فتح او بحر کشور

رونقی یافت ملت ایزد

قوتی یافت شرع پیغمبر

قلب فتنه گشت زار و نزار

خانهٔ بغی گشت زیر و زبر

بحسام علاء دولت و دین

شاه صفدر ، خدایگان بشر

بوالمظفر، پناه ملک ، اتسز

که بدو ملک را فزون خطر

آن سپهر جلال و مهر شرف

آن مکان نوال و کان هنر

آن ستوده بظاهر و باطن

و آن گزیده بمخبر و منظر

وانکه باغ سخاوت او را

نیست جز فتح و نصر هیچ ثمر

گردن دهر و گوش گیتی را

در آثار او شده زیور

تارک ماه و فرق فرقد را

خاک اقدام او شده افسر

متحلی بنام او سکه

متبهج بیاد او منبر

عنف و لطفش دلیل خوف و رجا

مهر و کینش نشان نفع و ضرر

لفظ او را رشک لؤلؤ لالا

رأی او شرم زهرهٔ ازهر

خیره مانده زخط او دیبا

طیره گشته ز خلق او عنبر

نایب کمترین او کسری

حاجب کمترین او قیصر

ای تو اندر میان چرخ و زمین

لیکن از چرخ و از زمین برتر

هست مر آش فروزان را

زبر و زیر دود و خاکستر

اصل مهر ترا سعادت فرع

شاخ کین ترا شقاوت بر

صدر فرخندهٔ تو چون جنت

دست بخشندهٔ تو چون کوثر

از تو رایات مملکت عالی

وز تو آیات مکرمت مظهر

دل اعدای تو شب تاریک

وندر آن شب سنان تو اختر

و آنکه آن اخترست رهبر مرک

اختر ، آری ، بشب بود رهبر

شهریارا، بعون حق بردی

بسوی کشور عدو لشکر

لشکری در نبات چون بابل

سپهی ؛ در نفاذ ، چون صرصر

همه قاهر تر از سپهر و نجوم

همه قادرتر از قضا و قدر

بگه وقفه یک بیک صف دار

بگه حمله سر بسر صفدر

جان ربایان نیزه چون رستم

دژ گشایان بتیغ چون حیدر

چرخ از زخم تیرشان بفزع

مرگ از نوک رمحشان بحذر

با هز بران بیشه هم بالین

با پلنگان بکوه هم بستر

زیر ران تو باره ای ، که ازو

وهم خیره شود بکر و بفر

مشتری جبهت و قمر رفتار

آسمان گردش و زمین پیکر

سوی بالا چو دعوت مظلوم

سوی پستی چو رحمت داور

چشم چرخ از غبار او شده کور

گوش دهر از صهیل او شده کر

ماهیان زو بحیرت اندر بحر

آهوان زو بعبرت اندر بر

در کفت خنجری چون بصفا

لیک زو جان صفدران بخطر

چرخ نی و چو چرخ پر زینت

بحرنی و چو بحر پر گهر

فتح بر صفحه های او پیدا

مرگ در چشمه های او مضمر

لاله روید بحر بگاه ازو

ورچه دارد نهاد نیلوفر

قاهر صد هزار تاج و کلاه

و آفت صد هزار خود و سپر

آب کردار و آتش از بیمش

مستقر گشته در صمیم حجر

راندی و پس بباره ای معروف

بر یکی قلعه ای زدی منکر

در بلندی برابر جودی

در حصینی برابر خیبر

گفته با اختران تابان سر

برده بر آسمان گردان سر

گرد آن قلعه باره ای محکم

در متانت چو صد اسکندر

پیش آن باره خندق معظم

در مهابت چو بحر بی معبر

معدن صد هزار کینه شور

موضوع صد هزار فتنه و شر

بگسلد شیر از شکوهش پی

بفگند مرغ از نهیبش پر

اندران قلعه شیر مردانی

همه هنگام حرب شیر شکر

همه در جسم پر دلی چو روان

همه در چشم صفدری چو بصیر

صورت کینه را شده مایه

عرض فتنه را شده جوهر

دل سیاهان بخشم چون لاله

شوخ چشمان بحرب چون عبهر

نیزه هاشان چو مار گرزهٔ بد

بارهاشان چو شیر شرزهٔ نر

کوششی کردی اندران موضوع

که از آن ماند آسمان بعبر

در زمانی کز آتش هیجا

همه روی هوا گرفت شرر

عرصهٔ حربگاه شد ز غریو

سهمگین تر ز عرصهٔ محشر

تیر بانده گشت چو باران

تیغ رخشنده گشت چو آذر

صحن هامون ز تیغ شد روشن

روی گردون ز گرد شد اعبر

یاس بر بست مرامل را راه

خوف بگشاد مراجل را در

مجتمع گشته نیزه و سینه

مقترن گشته خنجر و حنجر

گشته تا زنده ادهم و اشهب

گشته گسترده ارزق و احمر

وز علمهای مختلف اشکال

رزمگه شد چو گنبد اخضر

رفتی اندر مصاف وز هولت

جنت عدن خصم شد چو سقر

حمله بردی سوی یمن و یسار

وز پی تو ز یمن و یسر حشر

بر تن از سعی دولتت جوش

بر سر از حفظ ایزدت مغفر

چرخ از نعرهٔ تو شد ناله

دهر از حملهٔ تو شد مضطر

در فتادی بلکشر اعدا

همچو آتش بمرغزار اندر

لاجرمشان بسوختی چونانک

زان طوایف نه خشک ماند و نه تر

گاه کردی دو را یکی از رمح

گاه کردی یکی دو از خنجر

من شنیدم که : با محمد خان

از سران سپاه ترک و از خزر

بر در آن حصار جمع شدند

صد هزاران سوار جوشن ور

همه با تیغ های آتشبار

همه با نیزه های آهن در

مدتی کارزار کرد ولیک

هیچ گونه ندید روی ظفر

عاقبت بازگشت بی مقصود

مال و مردش شده هبا و هدر

بس غرورا! که از محمد خان

بودشان در دماغ کرده مقر

لیک امروز گرز تو نگذاشت

زان غرور اندران دماغ اثر

خسروا، الب سنغر غازی

یافت از خدمت تو هشمت و فر

منهزم گشته از برادر خویش

بسوی حضرت تو کرد گذر

از بلای زمانه گشته روان

وز جفای سپهر جسته مفر

جز بدین بارگاه فرخنده

ز حوادث نیافت هیچ مقر

مدتی بس مدید بود بطوع

چاکران ترا کمین چاکر

گاه بر درگه تو کرده سجود

گاه در خدمت تو بسته کمر

حال او را پس از خلل دریافت

چشم افضال تو بحسن نظر

تا بجایی رسید از رتبت

کز برادر فزون شد و ز پدر

راه کفران سپرد در عالم

خود ز کفران چه خصلتیست بتر؟

برد کیفر زتیغ تو ، لابد

هر که کافر شود برد کیفر

شد ز مادر جدا و لیک زمین

در کنارش کشید چون مادر

شاد باش ، ای ستاره را مقصد

دیر زی ، ای زمانه را مفخر

تویی آن سروری ، که هست امروز

در تو سجده گاه هر سرور

روز هیجا نهیب خنجر تو

مغفر سرکشان کند معجر

وندر اصلاب بدسگالانت

پسر از بیم تو شود دختر

گر پسر زاید از عدوت ، آید

روز عمرش ز خنجر تو به سر

باحسام تو دشمنان ترا

نیست جز ماتم از وجود پسر

ای شده ذات تو بعلم علم

وی شده نام تو بفضل سمر

بشنو این نظم را ، که هر بیتش

هست افزون ز صد خزانهٔ زر

در طراوت چو دسته های سمن

در حلاوت چو تنگهای شکر

وقت انشای او بسان صدف

پر شود گوش سامعان ز درر

تا که آیین شاعری آمد

هیچ شاعر چنین نگفت دگر

گر نداری کلام من مقبول

ورت ناید حدیث من باور

شو ز ابیات رفتگان بر خوان

یا در اشعار ماندگان بنگر

تا بدانی که: هیچ رونق نیست

اختران را بپیش چشمهٔ خور

تا بتابد بر آسمان خورشید

تا بروید ز بوستان عرعر

باد گیتی بعدل تو تازه

باد عالم بعلم تو انور

دولتت باد سال و مه تابع

ایزدت باد روز و شب یاور

در معالی و منقبت خوش باش

وز بزرگی و مملکت بر خور

مر جهان را بخرمی بگذار

لیک تا حشر از جهان مگذر

شمارهٔ ۸۳ - هم در مدح اتسز گوید

علاء دولت خوارزمشاه دین پرور

که آفتاب جلالست و آسمان هنر

خدایگانی ، دریا دلی ، خداوندی

که هست گوهر دریای شرع پیغمبر

شده مسخر پیمان او شهور و سنین

شده متابع فرمان او قضا و قدر

بقا بدوست کرم را ، چو جسم را بروان

شرف بدوست خرد را، چو چشم را ببصر

بجنب قدر رفیعش ستاره را چه محل ؟

بپیش جاه عریضش زمانه را چه خطر؟

بخندد ار طرب مهر او همی خاتم

بنازد از شرف نام او همی منبر

نشاط مجلس او لعل کرده چهرهٔ گل

نهیب بخشش او زرد کرده چهرهٔ زر

نشانده لشکر او باد صولت خاقان

ببرده خنجر او آب دولت قیصر

خدایگانا ، امروز گرز تو کردست

همه مواطن اعدای شرع زیر و زبر

حذر ز تیغ تو خصم تو کی تواند کرد؟

چگونه کرد توان از قضای مرگ حذر ؟

کرم نگیرد هرگز نظام بی کف تو

عرض نیاید هرگز قوام بی جوهر

چو دور چرخ تویی اصل ناز و مایهٔ رنج

چو گشت دهر تویی عین نفع و صورت ضر

فرود قاعدهٔ قدر تو مدار فلک

میان دایرهٔ جاه تو مسیر قمر

ز بهر رزم تو غنچه بباغ چون پیکان

ز بهر بزم تو لاله براغ چون ساغر

علو قدر عدوی تویی خطر چو هبا

فروغ جاه حسود تویی بقا چو شرر

سپهر مهر ترا از سعادتست نجوم

درخت بخت ترا از سیادتست ثمر

جهان گشوده ثنای ترا چو تیر دهان

زمانه بسته رضای ترا چو نیزه کمر

بقهر خصم تو در سهم چرخ تیر و کمان

ز بهر عون تو در کف صبح تیغ و سپر

ز عدل تو حشر ظلم چون بر آتش موم

ز جود تو نفر آز چون در آب شکر

کشیده رأی تو در ساعد ظفر یاره

نهاده قدر تو بر تارک فلک افسر

هزار قاعده در نکتهای تو مدغم

هزار صاعقه در حملهای تو مضمر

ترا نخوانم نیک اختری نمونهٔ چرخ

که گردد اختر چرخ از هوایت نیک اختر

خدایگانا ، اقلیم ماوراء النهر

چو لاله کردی از تیغ همچو نیلوفر

تبارک الله ! ازان رزمگاه هایل تو

که داشت ساحت او هول عرصهٔ محشر

گشاده دست اجل از رخ فنا پرده

کشیده دست فنا بر رخ امل خنجر

ز گردد قبهٔ اخضر چو ساحت هامون

ز تیغ ساحت ساحت هامون چو قبهٔ اخضر

قبار موکب تو کرده چشم گردون تار

صهیل مرکب تو کرده گوش کیوان کر

ز هیبت تو شده قاهران همه عاجز

ز ضربت تو شده طاغیان همه مضطر

فکنده رمح تو ساعتی ازان مردم

ربوده تیغ تو در لحظه ای ازان لشکر

هزار جوشن و تن در میانهٔ جوشن

هزار مغفر و سر در میانهٔ مغفر

خدایگانا ، بر کشوری شدی غالب

که بود قسمت افراسیاب ازان کشور

همه نواحی او طرفگاه کینه و سوز

همه حوالی او خوفگاه فتنه و شر

چو عمر دهر زوالی بدو نگشته فراز

چو جرم چرخ فسادی برو نکرده گذر

گسسته شیر در اکناف او ز وحشت پی

فگنده مرغ بر اطراف او ز دهشت پر

بپیش روی درون صد هزار ناوک و شل

بزیر پای درون صد هزار وادی و جر

بگرد قلعه بصد شکل باره ای محکم

بپیش باره بصد نوعی خندقی منکر

گشاده گشت بتیغ تو قلعه ای ، که برو

ظفر نیافت کس از روزگار اسکندر

رسیده خندق او را بپشت ماهی قعر

گذشته بارهٔ او را ز برج ماهی سر

بحیله دیده ناظر جدا نداند کرد

بروج او و بروج فلک ز یکدیگر

بسطح او بر ، ز آسیب چنبر گردون

خمیده قد یلانش بگونهٔ چنبر

ز منجنیقش چون بر زمین فتادی سنگ

تو گفته ای که در افتاد چرخی از محور

چو ابر حصن و چو باران و برق تیر و حسام

علم چو قوس قزح ، بانگ کوس چون تندر

حصار خصم تو گفتی بهار بود و لیک

از آن بهار ترا شد شگفته باغ ظفر

خراب کردی آن قلعه در یکی ساعت

چنانکه شیر خداوند قلعهٔ خیبر

ز بیم تیغ تو مردان آن حصار همه

کشیده در سر مانندهٔ زنان معجر

وزان مبارزت تو مبشر دولت

فگنده در همه آفاق و شرق و غرب خبر

خدایگانا ، باز آمدی بمرکز عز

جهانت گشته مطیع و فلک شده چاکر

گرفته بیضهٔ ملک تو از دوام نشان

نموده صفحهٔ تیغ تو از نظام اثر

شعار را تو از چرخ تحفهای فلک

نثار فرق تو از ابر عقد های درر

فگنده در ره تو خاک مفرش دیبا

نشانده بر سر تو باد سودهٔ عنبر

اگر بسالی نزدیک شد که موکب تو

ز نقطهٔ شرف ملک رفت سوی سفر

تو آفتابی واز نقطهٔ حمل سالی

برد بسوی سفر قرص آفتاب حشر

اگر ملوک ز تیغت نهان شدند ، بلی

از آفتاب شوند اختران نهان یکسر

ترا بخلعت ، شاها ، چه مفخرت باشد؟

تو کعبه ای و بکعبه است جامه را مفخر

شد از جواد تو با قدر خلعت سلطان

کند مجاورت بحر قطره را گوهر

همیشه تا که فلک روشنست از خورشید

همیشه تا که چمن خرمست از عرعر

زمام دولت و ملت بدست جاه سپار

بساط حشمت و نعمت بپای قدر سپر

ز کردگار ترا باد بی غمی همراه

ز روزگار ترا باد خرمی همبر

فلک جناب ترا سال و مه شده بنده

ملک لوای ترا روز و شب شده چاکر

کشیده رفعت جاه تو بر ستاره علم

گرفته رتبت قدر تو بر سپهر مقر

شمارهٔ ۸۴ - نیز در مدح اتسز

مایهٔ نصرت ، آفتاب ظفر

سایهٔ ایزد ، افتخار بشر

شاه غازی، علا، دولت و دین

آن مکان جلال و کان ظفر

کامگاری، که جز بفرمانش

بر فلک نیست سیر یک اختر

نامداری، که بی ثنا خوانش

بر زمین نیست عقد یک محضر

آنکه بر شارع دل شادش

نکشد بی غمی نفر ز نفر

و آنکه بر شهره کف رادش

بر زند مردمی حشر بحشر

بحر از طبع او مدد گیرد

زان کند قعر او ز قطره درر

مه از رای او ضیا یابد

زان دهد نور او بخاره گهر

بندهٔ جاه او زمان و زمین

سخرهٔ حکم او قضا و قدر

شرع را کلک او نموده شرف

ملک را تیغ او فزوده خطر

خادم پایگاه او کسری

حاجب بارگاه او قیصر

خسروی از کمال او پیدا

صفدری در خصال او مضمر

ای برادی قرینهٔ حاتم

وی بمردی نتیجهٔ حیدر

جسم دین را هدایت تو روان

چشم حق را کفایت تو بصر

بزمگاه تو ساحت فردوس

رزمگاه تو آیت محشر

خطبهٔ فرض و منبر حقست

در دیار تو خطبه و منبر

چشمهٔ مرگ و گوهر فتحست

بر حسام تو چشمه و گوهر

بسپرد یک نفس جهانی را

کوه تن بارهٔ تو چون صرصر

بخورد یک زمان سپاهی را

آبگون خنجر تو چون آذر

یک بنان تو و هزار کرم

یک بیان تو و هزار هنر

باطن تو ستوده چون ظاهر

مخبر تو گزیده چون منظر

لطف و قهر تو راحت و محنت

خشم و عفو تو دوزخ و کوثر

رفعت قدر تو بمهر و بماه

بسطت جاه تو ببحر و ببر

از پی چنگ بدسگال ترا

صبح هر روز بر کشد خنجر

وز پی تاج نیک خواه ترا

آسمان هر شبی نهد زیور

تا نباشد چو خار هیچ سمن

تا نباشد بحر هیچ شمر

آن چه خواهی ز کام نفس بیاب

و آنچه بینی ز نام نیک بخر

ملک عالم بدست جاه سپار

فرق گردون بزیر پای سپر

گه سر گرد نان چو گوز بکوب

گه دل دشمنان چو پسته بدر

تا شود بر سپهر هر ماهی

چون کمان و سپر نهاد قمر

باد در دست تو ز فتح کمان

باد در پیش تو ز بخت سپر

قامت نیک خواه ملک تو باد

بر شده همچو قامت عرعر

دیدهٔ بد سگال جاه تو باد

بی بصر همچو دیدهٔ عبهر

شمارهٔ ۸۵ - هم در مدح اتسز گوید

امروز شد صحیفهٔ اقبال پر نگار

و امروز شد طلیعهٔ اسلام کامگار

امروز عون دولت خوارزمشاه کرد

بر رغم شرک قاعدهٔ شرع استوار

در زد بروزگار عدو آتش فنا

شمشیر آبدار خداوند روزگار

عالی علاء دولت و دین ، خسروی که هست

ایام را بخدمت در گاهش افتخار

فخر ملوک ، اتسز غازی ، که تیغ او

از بقعه های شرک برآرد همی دمار

شاهی ، که شد بعهد وجود نبرد او

معدوم نام رستم و نام سفندیار

بر چرخ عون او قمر فتح را مسیر

بر قطب عدل او فلک ملک را مدار

آنجا که عزم او ، نبود چرخ را مضا

و آنجا که حزم او ، نبود کوه را وقار

مرحوم با جلالت او شیر آسمان

محموم از سیاست او مرغزار

دریا همه محاسن اخلاق و او گهر

حملان همه اکابر آفاق و او عیار

از قدر او کمینه نمونه است آسمان

وز حلم او کهینه نشانه است کوهسار

کین تو کرده طایفهٔ شرک را دو قسم

یک قسم گشته زار و دگر قسم مانده خوار

در معرکه فکنده نفر از پی نفر

در سلسله کشیده قطار از پس قطار

از آه بستگان همه اطراف ناله گاه

وز خون کشتگان همه اکناف لاله زار

ای بر سپهر مهر تو از خرمی نجوم

وی بر درخت بخت تو از بی غشی ثمار

کم کرده باد شرک بپیکان باد سیر

و افزوده آب شرع بشمشیر آبدار

تو کارزار کرده و بر دشمنان دین

گشته ز رستخیز حسام تو کارزار

بیکاره مانده پنجهٔ گردون کاردان

از بیم کارزار تو چون پنجهٔ چنار

آن کو ز کو کنار خلاف تو خفته بود

کرد استخوانش گر ز تو چون مغز کو کنار

اسلام در جوار تو آمد ، از آنکه یافت

از جور حادثات امان اندرین جوار

خوانند ناظران جهان تا بروز حشر

خطهای عز تو ز ورقهای روزگار

شد بختیار هر دو جهان هر که ز اعتقاد

یک لحظه کرد خدمت صدر تو اختیار

هرگز نبوده ای بجز از عار محترز

هرگز نکرده ای بجز از فخر افتخار

با اصطناع بر تو دریا بود سراب

با ارتفاع قلب تو گردون بود قفار

لطف تو وقت بزم شرابیست خوش مزه

عنف تو روز رزم طعامیست بدگوار

یک جود تست آفت صد گنج شایگان

یک عزم تست مایهٔ صد فتح شاهوار

اشراف را بحق یسارت بود یمین

و احرار را ز جود یمینت بود یسار

ناخورده جز بسعی یسارت فلک یمن

ناکرده جز بسعی یمینت جهان یسار

در خاتم کمال تو از محمدت نگین

بر مرکب جلال تو از مفخرت عذار

بنشانده جود را کف کافیت بر کتف

پرورده فضل را دل صافیت را در کنار

از رسم تو یقین شده آثار مرتضی

وز تیغ تو عیان شده اخبار ذوالفقار

بشکسته هیبت تو بیک حمله صد مصاف

بگشاده حشمت تو بیک نامه صد حصار

در ملک کرد های تو بی سهو و بی خطا

در شرع گفت های تو بی عیب و بی عوار

در دست ناصح تو شده خار همچو گل

در چشم حاسد تو شده نور همچو نار

از سهم ناصح تو شده همچو مار مور

در چشم حاسد تو شده همچو مور مار

زان تیر تو و زان کمان بیمست آسمان

جز سینهٔ مخالف تو کی شود فکار؟

و آن بی‌شمار گوهر فاخر، که چرخ راست

جز بر سر موافق تو کی کند نثار؟

چشرخ و بروج و اختروار کان بحکم تست

هر هشت و هر دوازده هر هفت و هر چهار

شاها، چنان‌که یار نداری بمکرمت

مداح حضرت تو ندارد بفضل یار

بختی نباشد اهل هنر را ز جاهلان

آه! ار نگشتمی بقبول تو بختیار

بر کامها منم ز عطای تو کامران

در صدرها منم بثنای تو نامدار

چندان نعیم دیده ام از تو، که تا بحشر

نتوان گزارد شکر یکی را ز صد هزار

و اکنون بقدر وسع ، نه مقدار واجبی

بر شکر مکرمات تو کرد ستم اختصار

جز مدح و جز ثنای توام نیست هیچ شغل

جز شکر و جز دعای توام نیست هیچ کار

ز آنهانیم ، که چون تو کنی بیشمار جود

ایشان جزا دهند بکفران بیشمار

کفارن نعمت تو درختیست ، کان بعمر

ناداده جز شقاوت و ادبار هیچ بار

توفیق طلعت تو بقا را بود دلیل

کفران نعمت تو فنا را بود شعار

مذمون شد چو زاهد مرتد بهر زبان

مردود شد چو شاهد فاسق بهر دیار

خوف تو خو نگر که چه لایق بود بعقل ؟

کفران نعمت چو تو مخدوم حق گزار

کفران نعمت تو هر آن کس که پیشه کرد

باد شقاوت فلکش کرد خاکسار

آخر کریم تر ز تو کی دید پادشاه ؟

و آخر حلیم تر ز تو کی دید شهریار ؟

نایت بجز تصلف و ناحق شناختن

از مردم مزور بی اصل و بی تبار

از روی عرف منکر احسان بر خرد

بی اصل تر ز منکر ایمان هزار بار

تاکش تر از شکوفه بود عارض صنم

تا خوش تر از بنفشه بود طرهٔ نگار

تا شب بنزد اهل بصر نیست همچو روز

تا گل بنزد اهل خرد نیست همچو خوار

تا قطره همچو مهرهٔ مارست روی حوض

گیرد ز قطره کوکبه چون پشت سوسمار

مشکن تو از عدو و عدو را همی شکن

مگذر تو از جهان و جهان را همی گذار

یک بقعه را بپای تغلب همی سپر

یک خطه را بدست تقلب همی سپار

جز میوهٔ طرب تو بگیتی درون مچین

جز تخم مکرمت تو بعالم درون مکار

عید و خزان بخدمت تو آمدند باز

عید تو فر خجسته ، خزان تو نوبهار

گاهیت بوده قافلهٔ یمن بر یمین

گاهیت بوده قافلهٔ یسر بر یسار

بادا ز کردهای تو و گفتهای تو

هم آفریده راضی و هم آفریدگار

شمارهٔ ۸۶ - نیز در مدح اتسز گوید

ای بسته و گشاده بسی دشمن و حصار

در هر دو حال باد ترا کردگار یار

تأیید تو شکسته بیک حمله صد مصاف

اقبال تو گشاده یک لحظه و صد حصار

بر موجب رضای تو ایام را مضا

بر مرکز مراد تو افلاک را مدار

نازی که نیست آن ز جناب تو هست رنج

فخری که نیست آن ز جناب تو هست عار

گردون بخیل شد ، که نیاورد چو تو جواد

گیتی عقیم شد که نزاد چو تو سوار

شمعیست مهر تو ، که بقا باشدش فروغ

خمریست کین تو که فنا باشدش خمار

گوش زمانه امر ترا بوده مستمع

چشم سپهر ملک ترا کرده اننتظار

نیز عقاب شکل تو در صیدگاه حرب

ارواح دشمنان شریعت کند شکار

اندر کف جلالت تو خامهٔ شرف

اوراق مکرمات و محامدت کند نگار

بنوشته دست عون الهی بخط فتح

بر صفحهٔ حسام تو آیات اعتبار

وقتی که بر زمین فتد از زلزله فزع

جایی که بر فلک رسد از معرکه غبار

از گرد فتنه دیدهٔ گردان شور ضریر

وز تیر کینه سینهٔ شیران شود فگار

صحن جهان زشنهٔ باره پر از غریو

روی فلک زآتش حمله پر از شرار

آنگه ترا نباشد جز گیر و دار شغل

و آنجا ترا نباشد جز طعن و ضرب کار

ای بس بزرگ را ! که کند حملهٔ تو خرد

وی بس عزیز را ! که کند خنجر تو خوار

شاها، زمانه بر تن من کار زار کرد

وز کار زار خویش مرا کرد کار زار

زین نا صبور دهر تنم گشت نا صبور

زین بی قرار چرخ دلم گشت بی قرار

اکنون مرا ز کل جهان ، در نجات جان

بر تست اعتماد ، پس از فضل کردگار

بگریخت در جوار تو جانم از آنکه نیست

از جور روزگار امان ، جز درین جوار

در سایهٔ رفیع جناب تو جان من

زین زینهار خوار فلک جست زینهار

جان نژند و شخص ضعیف مرا بفضل

در زینهار دار ، ازین زینهار خوار

تو شهریار عادل و در عهد تو بظلم

شاید که روزگار بر آرد ز من دمار ؟

با روزگار گر تو بگویی : مکن ، بست

داند صلاح خویش بدین مایه روزگار

شاها ، خدایگانا ، گردا ، مظفرا

چرخی و روزگار ، تو در قدر و اقتدار

بر دین و ملک آنکه ترا شهریار کرد

بر نظم و نثر کرد مرا نیز شهریار

آنم که هست خاطر من گنج شایگان

و آنم که هست گفتهٔ من در شاهوار

آرندهٔ نوادر گیتی ، سپهر پیر

گو : در فنون فضل جوانی چو من بیار

حقا که تا بحشر بسنده است دهر را

آثار من قلاید اعناق افتخار

تا شب بپیش اهل هنر نیست همچو روز

تا گل بزند مرد خرد نیست همچو خار

هرگز مباد کوکب بخت ترا غروب

هرگز مباد مرکب جاه ترا عثار

از آتش سنان تو وز آب تیغ تو

بادا چو باد دشمن ملک تو خاکسار

شمارهٔ ۸۷ - هم در مدح اتسز و تهنیت ورود او به سرای کمال الدین گوید

ای زتیغ بی قرار تو ممالک را قرار

صفحهٔ دولت ز آثار حمیدت پر نگار

اختران کی بود جز بر هوای تو مسیر؟

و آسمان را کی بود جز بر مراد تو مدار؟

نه در ایوان سخاوت مثل تو بوده جواد

نه بمیدان شهامت شبه تو بوده سوار

تو بر اولاد زمان همچو زمانی چیره دست

تو بر ابنای جهان همچون جهانی کامگار

رایت عالی تو ، هر جا که شد افراشته

یمن باشد بر یمین و یسر باشد بر یسار

در زمین سابعست از جنبش جیشت فزع

بر سپر تاسعست از آتش تیغت شرار

در لفظ تو شده عقد هنر را واسطه

نعل اسب تو شده گوش فلک را گوشوار

اختر اقبال تو دارد طلوع بی غروب

بادهٔ افضال تو دارد نشاط بی خمار

هم بگاه امر و نهی و هم بوقت حل و عقد

روزگارت پس روست و آسمانت پیشکار

جفت نعمایی و در نعما ترا کس نیست جفت

یار احسانی و در احسان ترا کس نیست یار

ای زده دست گهربار تو هنگام وغا

آتش اندر جان بدخواهان ز تیغ آبدار

هر زمینی را ، که اقدام شریفت بسپرد

باشد از روی شرف بر آسمانش افتخار

شد سرای فرخ عالی کمال دیدن حق

در خوشی از فر اقدام تو چون دارالقرار

او بدرگاه تو در ، اخلاص افزاید همی

لاجرم افزود اقبال تو او را کار و بار

خسروا ، هر یک ز اولاد و ز اخوان تو هست

آفتاب افتخار و آسمان اقتدار

شیر مردانی ، که همچو شیر شادروان بود

پیش ایشان وقت طعن و ضرب شیر مرغزار

دوستان را سورشان در بزم دارد شادمان

دشمنان را شورشان در رزم دارد سوگوار

آسمانی بود قطب الدین ، که در عالم ازو

گشت بی حد کوکب مجد و معالی آشکار

بی عدد اعقاب ، لیکن سر بسر با عدل و علم

از چنین طاهر درخت این چنین آید ثمار

تاز گشت روزگار اندر جهان باشد همی

گاه سور و گاه ماتم ، کار اهل روزگار

سور بادا ناصح ملک ترا همواره شغل

باد ماتم حاسد جاه ترا پیوسته کار

بخشش تویی نهایت ، کوشش تویی ملال

دولت تویی کرانه ، نعمت تو بی شمار

وین تبار تو که روی صد هزاران لشکرند

تا ابد در خدمتت بادند ، ای پشت تبار

شمارهٔ ۸۸ - هم در ستایش اتسز

ای زمان را پادشاه و ای زمین را شهریار

پادشاه نامداری ، شهریار کامگار

ملک و ملت را ز رأی و رایت تو انتظام

دین و دولت را ز نام و نامهٔ تو افتخار

مثل و شبه تو نبوده روز بزم و روز رزم

هیچ ایوان را جواد و هیچ ایوان را سوار

چرخ را مانی ، بکوشیدن ، چو بر خیزی بجنگ

بحر را مانی ، ببخشیدن ، چو بنشینی ببار

چون تکبر در سر شاهان حسامت را مقام

چون تهور در دل گردان سنانت را قرار

صفدران را نیست الا طاعت تو اعتقاد

سروران را نیست الا خدمت تو اختیار

سال و ماه از جان و دل بر امتثال امر تو

روزگار خویشتن مقصور کرده روزگار

گشته عالی از مقامات تو دولت را نوا

مانده باقی از کرامات تو ملت را شعار

مشتمل جاه عریضت بر زمین و آسمان

مطلع رأی رفیعت بر نهان و آشکار

جز براقت صرصری هرگز نبوده کوه تن

جز حسامت آتشی هرگز نبوده آبدار

از فروغ تیغ تو ایام نصرت را فروغ

وز نگار کلک تو احوال دولت را نگار

محتجب آهن ز خوف تیغ تو اندر جبال

مختفی لؤلؤ زبیم جود تو اندر یحار

چشم نصرت را ز گرد موکب تو توتیا

گوش گردون را ز نعل مرکب تو گوشوار

روزگار از راه کین تو گزیده اجتناب

آسمان از زخم تیغ تو گرفته اعتبار

یار رب، آنساعت چه ساعت بود کندر دار حرب

تیغ چون نیلوفر تو کرد صحرا لاله زار؟

از غریو کوسها و از نهیب حملها

آسمان در اضطراب و اختران در اضطرار

غارها گشته ز شخص کشتگان مانند کوه

کوه ها گشته ز سم مرکبان مانند غار

عرصهٔ هامون شده روشن چو گردون از سلاح

چهرهٔ گردون شده تیره چو هامون از غبار

تو بحرب اندر خرامیده ، بکردگار علی

در کف میمون تو تیغی بسان ذوالفقار

رانده اندر کارزار و دشمنان شرع را

گشته اندر کارزار از خنجر تو کار زار

تو چو چرخ بامدار اندر صمیم معرکه

وز عدوی تو برآورده مدار تو دمار

رفته و کرده شکار اولاد یافث را بقهر

خود چنین باید که باشد چون تو شیری را شکار

آمده سوی مقر سلطنت با کام دل

یمن گیتی بر یمین و یسر گردون بر یسار

طلعت میمونت را بوده بدارالملک تو

عالمی در اشتیاق و امتی در انتظار

خسروا، صاحب قرانا ، در خلا و در ملا

هست کردار تو برونق رضای کردگار

نیستت جز علم روز شب بعالم هیچ شغل

نیستت جز عدل سال و مه بعالم هیچ کار

ملک عقبی را خواهی آوردن بدست علم و عدل

همت تو کی کند بر مال دنیا اختصار؟

تا نباشد در ضیا جسم سها همچو قمر

تا نباشد در خوشی فصل خزان همچون بهار

باد عزم صایبت را عون ایزد راهبر

باد بخت فرخت را سعد گردون پیشکار

ناصح ملک تو بادا تازه روی و شادمان

حاسد جاه تو بادا تیره روی و سوگوار

پای در دامن کشیده ظلم از انصاف تو

دامن عدلت گرفته دست گیتی استوار

شمارهٔ ۸۹ - در فتح جند و مدح علاء الدوله نصرت دین ابوالمظفر اتسز خوارزمشاه

ای سمن ساق ترک سیم عذار

تیغ از کف بنه ، قدح بردار

وقت باده است ، باره را بر بند

روز مهر است ، کینه را بگذار

عدت رزم را بجمله ببر

و آلت بزم را بجمله بیار

دولتی باشد از کف باده

خاصه بر فتح شاه دولت یار

شاه غازی ، علاء دولت و دین

آن فلک قدرت ملک مقدار

شهریاری که از سیاست او

چون حرم شد همه جبال و قفار

نامداری ، که از سخاوت او

چون ارم شد بلاد و دیار

آنکه مال خزاین گیتی

نیست با جود دست او بسیار

و آنکه کشف سرایر گردون

نیست در پیش طبع او دشوار

هست معمار ملک عدلش و کیست

ملک را به زعدل او معمار؟

هست معیار فضل طبعش و چیست

فضل را به زطبع او معمار؟

سرکشان را بخسرویش ایمان

خسروان را ببندگیش اقرار

ملک او زینت زمین و زمان

صدر او کعبه صغار و کبار

پایگاهش معول اشراف

بارگهش مخیم احرار

مکرماتش فزون شده ز قیاس

ناشراتش برون شده ز شمار

خسروان را بجاه اوست یمین

سایلان را ز جود اوست یسار

نیست پاینده با کفش اموال

نیست پوشیده بر دلش اسرار

بازوی عدل ازو شدست قوی

پیکر ظلم ازو شدست نزار

هیچ مجلس چنو ندیده جواد

هیچ میدان چنو ندیده سوار

اختران را بحکم اوست مسیر

و آسمان را بامر اوست مدار

خسروا، اختیار کردی غزو

از پی دین احمد مختار

با لبای تو از رجال هدی

مجتمع گشته لشکری جرار

هم بدام سال که با لوای رسول

جمع گشتیم مهاجر و انصار

لشکر ی ناکشیده قهر شکست

سپهی ناچشیده زهر فرار

همه را با رماح خطی شغل

همه را با سیوف هندی کار

باره در زیرشان چون غران شیر

نیزه در دستشان چو پیچان مار

رانده سوی دیار شرک چو باد

کرده روز سپاه شرک چو قار

گه ترا بوده آبخور بر کوه

گه ترا بوده خوابگه در غار

تیغ چون آب تو زده آتش

در شعوب و قبایل کفار

منتظم را کرده شرع را احوال

مندرس کرده شرک را آثار

هم نکردی قرار ، اگر چه ز تو

همه احوال دین گرفت قرار

چند بردی بسوی چند از راه

تا بر آری ز اهل بغی دمار

خواستی از موافقان بیعت

ساختی با مخالفان پیکار

بر حصاری زدی ، به بارهٔ او

در علو از ستاره دارد عار

صخر او صحن اختر ثابت

بوم او بام گنبد دوار

شیر مردان از آن حصار بتیر

شیر افلاک را کنند شکار

همه گردان کشان گرد افگن

همه نیزه زنان تیغ گزار

سخت داننده حرب را تدبیر

نیک بیننده جنگ را هنجار

جمله گشتند بی بصر از هول

چون بریشان زدی قضا کردار

مثلست اینکه : بی بصر گردند

با نزول قضا اولوالابصار

وقعه ای ساختی در آن بقعه

که چنان کس نخواند در اخبار

نه عجم را ز رستم دستان

نه عرب را ز حیدر کرار

گشته هامون اثر فلک زسلاح

گشته گردون صفت زمین ز غبار

کند آمال را شده دندان

تیز آجال را شده بازار

اندران لحظه ز آتش تیغت

بر نجوم فلک رسید شرار

حمله بردی گهی بسوی یمین

باره راندی گهی بسوی یسار

زرد کردی جنود را چهره

لعل کردی حسام را رخسار

خاست از تیغ تو همی شنگرف

ورچه خیزد ز تیغها زنگار

هر خدنگی ، که خصم تو انداخت

رفت پیکان بجانب سوفار

وانگهی جست باز پس ، تا گشت

دل او هم بدان خدنگ افکار

باز دادند در یکی ساعت

بتو اعدا ودایع بسیار

اینت اقبال کوکب مسعود

و اینت تأیید ایزد دادار

خسروا ، دست روزگار افراخت

در فزای جهان لبای بهار

هر چه گلزار بود درگیتی

از قدوم بهار شد گلزار

در فاخر فرو فکند از چرخ

گل تازه برون دمید از خار

باغ ها شد چو خانهٔ بزاز

راغها شد چو طلبهٔ عطار

کرد پیکان تیز قوس و قزح

غرفهٔ موج خون همه کهسار

خاک را هست خز دیبا و فرش

شاخ را هست در و مینا بار

صحن بستان ز سبزه همچو بهشت

روی لاله ز سبزه همچو نگار

آب در جوی چون عقار بصف

لاله بر گرد جوی جام عقار

حلق بلبل ، بر غم نالهٔ زیر

برده بر اوج چرخ نالهٔ زار

طوطیان چمن بجای چنه

لعل و لؤلؤ گرفته در منقار

اندرین فصل ، کز بدایع خلد

هست آفاق را شعار و دثار

باز گردان ز حرب لشکر حق

بر دل از لهو لشکری بگسار

مجلسی ساز خوب چون رخ دوست

باده ای خواه لعل چون لب یار

همچو گلنار ، باده ای که کند

چهرهٔ چون زریر چون گلنار

راحت روح و قوت قلب

مایهٔ لهو و آفت تیمار

لعل گردد ز عکس او کف دست

روز گردد ز نور او شب تار

خوشتر از عمر و جز بدو نبود

عاقل از عمر خویش برخوردار

از کف ساقی سمن ساقی

زهره کردار و مشتری دیدار

روی او بی نگار یار جمال

چشم او بی شراب جفت خمار

خسته جانها بغمزهٔ غماز

برده دلها بطرهٔ طرار

تیره باد طلعتش مه گردون

خیره با صورتش بت فرخار

در خور صد هزار ناز و عتاب

وز در صدهزار بوس و کنار

بچنین باده و چنین ساقی

حق عمر عزیز را بگزار

ملک هست و جوانی و صحت

این چنین روز را غنیمت دار

ابر کردار قطره های عطا

بر موالی و بر حوالی بار

گرت باید که ندروی جز حمد

همه جز تخم مکرمت بمکار

دل منه بر ستارهٔ ریمن

تن مده در زمانهٔ غدار

با جفا دهر را بخس مشمر

بی خرد را چرخ را بکس منگار

نیست با چرخ ایمنی ، هیهات !

نیست در دهر مردمی ، زنهار !

کان یکی ناکسیست بس زراق

و یکی سفله ایست بس مکار

نام نیکو طلب ، که گنج ثنا

بهتر از گنج خواسته صد بار

یک ثنا به که سیم صد خرمن

یک دعا به که مال صد خروار

مرد و مردم کسیست کز پس او

خیر گویند زمرهٔ اخیار

تا که آبا و امهات جهان

علوی و سفلی اند هفت و چهار

باد رخصاره و دل اعدات

زرد و کفته بسان آبی و نار

ایزدت باد حافظ و ناصر

در میان مخاوف و اخطار

نیک خواه تو دایماً فی الخلد

بد سگال تو خالداً فی النار

شمارهٔ ۹۰ - قصیدۀ مصنوعه در مدح قزل ارسلان (۱)

ای ملک را ثنای صدر تو کار

وی ملک را هوای قدر تو بار

الترصیع مع التجنیس

تیر حزمت ز ماه دید سپر

تیر جزمت ز مهر دید سپار

تجنیس تام

جود را بردی از میان بمیان

بخل را کردی از کنار کنار

تجنیس تاقص

ساعد ملک و رخش دولت را

تو سواری و همت تو سوار

تجنیس الزاید و المزید

پست با رفعت تو خانهٔ خان

تنگ با فسحت تو شارع شار

تجنیس المرکب

بی وفای تو مهرجان ناچیز

با هوای تو مهرجان چو بهار

تجنیس المکرر و المزدوج

صبح بدخواه ز احتشام تو

گل بدگوی ز افتخار تو خار

تجنیس المطرف

عدلت آفاق شسته از آفات

طبعت آزاد بوده از آزار

تجنیس الخط

از تو بیمار ظلم را دارو

وز تو اعدای ملک را تیمار

الاستعاره

جز غبار نبرد تو نبرد

دیدهٔ عقل سرمهٔ دیدار

المراعات النظیر

در گل شرم مانده بی گل تو

شانهٔ ماه چرخ آینه وار

المدح الموجه

آن کند کوشش تو با اعدا

که کند بخشش تو با دینار

المحتمل الضدین

با هوای تو کفر باشد دین

بی رضای تو فخر باشد عار

تاکید المدح بما یشبع الذم

هست رایت زمانه را عادل

لیک دستت زمانه را غدار

الالتفات

فلک افزون ز تو ندارد کس

ای فلک ، مغز گیر و نغزش دار

الایهام

بخت سوی درت خزان آید

راست چون بت پرست سوی بهار

تشبیه المطلق

تیغ تو همچو آفتاب بنور

می زداید زمانه را ز نگار

تشبه التفضیل

چرخ و ماهی ، نه ، نیستی تو، از آنک

نیست این هر دو را قوام و قرار

التاکید

بلکه از تست چرخ را تمکین

بلکه از تست ماه را اظهار

تشبه المشروط

ماهی ، از ماه ناورد کاهش

چرخی ، ار چرخ نشکند زنهار

تشبه الاضمار

گر تو چرخی عدو را چراست نگون ؟

ور تو ماهی عدو چرا نزار ؟

تشبه التسویه

جای خصمت چو جای تست رفیع

زان تو تخت و آن خصمت دار

تشبه الکنایه

چون تو در روز شب کنی پیدا

چون تو از خار گل کنی دیدار

تشبه العکس

شام گرد چو صبح زرد لباس

صبح گردد چو شام تیره شعار

سیاقة الاعداد

دست تو دستگاه عرض هنر

بسخا و وفا و عدل و وقار

تنسیق الصفات

نورت از مهر و لطفت از ناهید

برت از ابر و حلمت از کهسار

حشو القبیح

قهرت ، ار مجتهد شود ، ببرد

آسمان را بسخره و پیکار

حشو المتوسط

لیک لطف تو ، ای همایون رأی

بلطف در بر آورد ز بحار

حشو الملیح

باغ عمرت ، که تازه باد مدام

چشم بد دور ، روضه ایست ببار

الاشتقاق

روز کوشش ،چو زیر ران آری

آن فضا پیکر قدر پیکار

سجع المتوازن

سرکشان جهان حادثه ورز

اختران سپهر آینه دار

سجع المتوازی

در جود روان شود بپیش

بر وجود روان کننده نثار

سجع المطرف

آردت فتح در مکان امکان

دهدت کوه برقرار اقرار

مقلوب البعض

رشک قدرت برد سپهر و نجوم

شکر فتحت کند بلاد و دیار

مقلوب الکل

گرم گردد ز تاب دل پیکان

مرگ بارد بخصم از سوفار

مقلوب المجنح

گنج دولت دهد گزارش جنگ

رای نصرة دهد حمایت یار

مقلوب المستوی

رامش مرد گنج باری وقوت

تو قدری را بجنگ در مشمار

ردالعجز علی الصدر

کار عدل تو ملک داشتنست

عدل را خود جزینن نباشد کار

نوعی الثانی منه

بیسار تو جود خرده یمن

شد یمن زمانه پر ز یار

نوعی الثالث منه

خصم تیمار دولت تو کشد

خصم نیکو ترست در تیمار

نوعی الرابع مه

در مقامی ، که بار زر بخشی

ریزش ابر را نباشد بار

نوعی الخامس

می گزاری بر مح وام عدو

کس ندیدست رمح وام گزار

نوع الثانی من الخامس

چرخ از آزار تو نیازارد

بندگان را کجا رسد آزار؟

نوعی السادس

نارد از خدمت تو سر بیرون

ورچه بشکافیش بنیزه چو نار

نوع الثانی من السادس

دشمنان را بداوری خلاف

با قضاهای گنبد دوار

المتضاد

مهر و کینت بباد داده چو خاک

لطف و قهرت بآب گشته چو نار

الاعنات

ای نکو خواه دولت تو عزیز

وی بداندیش افتخارتو خوار

هرکه زنهار خواه عدل تو شد

بسپارش بعالم خون خوار

المزدوج

کاه ریزه بنیزه بربایی

چون کنی عزم رزم در پیکار

المتلون

ای شده قدوهٔ وضیع و شرف

ای شده قبلهٔ صغار و کبار

ارسال المثل

نکشد آب خصم آتش تو

نکشد تاب مور مهرهٔ مار

ارسال المثلین

کو مهی فارغ از عنای خسوف ؟

کو میی ایمن از صداع خمار؟

الغز

چیست آن دور و قعر او نزدیک ؟

چیست آن خرد و فعل او بسیار

خام او هر چه علم را پخته

مست او هر چه عقل را هشیار

دلشکن ،لیک با دلش پیوند

خوش گذر، لیک روزگار گزار

رنج او نزد بی دلان راحت

خوار او نزد زیرکان دشخوار

چون دعا خوش عنان، خوش حرکت

چون قصاره نورد و بی هنجار

اندهش همچو لهو راحت بخش

آتشش همچو آب نوش گوار

نعره در وی شکنج موسیقی

ناله در وی نوای موسیقار

عشق اصلیست، کز متابعش

عقل غمگین بود،روان غم خوار

خاصه عشق بتی، که در غزلش

مدحت شاه می کنم تکرار

شاید ارزان غزاله بنیوشد

این تو آیین غزل بنغمهٔ زار

المطلع و ذوالقافیتین

از دلم سوسنش برده قرار

برسرم نرگسش سپرده خمار

تجاهل العارف

ویحک! آن نرگسست یا جادو

یارب! آن سوسنست یا گلزار؟

السؤال و الجواب

گفتم: از جان بعشق بیزارم

گفت: عاشق ز جان بود بیزار

الجمع مع التفریق و التقسیم

همچو چشم توانگرست لبش

این بآب، آن بلؤلؤ شهوار

آب این تیره، آب آن روشن

این گه گریه ، آن گه گفتار

الجمع مع التفریق

من و ز لفین او نگونساریم

لیک او بر گلست و من بر خار

الجمع مع التقسیم

غم دو چیز از دو چیز ببرد

دیده را آب و سینه را زنگار

بر رخش زلف عاشقست چو من

لاجرم همچو منش نست قرار

تفسیرالجلی

خورد و خوردم ز عشق او ناکام

هست و هستم ز هجر اوناچار

او مرا خون و من ورا اندوه

او ز من شاد و من ازو غم خوار

تفسیرالخفی

جگر و جان و چشم و چهرمنست

در غم عشق آن بت فرخار

هم بغم خجسته ، هم بتن رنجور

هم بخون غرقه، هم بزخم افگار

کاام الجامع

مویم از غم سپید گشت چو شیر

دل ز مهنت سیاه گشت چو قار

این ز عکس بلا ببسته خضاب

و آن ز راه جفا گرفته غبار

الموشح

دوست می دارمش ، که یار منست

دشمن آن به که خود نباشد یار

الملمع

سوخت در آتشم چو می گویی؟

کم تحرقتنی بهذا النار

المقطع

زار و زرم ز درد دوری او

درد دلدار زرد دارد و زار

الموصل

تن عیشم نحیف گشت ز غم

گل بختم نهفته گشت بخار

المجرد

چهرهٔ روشنش، که روز منست

زیر زلفش مهیست در شب تار

الرقطاء

غمزهٔ شوخ آن صنم بگشاد

سیل خونم ز اشک خون آثار

الخیفا

دل شد و هم نبرد از وی مهر

سر شد و هم نپیچید از این کار

المعمی

موج خون دل و دو دیدهٔ من

برد دریا و ابر را مقدار

التضمبن

وصل خواهم ، ندانم آن که بکس

«رایگان رخ نماید یار»

الاغراق فی الصفه

ور نماید ، ز بس صفا که دروست

راز من در رخش شود دیدار

الجمع المفرد

بر لبش زلف عاشقست چون من

لاجرم همچو منش نیست قرار

التفریق المفرد

باد صبحست بوی زلفش ؟ نی

نبود باد صبح عنبر بار

التقسیم المفرد

هست خطش فراز عارض او

این یکی ابرو آن دگر گلزار

حسن التخلص

غم دل گر ببست بازارم

مدح شه برگشایدم بازار

المتزلزل

شه قزل ارسلان ، که دست و دلش

هست خصم شمار روز شمار

الابداع

حزمش آورده چرخ را بکسون

عزمش افگنده خاک را بمدار

التعجب

جای در در میانهٔ دریاست

از چه معنیست دست او دربار؟

حسن التعلیل

رغم دریا ؟ که بخل می ورزد

او کند مال بر جهان ایثار

طرد و عکس

چه شکارست پیش او چو مصاف ؟

چه مصافست پیش او چه شکار؟

المکرر

بدره بدره دهد بزایر زرد

دجله دجله کشد ببزم عقار

گشت ازین بدره بدره خجل

برد از آن دجله دجله یسار

حسن الطلب

خسروا، با زمانه در جنگم

که بغم می گدازدم هموار

چه بود ؟گر کف تو بردارد

از میان من و زمانه غبار ؟

حسن المقطع

تا عیانست مهر را تابش

تا نهانست چرخ را اسرار

روز و شب جز سخا مبادت شغل

سال و مه جز طرب مبادت کار

شمارهٔ ۹۱ - در مدح ملک اتسز

بنشاند باد فتنه ز شمشیر آبدار

فرمانده ملوک ، خداوند روزگار

خورشید خسروان ، ملک اتسز، که تیغ او

اندر جهان معالم حق کرده آشکار

شاهی ، کز و لوای ظفر گشت مرتفع

اندر جهان معالم حق کرده آشکار

اسلام را بهشمت او هست اعتزاز

و ایام را بخدمت او هست افتخار

افراخته بقوت او شرع مصطفی

و افروخته برونق او دین کردگار

از فعل او حدیقهٔ احسان پر از نعیم

و ز قول او صحیفهٔ امکان پر از نگار

ملت ز رأی و رایت او گشته نورمند

دولت ز نام و نامهٔ او گشته نامدار

در طبع او قرار گرفتند علم و عدل

آری قرارگاه جواهر بود بحار

بارش جمال داد جهان را بعدل خویش

آری بود جمال جهان را ز نوبهار

ای خسروی ، که هست در اکناف شرق و غرب

از تیغ بی قرار تو اسلام را فرار

اوج معلی تو گشته زهر فلک

موج ایادی تو رسیده بهر دیار

خورشیدوار از تو منور شده سپهر

جمشید وار از تو مزین شده دیار

اندر عطا و منع تو آثار ناز و رنج

وندر قبول ورد تو آیات فخر و عار

شیر بساط تو، که تنش را حیات نیست

از حشمت تو شیر فلک را کند شکار

شاها ، خدایگانا ، راندی بقهر خصم

بختت قرین و چرخ معین و خدای یار

هم فتح باحسام تو ، هم نصر بالوا

هم یمن بر یمین تو ، هم یسر بر یسار

تو خود هزار لشکر و در زیر رایتت

گردان کار دیده، زیادت ز صد هزار

جیشی، که چون ز جای بجنبد بر زمین

گردد نهفته چهرهٔ افلاک از غبار

در یک زمان حسام تو هم نصر خواستست

خصمان باد سار ترا کرده خاکسار

ضحاک را ز عدت آد عدم نبود

چون درفگند باره فریدون بکارزار

رستم ، چو بر کمان شجاعت نهاد تیر

آنجا چقدر دارد چشم سفندیار؟

اکناف بیشها ز گرزان تهی شود

بر یوز چون نبیرهٔ گودرز شد سوار

از خسرو وز نایژه وز شیر او چو باک؟

چون در مصاف راند خداوند ذوالفقار

آثار حملهٔ تو بمازندران درون

تا حشر ماند خواهد در دهر یادگار

وقتست کز حوادث ایام ملک و شرع

یابند در حمایت جاه تو زینهار

تا خاک زیر گنبد اخضر کند مقام

تا بادگرد مرکز اغبر کند مدار

در بند غم مخالف تو باد مستمند

بر کام موافق تو باد کامگار

ایام را مباد بجز طاعت تو شغل

و افلاک را مباد بجز خدمت تو کار

شمارهٔ ۹۲ - نیز در مدح اتسز گوید

پناه ملک عجم ، شهریار دولت یار

چراغ دین عرب ، پادشاه گیتی دار

ابوالمظفر ، اتسز ، خدایگان بشر

که اختیار ملوکست و افتخار تبار

خدایگانی ، کز علم و حلم او هستند

کمینه ذره جبال و کهینه قطره بحار

غبار مرکب او سرمهٔ سنین و شهور

حریم مجلس او کعبهٔ صغار در کبار

بلند کردهٔ انعام او نگردد پست

عزیز کردهٔ اخلاق او نگردد خوار

محاسن شیم او برون شده ز قیاس

خصایص کرم او برون شده ز شمار

بطلوع داده ستاره بچاکریش رضا

بطبع کرده زمانه ببندگیش اقرار

نه همچو دست زر افشان اوست باد صبا

نه همچو کف گهربار اوست ابر بهار

حدیقهٔ هنر از تیغ او گرفت نما

صحیفهٔ شرف از جاه او گرفت نگار

خدایگانا ، آنی که حضرت عالیت

شدست مجمع اشراف و مقصد احرار

سرشته اند سرشت ترا ز فضل و کرم

نهاده اند نهاد ترا ز علم و وقار

بمهر تست همه رقبت اولوالباب

ز تیغ تست همه عبرت اولوالابصار

کدام بقعه که آنجا نبرده ای لشکر؟

کدام خطه که آنجا نکرده ای پیکار؟

بسا موافق حربا ! کز آتش فزعش

بر اوج قبهٔ خضرا همی رسید شرار

ز دام فتنه دل پردلان اسیر عنا

ز جام کینه سر سرکشان قرین خمار

نهاد، دیده نهنگ بلا براه طمع

گشاده پنجه حزبر قضا بحرص شکار

شده بسان فلک ساحت زمین ز سلاح

شده بسان زمین چهرهٔ فلک ز غبار

تو در مصاف خرامیده و ز صف اعدا

بنیم لحظه برآورده خنجر تو دمار

ز شخص کشته گهی غار کرده همچون کوه

بسم باره گهی کوه کرده همچون غار

نموده تیغ تو آثار فتح و گفته فلک:

«چنین نماید شمشیر خسروان آثار »

زهی ! بگاه سخاوت چو حاتم طایی

خهی ! بوقت شجاعت چو حیدر کرار

بحکم تست مدار دوایر گردون

بامر تست مسیر کواکب سیار

عریض دولت تو بر زمانه جوید فخر

رفیع همت تو از ستاره دارد عار

ز بهر تقویت شرع مصطفی بردی

بسوی کشور کفار لشکری جرار

چو شیر پردل و در زیر باره های چو پیل

چو مور بی پر و در دست نیزه های چو مار

چو باد حمله بر و همچو کوه حمله پذیر

چو رعد نعره زن و همچو برق تیغ گزار

چو باد راندی و از تیغ همچو آتش و آب

بخون سرشتی خاک قبایل کفار

بسا دلا ! که دریدی برمح آهن در

بسا سرا ! که بریدی بتیغ آتش بار

بسوی مرکز ملک آمدی بنصرت و گشت

ز مقدم تو مزین همه بلاد وقفار

زهی ! بهیبت تو کند شرک را دندان

رهی! بحشمت تو تیز شرع را بازار

بحل و عقد تو راضی ستارهٔ توسن

ز امر و نهی تو خایف زمانهٔ قدار

فلک ز حادثها پاسبان جاه تو گشت

از این بود همه شب دیدهای او بیدار

یسار اهل هنر از یمین فرخ تست

که یمن و یسر ترا باد بر یمین و یسار

نزاد شبه تو دور سپهر هیچ جوار

ندید مثل تو دور زمانه هیچ سوار

تو بر زمین سر شاهان چنان نثار کنی

که بر عروسان زر و درم کنند نثار

اگر جهان همه جز پستی و بلندی نیست

که کرده اند خلایق بدین دو جای قرار

بلند و پست جمله دشمنان تراست

که گاه در بن چاهند و گاه بر سر دار

ز عهد مهد نبودست در سرایر تو

بجز عنایت خیر و رعایت احرار

سریر دولت تو بر سر سپهر نهاد

چو سر جان تو دانست عالم الاسرار

سعادت تو خبر دادهم باول امر

که : والی همه عالم شبی بآخر کار

تو ماند خواهی بر خلق صاحب فرمان

تو بود خواهی درد هر صاصب الاعمار

بفر کلک تو گیرد زمین جمال و جلال

ز نوز عدل تو سازد جهان شعر و دثار

ز هشمت تو بسازند چینیان ارژنگ

ز هیبت تو ببرند رومیان زنار

بشرق خطبه بنامت کنند در منبر

بغرب سکه بنامت زنند بر دینار

همیشه تا نبود جرم خاک جز ساکن

همیشه تا نبود سیر چرخ جر دوار

مباد آن را جز بر اشارت تو سکون

مباد این را جز بر ارادت تو مدار

نهاده بر کف احباب تو سعادت گل

خلیده در دل اعدای تو شقاوت خار

در این قصیده من از فال نیک هر چه زنم

ترا بدان برساناد ایزد دادار

شمارهٔ ۹۳ - در وصف قلم و خاتم و مدح علاء الدوله ابوالمظفر اتسز

چیست آن شکل آسمان کردار؟

کآفتاب اندرو گرفته قرار

دیده کس آفتاب ناسایر

دیده کس آسمان نادوار؟

نعمت و محنتست از آثارش

آسمان را چنین بود آثار

گه خورد زینهار بر اعدا

گاه احباب را دهد زنهار

ناظم کارها بی تدبیر

کاشف راز‌ها بی‌گفتار

زو یکی را بشارتست بتخت

زو یکی را اشارتست بدار

عاشق زار نی و پیکر او

زرد و چفته بسان عاشق زار

زرد شد تا چشیده شربت عشق

چفته شد نا کشیده فرقت یار

هست لاغرتر از میان صنم

هست کوچک‌تر از دهان نگار

نیست مار و چو مار حلقه شده

وندرو مهره ای چو مهرهٔ مار

اصل او را وجود در دل خاک

شکل او را حصول از تف نار

موم کز نقش او خبر یابد

کنار آهن کند به موقف کار

هر چه یک باره موم او بندد

نگشایند صد هزار سوار

بر در گنج سد او از موم

به ز سد سکندری صد بار

اوست گردون و او را قطب

هست انگشت شاه گیتی دار

دوم خاتم سلیمان اوست

در ممالک بقدرت و مقدار

شاه خواهد بدان دلیل گرفت

همه ملک جهان سلیمان وار

شاه غازی، علاء دولت و دین

آن فلک اقتدار کوه وقار

بوالمظفر ، پناه دین، اتسز

که ظفر را ز تیغ اوست شعار

آن چو ایمان منزه از هر عیب

و آن چو تقوی مطهر از هر عار

فضل را در دلش کمال و جمال

جود را از کفش شعار و دثار

بفزع وقت کین برانگیزد

عنفش از چشمهٔ حیات غبار

بکرم روز مهر بنشاند

خلقش از آتش جهیم شرار

طاعتش عادت شهور و سنین

خدمتش عدت صغار و کبار

قطره‌های عطای او گه رزم

مانده عاجز چو پنجه‌های چنار

ملک او بی‌زوال همچو روان

علم او بی‌کران همچو شمار

چرخ از آن زر همی زند هر شب

تا کند بر سر ولیش نثار

صبح از آن تیغ می‌کشد هر روز

تا کند سینهٔ عدوش فگار

طیره از حلم او همیشه جبال

خیره از علم او همیشه بحار

دست او قطب بخششت و برو

ساخته چرخ مکرمات مدار

با سخای یمین گه بذل

بحر و کان را نماید هیچ یسار

ای ممالیک مجلس تو ملوک

وی عبید جناب تو احرار

از تو عمر مخالفان اندک

وز تو عز موافقان بسیار

شیر فرش ترا ز حشمت تو

شیر ‌گردون شده کمینه شکار

تیغ تو هست در مواقف حرب

نایب تیغ حیدر کرار

قدرت تخت و منبر اسلام

آفت درع و مغفر کفار

پیشهٔ اوست بردن ارواح

عادت اوست غارت اعمار

پاک چون خاطر اولوالباب

تیز چون فکر اولوالابصار

حبل دین را بدوست استحکام

خیل حق را بدویت استظهار

عاشق فتح شد وزین باشد

رخ بخون همچو عاشقانش نگار

دی کلید حصار اعدا بود

که گشایند هر چه هست حصار

باز امروز قفل ملک تو شد

که نگهدارد این بلاد و دیار

آنچه مرغست کلک تو؟ که مقیم

همه در مشک باشد منقار

پیک عقلست و پیک دید کسی

که مرو را بسر بود رفتار؟

گل نماید همی ز معدن گل

در بر آرد همی ز چشمهٔ قار

هست زرد و نزار و شاید، از آنک

گل خورد وین چنین بود گلخوار

بسته دارد میان و بگشاید

نیک آسان و امور پس دشوار

هست نالان و نیستش اندوه

هست گریان و نیستش تیمار

علم نامی بدست اوست جماد

عقل فربه بدست اوست نزار

سر بریده است و کس بریده سری

مثل او دیده، ناقل اخبار ؟

دل دریده است و کس دریده دلی

شبه او دیده صاحب اسرار؟

رخ تاریک باشدش پیوست

تن بیمار باشدش هموار

حق منبرست از آن رخ تاریک

دین صحیحست از آن تن بیمار

دو گواهند بر جلالت تو

کلک در بار و تیغ جان او بار

کرده‌اند از نهیب این دو گواه

همه عالم ببندگیت اقرار

گر ستوده است مکر نزد خور

بر بدانیش در صف پیکار

تو بدین کلک و تیغ با اعجاز

معجز دین همی ‌کنی اظهار

کلک و تیغ تراست مکر و که دید

دو زبان یا دو روی جز مکار؟

ای شب دوستان ز مهر تو روز

وی گل دشمنان ز کین تو خار

از جهان زادی و بهی ز جهان

چون جواهر، که زاید از احجار

دوستان از عطات با برگند

تو بهاری و دوستان اشجار

دشمنت تا چسیده شربت عز

گشت از ضربت حوادث خوار

گل ندیده بچیده خار بلا

می نخورده کشیده رنج خمار

جان بمحنت دهد هر آن جاهل

که کند نعمت ترا انکار

تا ز تأثیرپذیر دور گردونست

روز روشن معاقب شب تار

بر جهان ظفر چو مهر بتاب

بر ریاض هنر چو ابر ببار

خاضعت باد گنبد توسن

طایعت باد عالم غدار

بر زبان زمانه باد روان

مدح تو بالعشی والابکار

شمارهٔ ۹۴ - در مدح مجد‌الدین علی بن جعفر

زان زلف بی‌قرار دلم گشت بی‌قرار

زان چشم پر خمار سرم گشت پر خمار

سر پر خمار خوش تر و دل بی‌قرار به

زان چشم پر خمار وزان زلف بی‌قرار

چون تارهای زلف تو گشتست روز من

ای تارهای زلف تو همچون شبان تار

اندر هلاک جان و دل من چرا کند

بی آب چشم تو عمل تبغ آبدار ؟

هجر تو کرد دست بکارم درون، چنانک

یک باره برد دست نشاط مرا ز کار

هر شب همی کنم همه اطراف روی خویش

بی روی چون نگار تو از خون دل نگار

از بسکه از دو دیده ببارم همی سرشک

دریاچه کنار گشت مرا از غمت کنار

بردی بجور جان من ، آه! ارجزع کنم

از جور بی‌شمار تو در موقف شمار

بگذشت روز وصل و مرا زان همه نعیم

آمد شد خیال تو ماندست یادگار

آید ز راه دور و زیارت کند مرا

الحق ندیده‌ام چو خیال تو غمگسار

زان سازم از دو دیده همی عقدهای در

تا جمله زیر پایت خیالت کنم نثار

در بارگاه سید شرق از خیال تو

شکری بزرگ خواهم گفتن بروز بار

صدر زمانه، عمدهٔ اسلام، مجد دین

آن مجمع بزرگی و آن مفخر تبار

آن افتخار آل پیمبر، که آسمان

جوید همی ز خدمت درگاهش افتخار

در خطهٔ ارادت او ماه را میسر

بر نقطهٔ اشارت او چرخ را مدار

عاقل همی بحق یسارش خورد یمین

سایل همی ز جود یمینش برد یسار

از دستبرد او همه عالم در اهتزاز

وز کار کرد او همه گیتی در اعتبار

ای محتشم به حشمت تو آل مصطفی

وی محترم بحرمت تو شرع کردگار

فرزند حیدری تو و نوک کلک تو

یزدان نهاد معجزهٔ صد چون ذوالفقار

در آن آسمان نهاده نهیب تو اضطراب

وز اختران ربوده هراس تو اقتدار

آنجا که آب عفو تو، کوثر یکی حباب

و آن جا که تف خشم تو، دوزخ یکی شرار

در چشم دهر گرد بساط تو توتیا

در گوش چرخ نعل براق تو گوشوار

با رأی تو چو ماه سپر ماه آسمان

با باس تو چو شیر علم شیر مرغزار

شاخ مساعی تو مناقب دهد ثمر

باز ایادی تو محامد کند شکار

حکم ترا مضای قضا کرده پس روی

امر ترا نفاذ قدر گشته پیشکار

در عزم همچو بادی در حزم همچو خاک

در لطف همچو آبی و در عنف همچو نار

چون دهر با نهیبی و چون چرخ باشکوه

چون کوه پایداری و چون بحر کامگار

در یک زمان حریق حسام نهیب تو

کرده ریاض عیش بد اندیش تو قفار

دشمن پیاده گشته ز است نشاط و لهو

تا تو بر اسب مجد معالی شدی سوار

مردم زخدمت تو بنام و بنان رسند

مقبل کسی که خدمت تو کرد اختیار

ای دستگیر اهل هنر، دست من بگیر

کز من همی برآرد دست فلک دمار

مالیده گشت شخص من از پای امتحان

فرسوده گشت جان من از دست اضطرار

در زینهار دولت تو آمدم، از آنک

بر من همی‌خورد فلک سفله زینهار

جویم همی جوار تو، کز جور حادثات

امروز نیست هیچ امان جز در این دیار

تو ابر مکرماتی و بارانت نعمتست

ای ابر مکرمات ، یکی بر سرم ببار

شخص مرا ز آفت طوفان نایبات

اندر صفینهٔ کنف خود نگاهدار

تا از هوا همی منقاطر شود مطر

تا از زمین همی متصاعد شود بخار

بادا همیشه بیضهٔ عز تو بی خلل

بابا همیشه صفحهٔ جاه تو بی غبار

هم کوکب سیادت تو فارغ از زوال

هم مرکب سعادت تو ایمن از عثار

شمارهٔ ۹۵ - در مدح اتسز

زهی! خطهٔ ملک‌ را شهریار

خهی! از تو بنیاد دین استوار

چو تن را بجان و چو جان را بعلم

بجاه تو اسلام را افتخار

نه در بیضهٔ حشمت تو خلل

نه در صفحهٔ دولت تو غبار

جهان همچو اطفال را مادران

بپرورده ملک ترا در کنار

فلک بر مراد تو گشته روان

زمین بر رضای تو داده قرار

ز مهر تو واضح بشارات فخر

ز کین تو لایح اشارات عار

نه در مجلس بزم چون تو جواد

نه در عرصهٔ رزم چون تو سوار

چو پیدا شود آیت رستخیز

چو شعله زند آتش کارزار

ز خون تر شود دامن آسمان

ز غم خون شود زهرهٔ روزگار

بتفسد هوا از تیغ و تیر

بلرزد زمین از غو گیر ودار

شود باده عیش هم طعم زهر

شود چهرهٔ روز همرنگ قار

ز صف باره غرنده چون شر ز مشیر

بکف نیزه پیچنده چون گرزه مار

ز بس نیزه بیشه اطراف دشت

ز بس کشته چون پیشه اکناف غار

فرو بسته افواه مردا ز نطق

فرو مانده اعضای گردان ز کار

امل سرکشیده ز بهر امان

اجل پر گشاده بحرص شکار

در آن حال از تیغ جان‌سوز تر

نیابد بجان هیچ کس زینهار

بکوبی سر سرکشان را چو گوی

بدری دل گردنان را چو نار

هوا گردد از رمح تو ناله گاه

زمین گردد از تیغ تو لاله‌زار

بآیات تیغ و علامات رمح

کنی صفحهٔ فتح را پرنگار

زهی! یمن جیش ترا بر یمین

خهی! یسر خیل ترا بر یسار

ترا محمدتها فزون از قیاس

ترا مکرمتها برون از شمار

بهار عدو از تو همچون خزان

خزان ولی از تو همچون بهار

ز گردان ترانیست در حرب جفت

ز شاهان ترانیست در جنگ یار

همی تا ز افلاک تابد نجوم

همی تا ز اشجار آید ثمار

شب نیک‌خواه تو بادا چو روز

گل بدسکال تو بادا چو خار

همایونت عید و پذیرفته صوم

ولی کامگار و عدو خاکسار

ستوده خصال ترا آدمی

فزوده جلال ترا کردگار

برآورده‌ از دشمن مملکت

بتیغ چو آب و چو آتش دمار

ترا یادگارست از اسلاف فلک

و لیکن مبادا ز تو یادگار

شمارهٔ ۹۶ - رد العجز الی الصدر در مدح اتسز

قرار از دل من ربود آن نگار

بدان عنبرین طرهٔ بی قرار

نگارست رخسارهٔ من ربود آن نگار

ز هجران رخسارهٔ آن نگار

کنار من از دوست تا شد تهی

مرا پر شد از خون دیده کنار

خمارست در سر مرایی قیاس

در اندوه آن نرگس پر خمار

شمار غم او ندانم ، از آنک

غم او گذشته ز حد شمار

فگارست از غمزهٔ او دلم

بلی تیر ناوک کند دل فگار

نزارست شخص من از عشق او

بسا شخص کز عشق او شد نزار

چه کارم؟چو من کس بوده عاشقی ؟

مرا با غم عشق خوبان چه کار؟

مدار ، ای دل ، اندیشهٔ عشق نیز

جز اندیشهٔ مدح خسرو مدار

سوار جهان ، شاه اتسز، که هست

پیاده به میدان او هر سوار

شراریست از تیغ او در جهان

که گردون بسوزد همی آن شرار

بهار عدو از خلافش خزان

خزان ولی از وفاقش بهار

قفار از نم جود او چون ریاض

ریاض از تف تیغ او چون قفار

چنارست پنجه گشاده بباغ

مگر سایل جود او شد چنار ؟

حصارست ، شاها ، جهان بر عدوت

چه لذت بود بسته را در حصار؟

صغار و کبارت ثنا خوان شدند

که هستی پناه صغار و کبار

غباری ، که برخیزد از لشکرت

بود کیمیای ظفر آن غبار

تبار تو اند افتخار هدی

و لیکن تویی افتخار تبار

یسار تو جامه دران از یمین

یمین تو حمله بران بر یسار

بحار از عطای تو گیرد مدد

از آنست جای جواهر بحار

نثار از پی فرق شاهان کنند

کند تیغ تو فرق شاهان نثار

جوار تو جویند اهل هنر

که هست از حوادث پناه آن جوار

شکارند در روز رزمت ملوک

ترا باد ارواح اعدا شکار

مدار فلک بر مراد تو باد

مبادش جز بر مرادت مدار

دمار از مخالف بر آورد بتیغ

بتیغ از مخالف بر آورد مار

فرار از تو جوید عدو بی گمان

و لیکن بجان در نهد آن فرار

مدار جهان بر چو تو شاه باد

که آباد ماند جهان زین مدار

شمارهٔ ۹۷ - در مدح ملک اتسز

مظلم شبی دراز از طرهٔ نگار

گشته سیه زمان و شده تیر روزگار

افلاک شسته چهرهٔ خود را برنک تیر

و آفاق کرده جامهٔ خود را بلون قار

بر خلق تنگ گشته مساکن چو کام کور

بر چرخ داده نور کواکب چو چشم مار

شب پر بلا و واقعه چون روز رستخیز

ره پر نهیب و حادثه چون خشم کردگار

من همچو آتشی بصمیم شب اندرون

ظلمت مراد خان و کواکب مرا شرار

تازان گهی چو شعلهٔ آتش سوی هوا

یازان گهی چو قطرهٔ باران سوی قفار

مالیده گشت قالبم از پای آسمان

فرموده گشت پیکرم از دست اضطرار

نی نی ، که اندرین ره مهلک نداشتم

جز عیش هیچ صنعت و جز لهو هیچ کار

در خدمت رکاب علایی گذشت خوش

آن هول بی کرانه و آن خوف بی شمار

شد در رکاب تاخته وز دستبرد او

ایام در تعجب و گردون در اعتبار

عنقای مهر خورده ز زوبین او دلم

تنین چرخ گشته ز پیکان او فگار

از بانک صید گشته همه کوه ناله گاه

وز خون کشته گشته همه دشت لاله زار

شیران شرزه را شده از بیم تیر او

دل همچو تفته نار و جگر همچو کفته نار

شیر زمین که باشد؟کاقبال اتسزی

بی عون دور شیر فلک را کند شکار

اختر نکرد یارد بی امر او مسیر

گردون نکرد یارد بی حکم او مدار

با رأی او چو ماه سپر ماه آسمان

با سهم او چو شیر علم شیر مرغزار

آنجا که عزم او ، نه شریفتست آسمان

و آنجا که حزم او ، نه متینست کوهسار

دریا بپیش بخشش او نیست جز شمر

گردون بجنب همت او نیست جز غبار

در ظل او بماند نکوه خواه با نوا

وز تیغ او ندید بد اندیش زینهار

از وی شب موافق او گشته همچو روز

وز وی گل مخالف او گشته همچو خار

از عون رأی او شده دست هنر قوی

وز سهم عدل او شده شخص ستم نزار

ای در سخا شده بهمه جای مشتهر

وی در وفا شده ز همه خلق اختیار

در عزم همچو بادی و در حزم همچو کوه

در لطف همچو آبی و در عنف همچو نار

در دست عقل تیغی و در پیش دین سپر

بر پای ظلم بندی و بر دست حق سوار

چون دهر پایداری و چون چرخ باشکوه

چون کوه مایه داری و چون بحر کامگار

حکم ترا مضای قدر بوده پیش رو

امر ترا نفاذ قضا بوده پیش کار

همواره تا بتابد بر چرخ مهر و ماه

پیوسته تا بروید از شاخ و برگ و بار

یمنت همیشه باد شب و روز بر یمین

یسرت همیشه باد مه و سال بر یسار

بادا بهار حاسد جاه تو چون خزان

بادا خزان ناصح ملک تو چون بهار

شمارهٔ ۹۸ - هم در ستایش ملک اتسز

منت خدای را، که باقبال شهریار

شد رکن ملک و قاعدهٔ ملت استوار

خوارزمشاه عالم عادل ، که در جهان

ناورد گشت چرخ چنو هیچ شهریار

خورشید خسروان ملک اتسز ، که کردهاش

فهرست آسمان شد و تاریخ روزگار

آن صورت جلالت و آن جوهر شرف

آن عنصر سیادت و آن مفخر تبار

شاهی ، که ملک را بیسارش بود یمین

شاهی، که خلق را بیمینش بود یسار

از عزم او نفاذ ربودست آسمان

وز حزم او ثبات گرفتست کوهسار

نه دست بر نوال گشاده چنو جواد

نه پای در رکاب نهاده چنو سوار

از جاه او حدیقهٔ حق گشته پر نعیم

وز فر او صحیفهٔ دین گشته پر نگار

ناهید هست ز آیت بزمش کمین اثر

بهرام هست ز آتش رزمش کهین شرار

کرده بدیده های کواکب ز سالها

ایام ملک او را افلاک انتظار

کار موافقان شده از سعی او تمام

جان مخالفان شده از تیر او فگار

ای چرخ را بقدر رفیع تو اقتدا

وی عدل بملک بسیط تو افتخار

از یمن طالع تو و اقبال بخت تو

شد سعد با سعادت و شد بخت بختیار

طبع ترا ز عصمت و مردانگی لباس

جان حکمت و فرزانگی شعار

باقیست طبع تو ، که معانی دهد ثمر

بازیست جود تو ، که محامد کند شکار

باعظم همت تو ، کم از ذره ای فلک

با فیض بخشش ، تو کم از قطره ای بحار

چون از فزع بلرزد میدان طعن و ضرب

چون از یلان بخیزد آواز گیرو دار

اوهام سرکشان شود حیران ز هول

اشخاص صفدارن همه عاجز شود ز کار

مطروح شخص فوجی در پای اضطراب

مجروح جان قومی از دست اضطرار

بر خوان فتنه مطعم آن سخت بی مزه

وز حوض مرگ مشرک او نیک بدگوار

از تو فلک نماند آن روز بی گزند

وز تو جهان نیابد آن لحظه زینهار

کوبد عمود تو سر ابنای کین چو گوز

دوزد خدنگ تو عدل اعدای دین چو نار

ای بس بلند را! که کند همت تو پست

وی بس از عزیز را ! که کند خنجر تو خوار

شاها ، خدایگانا ، در هر مراد هست

تدبیر تو موافق تقدیر کردگار

در عهد تست اختر تابنده را مسیر

در حکم تست انجم گردنده را مدار

رفتی ز دار ملک دو بار و هزار شهر

از حشمت تو گشت گشاده در این دیار

اول بلاد ترک گشادی و آمدند

در بند بندگی تو خانان نامدار

کردند سرمه گرد رهت را باعتقاد

بردند سجده خاک درت را باختیار

افراسیاب را نه همانا بدست بود

ملکی ، که آن نهاد ترا چرخ در کنار

بار دگر بسوی خراسان شدی و بود

هم یمن بر یمینت و هم یسر بر یسار

گردونت مائده ده و دولت شراب ده

گیتیت غاشیه کش و نصرت سلاح دار

در هر بلاد کز تو خبر گشت منتشر

در هر دیار کز تو اثر گشت آشکار

جستند بندگیت و نمودند چاکریت

شاهان آن بلاد و بزرگان آن دیار

کردند جاه و مال باخلاص بندگی

در زیر پای مرکب میمون تو نصار

چون رایت مبارک تو رفت سوی مرو

تا کار مرو گیرد از قبال تو قرار

در اول انقیاد نمودند اهل مرو

بستند پیش تو کمر صدق بنده وار

تو نیز بر اذیت خلق حمید خویش

کردی بجای هر یک ایادی بی شمار

معجب شدند ناگه و معثر بلطف تو

خود چیست در جهان بتراز عجب و اعتثار؟

پس عاقبت بدامن خلدان زدند دست

تا لاجرم بر آمد از آن ابلهان دمار

با خنجر چو آتش و آب تو از گزاف

کردند باد ساری و گشتند خاکسار

یا رب! چه روز بود که نیلوفری حسام

از خون خلق کرد همه مرو لاله زار؟

در هیچ کار زار ندیدند هیچ خلق

تا در جهان پدید شد آیین کار زار

یک طایفه بسلسهٔ بند بسته سخت

یک طایفه بصاعقهٔ تیغ کشته زار

چندان هزار کشته گروه از پی گروه

چندان هزار بسته قطار از پس قطار

اینست چاشنی ز شراب حسام تو

هان ! ای ملوک عرصهٔ آفاق اعتبار!

آنگه شدی بخطهٔ آموی و در زمان

بگرفتی آن ولایت و بگشادی آن حصار

با حملهٔ تو قلعهٔ آموی را چه قدر ؟

خیبر چه پای دارد با مرد ذوالفقار ؟

امروز در نواحی عالم نماند کس

کورا بپیش تیغ تو قدرست و اقتدار

تو شیر شرزه ای و گوزنان عدم شوند

هر گه که شیر شرزه بجنبد ز مرغزار

باز آمدی بمرکز اقبال بر مراد

نصرة قرین و چرخ مطیع و خدای یار

از میوهٔ مطالب آمال بهره مند

در روضهٔ لطایف و لذات شاد خوار

بر عطف دولت تو جلالت بود ردا

در دست حشمت تو سعادت شود سوار

اکنون جهان ترا شده ، چونانکه خواستی

مگذر تو از جهان و جهان را همی گذار

می نوش باده ای ، ز امانیش رنگ و بوی

می پوش جامه ای ، ز معالیش پود و تار

خوارزم بی مواکب تو بود چندگاه

ایام او شده بصف چون شبان تار

و اکنون بفر موکب و اقبال موردت

با خوشی ارم شد و با حسن قندهار

شاها، ز بنده یک دوسخن ، کز نفایسست

داننده یاد گیرد بر وجه یادگار

بی عدل نیست کنگرهٔ ملک مرتفع

بی علم نیست قاعدهٔ عدل پایدار

هر ملک را بعدل ثباتست و انتظام

هر علم را بعقل ظهورست و اشتهار

چون ملک بر و بحر ترا داد آسمان

آنرا بعلم و عدل همی باش حق گزار

اعلام عدل را بمساعی بلند کن

و ارباب علم را بایادی نگاه دار

از مخطیان مپوش رخ عفو و عاطفت

بر مجرمان مبند در توبه و اعتذار

تو شاه بردباری و در حق مجرمان

جز عفو نیست عادت شاهان بردبار

خیر ملوک عصری و در خیر کوش ، از انک

پاداش خیر خیر دهد آفریدگار

تا نور و نار هست به از ظلمت و دخان

تا راح و روح هست به از محنت و خمار

هرگز مباد موکب عمر ترا غروب

هرگز مباد مرکب عز ترا عثار

بادا بهار حاسد ملک تو چون خزان

بادا خزان ناصح صدر تو چون بهار

از گلبن سعادت و اقبال و خرمی

گل باد در کف تو در چشم خصم خار

شمارهٔ ۹۹ - نیز در مدح اتسز خوارزمشاه

همه کار گیتی بود برقرار

چو با دین و دانش بود شهریار

بعدلست هر سلطنت را ثبات

بعلمست هر مملکت را مدار

جهان را بعدل و هدی را بعلم

بود حسن حال و بود نظم کار

هر آن کس که در دست فرمان او

زمام خلایق دهد کردگار

همان به که کوشد بنام نکو

که آن ماند از خسروان یادگار

سزد ملک اندر کنار کسی

که باشد تهی از حرامش کنار

منزه بود سیرت او ز فسق

مبرا بود دامن او ز عار

تو اصلاح گیتی در آن کس مجوی

که بر نفس خود نیستش اقتدار

مشو غره ، ای یافته مملکت

برین عالم پر ز نقش و نگار

برین مملکت زایل مدار اعتماد

برین دار فانی مکن افتخار

تو ملک دعا و ثنا کن طلب

که این ملک ماند همی پایدار

ثنا و دعایی ، که از عدل و علم

که در سلک یک دیگرند این چهار

بعدل فراوان و علم تمام

ندیدست از خسروان روزگار

چو شاه عدو بند خوارزمشاه

چراغ ملوک و پناه تبار

خداوند گیتی ،ملک اتسز، آنک

بدو گشت بنیاد دین استوار

سر افراز شاهی ، که شمشیر او

بر آورد از جان دشمن دمار

باقبال او اختران را مسیر

بتأیید او آسمان را مدار

نژادست گیتی چنو یک جواد

ندیدست گردون چنو یک سوار

ازو قالب عدل گشته سمین

بدو پیکر ملک مانده نزار

ز عدلست بر خاتم او نگین

ز علمست بر ساعد او سوار

ز عصمت مرورا نهاد و سرشت

ز عفت مرورا شعار و دثار

مقالات فضلش برون از قیاس

مقامات عزمش فزون از شمار

شود کوه از هیبت او چو کاه

شود مور از رحمت او چو مار

همه صفدران و همه سرکشان

گرفته ز شمشیر او اعتبار

ایا شهریاری، که در ظل تست

ز آفات اسلام را زینهار

تویی عالم علم و ذات کرم

تویی مایهٔ حلم و اصل و قار

جمع دعا و بکسب ثنا

یمین تو دارد فراوان یسار

هزاران سحابی گه مکرمت

هزاران سپاهی گه کارزار

بانصاف تو شیر و آهو بهم

وطن ساخته در یکی مرغزار

بدآنجا که خطبه بنامت کنند

سعادت کند دست گردون نثار

بلادی که در تحت امر تو شد

شود در خوشی همچو دارالقرار

سموم اندر آن بقعه گردد نسیم

خزان اندر آن خطه گردد بهار

ولایت بیارامد از اضطراب

رایت بر آساید از اضطرار

ز خوارزم باید گرفتن قیاس

که در عهد تو گشت چون قندهار

نه از آفت ظلم در وی نشان

نه از آتش فتنه در وی شرار

ز عدل تو در بیشه شیر ژیان

نیارد همی کردن آهو شکار

بشادی گل از دولت ملک تو

همی گل دمد در مه دی ز خار

ز عدلت کنون ، ای یل شیر گیر

ز خلقت کنون ، ای شه کامگار

سمرقند گردد بخوشی سمر

بخارا شود جمله مشکین بخار

تو صاحب قرانی و امروز هست

علامات اقبال تو آشکار

بدین دیده ها چرخ از دیر باز

همی کرد ملک ترا انتظار

تو خواهی گرفتن بحار و جبال

تو خواهی گرفتن بلاد و دیار

همی تا بود تیغ یار قلم

همی تا بود خمر جفت خمار

بهر بیش و کم باد نیکیت جفت

بهر نیک و بد باد یزدانت یار

نکو خواه تو روز و شب شادمان

بد اندیش تو سال و مه سوگوار

مباد از مصایب تن تو نژند

مبادا از نوایب دل تو فگار

زملک زمان و زملک زمین

همه نام نیکوت باد اختیار

شمارهٔ ۱۰۰ - در مرثیۀ شرف الدین قزل ارسلان بن اتسز

بس بلندا! که شد ز گردون پست

بس عزیز که شد ز گیتی خوار

محنت چرخ را که دیده قیاس؟

ستم دهر را که دید شمار

نیست از چرخ ایمنی، پنهان

نیست در دهر مردمی، زنهار!

آن یکی تا کسیست بس زراق

وین دگر سفله ایست بس مکار

وین دو کوکب چو دیده بر گیرند

از دل اهل روزگار دمار

مشتری سعد اکبرست و لیک

هست بر صغار و کبار

دست مریخ و خنجر گردون

بر دریده بخنجر و پیکار

شمس روز منبر اهل هنر

گرده از حادثات چون شب تار

زهره خنیاگرست و در کف او

خلق را همچو زیر نالهٔ‌زار

وین عطارد به خانهٔ محنت

کرده اوراق عمر خلق نگار

بازگشت از جفای دهر امروز

آفت تازه در بلاد و دیار

آتشی در فراوه شد پیدا

که بخوارزم زو رسید شرار

شمع دولت نهفته کرد جمال

چرخ دانش گسسته کرد مدار

گشت دریای مکرمت صحرا

گشت گلزار مملکت گلزار

می بباید نوشت فرش طرب

می بباید نهادجام عقار

ای بزرگان ،ز رنج و درد نفیر

وی اکابر از لهو و عیش نفار

کندر ایام کودکی ناگاه

ساخت اندر کنارخاک قرار

آن قزل ارسلان ،که وقت سخا

طیره بودی ازو جبال و قفار

هیچ دانی ، تو ای زمین ، امروز

که چه گنجی گرفته ای به کنار

کودکی ، آنکه از هزاران پیر

بود افزون بدانش و بوقار

او شراب اجل چشیده و لیک

قسم یک عالمست رنج خمار

منهدم گشته ملک را ارکان

مندرس گشته شرع را اخبار

بود بازوی شرع و شد مجروح

بازوی شرع احمد مختار

یک جهانند دل فگار همه

تا شد آن بازوی هدی افگار

ای دریغا! که آنکه آن شخص

نشد از عمر خویش برخوردار

ای دریغا! مکان جود و هنر

وی دریغا! جلال و جاه فخار

شرف‌الدین، یکی ز روضهٔ خلد

چشم بر حال این جهان بگمار

تا ببینی ملوک عالم را

در وفات تو مانده زار و نزار

گشته امانت با نوایب جفت

گشته اخوانت با مصایب یار

سینه از دست چرخ مینا رنگ

دیده از جور دهر لؤلؤ بار

ای شه شرق، اتسز غازی

وی هدی را ز تیغت استظهار

چون تو بودی بدانش و مردی

در زمانه چو حیدر کرار

رفت فرزند تو بعاشورا

چون حسین علی بدار قرار

صبر کن، صبر کن، خداوندا

انماالصبر شیمةالاحرار

تن مده در زمانهٔ ریمن

دل منه پر بر ستارهٔ غدار

بی‌وفا چرخ را بکس مشمر

پر جفا دهر را بخصم انگار

جایگاه قرار نیست جهان

از چنین جایگاه فرار، فرار

نام نیکو طلب، چه گنج ثتا

بهتر از گنج خواسته بسیار

مزد مردم بست کز پس او

خیر گویند زمرهٔ اخبار

تا نباشد چو جهل دولت علم

تا نباشد چو فخر محنت عار

باد قدرت بلند و ملک قوی

ناصحت شاد و حاسدت آوار

باد یا در جهان به رغم عدو

تا گه حشر وارث اعمار

وین شهید سعید باد شفیع

مر ترا پیش ایزد دادار

شمارهٔ ۱۰۱ - در مدح ملک اتسز

ای در مصاف رستم دستان روزگار

با باس تو هدر شده دستان روزگار

مقهور دستبرد تو اجرام آسمان

مجبور پای بند تو ارکان روزگار

پیش براق و هم تو هنگام کر و فر

تنگ آمده مسافت میدان روزگار

نقل عطیت تو شکسته بگاه وزن

درهم عمود و کفهٔ میزان روزگار

روی ولیت کعبهٔ تأیید ایزدی

چشم عدوت جعبهٔ پبکان روزگار

در قبهٔ جلال تو تحویل آفتاب

در عرصهٔ کمال تو جولان روزگار

اندک بر بنان تو بسیار مکرمت

پیدا بر بیان تو پنهان روزگار

سیارگان چرخ نهاده چو دایگان

در دولت مراد تو پستان روزگار

از نسج دولت تو خرامنده هر زمان

با گونه گون نوا تن عریان روزگار

در بارگاه حادثه از سفرهٔ عنا

حسرت خورد عدوی تو بر خوان روزگار

تیزست از خصال تو بازار محمدت

کندست با جلال تو دندان روزگار

اندر سداد سیرت و اندر جلال قدر

سلمان عالمی و سلیمان روزگار

گر روزگار سر بکشد از هوای تو

آن را شناس غایت خذلان روزگار

ای طالع تو رایت تمکین مشتری

وی طلعت تو آیت امکان روزگار

آن کس که در سفینهٔ اقبال تو نشست

شد ایمن از بلیت توفان روزگار

دور از تو مدتی من مسکین، نه از خرد

بودم بخوان حادثه مهمان روزگار

گاهی کشیده ضربت دندان مستخف

گاهی چشیده شربت زندان روزگار

اخوان من، که بود بر ایشان امید من

گشتند بر جفای من اخوان روزگار

دل تنگم از جنایت اجرام آسمان

رخ زردم از خیانت اعیان روزگار

با این همه چو من دگری پشت کی نهد

بر مسند کمال در ایوان روزگار

در صد هزار سال بتأثیر آفتاب

لعلی چون من نخیزد از کان روزگار

آثار من ستارهٔ گردون مفخرت

و اخبار من شکوفهٔ بستان روزگار

از فضل من فزوده عدد ذات اختران

وز نثر من گرفته مدد جان روزگار

با این همه فضیلت، از آنجا که راستیست

باشم دریغ در کف احزان روزگار

غبنی بود، اگر بکساد اندر اوفتد

این پربها متاع بد کان روزگار

آخر هم پس از مضرت و حرمان بی قیاس

آید بمن مبرت و احسان روزگار؟

روزی کند سپهر مفوض برای من

تدبیرحل و عقد بدیوان روزگار ؟

گردم بدان صفت که نباشد بشرق و غرب

بی یاد من مجالس اعیان روزگار

تا هست از شرایط سامان آدمی

تا هست بر طبایع بنیان روزگار

بادا بمهر همه میثاق آسمان

بادا بحکم تو همه پیمان روزگار

قسم عدوت محنت انواع حادثات

بخش ولیت نعمت الوان روزگار

این رفته در حدیقهٔ افضال ایزدی

و آن مانده در مفازهٔ حرمان روزگار

شمارهٔ ۱۰۲ - در مدح ادیب صابر بن ایمعیل ترمذی

صابر، ای طبع تو جهان هنر

وی بتو تازه بوستان هنر

ظاهرت صاحب ردای سداد

باطنت مالک عنان هنر

هر زمان خامهٔ تو در دو زبان

عقل را گشته ترجمان هنر

در اصابت نجسته هیچ خدنگ

به ز نظم تو از کمان هنر

ناشر فصل تو بیان خرد

شاکر سعی تو زبان هنر

در محافل افاضل از تو زده

مثل علم و داستان هنر

یافته ز اهتمام و همت تو

قوت و قوت جسم و جان هنر

کف کافی تست بحر کرم

دل وافی تست کان هنر

نثر تو نثره ، شعر تو شعریست

اندر اقطار تو آسمان هنر

تا که در عرصهٔ جهان باقیست

اثر دانش و نشان هنر

باد رأی تو مقتدای صواب

باد طبع تو قهرمان هنر

شمارهٔ ۱۰۳ - در مدح اتسز

ای بتو رایت هدی منصور

وی مقامات ملک تو مشهور

در جهان حکم های تو نافذ

در هدی سعی های تو مشکور

خرمی را هوای تو توقیع

بی غمی را رضای تو منشور

دولتت را غالی و جهان را مغلوب

همتت قاهر و فلک مقهور

شرع را از تو صد هزار فتوح

شرک را از تو صد هزار فتور

بمعالی نبوده ای معجب

ببزرگی نگشته ای مغرور

کمترین نایب تو صد قیصر

کم ترین حاجب تو صد فغفور

آیت عطلتست با جاهت

همه پیرایه سنین و شهور

صورت قلتست با جودت

همه سرمایهٔ جبال و بحور

لشکر شرع و رایت اسلام

بحسامت مظفر و منصور

پیکر مجد و خانهٔ اقبال

بجلالت معمر و معمور

چرخ پر کینه را به یک ضربت

کرده نعت قلیل تو مغمور

دهر پر فتنه را بیک جرعه

کرده جام نهیب تو مخمور

هست اعیان اهل عالم را

عنف و لطف تو عین ظلمت و نور

هست اعقاب نسل آدم را

کین و مهر تو اصل شیون وشور

روز رزم از فضالهٔ تیغت

جشنها ساخته وحوش و طیور

روز بزم از نتیجهٔ طبعت

مایها ساخته نشاط و سرور

ای به تو نازش صغار و کبار

وش ز تو روزی اناث و ذکور

با کرم کف تو همیشه الوف

وز ستم طبع تو همیشه نفور

گنه مجرمان هفت اقلیم

ببر عفو تو همه مغفور

تو چو موسی و نیزهٔ تو بشکل

همچو ثعبان و باره ات چون طور

کوه پیکر براق تو بادیست

که نگردد ز تاختن رنجور

در نشیبی چو آیت منزل

در فرازی چو طاعت مبرور

کوه با او بگاه وقفه عجول

باد با او به گاه حمله صبور

تگ او برده در مضاح و نفاذ

قصب السبق از صبا و دبور

گر بگردد همه بسیط زمین

همه بنزدیک او نباشد دور

ور ببرد همه مراحل و هم

هم بگردد بنزد تو معذور

آن حسامت ،که در قطیعت نسل

هست او را طبیعت کافور

آهنی ،کز نهیب آن آهن

در دل سنگ خاره شد محصور

شیون و سور اندران مضمر

و آتش و آب اندران مستور

مایلست او بسوی فتح چنانک

سوی معشوقه فکرت مهجور

آیت مرگ دشمنان خدای

هست بر صفحه های او مسطور

ای رکاب تو بوسه جای ملوک

وی جناب تو سجده گاه صدور

برمناقب شمایل تو حریص

وز معایب خصایل تو طهور

وصف عز تو در جهان ظاهر

شرح فتح تو در هدی مذکور

عرصهٔ حرب تو چو عرصه حشر

نعرهٔ کوس تو چو نفحه صور

نیزه تو بمعرکه کرده

شخص شیران چو خانه زنبور

پنجهٔ تو ز دوش بگسسته

سر گردان چو خوشه انگور

شده اندر صمیم بقعهٔ سام

آل یافث ز تیغ تو مقبور

وز غبار سپاه تو گشته

روز رخشنده چون شب دیجور

شده مخمور از سیاست تو

کافران ،ناکشیده جام غرور

بوده ابطالشان بگونه دیو

بوده اطفالشان بچهره حور

گشته جوقی بتیغ تو مقتول

مانده فوجی ببند تو مکسور

شده برنامه مبارک فتح

کلمات جهانیان مقصور

خسروا ،شد باول فطرت

طبع من بر مدیح تو محبور

هست لفظ من و مدایح تو

صوت داود و سوره های زبور

نظم من همچو گوهر منظوم

نثر من همچو لؤلؤ منثور

گشته در بیضهٔ ممالک فضل

عقل من شاه و ذهن من دستور

طبع من بحر فضل را غواص

دل من گنج علم را گنجور

مرد مردم بشدت و برخا

حر حرم بغیبت و بحضور

صد تطاول کشم بنظم ،از آنک

هست در ذات او هزار قصور

من الوفم چو گربه با اعدا

گرچه با من چو سگ شوند عقور

باوقارم بحمل ظلم لئام

شخص دیدی چنین حمول و وقور؟

گر مرا نیست عدتی وافر

ورمرا نیست مرا آلتی موفور

هم بکار آیمت،که چون طاوس

ملک حق رابکار شد عصفور

فاسق و فاجرم همی خواند

آنکه هست او اساس فسق و فجور

بجز از انبیا کرا باشد

همه خصلت منزه از محظور؟

شکر آنرا که حق مفوض کرد

عالمی را به دولت تو امور

که نسازی عبیر صدرت را

طعمهٔ یک جهان کلاب و نسور

ما عیال توایم و آن به شاه

که بود بر عیال خویش غیور

تا که بزم تو در مجالس انس

دل غمناک را کند مسرور

لحن چنگ و نوازش بر بط

نالهٔ نای و نغمهٔ طنبور

باد حاجات تو همی مقضی

باد طاعات تو همهٔ مأجور

حکمهای ترا جهان تابع

امرهای ترا فلک مأمور

دشمنان ترا لباس کفن

حاسدان ترا قصور قبور

دولتت جفت در صباح و مسا

ایزدت یار در رواح و بکور

بارگاه تو قبلهٔ آفاق

پایگاه تو کعبهٔ جمهور

شمارهٔ ۱۰۴ - نیز در مدح ملک اتسز گوید

جهان سرای غرورست، نی سرای سرور

طمع مدار سرور اندرین سرای غرور

بعاقبت بحسام هوان شود مجروح

دلی که او بحطام جهان شود مسرور

فساد دین همه از جمع خواسته است و ترا

همیشه همت بر جمع خواسته مقصور

ز حال عقبی چون گمرهان مشو غافل

بمال دنیا چون ابلهان مشو مغرور

بریده کن طمع باطل از طعام خبیث

گر اعتقاد تو حقست در شراب طهور

مده بدنیی عقبی ،که عاقلان ندهند

بدین سفینهٔ ظلمت چنان حدیقهٔ نور

ترا دلیست بدام هوی شده مأخوذ

ترا سریست بجام هوس شده مخمور

نه هیچ رسم تو اندر سبیل حقی مرضی

نه هیچ سعی تو اندر طریق دین مشکور

تو در معاصی و حور و قصور داری چشم

بدین طریق نیابد بدست حور و قصور

بخیر کوش،که الا بخیر نتواند یافت

نعیم روضهٔ خلد ونسیم طرهٔ حور

بساز کار، که وقت رحیل شد نزدیک

مدار آنچه نه دورست از دل خود دور

زبارگاه الهی رسول این بست

که عارضین چو مشک تو گشت کافور

گناهکار، اگرچه جوان، نه معذورست

پس از طلایع پیری کجا بود معذور؟

بقهر خلق مشو شادمان ،که خواهی گشت

ز دست مرگ،اگرچند قاهری،مقهور

نگاه کن که شهنشاه شرق خانهٔ شرع

چگونه کرد باخلاق خوب خود معمور؟

ابوالمظفر، خورشید خسروان ،اتسز

که هست رایت ایمان بتیغ او منصور

خدایگانی ، کز جاه اوست در اسلام

همه نظام عقود و همه قوام امور

ز فیض مکرمت او نماند کس درویش

ز لطف عاطفت او نماند کس رنجور

رفیع همت او فرق ملک را افسر

شریف خاطر او گنج فضل را گنجور

نهان چرخ همه پیش علم او مکشوف

گناه خلق همه نزد او مغفور

بروز معرکه پیکان تیر او کرده

تن مخالف دین همچو خانه زنبور

گسسته در صف پیکار دست قدرت او

سر عدو زکنف همچو خوشه انگور

نه هیچ کار جهان در پناه او مشکل

نه هیچ راز فلک از ضمیر او مستور

هوای مجلس او را نسیم ساحت خلد

غریو موکب او را نهیب نفحهٔ صور

نموده چهره ظفر از غبار شبدیزش

چنان که روشنی صبح در شب دیجور

کمینه عامل او همچو کسری و دارا

کهینه حاجب او همچو قیصر و فغفور

زهی بعدل تو آسایش صغار و کبار

زهی بعهد تو آرامش سنین و شهور

ترا بنشر ایادی صنایع معروف

ترا بقهر اعادی وقایع مشهور

بعلم و عدل تو رونق گرفته دولت و دین

بنوح و موسی حرمت گرفت جودی و طور

مخالفان ترا و موافقان ترا

زکین تو همه ماتم،زمهر تو همه سور

بپیش حلم تو بس بادسار بوده جبال

بپیش علم تو بس خاکسار گشته بحور

برزمگاه تو از شخص بدسگالانت

شگرف مایده ای ساخته وحوش و طیور

خدایگانا ،سی ساله مدح خوان توام

ز مدحت تو شدم در همه جهان مذکور

بکامرانی دارم ز جاه تو توقیع

بشادمانی دارم ز جود تو منشور

گر آسیای بلا بر سرم بگردانند

ز بندگیت نگردم بغیبت و بحضور

منم که با صدمات بلا مرا دادند

تنی عظیم حمول و دلی عظیم صبور

نفور باد زمن راحت حیوة،اگر

شوم ز طاعت تو تا بوقت مرگ نفور

همیشه تا که سلامت بود ز صدق و سداد

همیشه تا که ملامت بود ز فسق و فجور

سرای عالی تو بادقبلهٔ اقبال

جناب فرخ تو کعبهٔ جمهور

ترا زمانه غلام و ترا جهان چاکر

ترا ستاره مطیع وترا فلک مأمور

بعید فطر صلوة و زکوة تو مقبول

بماه روزه صیام و قیام تو مبرور

شمارهٔ ۱۰۵ - سوگندنامه در مدح اتسز

زهی بجود تو ایام مکرمت مشهور

خهی بسعی تو اعلام محمدت معمور

بهر بلاد علامات عدل تو پیدا

بهر دیار مقامات تو مشهور

ستاره قدر بلند ترا شده بنده

زمانه صدر بزرگ ترا شده مأمور

ببارگاه تو درصف بندگان قیصر

بپایگاه تو در جمع چاکران فغفور

شده متابعت تو زمانه را توقیع

شده مبایعت تو حیوة را منشور

نتیجه ای ز خلاف تو در دم کژدم

لطیفه ای ز وفاق تو در دم زنبور

فضایل تو بر اکرام طالبان موقوف

شمایل تو بر انعام سایلان مقصور

همه نهاد تو مجد و بمجد نامعجب

همه سرشت تو جاه و بجاه نامغرور

بزیر پایهٔ قدر تو ساحت جنت

بزیر سایهٔ صدر تو راحت رنجور

زدام کین تو نادیده هیچکس مخلص

زجام مهر تو ناگشته هیچکس مخمور

بحسن سعی تودر شرع صدهزار فتوح

زحد تیغ تو در شرک صدهزار فتور

چو باحسام شود دست سروران موصول

چو از نیام شود تیغ سرکشان مهجور

زخون کشته شود عرصهٔ زمین غرقه

زگرد تیره شود چهرهٔ فلک مستور

سر سروران گردد تهی ز هوش و خرد

دل دلیران ماند جدا ز لهو و سرور

زباد کینه چراغ رجا شود کشته

ز تف حمله مزاج هوا شود محرور

دریده رمح تو دلها چو قرطهٔ لاله

گسسته تیغ تو سرها چو خوشهٔ انگور

حسام تو کند آن لحظه بر زمین پیدا

زشخص کشته جبال وزخون کشته بحور

گرفته فایدهٔ فتح تو زمین و زمان

نهاده مایدهٔ تیغ تو وحوش و طیور

زهی بجود تو آسایش صغار و کبار

زهی بجاه تو آرایش سنین و شهور

تویی که هست جناب تو سجده گاه ملوک

تویی که هست رکاب تو بوسه جای صدور

هوای تو شده سرمایهٔ وضیع و شریف

ثنای تو شده پیرایهٔ اناث و ذکور

منم ،که صیت من از خدمت تو شد شایع

منم ،که نام من ازمدحت تو شد مذکور

شدم بسعی تو مقبول منتظم احوال

شدم بفیض عطای تو مستقیم امور

همه هوای تو جویم بشدت و برخا

همه دعای تو گویم بغیبت و بحضور

خدایگانا، گفتند حاسدان بغرض

که: شد هوای دل من ز خدمت تو نفور

بحق صانع هفت آسمان وهفت زمین

که نیست عقل در انکار صنع او معذور

بقدر دعوت مسموع و قبهٔ مرفوع

بجاه آیت مسطور و خانهٔ معمور

باعتقاد سؤالات عیسی اندر مهد

باختصاص مناجات موسی اندر طور

باشک دیدهٔ یعقوب در غم یوسف

بصدق سجدهٔ داود در شب دیجور

بنفس پاک شهیدان اهل بیت نبی

که در خزاین قدسند و در حدایق نور

بموقف عرفات و بجمع عرصات

بحشر و نشر و بقا و لقا و حور و قصور

برزق واهب رزق و بجان قابض جان

بوحی حامل وحی و بصور نافح صور

بساکنان صوامع، بطالبان علوم

بوافقان مناسک بحافظان نفور

بعرش و کرسی و حوض و صراط و لوح و قلم

بحشر و نشر و بقا و لقا و حور و قصور

بجان آنکه شود خلق را شفیع بهشت

بذات آنکه را دهد بنده را شراب طهور

بقدس و کعبه و جودی و یثرب و عرفات

بصورة انجیل و بحرفهای زبور

بعدل تو ،که ازو گشت ظالمی منسوخ

بقضل تو ، که ازو هست نیستی مقهور

که تا نیاید نزدیکم اضطرار فنا

زصدر تو نشوم، جز باختیار تو ،دور

همیشه تا قلم روزگار خوبان را

کشد ز مشک رقم بر صحیفهٔ کافور

ز لطف و عنف تو بادا نهاد راحت و رنج

ز قهر و کین تو بادا اساس شیون و سور

خجسته خاک جناب تو قبلهٔ آفاق

ستوده صدر رفیع تو کعبهٔ جمهور

شمارهٔ ۱۰۶ - نیز در مدح مدیحه گوید

ای بتو چشم مکرمات قریر

قدر تو بر فلک نهاده سریر

آفتاب جلالتی و ترا

نیست مانند آفتاب نظیر

چاکر طبع تست بحر محیط

بندهٔ دست ترا ابر مطیر

چرخ را بر ارادت تو مدار

ماه را بر اشارت تو مسیر

باطل از لفظ تست در و گهر

کاسد از خلق تست مشک و عبیر

فکر ثاقب تو در گیتی

بکم و بیش عالمیست خبیر

نظر صائب تو در عالم

ببد و نیک ناقدیست بصیر

دشمنان را خلافت افگنده

در عذاب جحیم و هول سعیر

دوستان را وفاقت آورده

بنعیم مقیم و ملک کبیر

بر کشیده سپهر با عظمت

هست در جنب همت تو حقیر

تابع دولت جوان تو شد

در همه کارها زمانهٔ پیر

نیزهٔ تو طویل و عمر عدو

هست از آن نیزهٔ طویل ، قصیر

بجوار تو ملک گشته عظیم

بقبول تو فضل گشته خطیر

مملکت را همی دهی ترتیب

مکرمت را همی کنی تقریر

حشمتت آمنست از تبدیل

دولتت فارغست از تغییر

از علو تو چرخ با تخجیل

وز سخای تو بحر تا تشویر

داعیان را تویی بجود مجیب

خایفان را تویی با من مجیر

کمترین ارتحال تو گه نطق

مایهٔ فکرت هزار دبیر

گرچه شبگیر لذت شاهان

نیست در عصر جز بجام عصیر

همه لذت ترا بحمدالله

از شبیخون کفر در شبگیر

آخر از نغمهٔ اغانی به

بهمه حال نغمهٔ تکبیر

هرچه تدبیر تو بود از چرخ

همه بر وفق آن رود تقدیر

من بر آنم که ملک عالم را

بود خواهد بمجلس تو مصیر

اندر آرد فلک بطوع و بطبع

زیر احکام تو قلیل و کثیر

چاکر تو شوند خان و تگین

بندهٔ تو شوند میر و وزیر

در زمانه ز عدل تو و بخشش تو

کس نه مظلوم بیند و نه فقیر

تا لب نیکوان بود چو عقیق

تا رخ عاشقان بود چو زریر

باد در دام تو ستاره رهین

باد در بند تو زمانه اسیر

زیر زنجیر پای دشمن تو

دست تو سوی زلف چون زنجیر

شمارهٔ ۱۰۷ - نیز در مدیحه گوید

ای بتو چشم مکرمات قریر

قدر تو بر فلک نهاده سریر

آفتاب جلالی و ترا

نیست مانند آفتاب نظیر

چاکر طبع تست بحر محیط

بندهٔ دست تست ابر مطیر

چرخ را بر ارادت تو مدار

ماه را بر اشارت تو مسیر

گشته بخل از سخاوت تو نفور

کرده ظلم از سیاست تو نفیر

باطل از لفظ تست در و گهر

کاسد از خلق تست مشک و عبیر

فکرت ثاقب تو در گیتی

بکم و بیش عالمیست خبیر

نظر صایب تو در عالم

ببد و نیک ناقدیست بصیر

دشمنان را خلافت افگنده

در عذاب جحیم و هول سعیر

دوستان را وفاقت آورده

بنعیم مقیم و ملک کبیر

بر کشیده سپهر با عظمت

هست در جنب همت تو حقیر

تابع دولت جوان تو شد

در همه کارها زمانهٔ پیر

نیزهٔ تو طویل و عمر عدو

هست از آن نیزهٔ طویل ، قصیر

بجوار تو ملک گشته عظیم

بقبول تو فضل گشته خطیر

مملکت را همی دهی ترتیب

مکرمت را همی کنی تقریر

حشمتت آمنست از تبدیل

دولتت فارغست از تغییر

از علو تو چرخ با تخجیل

وز سخای تو بحر با تشویر

داعیان را تویی بجود مجیب

خایفان را تویی با من مجیر

کمترین ارتحال تو گه نطق

مایهٔ فکرت هزار دبیر

گرچه شبگیر لذت شاهان

نیست در عصر جز بجام عصیر

هست لذت ترا بحمدالله

از شبیخون کفر در شبگیر

آخر از نغمهٔ اغانی به

بهمه حال نغمهٔ تکبیر

هر چه تدبیر تو بود از چرخ

همه بر وفق آن رود تقدیر

من برآنم که ملک عالم را

بود خواهد بجلس تو مصیر

اندر آرد فلک بطوع و بطبع

زیر احکام تو قلیل و کثیر

چاکر تو شوند خان و تگین

بندهٔ تو شوند میر و وزیر

در رمانه ز عدل و بخشش تو

کس نه مظلوم بیند و نه فقیر

تا لب نیکوان بود چو عتیق

تا رخ عاشقان بود چو زریر

باد در دام تو ستاره رهین

باد در بند تو زمانه اسیر

زیر زنجیر پای دشمن تو

دست تو سوی زلف چون زنجیر

شمارهٔ ۱۰۸ - این قصیده در مدح خداوند عالم ملک اعظم ناج الدنیا والدین بردالله مضجعه گوید

ای دولت جوان ترا بنده چرخ پیر

در قبضهٔ ارادت تو آسمان اسیر

گردون گرفته بر خط پیمان تو مدار

و اختر گزیده بر ره فرمان تو مسیر

آن عالمی بجاه ، که از روی منقبت

در جنب تو صغیر بود عالم کبیر

پشت ولی ز کلک ضعیف تو شد قوی

عمر عدو ز رمح طویلت شده قصیر

گر دستم ستور تو هنگام کر و فر

اندر دماغ فتح و ظفر خوشتر از عبیر

از رنج تف خنجر چون آفتاب تو

در سایهٔ سپهر وطن ساخته اثیر

جود تو داعیان رجا را شده مجیب

جاه تو خایفان بلا را شده مجیر

فرزند خصم تو ، که ز مادر جدا شود

گردونش جام مرگ چشاند بجای شیر

طبع ولیت مایهٔ شادیست همچو زر

شخص عدوت صورت زاریست همچو زیر

چون بر سریر شرع برد نام تو خطیب

از فخر بر ستاره رسد پایهٔ سریر

احباب را وفاق تو سازنده چون نعیم

حساد را خلاف تو سوزنده چون سعیر

گیتی ز سهم گرز تو در نوحه و خروش

گردون ز بیم تیغ تو در ناله و نفیر

بیرون کشیده خصم ترا از میان ماز

انگشت اقتدار تو چون موی از خمیر

از هیبت حسام چو نیلوفرت عدو

با رنگ همچو لاله و با روی چون زریر

ای در سخا بنان تو بحری شده محیط

وی در ضیا ضمیر تو بدری شده منیر

گردون بخدمت تو و گیتی بمدح تو

بسته میان چو رمح و گشاده دهان چو تیر

تو یک تنی که خیر دو عالم زذات تست

وان دیگران ، کثیر ، که لاخیر فی کثیر

پیش یمین تو ، که یمانی قرین اوست

وقت سخا بسا که جزا میبرد یسیر

در عهد تو کمینه ثنا خوان صدر تو

ممدوح صد فرزدق و مخدوم صد جریر

شاها ، خدایگانا ، دانی که من رهی

در نظم بی همالم و در نثر بی نظیر

باغی شکفته دارم از سحر در بنان

گنجی نهفته دارم از فضل در ضمیر

من وصف علم خویش چه گویم ترا؟ که تو

هم عالمی خبیری و هم ناقدی بصیر

سی سال و پنج سال بمانند بلبلان

در باغ مدح خسرو ماضی زدم صفیر

اندر فنون فضل منش بودمی امام

وندر امور ملک منش بودمی مشیر

او رفت و تا بقا بودم در ثنای تو

گوهر فشاند خواهم زین خاطر خطیر

مدح ترا نشاید الا چو من فصیح

ملک ترا نشاید الا چو من دبیر

شمارهٔ ۱۰۹ - در ستایش مجیر الدین

ای مجیر دین ایزد ، کایزدت بادا مجیر

در معالی بی عدیلی ، در مکارم بی نظیر

داعی اعمال را کف جواد تو مجیب

خایف ایام را سعی جمیل تو مجیر

بدسگالان را خلاف امر تو بئس القرین

نیک خواهان را وفاق صدر تو نعم النصیر

از ضیای رأی تست آرایش بالا و صدر

در پناه جاه تست آسایش برنا و پیر

رایت السلام را تأیید تو دارد بلند

روضهٔ امید را انعام تو دارد نضیر

روز و روزی نیستی ، لیکن بشرق و غرب نیست

هم چنان کز روز و روزی خلق را از تو گزیر

در بد و نیک امور و در کم و بیش علوم

ناقدیی بس بصیر و عالمیی بس خبیر

آسمان را بر مراد رأی تو باشد مدار

اختران را بر وفاق حکم و باشد مسیر

در عقود ملک و دولت لفظ تو در ثمین

بر سپهر دین و دولت رأی تو بدر منیر

سینهای پر عطا یابد زگفتارت نشاط

دید های بی بصر گردد ز دیدارت بصیر

نعمت هر هفت کشور پیش جود تو قلیل

رتبت هر هفت اختر نزد جاه تو قصیر

حشمت تو در دهان نایبه بشکست ناب

هیبت تو از کمان حادثه بربود تیر

ناید از غیر تو نیکو ضبط کار مملکت

هیچ گونه دیدبانی خوب ناید از ضریر

آخری اندر وجود و اولی اندر شرف

همچو از الوان سواد و همچو از ارکان اثیر

ناشر فضل تو بوده هم وضیع و هم شریف

شاکر بر تو گشته هم صغیر و هم کبیر

وقت تحریر رسایل خامه گوید مدح تو

صوت مدح تست در خامه که خوانندی صغیر

گر بدریا و بصحرا بگذرت خلقت ، شود

آب دریا چون گلاب و خاک صحرا چون عبیر

چرخ اعظم با علو قدر تو باشد زمین

بحر قلزم با عطای دست تو باشد غدیر

با جلال تو محل مهر و مه باشد محال

با یمین تو یسار بحر و کان باشد یسیر

ای ترا جاه و عریض وای ترا قدر رفیع

ای ترا عز منیع و ای ترا فضل غریر

لفظ تو آب زلال و خط تو سحر حلال

طبع تو بحر قعیر و دست تو ابر مطیر

یک نمونه است از وفاق تو نعیم اندر بهشت

یک نتیجه است از خلاف تو عذاب اندر سعیر

در مضا عزم تو گشته چون صبا و چون دبور

در سکون حزم تو گشته چون جز او چون زهیر

از فضالات نوالت امتی گشته غنی

وز عنایات جلالت عالمی گشته خطیر

سرورا، آنچ آید از احداث گردون بر سرم

گر بگویم شرح آن کس را نیاید دلپذیر

بوده در دام عنا جان نژند من رهین

مانده در بند بلا شخص نوان من اسیر

رنگ شیر و قیر دارد دهر و از بیداد او

موی من گشته چو شیر و روی من گشته چو قیر

اهتمام صادق و سعی نجیح تو مرا

زانچنان ورطه برون آورد چو نموی از خمیر

گشتمی در زیر پای خیل محنت پایمال

گر مرا دست جلال تو نگشتی دستگیر

در پناه تو قوی گشتم اگر بودم ضعیف

وز عطای تو غنی گشتم ، اگر بودم فقیر

این چنین سعیی که فرمودی ندارد هیچکس

بر مکافات تو قدرت جز خداوند قدیر

لیک من بنده بقدر وسع طاقت بعد ازین

در ثنا و مدح تو نارم زدل در سر سریر

از ثنای تو نخواهم داشتن فارغ زبان

وز هوای تو نخواهم داشتن خالی ضمیر

در میان بوستان مدح تو چون بلبلان

هر زمانی بر فلک خواهم رسانیدن صغیر

تا بتلخی شیر و شیره نیست مانند شرنگ

تا بنرمی خار و خاره نیست مانند حریر

سال و مه بادا ولی صدر تو اندر طرب

روز و شب بادا عدوی جاه تو اندر زحیر

دولت باقیت را بر گوشهٔ کیوان لوا

همه عالیت را بر تارک گردون سریر

دوستان مجلس تو لعل و خندان همچو گل

دشمنان حضرت تو زرد و نالان چون زریر

شمارهٔ ۱۱۰ - در مدح تاج الدین وزیر

تاح دولت ، ای جوان بی نظیر

از تو عاقل تر نباشد هیچ پیر

هست در اصلت بلندی بی خلاف

خود چنین باید وزیر بن الوزیر

در میان دولت تو می زییم

تا زجور چرخمان باشد مجیر

بهمنی ابرست اندر کوی تو

از وجود جود آن کف مطیر

تا کمان بزم غزی یافتی

خانه شد از زخم تیرت چون خمیر

عز عالم گشتی و خصم تو هست

از مذلت سال و ماه اندر نفیر

دشمن تو سخت گیرست و شود

سست از یک تیر تو صد سخت گیر

بر کلاه کبر خصمان تیز ده

پس بزی آنگاه بی کرم و زحیر

من ترا خوانم حبیب الملک از آنک

بس محب گردیده ای نزد امیر

تیرها بر پشت آید خلق را

گر نباشد خلق را جاهت ظهیر

گیر در کوی تو گر مأوی کند

گبر را از کوی خود بجهان بتیر

گر بر نجت میبریم ، از ما مرنج

ما فقیریم این پسندیست از فقیر

گوز داری تا پنیر آرم بتو

هر کرا گوزست پیش آرم پنیر

من بسوزم تا بخانه مر ترا

گر سوی خانه کنی عزم مسیر

تو کبر خور سیر در صحرای لهو

کز حسد شد زرد خصمت چون زریر

شمارهٔ ۱۱۱ - قصیدۀ مخذوف الالف در مدح علاء الدوله اتسز

خسرو ملک بخش کشور گیر

که ز خلقش بعدل نیست نظیر

خسرو شرق ، کز سر تیغش

هست دشمن همیشه جفت نفیر

قصر مجد و شرف بدوست رفیع

چشم فضل و هنر بدوست قریر

خدمتش عهده وضیع و شریف

حضرتش کعبهٔ صغیر و کبیر

نه چو قدرش علو شمس و قمر

نه چو خلقش نصیب مشک و عبیر

همتش هست همچو چرخ بلند

فکرتش هست همچو بدر منیر

نیست جز عین صدق و صورت حق

هر چه لفظش همی کند تقریر

نیست جز عقد درو عقدهٔ سحر

هر چه دستش همی کند تحریر

زرد روی و نحیف تن گشته

دشمن دولتش چو زر و زریر

خسرو حق تویی ، که نیست ز خلق

مثل تو جمله بخش و حمله پذیر

هر چه بخشند بحر و کان در عمر

هست در جنب بخشش تو حقیر

بیضهٔ مملکت ز تست مصون

روضهٔ مکرمت ز تست نضیر

طبع بیندهٔ تو وقت خطر

مطلع گشته بر قلیل و کثیر

همت تو ز روی رفعت قدر

برده بر گوشهٔ سپهر سریر

وقت بخشش ز دست مکرم تو

بحر قلزم همی خور تشویر

شرع گشته بحشمت تو قوی

ملک گشته بصحبت تو خطیر

جز بحکم تو در بروج فلک

هیچ کوکب نکرده عزم مسیر

چرخ در بند قدر تو چو زمین

بحر در پیش قدر تو چو غدیر

هر چه تدبیر تو بود در ملک

پس تدبیر تو رود تقدیر

چون ز تف خدنگ و شعلهٔ تیغ

عرصهٔ حربگه شود چو سعیر

عیش هر صفدری شود چو شرنگ

روی هر پردلی شود چو زریر

تیغ هندی بسوی مرگ دلیل

رمح خطی بصوب حرب صفیر

در چنین حربگه بدوزی تو

دل دشمن بنوک نیزه و تیر

بحمیم و نعیم دشمن و دوست

کین و مهرت شود نذیر و بشیر

روزه بگذشت و روز عید رسید

قصد عشرت کن و نبیذ بگیر

تو قرین سرور و لهو و زرشک

دشمن تو قرین کرم و زحیر

بندهٔ حضرت تو خرد و بزرگ

سفرهٔ خدمت تو میر و وزیر

شمارهٔ ۱۱۲ - در مدح اتسز خوارزمشاه

زهی در نیکویی روی تو معجز

دل من گشت عشقت را مجاهز

نبیند چون من و تو هیچ دیده

بعشق و حسن در آفاق هرگز

ز رویت نیکوان شهر طیره

ز چشمت جادوان دهر عاجز

بعارض گشته ای مه را معارض

بغمزه گشته ای دل را مغمز

ز عنبر گرد رخسارت ترازیست

که صنع ایزدی هستش مطرز

دلم از عشق تو چون چشم سوزن

تنم در هجر تو چون تار قرمز

مرا کشتی ، نگارا در غم هجر

بلاجرم و هذا غیر جائز

بنالم از تو در صدر خداوند

علاء دولت و دین ، شاه اتسز

خداوندی ، که دور چرخ نارد

در انواع هنر چون او ممیز

نگردد حکم او را دهر مانع

نباشد امر او را چرخ حاجز

در او مفخرت را گشته معدن

کف او مکرمت را گشته حیز

ز تیغش در تن گردان زلازل

ز رمحش در دل شیران هزاهز

ز انعامش حصول نعمت و ناز

ز اکرامش وصول دولت و عز

مقالید هنر را گشته حافظ

مواعید کرم را گشته منجز

نهیبش بسته و سهمش گشاده

بیک ساعت هزاران دشمن و دز

رود در صف هیجا ، چون بخیزد

ز آواز یلان «هل من مبارز ؟»

بفتح او مبشر در مبشر

بنصر او مجمز در مجمز

زهی رأی ترا دولت مؤید

زهی جیش ترا نصرة مجهز

ترا هست از محامد حظ وافر

ترا هست از معالی سهم فایز

بر ابنای شرف هستی مقدم

در انواع هنر هستی مبرز

کفت اموال عالم راست باذل

دلت اسباب دانش راست محرز

فلک در دفتر جودت نبشته

حساب مکرمت را حشو و بارز

همیشه تا بنظم و نثر خوبست

قبول کاتب و اقبال راجز

مطیع امر تو افلاک توسن

غلام حکم تو گردون کربز

غفار ناصحت بادا حدایق

ریاضی حاسدت بادا مفاوز

همه گفتار تو در شرع معجب

همه کردار تو در ملک معجز

شمارهٔ ۱۱۳ - همه در مدح اتسز گویند

ای در نظم گشته از تو فراز

در عدل تو بر خلایق باز

عالمی را بخدمت تو پناه

امتی را بحضرت تو نیاز

قدر تو بر سپهر جوید سبق

رأی تو با ستاره گوید راز

بدسگال تو در مضایق رنج

نیک خواه تو در حدایق ناز

کعبه ای گشته صدر تو ز شرف

کاسمانش برد بمعجز نماز

طایر بخت باز کرده جناح

گرد ایوان تو کند پرواز

کین تو سوی محنتست دلیل

مهر تو سوی دولتست جواز

یافته جامهٔ معلی و مجد

از صفات ستودهٔ تو تراز

یک شکوه تو و هزار عدو

یک عدد شیر و صد هزار گراز

بر کند کوشش تو دیدهٔ شرک

پر کند بخشش تو معدهٔ آز

گر تو در مشکلی کنی اطناب

ور تو در نکته ای کنی ایجاز

جز بفرخندگی نینجامد

هر چه اقبال تو کند آغاز

قدرت تو مجاور رحمت

وعدهٔ تو مقارن انجاز

گشته دشمن اسیر صولت تو

چون کبوتر اثیر مخلب باز

بارهٔ تست آن که از صرصر

بیکی تاختن نماند باز

چون خضای خدای سوی نشیب

چون دعای رسول سوی فراز

این جهان با مسیر بارهٔ تو

نیک تنگست ، باره تیز متاز

این هنر را بصدق تو رونق

وی هدی را بجاه تو اعزاز

زود بینی رسیده بی تعبی

ملک از خطهٔ ختا بحجاز

رایت تو کشیده در طمغاج

نایب تو رسیده در شیراز

یک غلام تو والی بلغار

یک وکیل تو عامل اهواز

گشته فرمان بر تو خان ختن

شده خدمت گر تو شاه طراز

هر کجاست مجمعست و مداحی

بر کشیده بمدح تو آواز

در جهان تا سعدتست و شفا

در سخن تا حقیقتست و مجاز

عدت حشمت تو باد تمام

مدت دولت تو باد دراز

عید آمد، بعید شادی کن

دل روشن بتف غم بگداز

گاه بر گاه صفدری بنشین

گاه بر تخت خسروی بگراز

چهرهٔ جود و مکرمت بفروز

رایت فضل و محمدت بفراز

همه چون جان بدسگال بسوز

همه چون کار نیک خواه بساز

من ز تو یافته هزار ضیاع

ز بذمینیه ، ز نوژ اباز

می سزم ارتفاعهای شگرف

بی غم جوی کند و رنج کراز

شمارهٔ ۱۱۴ - در مدح خاقان کمال الدین محمود

در هجر روی و لعل تو،ای لعبت طراز

بر روی زرد کرده ام از خون دل تراز

ناکامم از تو ، ورچه برآوردمت به کام

رنجورم از تو ، ورچه بپروردمت به ناز

هستم ز حسرت بر چون سیم خام تو

چونان که زر پخته بود در دهان گاز

وز آرزوی آن لب چون انگبین تو

چون موم مانده ام ز تف سینه در گداز

ما را نیاز روی تو بی آبروی کرد

کس را مباد نیز بروی بتان نیاز

بر من فراز گشت در وصل تو و لیک

درهای مکرمات خداوند هست باز

خاقان کمال دولت ، آن خسروی که اوست

چون شمس نور گستر و چون چرخ سر فراز

محمود ، آسمان محامد ، که در کرم

محض حقیقتست و جزو صورت مجاز

از روی او مواکب نصرة در ابتهاج

وز رأی او مناکب دولت در اهتزاز

ایام را هدایت او بوده راهبر

اسلام را عنایت او گشته کار ساز

یک ضربت از حسامش و یک لشکر از عدو

یک تاختن ز بیژن و یک بیشه از گراز

ای خسروی ، که نیست در آفاق مثل تو

گردی عدو گداز و جوادی ولی نواز

اندر حریم عدل تو آهو قرین شیر

وندر جوار امن تو تیهو قرین باز

از ورطهٔ خلاف تو گیتی بر اجتناب

وز حملهٔ نهیب تو گردون در احتزاز

شاها، درین میانه گهی چند بوده ام

جفت بلا و رنج و قرین عنا و آز

بی حیله مانده در کف ایام حیله گر

چون مهره گشته در کف گردون مهره باز

کوتاه کرد بر تو ناگه زدامنم

دستی ، که بود چادثهٔ چرخ را دراز

تا عهدها نباشد بی نذر و بی یمین

تا عقدها نباشد بی مهر و بی جهاز

جز رأی نشر سروری و صفدری مپوی

جز سوی کسب محمدت و مفخرت متاز

شمارهٔ ۱۱۵ - در مدح شمی الدین وزیر

هست ایام شمس دین نوروز

هست بر کامها دلش فیروز

روز حاسد ز کین او چون شب

شب ناصح ز مهر او چون روز

چرخ بیدادگر ز هیبت او

کرده جامه کبود و قامت کوز

سروری با طبیعتش مقرون

مهتری در جبلتش مر کوز

پشت و روی مخالفان گشته

چفته و زرد چون کمان و چو توز

ای بقدر آسمان مهر آرای

وی برای آفتاب مهر افروز

از نسیم شمایل تو شده

همچو فصل بهار عهد تموز

نیست با علم تو بعالم در

راز مستور و نکتهٔ مرموز

یافتی هر چه خواستی از بخت

صبر کن ، کین نمونه ایست هنوز

سرورا، در مصاف باره بتاز

از بداندیش ملک کینه بتوز

سینهٔ دشمنان بنیزه بدر

دیدهٔ حاسدان بتیر بدوز

گاه کار ولی چو عدو بساز

گاه جان عدو چو عدو بسوز

تا بسعی بهار هر سالی

نو عروسی شود جهان عجوز

باد بختت همیشه راه نمای

باد چرخت همیشه نیک آموز

زیر سنگ صواعق گیتی

کوفته فرق دشمن تو چو گروز

شمارهٔ ۱۱۶ - در مدح اتسز

زهی فروخته حسن تو در جهان آتش

زده مرا غم تو در میان جان آتش

اگر بر آرم از اندوه عشق تو نفسی

بگیر از نفس من همه جهان آتش

نماند از آتش دل آب چشم و ترسم از آنک

بجای آب ز چشمم شود روان آتش

برتر از ز پیدا در میان خارا

دل مراست ز تیمار در میان آتش

اگر نه خاره در آتش نهان بود چونست

دل تو خاره و در دل مرا نهان آتش

چو باد می‌گذری بر من و مرا در راه

همی گذاری چونان که کاروان آتش

بجوی مهر من، ای نوبهار حسن ، که من

بکار آیم همچون بمهرگان آتش

منم همیشه در آتش زانده و لیک

مرا ندارد با مدح شه زیان آتش

ابوالمظفر، خورشید خسروان، اتسز

که از صواعق خشمش کند کران آتش

ز کف اوست ببخش کمین اثر دریا

ز تیغ اوست بکوشش کهین نشان آتش

از آن زبانهٔ آتش بود بشکل زبان

که از سیاست او هست ترجمان آتش

خدایگانا، از چشم و دل عدوی ترا

نتیجه هر نفس آبست و هر زمان آتش

رود خدنگ تو سوی مخالفان ز کمان

چنان‌که سوی شیاطین ز آسمان آتش

بجنب خاطر تو کی ضیا خورشید ؟

بپیش همت تو کی شود عیان آتش ؟

نهاده لطف تو در در شاهوار صفا

فگنده جود تو در گنج شایگان آتش

دماغ خصم تو تیره است همچون رنگ دخان

شدست تیغ تو در ضمن آن دخان آتش

تو چرخ فتح و کمانی ترا چو آتش تیز

عجب نباشد بر چرخ در کمان آتش

کسی که نقض تو خواهد که بر زبان راند

شود زبانش هر لحظه در دهان آتش

نهد بدست کرامات تو زمانه نعیم

دهد بکف سیاسات تو عنان آتش

اگر تو قد عزم تو داشتی خورشید

شدی جواهر اندر زمین کان آتش

همی کند ز شررهای خویش وقت فزع

بزیر پای تو خورشید زرفشان آتش

چو گشت عدوی تو خاکسار از غم

بزخم خنجر چون آب در روان آتش

اگر هلاک قصب اندر آتش بطبع

چراست در قصب رمح تو نهان آتش؟

نعوذ بالله! اگر هیبت تو شعله زند

ز قندهار رسد تا بقیروان آتش

رفیع رأی جناب تو در مراسم شرع

مکرمست چو در کیش باستان آتش

بهر ‌رهی که خرامد بفتح و فیروزی

عزیمت تو، که جوید ازو کران آتش

کلیم وار کنی همچو رهگذر دریا

خلیل وار کنی همچو بوستان آتش

رسیده قاعدهٔ عدل تو بدان درجه

که پنبه را شود امروز پاسبان‌ آتش

اگرچه آتش دوزخ مهابتی دارد

بپیش هیبت تو آب گردد آن آتش

شها، بنظم سخن طبع من چنان سبکست

که در مقابلهٔ او بود گران آتش

بروشنی و بلندی چو مدح پردازم

رفیع خاطر من هست در بیان آتش

در تو، شاها، محراب مدح خوان تو شد

چنانکه باشد محراب زند خوان آتش

بآب غربت دادم بطوع و طبع رضا

زدم ز بهر تو در جان خانمان آتش

مراست آب بلاغت مطیع آتش طبع

که دیده آب بر رو گشته قهرمان‌ آتش ؟

بنظم خاطر من پرنیان همی بافد

که دیده هرگز نساج پرنیان آتش ؟

شدست لفظ مرا بنده بی خلاف گهر

شدست طبع مرا سخره بی گمان آتش

ازین سپس ندهد در تنم بلا گیتی

وزین سپس نکند در دلم مکان آتش

خدای داند کز تو بدودمان نروم

و گر برآرد دودم ز دودمان آتش

بحضرت تو مرا گشت آبروی قرین

وگرچه با دل من بود هم قران آتش

همیشه تا که فروزد براغ و باغ بهار

ز برگ لاله و از شاخ ارغوان آتش

بر اهل عالم، شاها، خدایگان بادی

چو بر طبایع عالم خدایگان آتش

مخالفان ترا همچو هاویه جنت

موافقان ترا همچو ضمیران آتش

شمارهٔ ۱۱۷ - هم در مدح اتسز گوید

شهی که نقش نگین جلال شد نامش

همه ملوک زمانه اسیر در دامش

خدایگان جهان، شاه شیردل اتسز

که شیر چرخ بترسد ز شیر اعلامش

جمیل گشت معالی بحسن اقبالش

جمال یافته معانی بفرایامش

همه اکابر گیتی رهین افضالش

همه افضال ایام غرق انعامش

عدوی دولت او چون بدست گیرد جام

شراب زهر کند روزگار در جامش

در اضطراب از آنست آسمان شب و روز

که برد هیبت شمشیر شاه آرامش

بروز بزم کمین مطربیست ناهید

بروز رزم کهین قایدیست بهرامش

بجز خیال نماند اثر ز کلب الروم

اگر بخواب بیند خیال صمصامش

در افتد ز سریر و بر افتد ز سرور

اگر برند بموالی هند پیغامش

عنایت ازلی عدل داده تعلیمش

سعادت فلکی خیر کرده الهامش

به نزد عقل ز گردون شریف‌تر باشد

هر آن زمین که مشرف شود به اقدامش

بوام دارد بدخواه جان ز خنجر او

شدست وقت که گردد گزارده وامش

اگر عدوی وطن ‌گیرد از برون جهان

هم اندر آید آفات از در و بامش

مزینست زمانه بجاه و اقبالش

مرتبست ممالک بتیغ و اقلامش

کدام عاقل دانا که او نجست هوا ؟

کدام توسن سرکش که آن نشد رامش؟

زمانه کرد ز احوال خویش آگاهش

ستاره داد ز اسرار خویش اعلامش

همیشه تا که صلاح و فساد اهل زمین

بود ز دور سپهر و ز سیر اجرامش

نظام باد هدی را برایت ورایش

جمال باد جهان را بنامه و نامش

بهفت قسم زمین ولایتش مرساد

ز هفت گردون رنجی بهفت اندامش

چنان‌که کام من از خلعتش بحاصل شد

همیشه باد بحاصل ز مملکت کامش

شمارهٔ ۱۱۸ - در مدح اتسز

ای شاه، جهانی شده‌ای تو ز بدایع

در ذات تو موصوف شد اوصاف طبایع

حلم تو چو اول شد و لطف تو چو ثانی

عزم تو چو ثالث شد و عنف تو چو رابع

وین هفت ستاره، که در این هفت سپهرند

هستند بحکم تو همه غارب و طالع

مر امر ترا دایرهٔ مه شده منقاد

مر ذهن ترا نجم عطارد شده طایع

ناهید گه لهو ترا گشته مسخر

خورشید گه جود ترا گشته متابع

مریخ، که هر لحظه خورد خون جهانی

با خنجر خون‌خوار تو شد خاشع و خاضع

برده مدر سعد ترا اختر سادس

دیده شرف قدر ترا کوکب سابع

با رفعت تو پست بود گنبد ثامن

با همت تو خرد بود قبهٔ تاسع

گر ملک جهان جمله بگیری و نگیری

والله نشود همت والای تو قانع

در رزم بمانند جهانی متجبر

در رزم همانند زمینی متواضع

هستی تو زمانه و اگر نی ز چه معنیست

بر اهل زمان از تو مضرات و منافع؟

ور نیست درت کعبهٔ اقبال چرایند

سوی درت ابنای شرف ساجد و راکع؟

از طلعت بایستهٔ راحت ناظر

وز نکتهٔ شایستهٔ تو لذت سامع

پیراسته از بر جزیل تو مقاصد

و آراسته از ذکر جمیل تو مجامع

از قاعدهٔ دولت و از بیضهٔ اسلام

احداث جهان را شده شمشیر تو دافع

طبعت فضلا را صدف در معانی

گنج ضعفا را هدف تیر مطامع

شاها، تویی آنکس که بر اصحاب شریعت

شد خدمت تو فرض پس از طاعت صانع

درگاه رفیع تو در ایام شداید

هم مشرب عطشان شد و هم مطعم جایع

جای غزل و جای دعا مدح تو خوانند

می خواره بمی خانه و زاهد بصوامع

تشبیب از آن افگنم از شعر در آغاز

کابیات بود بی‌شرف مدح تو ضایع

اول بثنای تو کنم نظم لطایف

و آخر بدعای توکنم ختم بدایع

کاشعار مرا، گرچه بود معجب و معجز

و ابیات مرا، گرچه بود رایق و رایع

رونق ندهد جز بثنای تو مبادی

فرخ نشود جز بدعای تو مقاطع

تا هست صلاح همه عالم بسیاسات

تا هست نظام همه عالم بشرایع

بادا همه اخبار معالی تو سایر

بادا همه آثار مساعی تو شایع

از غدر جهان را شده تهدید تو زاجر

جور فلک را شده انصاف تو مانع

گه طبع ولی شاد کن از نعمت فاخر

گه نسل عدو قطع کن از خنجر قاطع

شمارهٔ ۱۱۹ - در مدح تاج‌الدین ابوالغنایم رافع

هست اعلام علم را رافع

تاج دین، سید عرب رافع

بوالغنایم ، که همچو طاعت حق

خدمت اوست خلق را نافع

نیست جز جوشن حمایت او

تیر احداث چرخ را دافع

حکم او فلک را شده منقاد

امر او را جهان شده تابع

مخلصان را جوار او حافظ

مشرکان را حسام او قامع

بر خلایق عطای او فایض

در زمانه ثنای او شایع

هر نفس کان نه بهر او باطل

هر سخن کان نه مدح او ضایع

همه گردن کشان و جباران

پیش او گشته خاشع و خاضع

سجده برده ضیای رأیش را

مهر تابان ز قبهٔ رابع

بوسه داده بساط صدرش را

جرم کیوان ز طارم سابع

طلعت اوست راحت ناظر

نکته اوست لذت سامع

تیغ او را، چو نور انجم را

نشود جرم آسمان مانع

اوست خورشید مهتری و شدست

نور او در همه جهان ساطع

هست از بهر صادر و وارد

خوان جودش نهاده بر شارع

شارع شرع جود گشت و مباد

مندرس شرع این چنین شارع

هست صید همای همت او

بر فلک نسر طایر و واقع

هست در من یزید گاه عطا

مشتری او و عالمی بایع

هست در کشف مشکلات علوم

حجت او چو تیغ او قاطع

نیست علمی، که نیست طبعش را

سر آن علم تابع طایع

نظم او هست معجب و معجز

نثر او هست رایق و رایع

از طریق نجوم دانسته

همه اسرار گنبد تاسع

علم ادیان و علم ابدان را

هست چون شافعی و چون شافع

ای خجسته بصورت و سیرت

وی همایون بطلعت و طالع

از تو شده قصر سروری عالی

بتو شد مصر مهتری جامع

پر ز باران خون شود گیتی

چون شود برق تیغ تو لامع

صدر تو قبلهٔ امانی و خلق

سوی آن قبله ساجد و راکع

کی‌شود، هر که کرد خدمت تو

از پس آن بمملکتی قانع؟

تا که معلول را بود علت

تا که مضنوع را بود صانع

درگهت باد مشرب عطشان

حضرتت باد مطعم جایع

هر ‌زمان باد بر تن و جانت

از خداوند رحمت واسع

شمارهٔ ۱۲۰ - نیز در مدیحه گوید

ای چو چرخ بیستون رفیع

وی چو کوه بیستون صدرت منیع

چو زمانه دولتی داری عزیز

چون ستاره همتی داری رفیع

در مساعی کرده ‌های تو جمیل

در محامد گفته‌های تو بدیع

همچو صبر بخردان حزمت متین

همچو وهم زیرکان عزمت سریع

صدر محروس ترا گیتی غلام

رأی میمون ترا گردون مطیع

مجرمان آز را وقت عطا

لفظ و اخلاق تو بس باشد شفیع

ارتکاب کین تو بئس العمل

اکتساب مهر تو نعم الصنیع

تا بود اظهار دین شغلی شریف

تا بود انکار حق کاری شنیع

باد تا یوم الجزا نامت بلند

باد تا روز قضا جاهت وسیع

شمارهٔ ۱۲۱ - در مدح اتسز

ای ز اخلاف تو تازه گشته آثار سلف

مملکت را چون تو نآمد از سلف هرگز خلف

زان خلف ماندی ز شاهان سلف ایام را

کز تو در فردوس آسودست ارواح سلف

پایگاه شرع را از احترام تو علو

پیشگاه ملک را از احتشام تو شرف

سایلان را مجلس والای تو گشته مآل

خایفان را حضرت میمون تو گشته کنف

کسب کرده راعی انعام تو در هر مکان

نصب کرده داعی انصاف تو در هر طرف

در سخن هستت هزاران در فاخر در دو لب

در سخا هستت هزاران بحر زاخر در دو کف

دانشی گویی، که جهان را امانی از عذاب

رامشی گویی، که دل‌ها را نجات از لهف

بنده بودن صدر والای ترا خیرالامور

مدح گفتن ذات میمون ترا خیرالاحرف

نیست یک جان کو بصدر تو ندارد صد هوا

نیست یک دل کو بمدح تو ندارد صد شعف

هست از نور بیان تو معانی مقتبس

هست از بحر بنان تو ایادی معترف

چون دلیران بر کشند از بهر گیر و دار غو

چون سواران بر کشند از بهر ننگ و نام صف

نیزه‌های مار شکل از سینه‌ها سازد غلاف

گرزهای گاو سار از مغزها یابد غلف

از سحاب تیغ ها آفاق گردد پر زنم

وز نهیب حمله ها ایام گردد پر ز تف

چرخ چون از سهم قوس فتنه بگشاید خدنگ

از سوید ای دل اعدای تو سازد هدف

گردد آن ساعت کام نکوخواهان روا

گردد آن لحظه ز تو عمر بداندیشان تلف

ظلمت گردد کند ایام قهاران چو قار

شعله تیغت کند خفتان جباران چو خف

ای بسا رخها، که بفشانی برو خاک هوان

وی بسا سرها، که بنشانی ازو باد صلف

ای ز اصناف هنر کان زمینت را گهر

وی ز انواع شرف قصر جلالت را شرف

نگسلد همچون ضیا از مهر و رفعت از سپهر

از خصال تو لطایف و وز حدیث تو لطف

هر طرف از نکتهٔ تو درجها اندر حسد

درجهای هر طرف زان درجهای پر طرف

از نهیب گرز گرزه شکل آتش بار تو

سرکشیده آتش اندر سنگ مانند کشف

قدر تو با آسمان همچون ثریا باثری

رأی تو با مشتری همچون زمرد با خزف

حاسدان مانده در رنج و شکنجه همچو چنگ

دشمنانت مانده در زخم و تپانچه همچو دف

هر که آمد سوی صدر تو بحاجت کی بود

مقدمش را جز بانواع امانی منصرف؟

تا بود لاف حکیم از هندسه و ز فلسفه

تا بود فخر فقیه از متفق و ز مختلف

اختران را باد باصدر تو پیمان و عهود

و آسمان را باد از قدرت تو ایوان و غرف

ناظر رأی ترا از چشمهٔ خورشید چشم

خانهٔ جاه ترا از رفرف فردوس رف

سوی درگاهت ز گنج سعد گردون بر دوام

هم هدایا در هدایا، هم تحف اندر تحف

حاسدان بارگاه و دشمنان حضرتت

مانده از در تکلیف احداث فلک اندر کلف

شمارهٔ ۱۲۲ - در مدح ابوالفضل نصر بن خلف پادشاه نیمروز

پادشاهی کوست ایمان را کنف

پادشاهان را به جاه او شرف

تاج دین، بوالفضل ، شاه نیمروز

ناصر اسلام، نصر بن خلف

اوست امروز آن خلف اندر هدی

کز خصالش زنده شده نام سلف

قدر او نجم معالی را فلک

طبع او در معانی را صدف

ای ز تف آتش شمشیر تو

گشته خفتنان دلیران همچو خف

گنجی اموال تو هنگام عطا

تیر آمال خلایق را هدف

عدل تو از بهر نظم روزگار

نصب کرده ناظری از هر طرف

بحر زاخر خوانمت، نی نی، تراست

صد هزارتن بحر زاخر در دو کف

از عنا تا دیده ای باشد بنم

وز اسف تا سینه ای ‌باشد بتف

باد بخش دشمنان تو عنا

باد قسم حاسدان تو اسف

شمارهٔ ۱۲۳ - در مدح شمس‌الدین وزیر

ایا بفضل و کرم در جهان شده معروف

ضمیر پاک ترا بر نهان چرخ وقوف

تو شمس دینی، لیکن بسان شمس ترا

مباد خوف زوال و مباد بیم کسوف

جوار تو سپر صرف روزگار شدست

که باد چشم بد از روزگار تو مصروف

بیان اهل هنر بر ثنای تو مقصور

زبان اهل خرد بر دعای تو موقوف

نه چون وفاق تو شغلیست در جهان مرجو

نه چون خلاف تو کاریست در زمانه مخوف

همه سخاوت وجودست از کفت معتاد

همه کرامت و فضلت از دلت مألوف

ز صدمت تو ‌شود منهدم بنای ضلال

ز حشمت تو شود منهزم سپاه صروف

بکشف دین کلمات ترا ضیای نجوم

بصف کین عزمات ترا مضای سیوف

منم که هست تن من بخدمتت موسوم

منم که هست دل من بطاعتت موصوف

تو آن کسی که به رغم عدو رسانیدست

مکارم تو ز آحاد مال من بالوف

خطیر خاطر من، تا ترا بقا باشد

نبود خواهد الا بمدح تو مشعوف

همیشه تا که مکرم بود زبان بسخن

همیشه تا که مرکب بود سخن ز حروف

عدوت بادا در ذل محنت و تا حشر

بعز و دولت بادا جناب تو محفوف

شمارهٔ ۱۲۴ - نیز در ستایش شمس‌الدین وزیر

ای صدر سروران زمانه به اتفاق

جود تویی نهایت و بر تویی نفاق

تو شمسی و ز نور تو حساد محترق

آری ستاره را بود از شمس احتراق

ایام با مخالف تو هست در خلاف

اقبال با موافق تو هست در وفاق

مهر مناقب تو شده ایمن از زوال

ماه فضایل تو شده فارغ از محاق

با هر نشاط ناصح جاه تو گشته جفت

وز هر مراد حاسد صدر تو مانده طاق

در پیش رأی تو ز سعادت بود دلیل

در زیر زین تو ز سیادت بود براق

ای آفتاب حشمت تو دایم الضیا

وی بارگاه دولت تو عالی الرواق

تو ساکنی بخطهٔ خوارزم وصیت تو

چون صبح منتشر شده در بغهٔ عراق

عقد معالی ار تو فزونست اتظام

کار ممالک از تو گرفتست اتساق

کرده دل ولی تو لذات را نکاح

داده تن عدوی تو راحات و اطلاق

انصاف ملک را بجناب تو اجتماع

اعدای شرع راز نهیبت تو افتراق

تابر سپهر پیکر جوزا کند طلوع

تا بر میان پیکر جوزا بود نطاق

بادا منازعان ترا باعنا وصال

بادا معاندان ترا از طرب فراق

شمارهٔ ۱۲۵ - در مدح ضیاء الدین عراق وزیر

ای وزیر عالم و عادل ، ضیاء الدین عراق

نیست مانند تو در صدر خراسان و عراق

عاقبت ملک عراق را آید بزیر کلک تو

خود بدین معنی نهادستند نام تو عراق

خانه ملت بتأیید تو مرفوع العماد

طارم دولت باقبال تو ممدود الرواق

وقت کوشیدن بسان آسمانی بی ملال

روز بخشیدن بسان آفتابی بی نفاق

با ستم طبعت مخالف ، چیست بهتر زین خلاف ؟

با کرم دستت موافق ، چیست خوشتر زین وفاق ؟

فضل را کرده دل دانش فزای تو لگام

بخل را دل گوهر فشان تو طلاق

تو چو تابان آفتابی بر سپهر مملکت

و ز تو دشمن چون عطارد مانده اندر احتراق

نیست بنیاد هنر را جز بسعی تو علو

نیست بازار سخن را جز بلفظ تو سباق

روضه ای دیده ولی از لطف تو رب النعیم

شربتی خورده عدوو از عنف تو مزالمذاق

سال و مه با خدمت تو جسته اقبال اجتماع

روز و شب با طاعت تو کرده گردون اتفاق

نیست از نشر ثناهای تو فارغ یک زبان

نیست از فرش عطاهای تو خالی یک رواق

سرو را ، گر بوده ام غایب ز صدر فرخت

لحظه ای فارغ نبود دستم ز رنج اشتیاق

تیره روزم در فراق طلعت میمون تو

همچو شب تیره بود بی حضرتت روز فراق

کرده با لذات جود تو مرا امروز جفت

کرده از آفات جاه تو مرا امروز طاق

منت ایزد را ، که دیدم طلعت میمون تو

همچو شمس بی زوال و همچو ماه بی محاق

تا طباع خلق را هست انقباض و انبساط

تا نجوم چرخ را هست اجتماع و افتراق

باد اعلام معلی را بعونت ارتفاع

باد اسباب مساعی را بجاهت اتساق

مجلس میمونت بادا روز و شب سوق الوفور

حضرت والات بادا سال و مه بادی الرفاق

شمارهٔ ۱۲۶ - در مدح اتسز

شبی که هست کف او خزانهٔ ارزاق

ز طبع اوست وجود مکارم الاخلاق

ابوالمظفر ، شاه مظفر ، اتسز ، کوست

خدایگان همه خسروان علی الاطلاق

بنام اوست کمال صحیهٔ آداب

بجاه اوست جمال بسیطهٔ آفاق

محبت در او نقش گشته در ارواح

عطیهٔ کف او طوق گشته در اعناق

بر آسمان شرف مهر و ماه دولت او

نرفته سوی غروب و ندیده روی محاق

جریدهای سخن را بنقش مدحت اوست

تفاخر صفحات و تظاهر اوراق

خدایگانا ، چند از وغا؟که عاجز گشت

ز زخم حد حسام وز حمله گام براق

بجام جام گساران شدست وقت وصال

ز تیغ تیغ گزاران شدست گاه فراق

هزار بار سپردی بگام نصرة و فتح

همه بلاد حجاز و همه دیار عراق

هزار قلعه گشادی ، که هیچ قلعه نبود

کم از حصار سمرقند و حصن منقشلاق

بگیر آخر ، یک باده ، بی هزار مصاف

ز ساقیان سمن ساعدین و سیمین ساق

بلند باد بتو نام خنجر و خامه

که مرد خجر و خامه تویی باستحقاق

بطبع با تو جهان را بچاکری پیمان

بطوع با تو فلک را ببندگی میثاق

شمارهٔ ۱۲۷ - نیز در مدح اتسز

ای کرم را کف نهاده طریق

نیست بی طاعت تو هیچ فریق

صاحب دولت علی الاطلاق

خسرو عالمی علی التحقیق

حضرتت را سیادتست قررین

رایتت را سعادتست رفیق

اندر احیای سنت خیرات

کرده با تو موافقت توفیق

با بیان تو تیره بدر منیر

وز بیان تو خیره بحر عمیق

ملک را حشمت تو حصن حصین

شرع را عصمت تو رکن وثیق

تیغ تو جزع رنگ و جوهر او

گشته از خون دشمنان چو عقیق

خصم تو بی صفینهٔ جاهت

مانده در بحر نایبات غریق

هر چه جویی فلک کند تحصیل

هر چه گویی ملک کند تصدیق

کوه را از وقار تست قرار

برق را از حسام تست بریق

ساقی مرگ دشمنان ترا

همه جام فنا دهد بر ریق

ناصحت را سراب همچو شراب

حاسدت را رحیق همچو حریق

همه اوصاف تو بمدح سزا

همه اخلاق تو بمجمد خلیق

میل محتاج را بحضرت تو

همچو حجاج را ببیت عتیق

سهم تو چون صلابت فاروق

جمع کفار را کند تفریق

آمدست از نهیب تو در روم

بطریق رشاد هر بطریق

در همه شرق و غرب نامانده

زنده از خنجر تو یک زندیق

دشمنت را اجل گرفته قفا

بدر آمده زین نهفته مضیق

سر خصمت بعاقبت نرهد

از سر تیغ تو بهیچ طریق

ای تو دانندهٔ صلاح و فساد

وی تو بینندهٔ جلیل و دقیق

خاطر تیزبین تو داند

که چو من نیست نطق را منطیق

منم آن کس که گفت های مرا

هست معنی دقیق و لفظ رقیق

شرع و حکمت همی دهم ترتیب

در و گوهر همی کند تلفیق

نه چون من در جهان فصیح و بلیق

نه چو من در جهان نسیب و عریق

همه آفاق را شمایل من

بفضایل همی کند تشویق

ترک خویشان بگفتم و لطفت

به مرا از هزار خویش شفیق

گر برادر ز من جداست مرا

کرمت چون برادریست رفیق

تا ندارد خزان جمال بهار

تا نگیرد عدو مقام صدیق

معدن حاسد تو باد جحیم

مشرب ناصح تو باد رحیق

در کفایت همه مهماتت

باد رسته ز علت تعویق

شمارهٔ ۱۲۸ - هم در مدح اتسز گوید

ای ز حلم تو ساکنی در خاک

گام ننهاده چون تویی در خاک

نیست عزم ترا مقابل باد

نیست حزم ترا برابر خاک

نکشد از هوای تو سر چرخ

نزند با وقار تو بر خاک

هر کجا علم تو ، محقر بحر

هر کجا حلم تو ، مزور خاک

گشته بر فرق اختران فلک

از جناب تو همچو افسر خاک

شده در دست طالبان شرف

در رکاب تو همچو عنبر خاک

از پی جشن نیک خواه ترا

کند از شکل لاله ساغر خاک

از پی قمع بدسگال ترا

کشد از برگ بید خنجر خاک

هست از فرح دولت قدمت

مایهٔ یاسمین و عبهر خاک

هست از بهر عدت کرمت

معدن صدهزار گوهر خاک

ای ز بهر قرار دین رسول

خیلت افگنده زلزله در خاک

گاه بر کوه کرده بالین سنگ

گاه در دشت کرده بستر خاک

از غبار سپاهت اغبر چرخ

وز ضراب حسامت احمر خاک

خشک ناکرده مرکبان تو خوی

کردی از خون طاغیان تر خاک

آن زمان ، لا اله الا الله !

که شد از تیغ تو معصفر خاک

گاه در حمله تو حیران باد

گاه از وقفهٔ تو مضطر خاک

از سنانها و تیغهای یلان

شد چو روی فلک پر اختر خاک

در بر خویشتن کشیده بطبع

بدسگال ترا چو مادر خاک

رزمگه گشته احمر و از خون

موج زن همچو بحر اخضر خاک

چون ندیدش خصایص پسری

کرد پنهانش همچو دختر خاک

ای ز نشر روایح فتحت

گشته چون غالیه معطر خاک

وی ز گنج مدایع سعیت

یافته صدهزار زیور خاک

همپو گردون ز چشمهٔ خورشید

شده ز اقدام تو منور خاک

از حسام چو آتش و آیت

کرده دشمن چو باد بر سر خاک

تویی آنکس ، که از نوال تو یافت

مدد مایهای کوثر خاک

از برای دعا و ذکر تو گشت

جای محراب و جای منبر خاک

تا بود عنصری مصفا آب

تا بود جوهری مکدر خاک

باد از بهر زیور ملکت

جای در آب و معدن زر خاک

همچو اسرار دشمنان ترا

در دل خویش کرده مضمر خاک

از علمهات دیده رتبت چرخ

وز قدمهات برده مفخر خاک

شمارهٔ ۱۲۹ - در ستایش اتسز

ای گوهر زمین ز وقار تو برده سنگ

گوهر بر مکارم تو خوار همچو سنگ

چندین هزار کوه ، که اوتاد گیتی اند

از حلم تو ربوده ثبات و گرفته سنگ

اعلام تو ز چهرهٔ نصرت فشانده گرد

آثار تو ز صفحهٔ دولت زدوده زنگ

هستی هزار حاتم طایی بوقت جود

هستی هزار رستم سگزی بروز جنگ

در زلزله ز حملهٔ جیش تو روم و ترک

پر ولوله ز نعرهٔ کوی تو هند و زنگ

گرگ از وفول عدل تو گشته عدیل میش

شیر از کمال رفق تو گشته رفیق رنگ

آنجا که لطف تست بود خار چون رطب

آنجا که عنق تست بود نوش چون شرنگ

از دست کوشش تو مخالف بروز رزم

بر سر خورد بلا رگ و در دل خورد خدنگ

از گنج بخشش تو موافق بگاه بزم

دیبا برد بتخت و جواهر برد بتنگ

شبدیز تست آنکه بود روز کر و فر

در پیش او بسیط جهات فراخ تنگ

بیشه نوردتر ، چو بتفسید ، از هزبر

دریا گزارتر ، چو بجوشید ، از نهنگ

بر باد صرصرت مقدم گه شتاب

چون کوه بابلست مسلم گه درنگ

ای تازیان عزم ترا وقت تاختن

دولت نهاده زین و سعادت کشیده تنگ

جاه تو هر نفس ز یکی گوشهٔ زمین

ملکی کند بدست و جهانی کند بجنگ

ملک جهان بچنگ تو و زهر رگ عدوت

برخاسته ز غصهٔ تو ناله ای چو چنگ

شاها منم که گویی مناقب ربوده ام

از اهل روزگار بمیدان نام و ننگ

بالای کوه فضل مرا مستقر شدست

بالای کوه را طلبت همت پلنگ

بانگست و لاف باده گران، علم با منست

کار کمینه باز نیاد ز صد کلنگ

نه هر که چون منست بصورت چون من بود

فرقست در میانهٔ انسان و استرنگ

اکنون که نوبهار بباغ و براغ در

فرشی بگسترید ز دیبای هفت رنگ

بزادی زنگ غم ز دل خلق و باده گیر

از دست ساقیان سمن ساق همچو رنگ

تا هست همچو عارض معشوق یاسمین

تا هست چهرهٔ عشاق باد رنگ

بادا ز بخت قسم ولی تو عاطفت

بادا ز چرخ بخش عدوی تو آذرنگ

دستی که نیست کاتب مدح تو باد شل

پایی که نیست راغب صدر تو باد لنگ

گردن کشان لشکر اعدات را بقهر

بسته رکابدار تو گردن بپالهنگ

شمارهٔ ۱۳۰ - نیز در ستایش اتسز

ای ز حکیمان شنوده علم اوایل

هم ببراهین رسیده ، هم بدلایل

طبع تو افروخته بنور حقایق

جان تو آراسته بنقش فضایل

چند مسایل کنم سؤال ز حکمت

تا تو که گویی درین جواب مسائل؟

چیست فلک ؟ شکل او چگونه کردار؟

کیست مدیرش وزین مدار چه حاصل؟

وین کرهٔ گل بزیر چرخ چه چیزیست؟

بر زبرش وحش و طیر ساخته منزل

گر تو ندانی، مرا بپرس، که ما را

هیچ نماندست از علوم تو مشکل

جرم فلک از بساط آمد و شکلش

دایره کردار و مرکزش کرهٔ گل

عقل مدیر ویست و داند این حال

هر که بود با روان روشن و عاقل

حاصل دورش وجود هر چی بگیتیست

آیت کون و فساد را شده قابل

این همه را آفریدگار خدایست

لم یزل و لایزال و منعم و مفضل

فعلی بس محکمست گیتی و باشد

فعلی محکم دلیل حکمت فاعل

ظل خدایست بر سر همه گیتی

خسرو حق، شهریار عالم عادل

شاه جهانگیر، اتسز، آنکه حسامش

در دل و جان عدو فگند زلازل

آنکه بود وقت مکرمات همه دست

و آنکه بود گاه کارزار همه دل

دین بجلالش دریده سینهٔ بدعت

حق بقبولش شکسته گردن باطل

مجلس مأنوس او ‌پناه اکابر

حضرت محروس او مآب افاضل

بخت بکوی هوای او شده ساکن

چرخ بسوی رضای او شده مایل

کشور اسلام را بوقت مهمات

همت میمون اوست کافی و کامل

ای تو سپهر و مناقب تو چو انجم

وی تو سحاب و مکارم تو چو وابل

نیست فلک با علو قدر تو عالی

نیست جهان با کمال ذات تو کامل

خیره شده از نفاذ امر تو صرصر

طیره شده از ثبات حزم تو بابل

حافظ ایمان‌ تویی بیمن مساعی

زینت گیهان تویی بحسن شمایل

مانده نهاد کرم بجود تو باقی

گشته نشان ستم بعدل تو زایل

تا که نباشد بنزد عقل برابر

منقلت عالم و خساست جاهل

باد در اقبال روزگارت و بادا

درگه تو قبلهٔ سران قبایل

همت تو کارساز صادر و وارد

بخشش تو پاسدار زایر وسایل

باد ببحر بقا سفینهٔ عمرت

دشمن جاه ترا رسیده بساحل

شمارهٔ ۱۳۱ - در مدح علاءالدوله اتسز

تا شد دلم بمهر بتان مایل

خواب و قرار گشت زمن زایل

بی‌خواب و بی‌قرار شود لابد

هر کو شود بمهر بنان مایل

لشکر برفت و رفته نگارینم

معشوق لشکری نکند عاقل

اندوه کرد بر دلم حمله

با دیدمش نشسته بر آن محمل

من همچو سایلان برهش واقف

وز دیده گشته خون دلم سایل

از روی او فضای جهان پر گل

وز چشم من بسیط زمین پر گل

شغلیست شغل فرقت او معظم

شکلیست شکل انده او مشکل

یا رب ، شبی بود که من و دلبر

باشیم گشته جمع بیک منزل ؟

وانگه از تفحص حال ما

گشته رقیب ناخوش او غافل

جز شرم و جز مروت و جز تقوی

نامانده در میانهٔ ما حایل

این کار نیست بابت بخت ما

سودای بیهده چه پزی ؟ ای دل

بی حاصلست یار و ترا در کف

جز باد نیست از غم او حاصل

با یار دل گسل تو چه پیوندی؟

شو دوستی ز دل گسلان بگسل

برگرد از این ره ، ای دل و دردل کن

اقبال بر ثنای شه مقبل

خسرو علاء دولت و دین ، اتسز

آن شاه عالم ، آن ملک عادل

شاهی که هست وقت هنر طبعش

دریای پر جواهر بی ساحل

آن در همه علوم جهان ماهر

و آن در همه فنون هنر کامل

از نایبات مجلس او مأمن

وز حادثات حضرت او مأمل

با نور رأی او شده مه مظلم

با خرج جود او شده که مدخل

نی چرخ با جلالت او عالی

نی بحر با مهابت او هایل

ای معن زایده بر تو سفله

وی قس ساعده بر تو جاهل

آن مفضلی ، که روز سخا باشد

فضل ربیع پیش تو نامفضل

قیصر بمجلس تو کمین حاجب

کسری بدرگه تو کهین عامل

جان ها شده رضای ترا طالب

دل ها شده هوای ترا مایل

نفعی بود وفاق تو بس وافر

دایی بود خلاف تو بس معضل

از طبع تو نزاید جز دانش

وز پشت تو نخیزد جز قابل

بحریست طبع تو ، هنرش لؤلؤ

ابریست دست تو کرمش وابل

قاصر شده ز غایت وصف تو

وقت بیان مقالت هر قابل

رستم را بروز وغا سخره

حاتم ترا بوقت سخا سایل

شاها بصد هزار قران نارد

گردون پر فضول چو من فاضل

عاجر شدی ز لطف فصیح من

سحبان ، که بود معجزهٔ وابل

گر بودمی بعهد سلف گشتی

آوازهٔ همه قدما باطل

در زلزله فتادی از لحنم

زلزل ، که بود نادرهٔ موصل

مذکور شد بمن ادب منسی

مشهور شد بمن هنر خامل

با ساحری خاطر وقادم

منسوخ گشت ساحری بابل

تا همت کاینات جهان یکسر

مفعول و کردگار جهان فاعل

بر ساکنان صحن جهان بادا

عدل تو عام و بخشش تو شامل

انواع فضل را دل تو معدن

و ابنای شرع را در تو معقل

بادا ثنای خلق و ثواب از حق

در عاجلت بحاصل و در آجل

شمارهٔ ۱۳۲ - قصیدۀ ملمع در مدح جمال الدین وزیر

ای جمال دولت ، ای چرخ جلال

وی ز تو افزوده گیتی را جمال

ای سعادت را بصدرت انتما

وی سیادت را بقدرت اتصال

اختران از رای تو جویندنور

سروران از روی تو گیرند فال

بنده بودن جز ترا باشد خطا

مدح گفتن جز ترا باشد محال

مکرمت را از کف تو نظم کار

محمدت را از دل تو حسن حال

از مساعی نیست طبعت را ستوه

وز ایادی نیست دستت را ملال

همچو اسلاف بزرگ تو نبود

بوستان دین و دولت را نهال

اهل حاجت را ز اطراف جهان

نسیت الا سوی صدرت ارتحال

انت فی بدر المعالی کامل

صانک الرحمن عن عین الکمال

کفک الوطفاء ضیعت للندی

تبذل الاموال من قبل السؤال

دارک الفیحاء ماوی للعلی

رفقک المأمول مثوی للرجال

آلک الاخیار کانوا فی الهدی

باتفاق من بنیه خیر آل

ان عرتهم حظته ماز عز عوا

ان ریح ز عزمت شم الجبال

کلهم کانوا لیوثا للوغا

کلهم کانو عنوثا للنوال

کان فی ایدیهم اقلامهم

فاعلات للعدی فعل ال نصال

ای افاضل را ظلال جاه تو

از سموم نکبت گردون مآل

کاشکی من نیز همچون دیگران

هستمی اندر پناه آل ظلال

هست دیدار تو مر چشم مرا

چون دهان تشنه آب زلال

هست روزم بی لقای تو چو شب

هست ماهم بی جمال تو چو سال

چرخ آورد از سر نامردمی

نعمت دیدار را بر من زوال

کی تواند کرد جز چرخ لئیم

این چنین نامردمی را احتمال ؟

بادیا چون بدر بر برج شرف

پشت بدخواهت بخم همچون هلال

شمارهٔ ۱۳۳ - در مدح کمال الدین ابوالقاسم محمد بن ابوبکر خال

ای جناب تو قبلهٔ اقبال

حضرت تو مخیم آمال

دین اسلام را کمال تویی

از تو مصروف باد عین کمال

تو ابو القاسمی بکنیت و هست

جود دست تو قاسم اموال

نام فرخندهٔ تو محمودست

لایق نام تو تراست حصال

خال زد روی فضل را کلکت

خود ازینست نسبت تو بخال

کدخدای جهانی و شده اند

بخششت را هم زمانه عیال

گفتهٔ تست اصدق الالفاظ

کرده تو تست احسن الاعمال

مکرمت را بسیرت تو قوام

مملکت را بصورت تو جمال

حلم تو ضابط زمان و زمین

علم تو حاکم حرام و حلال

در بقای تو مهتری را نظم

از لقای تو سروری را فال

زایران را بحضرت تو مقام

سایلان را ز نعمت تو منال

برده نور از فضایل تو قمر

جسته لطف از شمایل تو شمال

دوستان در ریاض بخشش تو

خرده جام نشاط مالامال

دشمنان را سپرده هیبت تو

روز کوشش بدست استیسال

باز رسته بعهد دولت تو

همه آزادگان ز رنج سوال

سرورا ، دیده ام ز مجلس تو

صد هزاران مبرت و افضال

مانده من تشنه در مفازهٔ رنج

سیر کردی مرا بآب زلال

تو رهانیدم از آن ادبار

تو رسانیدیم بدین اقبال

حاصل منت توام شب و روز

شاکر نعمت توام مه و سال

مونس جان خویش ساخته ام

مدح صدر تو در همه اهوال

تا بود از زوال دولت خوف

دولتت را مباد خوف زوال

باد در گوش تو ندای طرب

باد بر دوش تو ردای جلال

دوستانت قرین عیش و طرب

دشمنانت رهین رنج و ملال

شمارهٔ ۱۳۴ - در مدح اتسز خوارزمشاه

ای ز نعل مرکبانت صحن عالم پر هلال

آفتابی در معالی ، آسمانی در جلال

تیغ تو روز وغا آباد کرده گنج فتح

وسعت تو روز سخا تاراج کرده گنج مال

نیست از مالیدن کفار تیغت را ستم

نیست از بخشیدن اموال دستت را ملال

پیشوایی گشت تیغت ، عون افلاکش تیغ

که خدایی گشت جودت، خلق آفاقش عیال

از برای عدت جودت وجود سیم و زر

وز برای مدت عمرت دوام ماه و سال

هست بر وفق تو اجرام فلک را اتفاق

هست از عدل تو احکام جهان را اعتدال

از ضمیر روشن تو اختران یابند نور

وز لقای فرخ تو خسروان گیرند فال

عیش بدگوی تو تیره همچو ایام فراق

عمر بدخواه تو کوته همچو ایام وصال

از هراس تو نهان کردند ماران دست و پا

در پناه تو برآوردند موران پر و بال

دیدهٔ تقوی ز نور عدل تو دارد بصر

چهرهٔ معنی ز حسن لفظ تو گیرد جمال

شد بحار از جود تو بی لؤلؤ ، ای ابر سخا

شد جبال از بر تو بی گوهر ، ای شمس نوال

گر تو ابری چون شد از جود تو بی لؤلؤ بحار ؟

ور تو شمسی چون شد از بر تو بی گوهر جبال؟

نیست از اولاد آدم چون تو مرضی السیر

نیست از ابنای عالم چون تو محمود الخصال

تو نهال دولتی در بوستان مملکت

اینت فرخ بوستان و اینت فرخنده نهال!

دولت فرخندهٔ تو فارغست از انقلاب

حشمت پایندهٔ تو ایمنست از انتقال

هر کمالی را بود خوف زوال اندر عقب

هست ملک را کمالی خالی از خوف زوال

تیغ تو در هر دماغی جای سازد چون هوس

خیل تو در هر مضیقی راه یابد چون خیال

رمح تو در عیبه های جوشن گردان شوب

سخت آسان ، همچو اندر فرجهٔ دندان خلال

شهریارا ، بابل و خوارزم جای سحر شد

سحر این عین رشاد و سحر آن عین ضلال

هست بر بابل تفاخرها بسی خوارزم را

کان فاخرها نباشد نزد دانایان محال

خطهٔ بابل اگر گشتست پر سحر حرام

شد ز شعرم خطهٔ خوارزم پر سحر حلال

نیست دریا معدن آب زلال و شد کنون

طبع من دریا ، و لیکن معدن آب زلال

نکتهای تو ز نثر من جدا کرد اضطراب

نقدهای تو ز نظم برون برد اختلال

تا بود جایز دو کوکب را بیک جا اقتران

تا شود حاصل دو اختر را بیک جا اتصال

کوکب احباب تو بادا همیشه در شرف

و اختر اعدای تو بادا همیشه در وبال

در جهان عین الکمالست آفت ملک و ملک

باد ملک تو مصون از آفت عین الکمال

تو نشسته کامران در پیشگاه مملکت

و ایستاده خسروان پیش تو در صف نعال

شمارهٔ ۱۳۵ - قصیدۀ تمام مرصع در مدح علاء دوله اتسز

ای منور بتو نجوم جلال

وی مقرر بتو رسوم کمال

بوستان نیست صدر تو ز نعیم

و آسمان نیست قدر تو ز جلال

خدمت تو معول دولت

حضرت تو مقبل اقبال

تیره پیش فضایل تو نجوم

خیره پیش شمایل تو شمال

در کرامت ترا نبوده نظیر

در شهامت ترا نبوده همال

شرک را از تو منهدم ارکان

ملک را از تو منتظم احوال

همچو اسکندری بیمن لقا

همچو پیغمبری بحسن خصال

بخشش تو برون شده ز بیان

کوشش تو فزون شده ز مقال

بزمگاه تو منبع لذات

رزمگاه تو مجمع اهوال

نه ملک را ز طاعت تو ملام

نه فلک را ز خدمت تو ملال

عالم ری بر دهات غبی

حاتم طی بر سخات عیال

ناصح دولت تو در اعزاز

کاشح ملت تو در اذلال

از مصایب رکاب تست پناه

وز نوایب جناب تست مآل

نزد علمت محیط یک قطره

نزد حلمت بسیط یک مثقال

سیرت تو خزانهٔ الطاف

نعمت تو نشانهٔ آمال

بس فقیرست باعطای تو بحر

بس حقیرست با سخای تو مال

هست کردار بی رضات گناه

هست گفتار بی ثنات محال

مدحت تست ارفع الطاعات

خدمت تست انفع الاعمال

ای ثنای تو سروران را ورد

وی لقای تو اختران را فال

هم سعادت ز تو ربوده بها

هم سیادت بتو فزوده جمال

در مفاخر مسلمی چو جواب

بر اکابر مقدمی چو سؤال

شد مزین بتو مقام و محل

شد مبین بتو حرام و حلال

جسته سرمایه از صفت تأیید

بسته پیرایه از کفت افضال

از ستم سیرت تراست فراق

با کرم خصلت تراست وصال

کامگارست عزم تو چو ریاح

استوارست حزم تو چو جبال

برضای تو دایرست افلاک

بثنای تو سایرست امثال

چون شهابی بتابش و بمضا

چون سحابی ببخشش و بنوال

روزگارت همی دهد تعظیم

کردگارت همی دهد اجلال

نیست از نسل آدمت اکفا

نیست از اهل عالمت امثال

از تو ایام را حلاوت عیش

وز تو اسلام را طراوت حال

بر درت کار کردگان اجلاف

ببرد سال خوردگان اطفال

عنف تو وقت تاب سعیر

لطف تو وقت مهر آب زلال

اهل دین را را به توست استظهار

اهل کین را به توست استیصال

بتو آراسته همه آفاق

بتو پیراسته همه اشغال

موکبت را کمینه فعل ظفر

مرکبت را کهینه نعل هلال

بهنرمند چون تو وقت سخن

نه عدو بند چون تو وقت قتال

دولت تو مسرت فضلا

صولت تو مضرت جهال

هر چه شایسته تر ترا اخلاق

هر چه بایسته تر ترا افعال

از بنان تو دفع هر افلاس

وز بیان تو رفع هر اشکال

تا نباشد صلاح همچو فساد

تا نباشد رشاد همچو ضلال

مدتت را مباد وهم فنا

عدتت را مباد سهم زوال

تا جهانست بادیا همه وقت

تا زمانست بادیا همه سال

کامران فی العلو و البسطه

شادمان فی الغدو و الاصال

قصر محروس تو مقر کرام

صدر مأنوس تو مفر رجال

شمارهٔ ۱۳۶ - هم در مدح علاء دوله اتسز گوید

خدایگانا، بتو گرفت جمال

شکفته شد بخصال تو روضه ‌های جلال

کمال یافت بمردانگیت دین هدی

که دور باد ز مردانگیت عین کمال

ز عهد آدم تا عهد تو فلک نشاند

امیدوارتر از تو بباغ ملک نهال

حسد برد ز علو مآثر تو اثیر

خجل شود بنسیم شمایل تو شمال

عمل که نیست در و طاعت تو، هست گناه

سخن که نیست در مدحت تو، هست محال

بامر تست مفوض همه صلاح و فساد

بحکم تست مقرر همه حرام و حلال

فراخته است برای تو رایت تأیید

فرورفته است به نام تو نامه اقبال

عقود ملک نیابد مگر برای تو نظم

سعود چرخ نگیرد مگر بروی تو فال

شکسته دل شده همه مال از تو ، هم دشمن

که گاه دشمن مالی و گاه دشمن مال

ز بس که خواسته ناخواسته بخلق دهی

نوشته شد ز بسیط جهان بساط سؤال

عطای کف تو آنکه خداست در گیتی

که گشته‌اند مرورا همه زمانه عیال

رجال فضل سوی صدر تو کنند رحیل

که هم محل رجالست و هم محط رحال

همه خزائن اموال جمع شده بر تو

ز بس که تفرقه کردی خزائن اموال

عدو چو سوی دیار ولیت قصد کند

اجل دو اسبه رود پیش او باستقلال

همه حقیقت یمنی و مایهٔ ایمان

همه خلاصهٔ فضلی و صورت افضال

یپرده لشکر جرار تو بروز وغا

همه بلاد اعادی بدست استیصال

چو ساقیان اجل باسماع نعرهٔ کوس

کنند گردان اقداح مرگ مالامال

هوا بجنبد از آثار زینت اعلام

زمین بلرزد ز آشوب حملهٔ ابطال

بباد بر دهد افلاک خرمن لذات

بخاک بر زند ایام دفتر آمال

ز عکس ابیض و ازرق هوا نجوم نجوم

ز نعل اشهب وادهم زمین هلال هلال

سیاه گشته ز حیرت خواطر اشباح

سفید گرچه ز هیبت مفارق اطفال

در آن زمان شود از بیم رمح چون مارت

حیات بر تن شیران کارزار وبال

چو لاله گردد از زخم خنجر تو قفار

چو سرمه گردد از سم مرکب توجبال

چو بشنود غو کوس تو بر زند گردون

بطبل رحت ارواح دشمنانت دوال

گزیده تر بنژاد و ستوده تر بتبار

زبور بیژن گیو وز رخش رستم زال

گه مسیر مرو را شهاب گشته عدیل

گه نبرد مرو را سپهر گشته همال

باستوا چو الف دست و پای او ، لکین

ز نعل او همه عالم گرفته صورت دال

هلال رشک برد از نعال او دایم

بدان صفت که نجومش ز میخ های نعال

زهی بجاه تو ایام را سعادت عمر

خهی بملک تو اسلام را طراوت حال

تویی که نیست جهان را ز خدمت تو ملام

تویی که نیست فلک را ز طاعت تو ملال

ستاره تابع پیمان تو شده شب و روز

زمانه طایع فرمان تو شده مه و سال

جناب تست ز احداث آسمان مرجع

سرای تست ز آفات روزگار مآل

بروز معرکه تنین و شیر گردون را

شکسته سهم تو دندان و باس تو چنگال

ز بانگ سایل یابد مسامع تو نشاط

چنان که سمع نبی لذت از اذان بلال

کفایت تو کند مشکلات گیتی حل

چنانکه قوت فکر مهندسان اشکال

همیشه تا نبود همچو شمس تابان نجم

همیشه تا نبود همچو سرو یازان نال

ز آسمان بزرگی بسان شمس بتاب

بوستان معالی بسان سرو ببال

بقای عمر تو فارغ شده ز سهم فنا

کمال ملک تو ایمن شده بیم زوال

فلک متابع تو بالعشی و الابکار

جهان مسخر تو بالغدو والآصال

قصیده های من اندر ثنای حضرت تو

همه چو سحر حلال و همه چو آب زلال

شمارهٔ ۱۳۷ - از زبان علاءالدوله اتسز خوارزمشاه گوید

منم ، که نیست مرا در جهان نظیر و همال

ببزم دشمن مالم ، برزم دشمن مال

منم ، که جز بمدیحم زبان نجنباند

هر آن که بر سر یک بیت بر نویسد قال

دلیل موکب میمون من شده تأیید

عدیل رایت منصور من شده اقبال

خجسته حضرت من گشته منبع لذات

گزیده مجلس من گشته مقصد آمال

بر مآثر من بی محل علو اثیر

بر شمایل من بی خطر نسیم شمال

کفم بجود شده واهب قلیل و کثیر

دلم بعلم شده حاکم حرام و حلال

نه بحر باشد مانند دست من بسخا

نه چرخ باشد مانند قدر من بجلال

بطبع من متجمع لطایف آداب

ز کف من متفرق خزاین اموال

من آن کسم که نیارد قرین من یک شخص

قران انجم و گردون بصدهزاران سال

کمینهٔ بندهٔ من هست در صف هیجا

هزار بیژن گیو و هزار رستم زال

ز من مخالف ملک مرا عنا و فنا

ز من موافق جاه مرا جمال و کمال

عراق و جند و سمرقند از شجاعت من

جواب گویند، ار عاقلان کنند سوال

درین سه بقعه که اعلام من فراشته شد

شدند پیر ز بیم حسام من اطفال

مخالفان مرا پشت در مواقف حرب

ز تیغ چون الف من خمیده همچون دال

نه هست جان شریف مرا ز علم فراق

نه هست طبع کریم مرا ز جود ملال

لطیفهای من اندر فنون دانش و علم

همه چو سحر حلال و همه چو آب زلال

ز تیغ من ، که درو روشنایی ظفرست

شدست تیره عدوی مرا همه احوال

ثنای درگه من گشته سروران را حرز

لقای مجلس من گشته خسروان را فال

همیشه تا بابد آفتاب جاه مرا

بر آسمان معالی مباد خوف زوال

شمارهٔ ۱۳۸ - در مدح علاء الدوله اتسز

ای روی تو چو خلد و لب تو چو سلسبیل

بر خلد و سلسبیل تو جان و دلم سبیل

در طاعت هوای تو آمد دلم ، از آنک

از طاعتست یافتن خلد و سلسبیل

ناهید پیش طلعت تو کسی دهد فروغ؟

خورشید پیش صورت تو کی بود جمیل

بغداد حسن و مصر جمالی و چشم من

هم دجله را قرین شد و هم نیل را عدیل

با چشم من بساز، که خوبی و خرمی

بغداد را ز دجله بود مصر را ز نیل

از بار رنج بی تو ، تن من شده چو نال

وز زخم دست بی تو ، بر من شده چو نیل

عشق رخ تو شخص عزیزم ذلیل کرد

عشقست آنکه شخص عزیزان کند زلیل

آخر بلطف تقویت شاه روزگار

یابد شفا زانده تو این تن علیل

خورشید خسروان ، ملک اتسز ، که ذات او

در علم چون علی شد و در عقل چون عقیل

قدر فلک بجنب معالی او حقیر

مال جهان بپیش ایادی او قلیل

نه همچو رأی او بضیا اختر مضیئی

نه همچو عزم او بمضا خنجر صقیل

رستم بوقت کوشش با سهم او جبان

حاتم بوقت بخشش با جود او بخیل

حساد او ببند نوایب شده اسیر

و اعدای او بتیغ حوادث شده قتیل

در صحن بپیشه زهرهٔ شیران شود تباه

چون رخش او بعرصهٔ میدان زند صهیل

ای طبع تو بکشف دقایق شده ضمین

وی کف تو برزق خلایق شده کفیل

اسلام در همایت تو یافته پناه

اقبال بر ستانهٔ تو ساخته مقیل

در گرد ملک حزم تو حصنی شده حصین

بر فرق خلق عدل تو ظلی شده ظلیل

با نیزهٔ طویلی و در معرکه کنی

عمر عدو قصیر بدان نیزهٔ طویل

تیغن براه ملک دلیلست خصم را

وندر چنان رهی نبود جز چنین دلیل

و حیست هر چه رأی تو بیند ، و لیک نیست

اندر میانه واسطهٔ شخص جبریل

شاها ، بدار حرب کشیدی سپاه حق

راندی در آب و آتش چون موسی و خلیل

جیشی ، همه بشدت و نیرو چو شرزه شیر

خیلی همه بسینه و بازو چو ژنده پیل

آنجا یکی حصار با یکی میل ساختی

کاسلام را فزود شرف زان حصار و میل

آن قلعه بیخ کفر ز آفاق کرد قلع

و آن میل درد و چشم ضلالت کشید میل

گشت از حظور موکب تو در مهی تمام

کاری که بود نزد همه خلق مستحیل

پاداش تو ز خلق وز خالق بدین عمل

ذکریست بس جمیل و ثوابیست بس جزیل

توفیق نعمتست جلیل از خدا و نیست

یک شخص جز تو در خور این نعمت جلیل

تا در مجسمات بود جرم استوان

تا در مسطحات بود شکل مستطیل

بادا ولی صدر تو در راحت و نشاط

بادا عدوی ملک تو در ناله و عویل

تأیید کرده بر در احباب تو نزول

و اقبال کرده از بر اعدای تو رحیل

شمارهٔ ۱۳۹ - در مدح ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

بدیع شعر تو ، ای صابر بن اسمعیل

مرا بسوی امانی وامن گشت دلیل

بساحت تن و در جان من بهم کردند

قصیدهٔ تو نزول و سپاه رنج رحیل

قصیده ای همه الفاظ او نشاط حزین

قصیده ای همه ابیات او شفای علیل

جلیل مرتبه ، لیکن دقیق در معنی

کثیر فایده ، لیکن ز روی لفظ قلیل

چو سلسبیل بود لفظ تو لطیف ، مگر

که سلسبیل سخن بر تو کردن سبیل ؟

همی ریاحین خیزد ترا ز آتش طبع

مگر تو داری میراث معجزات خلیل ؟

جهان ز شعر تو پوشد ملابس زینت

فلک ز نطم تو سازد جواهر اکلیل

متانتیست ترا در هنر ، رفیع و منیع

ولایتیست ترا در سخن ، عریض و طویل

بعلم بر همه عالم بود ترا ترجیح

بفضل بر همه گیتی ترا تفضیل

ایا بلند ضمیری ، که در فنون هنر

شدست طبع تو آگاه از دقیق و جلیل

بزادن چو تو فحل و بدادن چو توشهم

زمانه گشت عقیم و ستاره گشت بخیل

تراست هرچه معالیست ، اندک و بسیار

تراست هر چه معانیست ، جمله و تفضیل

تویی امیر امور ولایت دانش

در آن ولایت جز تو همه غریب و دخیل

سواد خط تو کحلیست بر بیاض صحف

کزوست چشم عروسان نظم و نثر کحیل

چگونه ای تو در اندوه حبس آن صدری

که در معالی و عقلست چون علی و عقیل ؟

چه عهد بود که در مجلس مقدس تو

بشعر جزیل همی یافتی عطای جزیل ؟

گهت رسیدی از جود دست او انعام

گهت رسیدی از سعی جاه او تبجیل

چگونه باشد در حبس ، آنکه بود او را

سرای پردهٔ حشمت کشید میل بمیل ؟

چگونه صبر کند از مکارم و افضال

کسی که بود با رزاق اهل فضل کفیل؟

اگر ز حبس بحبسش همی برند بقهر

چه شد ؟ نه برج ببر جست شمس را تحویل ؟

همی تواند در حبس دیدنش گردون ؟

کشیده بادا در دیدهای گردون میل ؟

رسیده شعر تو ، ای بی دلیل در هر باب

بلهو کرد همه انده مرا تبدیل

بجان خستهٔ من کرد نامهٔ تو ز لطف

چنانکه جامهٔ یوسف بچشم اسراییل

بدیع نیست چنان عهد و صدق و لطف و وفا

از آن خصال حمید و از آن جمال جمیل

تبارک الله ! هرگز بود بر غم فلک

مرا بصحن جوار تو در مبیت و مقیل ؟

رسیده از کنف جاه تو بحصن حصین

رسیده از لطف لطف تو بظل ظلیل

ثنای تست عدیل زبان من پیوست

اگر چه نیست مرا در زمانه هیچ عدیل

از آن نویسم کمتر ، که خدمتی دانم

نگاه داشتن مجلس تو از تثقیل

همیشه تا که بود در بسیطهٔ گیتی

یکی ز بخت عزیز و یکی ز چرخ ذلیل

بتو مراسم ؟ آداب زنده باد و عدوت

بتیغ حادثهٔ روزگار باد قتیل

شمارهٔ ۱۴۰ - نیز در مدیحه گوید

ای پیش تو سپهر میان بسته چون قلم

مردم و مردمیت بعالم شده علم

شکلی چو دولت تو بخوبی نیامده

در ساحت وجود ز کاشانهٔ عدم

گه فخر منتسب و آداب مکتسب

در عقد تست منتسب و مکتسب بهم

کل جهان با من و بحسن از وجود تو

چون بیضهٔ حرم شد و چون روضهٔ ارم

با نفع توتیا شد و با قدر کیمیا

آن خاک و آن گیا، که نهادی برو قدم

محض محامدت ترا یک بیک خصال

عین مکارمست ترا سر بسر شیم

آثار تو حدیقهٔ آمال را مطر

اخبار تو صحیفهٔ ایام را رقم

در بزمگه چنانی، چون نور در حمل

در رزمگه چنانی، چون شیر در اجم

خار موافقان ز وفاق تو گشته گل

نوش مخالفان ز خلاف تو گشته سم

افلاک برندارد بی خدمت تو گام

و ایام برندارد بی‌طاعت تو دم

اندر بیان حق همه الفاظ تو نکت

وندر زریق دین همه احکام تو حکم

ای ملت خدای بعون تو مشتهر

وی امت رسول‌ بجاه تو محترم

این ملت از رشاد تو به شد اشرف الملل

وین امت از سداد تو شده افضل الامم

مشهور گشت رسم تو، زیرا که رسم تست

بخشودن خلایق و بخشودن نعم

درماندگان محنت افلاس را ز تو

آغوش پر نعم شده و گوش پر نغم

ز آنها نه ای که: مال گزینند و نام نی

وز ابرشان نبارد بر باغ نام نم

این اعتقاد وار کنند از برای مال

با جاهلان تلطف و با فاضلان ستم

اوباش برگزند ازیشان عدیل لهو

و ایتام مستمند ازیشان قرین غم

دلق طفل بدزدند از لحد

خون حرام حاج بریزند در حرم

و آنگه در آفتابه در مها نهان کنند

چونانکه آفتاب نتابد بر آن درم

یکروز آفتابه بماند بزیر خاک

و انوار آفتابه بقاشان شود ظلم

ایشان تهی شکم شده در خاک و خاک را

آگنده هم ز شخص و هم از مالشان شکم

اینجا ندیده هیچ از آن مال جز لقب

و آنجا نبرده هیچ از آن مال جز ندم

یابند از آب چشم یتیمان و خشم حق

روز جزا سزای بد خویش لاجرم

زان ناکسان دمار برآرند بیکسان

در مجمعی که ایزد بیچون بود حکم

عاقل بعرض خویش نماید چنین جفا؟

دانا بجان خویش رساند چنین الم ؟

درویش وار عیشی اینجا به نیک و بد

و آنجا توانگرند حسامی بپیش و کم

بر اهل بخل فاتحت و خاتمت بدست

ای کار تو بفاتحت و خاتمت کرم

تا نارواست بر سور ایزدی حدوث

تا ناسزاست بر صور آدمی قدم

اجرام چرخ باد بسیط ترا خیول

و اجسام دهر باد جناب ترا خدم

پیشت هر آنکه لاف ز چرخ فلک زند

بر درگه تو باد چو چرخ فلک پنجم

شمارهٔ ۱۴۱ - در مدح اتسز خوارزمشاه

ای حریم صدر تو ترسندگان را چون حرم

از تو گشته بیضهٔ خوارزمشاهی محترم

طایر عدل ترا صحن زمین زیر جناح

ناظر قدر ترا سطح فلک زیر قدم

چرخ گردان بر ندارد جز بفرمان تو گام

دوره گردون بر نیارد جز بپیمان تو دم

مدح احداق شریف تست تسبیح فلک

خاک درگاه رفیع تست محراب امم

در معالی کردهای تو عین صواب

در معانی گفتهای تو همه محض حکم

کرده در اکناف گیتی بسط آیات علوم

کرده بر اطراف گردون نصب رایات همم

از نهیب کوشش تو فتنه را خون شد جگر

وز صدای بخشش تو بخل را پر شد شکم

از پی مدحت دهان بگشاده گیتی چون دوات

وز پی امرت میان بر بسته گردون چون قلم

آنکه از تو زندگانی یافت نهراسد ز مرگ

و آنکه از تو شادمانی دید نندیشد ز غم

با وجود جود تو معدوم شد رسم نیاز

با وجود عدل تو منسوخ شد حکم ستم

فتح موجود و عدم معدوم گشت از تیغ تو

فرع تیغ تست ، گویی هم وجود و هم عدم

عدل کسری با دل دارا ترا گشتست جمع

جاه قیصر با جلال جمع ترا گشتست ضم

هم بتو تسلیم خواهد کرد دست روزگار

تاج کسری ، تخت دارا ، قصر قیصر ، ملک جم

ای تن اشراف کرده قید ز انواع منن

وی دل احرار کرده صید ز الطاف شیم

باره سوی صید راندی ، تاز خون وحش و طیر

سنگ وادی شد عقیق و خار صحرا شد بقم

ای دو دست فایض تو بر کمان چرخ رام

در دو دست سخت تو تیر و کمانی سخت هم

زان کمان و تیر صید بخت تو تیر فلک

زین کمان و تیر صید دست تو شیر اجم

خسروا ، صاحب قرانا ، نزد ابنای خرد

هست در دنیا بقای جاودان خیر النعم

چیست تفسیر بقای جاودان ؟ نام نکو

وان ز کسب محمدت خیزد ، نه از کسب درم

حاتم و اشراف برمک مادحان پرورده اند

گشت باقی نام ایشان تا قیامت ، لاجرم

موکب محمود در غزنین واز انعام او

گشته قارون مادحان اندر عرب وندر عجم

شعرهای عنصری و عسجدی تا روز حشر

ماند بر دیباچهٔ آثار خوب او رقم

میرداد ، ار بوالمعالی را نپروردی چنان

در معالی کی شدی گرد همه عالم علم ؟

از امیر داد شعر بوالمعالی ماند و بس

چون خیالش گشت زایل در همه خیل و حشم

نی چو بنده بوالمعالی در فضل و هنر

نی امیر داد چون تو بود در جود و کرم

باشد الحق لایق ایام تو گر من شوم

ز احتشام صدر تو چون بوالمعالی محتشم

تا ز مصنوع و ز صانع هست پیدا نزد عقل

هم علامات حدوث هم امارات قدم

نام تو بادا بلند و نام بد گوی تو پست

عمر تو بادا فزون و عمر بدخواه تو کم

از شهان و خسروان در صحن لشکرگاه تو

هم سرادق بر سرادق ، هم حشم اندر حشم

شمارهٔ ۱۴۲ - قصیدۀ محذوف النقط در مدح محمد نام

که کرد کار کرم مرد وار در عالم ؟

که کرد اساس ممالک ممهد و محکم ؟

عماد عالم عدل و سوار ساعد ملک

اساس طارم اسلام ، سرور عالم

ملک علو و عطارد علوم و مهر عطا

سماک رمح واسد حمله و هلال علم

سرور اهل محامد ، هلاک عمر عدو

سر ملوک و دلارام ملک واصل حکم

محمد اسم و عمر عدل ، کامر او دهر

ملوک وار در و رسم داد عدل و کرم

کلام او سحر حلال در همه کار

مراد او همه اعطای مال در هر دم

دل مطهر او همدم کمال علوم

در مکرم او مورد صلاح امم

رسوم عارک او کرده حکم عالم رد

سموم حملهٔ او کرده کار اعدا کم

هم او و هم دل او دار عدل را معمار

هم او و هم دم او درد ملک را مرهم

مدام طالع مسعود کرده حاصل او

همه رسوم مکارم ، همه علوم همم

شمارهٔ ۱۴۳ - در مدح اتسز

مفخر ملک عرصهٔ عالم

گوهر تاج گوهر آدم

شاه غازی علاء دولت و دین

آن فلک حشمت ستاره حشم

شهریاری ، که طبع بازل او

گردن فقر بشکند بکرم

کامگاری ، که دست فایض او

دامن آز پر کند ز درم

آن بهر جای پیشوای ملوک

و آن بهر وقت مقتدای امم

آنکه هستش فلک ز خیل عبید

و آنکه هستش ملک ز خیل خدم

حشمتش در زمانه بوده قدیم

همتش بر ستاره سوده قدم

بهمه چیز فعل اوست مشار

بهمه علم ذات اوست علم

ناصح از مهر او قرین نشاط

حاسد از کین او ندیم ندم

ای مطاعی ، که بهر خدمت تو

بسته زاد از زمین میان قلم

وی شجاعی تست کیمیای وجود

کوشش تست توتیای عدم

سد امن تو بسته راه بلا

تیر عدل تو خسته جان ستم

کرده مر علم را و علم را

طبع تو شاد و صنع تو خرم

داده مر دوست را و دشمن را

لطف تو سور و قهر تو ماتم

خاک در دست نیک خواه تو زر

نوش در کام بدسگال تو سهم

تا دلی را دهد زمانه سرور

تا رخی را کند ستاره دژم

نیک خواه تو باد یار نشاط

بدسگال تو باد جفت الم

شخص هر تو سنی ز سهم تو رام

پشت هر گردنی بپیش تو خم

با دل تو همیشه شادی جفت

با کف تو همیشه رادی ضم

دشمن تو غمین و طبع تو شاد

دولت تو فزون و خصم تو کم

چون زمان بندهٔ تو گیتی نیز

چون زمین چاکر تو گردون هم

شمارهٔ ۱۴۴ - در مدح امام حسام الدین ابو حفص عمربن عبدالعزیز بن مازه بخاری

ای از کمال جاه تو ایام را نظام

وی از وفور علم تو اسلام را قوام

هستی حسام دین و ندیدست روزگار

در قمع شرک و نصرة دین چون یک حسام

سلطان اهل علمی و اندر معسکرت

فرش مفخرت ز معالی زند خیام

هم وقف گشته بر تو ز صدیق صدق و زهد

هم ارث مانده با تو ز فاروق زهد و نام

گردون بر آستانهٔ صدر تو داده بوس

گیتی ز تازیانهٔ سهم تو گشته رام

با ارتفاع قدر تو نازل بود فلک

با اصطناع دست تو ممسک بود غمام

از جود تو اطایب ارزاق مرد و زن

وز شکر تو قلاید اعناق خاص و عام

در روضهٔ سعادت تو بخت را نزول

در قبضهٔ سیادت تو چرخ را زمام

حساد را ز کین تو رنجی الخلود

احباب را زمهر تو نازی علی الدوام

افلاک بوده قدر رفیع ترا رهی

ایام گشته جاه عریض ترا غلام

میدان علم چون تو ندیدست یک شجاع

ایوان شرع چون تو ندیدست یک همام

معن بن زایده چو تو نابوده در کرم

قس بن ساعده چو تو نابوده در کلام

اصحاب شرع را بجوار تو التجا

ارباب علم را بپناه تو اعتصام

ار رفته روی فاقه ز جود تو در حجاب

وی مانده تیغ فتنه زجاه تو در نیام

پر آفتست عرصهٔ آفاق و اندرو

آنرا سلامتست که بر تو کند سلام

از حرمت تو سوی خجسته حریم تو

چشم فلک نظر نکند جز باحترام

در صحن شرق و غرب امامی چو تو کجا؟

در کل بر و بحر بزرگی چو تو کدام ؟

بی اقتدار فکرت تو بوده عقل سست

بی التهاب خاطر تو مانده علم خام

از عهد بوحنیفه بعلم تو کس نخاست

ای جان بوحنیفه بعلم تو شاد کلام

ساکن تو در دیار بخارا و سوی تو

آیند طالبان علوم از عراق و شام

هر خطه ای که هست در و شرع مصطفی

شاگرد صدر تست مر آن خطه را امام

یک لفظ تو بوقت افادت هزار بار

بهتر ز اتصاف و نکوتر ز اصطلام

از تو دریده پردهٔ خصمان تو ، بلی

از نور خور دریده شود پردهٔ ظلام

آن چیست از خصایص اسباب مهتری

کایزد نداد ذات شریف ترا تمام ؟

اصل و جلال و بخشش و افضال و علم و حلم

مال و جمال و کوشش و اقبال و نام و کام

ور جمله نام مهتری افزود در جهان

بر غیر تو زوری حقیقت بود حرام

دنیا و دین بسعی تو دارند سال و ماه

شغلی بر استقامت و کاری بر انتظام

در یک زمان شدست کفایت بسی مهم

هر جا که همت تو نمودست اهتمام

از انتقام کردن حساد فارغی

مشغول کی شوند کریمان بانتقام ؟

جرمی بزرگ در گذرانی بعذر خرد

وینست خود ستوده ترین خصلت کرام

آزادگان مشرق و مغرب شدند صید

تا نعمت تو دانه شد و حضرت تو دام

من بنده ، تا ز منشأ خود کرده ام رحیل

وندر جوار مجلس تو جسته ام مقام

از مشرب مواهب تو دیده ام شراب

وز مطعم مکارم تو خورده ام طعام

خون از مودت تو مرا رفته در عروق

مغز از محبت تو مرا رسته در عظام

از خاک حضرت تو بس بر نهاده تاج

وز آب مدحت تو بکف بر گرفته جام

فامست بر رهی حسنات تو و رهی

خواهد گزاردن بثنا و بشکر فام

دارم بگردن و بزبان اندرون مقیم

طوق هوا و سجع ثنای تو چون حمام

زحمت همی نمایم و هر جا که مشربیست

هر چند عذب تر بود ، افزون بود زحام

تا خوردن مدام ، که ام الخبائثست

اندر طریق شرع محرم بود حرام

بر تو حلال باد معالی و بر عدوت

بادا هزار بار محرم تر از مدام

گه بر سریر نعمت و حشمت همی نشین

گه بر بساط دولت و عزت همی خرام

بادا همیشه شام تو در روشنی چو صبح

ای صبح بدسگال تو در تیرگی چو شام

حاصل ترا ز گردش گردون همه مراد

عاید تر از بخشش یزدان همه مرام

شمارهٔ ۱۴۵ - در مدح اتسز

ای بحقل و عقد تو اسباب دولت را قوام

وی بامر و نهی تو احوال ملت را نظام

دست مکاران هراس تو فرو بسته ببند

پای جباران نهیب تو در آورده بدام

سایلان از جود تو هستند منفی الوطن

فاضلان در سایهٔ جاه تو مرضی المرام

زیر زین حشمت تو دهر سر کش بوده نرم

زیر ران هیبت تو چرخ تو سن گشته رام

بر در پیمان تو ابنای عالم را قرار

در کف اعمال تو فرمان گیتی را زمام

خسروان از خدمت فتراک تو جویند فخر

صفدران از طاعت درگاه تو گیرند نام

یک نشانه است از دل تو روز کوشیدن فلک

یک نمونه است از کف تو روز بخشیدن غمام

همچو شرع مصطفی آثار تو در ملک خوب

همچو فضل کردگار انعام تو بر خلق عام

یاور حقست تیغت در صباح و در مسا

داور خلقست رایت در حلال و در حرام

کی بردیک سوز حکم خط تو افلاک سر !

که نهد بیرون ز راه مهر تو ایام گام ؟

در دل پاک تو انواع هنر را اجتماع

در کف راد تو ارزاق بشر را انقسام

سعی تو اندر معانی همچو جان اندر بدن

عزم تو اندر روایی همچو ماه اندر ظلام

گشته اندر امر و نهی و حل و عقد و قبض و بسط

اخترت مامور و گیتی چاکر و گردون غلام

گر نبودی در جهان ذات بزرگ تو ، جهان

با وجود کل موجودات بودی ناتمام

از خجسته اهتمام تو شود سهل القیاد

هر مهمی کان بود در مملکت صعب المرام

جز بنفخ صور کی بیدار گردد حاسدت ؟

گر خیال تیغ تو بیند شبی اندر منام

بقعه ای کان جا خیام جیش تر منصور گشت

مستقر ملک گردد ، حبذا تلک الخیام؟

چون برون کردند گردان رمح را افزوده حرص

از برای خوردن خون تیغ را خاریده کام

در صباح رزم باطل کرده چشم فتنه خواب

باسماع کوس گردان کرده دست مرگ جام

گشته تا زنده سوار و گشته بارنده ریاح

گشته برنده سیوف و گشته درنده سهام

دولت آن ساعت برایات تو جوید التجا

نصرة آن لحظه باعلام تو سازد اعتصام

شرع را عونت نماید نقش روی مفخرت

شرک را تیغت چشاند طعم زهر انتقام

ای زده بر جملهٔ اعدای دین هنگام صبح

کرده بر اعدای دین صبح بقا مانند شام

از دماء و از لحوم سر کشان در معرکه

طیر را داده شراب و وحش را داده طعام

شرک را از صوت تو اضطراب و اضطرار

شرع را در دولت تو احترام و احتشام

مؤمنان و مشرکان را کرده حاصل تیغ تو

نعمتی بس با تواتر ، محنتی بس با دوام

در امان و در امانی گشته تا روز قضا

دار اسلام از مساعی تو چون دارالسلام

تا بود خورشید بر گردون بوقت شام و صبح

چون سبیکهٔ زر پخته بر صحیفهٔ سیم خام

باد در افضال و در اکرام دست و طبع تو

لذت عیش افاضل ، رونق عمر کرام

صدر تو اندر حوادث حیز حصن البشر

مدح تو اندر نوایب خیر خیر الانام

شمارهٔ ۱۴۶ - وقتی اتسز بر لب جیحون جشن ساخته بود این قصیده بر بدیهه بگفت

ای بملک تو زینت ایام

وی ز تیغ تو نصرة اسلام

بندهٔ حل و عقد تو فلک

سخرهٔ امر و نهی تو ایام

دل پاک تو مجمع دانش

کف راد تو منبع انعام

عقل بی قوت دهای توست

فضل بی آتش ذکای تو خام

باد را داده عزم تو جنبش

خاک را داده حزم تو آرام

جرم افلاک و ذات فرخ تو

ناقص ناقص و تمام تمام

مهر درگاه و کین مجلس تو

واجب واجب و حرام حرام

پیش جود تو وقت بخشیدن

مفسل و مدخلند بحر و غمام

پیش عزم تو روز کوشیدن

قاصر و عاجزند رمح و حسام

زهره ، کز طبع او طرب زاید

نکشد جز بیاد صدر تو جام

ماه کز جرم او مسیر آید

ننهد جز بوفق رأی تو گام

چون دو لشگر بهم درآویزند

روز هیجا ز بهر جستن نام

تیغ را از نشاط خون خوردن

در کف پردلان بخارد کام

همچو دیبای هفت رنگ شود

روی گردون ز گونه گون اعلام

چهرهٔ خود بخلق بنماید

اجل از تیغ های آینه فام

مرگ از بهر صید کردن جان

بکشد در فضای معرکه دام

تیغ چون صبح تو در آن ساعت

صبح اعدای تو کند چون شام

خنجر تو در آن مقام مهیب

سازد از حنجر ملوک نیام

آرد از نزد مرگ بیلک تو

سوی جان مخالفان پیغام

ای ترا دهر کامگار مطیع

وی ترا چرخ سر فراز غلام

چشمهٔ خور باستعارت جود

مملکت راز رأی تست نظام

نیست از بیم تو بکشور کفر

نطفها را قرار در ارحام

ای تو دریا و بر لب جیحون

از برای نشاط کرده مقام

چون سپهرست صحن این صحرا

چون نجومند این خجسته خیام

روضهٔ جنتست مجلس تو

چشمهٔ کوثرست جام مدام

از پی استماع رود و سرود

خلق را گوش گشته هفت اندام

هر زمانی رسیده از کف تو

مدد مکرمت بخاص و بعام

سروران را بجود تو تشریف

مهتران را ز جاه تو اکرام

شهریارا ، زمانه می گذرد

مگذر و بگذران زمانه بکام

داد بستان تو از جهان بطرب

که جهان بر کسی نماند مدام

تا بود در هدی حرام و حلال

تا بود در جهان ضیا و ظلام

بخت را باد بر در تو قرار

ملک را در کف تو باد زمام

داده هر ساعتی زبان فلک

دولتت را بشارتی بتام

شمارهٔ ۱۴۷ - نیز در مدح اتسز

چه حیله سازم ؟ کز من گسست یار سلام

چه چاره ورزم ؟ کز من برید دوست پیام

گرفت دامن من هجر ، نابرآورده

هنوز سر ز گریبان وصل دوست تمام

بریده گشت و گسسته دل از برم ، تا دوست

بریده کرد پیام و گسسته کرد سلام

چو زر پخته شد از تف سینه چهرهٔ من

ز دست فرقت آن سینهٔ چو نقرهٔ خام

ز ناله نیست مرا راحت و نشاط و طرب

ز گریه نیست مرا لذت شراب و طعام

از آن دوچشم ، که دارند خون خلق حلال

همیشه هست مرا بر دو چشم خواب حرام

بسان پسته دل تنگ من شکافته شد

ز تیر غمزه آن چشم های چون بادام

برفت سر بسر آرام از دلم ، تا گشت

اسیر دام سر آن دو زلف بی آرام

دو زلف اوست چون دام و دل منست چو صید

چگونه آرام باشد صید را در دام؟

تنم نبیند راحت همی ز جامهٔ عیش

دلم نیابد رامش همی زجام مدام

ز روزگار بنالم ، که روزگار بقصد

همی ز کام دلم را جدا کند ناکام

بجام و جامه چو جانان موافقت نکند

مرا چه راحت و رامش بود ز جامه و جام ؟

دریق باشد در دست روزگار مقیم

دلی ، که کرد درو مدح شهریار مقام

علاء دولت و دین ، پادشاه عالی رأی

که کار دولت و دین را ز رأی اوست نظام

ابوالمظفر ، خورشید خسروان ، اتسز

که هم ظهیر انامست و هم نصیر امام

سپهر قدر ، دریادلی ، خداوندی

که گشته اند مرو را ملوک عصر غلام

خجسته خدمت او عهدهٔ صغار و کبار

ستوده حضرت او کعبهٔ خواص و عوام

بلند گشت هدی را باقتدارش قدر

بزرگ گشت هنر را باختیارش نام

ز بهر اوست وجود تبایع و افلاک

ز سعی اوست نظام شرایع و احکام

مجددست بعونش مراسم ایمان

ممهدست بجاهش قواعد اسلام

ز نایبات جهان جاه او امان ملوک

ز حادثات فلک صدر او پناه کرام

کنند جلوه بصدرش عرایس افکار

برند تحفه بنزدش بدایع افهام

نهاده گیتی اقلام ملک در دستش

تظاهرست اقالیم را بدان اقلام

نوشته گردون ارقام خیر در وصفش

تفاخرست تواریخ را بدان ارقام

خدایگانا ، قدر تو از جلال رسید

بغایتی که بدانجا نمی رسد اوهام

تویی ، که هست بیان تو مایهٔ اعجاز

تویی ، که هست بنان تو صورت اکرام

بجز صلاح نباشد ز ایزدت تلقین

بجز صواب نباشد ز دولتت الهام

زمانه جز بهوای تو بر نیارد دم

ستاره جز برضای تو بر ندارد گام

کمین رأی تو پیرایهٔ هزار فلک

کهینه جود تو سرمایهٔ هزار عمام

ز چرخ طبع تو تابد کواکب افضال

ز بحر دست تو زاید جواهر انعام

بعلم روح تو گشتست اشرف الارواح

بدان صفت که فلک هست اشرف الاجرام

ز هیبت تو چو سیماب ، در قبایل کفر

همی نیابد نطفه قرار در ارحام

چو بر فروخته گردد بکار زار سیوف

چو برفراخته گردد بحشرگاه اعلام

ز طعن و ضرب پر از زلزله شود آفاق

ز دار و گیر پر از ولوله شود ایام

ز هول صاعقهٔ تیغ های چون ارواح

فرو گزارند ارواح صحبت اجسام

بمعرکه جگر تشنهٔ دلیران را

دهند آب ، و لیکن ز چشم های حسام

کند هراس تو آن لحظه سرکشان را نرم

کند نهیب تو آن وقت تو سنان را نرام

چو صبح تیغ تو پیدا شود ز مطلع غمد

ز بیم گردد صبح مخالفان چون شام

یلان شوند ز تیغ تو منهزم چو نانک

ز تیغ صبح شود منهزم سپاه ظلام

با موافقت حربا ! که بر دریدی تو

برمح سینه شکاف و بتیغ جان انجام

گهی بدشت سمرقند و گه بصحن عراق

گهی بخطهٔ جند و گهی ببقعهٔ سام

ز بهر نشر فتوح مبارک تو مقیم

ز بهر شرح رسوم خجستهٔ تو مدام

مجمزیست بهند و مشربیست بترک

مشرحیست بروم و مصنفیست بشام

همیشه تا که بود میل از سر تحقیق

فقیه را بنجوم و حکیم را بکلام

گهی بمسند فتح و ظفر درون بنشین

گهی بعرصهٔ عز و شرف درون بخرام

برغم انف بداندیش هر زمانی باد

ز چرخ مملکت را بشارتی بدوام

بعید اضحی بادت ولایتی تازه

چنانکه چند مسلم شدت بماه صیام

شمارهٔ ۱۴۸ - در مدح اتسز

اگر عنایت خسرو بود چنان گردم

که بر خزاین اقبال قهرمان گردم

جواهر ادیب و فضل را ز طبع و ز دل

بوقت نظم و گه نثر بحر و کان گردم

چنان نمایم در نظم دستبرد سخن

که در بسیطهٔ آفاق داستان گردم

چون در کشند سر از خوف امتحان فضلا

بمعرکه سپر تیر امتحان گردم

شوند گوش فصیحان همه بسان صدف

در آن زمان که چو سوسن هم زبان گردم

مرا گر از شه صاحب قران بود دولت

بقدر باشه سیاره هم قران گردم

علاء دولت ، خوارزمشه ، که دولت گفت :

ز عجز بر در عالیش پاسبان گردم

شهی ، که حشمت او هر زمان همی گوید

که : شرع را از حوادث نگاهبان گردم

حسام او ، که زبان ظفر شدست ، این گفت

که : من ز آیت مردیش ترجمان گردم

چه گفت نعمت او؟ گفت : آن منم، که بحق

همی مراقب احوال انس و جان گردم

چه گفت سنگ زمین ؟ گفت: با جلالت او

سزد که گوهر اکلیل آسمان گردم

جهان چه گوید؟ گوید: بفر او همه سال

پس از مشقت پیری همه جوان گردم

چه گفت نصرة او ؟ گفت: من بروز وغا

برنده خنجر او را همی فسان گردم

دهان گشاد چو بسته قضا و گفت: بطبع

چو گوز بسته بپیماق او میان گردم

سنانش گفت: اگر چه چو مغز بادامم

چو مغز فندق در سین ها نهان گردم

مجره گفت که : ای کاش! یابم آن دولت

که بارگی خداوند را عنان گردم

ز حل چه گوید؟ گوید که: گر بفرماید

منش بنیک و بد دهر دیدبان گردم

چو سعی شه نبود مشتری همی گوید:

اگر چه سود خلایق منم، زبان گردم

مدام گوید مریخ: دارم آن هیئت

که رمح او را در حربگه سنان گردم

ز رأی روشن او شمس گفت:دارم نور

ازین بود که همی زینت جهان گردم

نشان عشرت زهره است و گوید از سر صدق

که: بر مخالف شه نوحه را نشان گردم

همی عطارد گوید که: گر بخواهد شاه

من از عقوبت خورشید با امان گردم

بفخر گفت قمر: کز برای نصرة او

منم که گاه سپر، گاه چون کمان گردم

خدایگانا، آسایش زمانی و من

همی بمدح تو آرایش زمان گردم

چو سیرت تو نویسم همه بنان باشم

چو مدحت تو سرایم همه زبان گردم

اگر ببیهده جز من بشعر لاف زنند

نهان شوند بهیبت، چو من عیان گردم

چون من نباشد هر کس، نه چون کلیم شود

هرآنکه گوید: در وادیی شبان گردم

بخاندان نکنم فخر و آن همی طلبم

که از عنایت تو فخر خانمان گردم

همه مراد من اینست و آنچنان خواهم

که بر ستانهٔ تو جفت نام و نان گردم

در تو دانم و سگ نیستم، که بر هر در

بحرص طالب یک پاره استخوان گردم

حسود گوید: مدحی ببر بهر جایی

دهم جواب سبک چون برو گران گردم

که: خان و مان زخدای و خدایگان دارم

بگرد مدح خدای و خدایگان گردم

خدایگانا، چندان بمان تو اندر ملک

که من بمدح تو با ذکر جاودان گردم

مباد حال من از حسن سعی تو خالی

که من بسعی تو بر کام کامران گردم

شمارهٔ ۱۴۹ - هم در مدح اتسز گوید

ای کفت بحر ایادی و دلت کان علوم

در معلی ز تو آموخته افلاک رسوم

گشته از کف تو آثار مسایی مشهود

شده از طبع تو اسرار حقایق معلوم

در کف حاسد تو سوسن آزاده چو خس

در کف ناصح تو آهن فولاد چو موم

نیست با وجود تو در گرد جهان یک مسکین

نیست با عدل تو در روی زمین یک مظلوم

هر سمومی ، که نه از خشم تو ، آن هست نسیم

هر نسیمی ، که نه از عفو تو ، آن هست سموم

هر که جز کف تو بوسد بر خلقست خلق

هر که جز مدح تو گوید بر عقلست ملوم

مادحان را نبود غیر تو هرگز ممدوح

خادمان را نبود به ز تو هرگز مخدوم

تحفهٔ لفظ تو ماهیت آفاق و نفوس

سخرهٔ جان تو کیفیت افلاک و نجوم

هست از خنجر تو ولوله در بقعهٔ ترک

هست از نیزهٔ تو زلزله در خطهٔ روم

فتح از تیغ گهربار تو گشته موجود

بحر از کف درر بار تو گشته معدوم

بنده ای گشته جهان ، جاه ترا، سخت مطیع

خادمی گشته فلک ، نیک خدوم

طلب غایت مرگست عداوت با تو

گفته اند اهل معانی : طلب الغایهٔ شوم

هر که با کینت و حرصست ز جان محرومست

اینت نیکو مثلی:« کل حریص محروم »

خسروا ، عید بخدمت سوی صدرت آمد

موسم عید تو بادا بسعادت مرسوم

باد پروانهٔ تو نافذ و هم اندر عید

مادحت را برسانند ز دیوان مرسوم

شمارهٔ ۱۵۰ - در مدح اتسز

تویی که دل بتو کردند عاشقان تسلیم

سلیم باشد ، اگر جان بتو دهند ، سلیم

یکی منم ، که اگر صد هزار جان بودم

بجان تو که کنم جمله را بتو تسلیم

ز طلعت تو بخورشید داده اند فروغ

ز طرهٔ تو بفردوی برده اند نسیم

تراست حشمت جم در میان جمال

که زلف تست چو جیم و دهان تست چو میم

بر چراغ رخت تیره زهره و پروین

بر شراب لبت تیره کوثر و تسنیم

شدست در غم رخسارهٔ چو کوکب تو

ز خون دل رخ من پر ز جدول تقویم

یتیم گشت دل من ز صبر ، تا دیدم

در آن دو لعل توسی و دو دانه در یتیم

چو زر و سیم شد ستم بروی و موی و رواست

مگر فریفته گردی یکی بزر و سیم

ز ماه و ماهی بگذشت آه من ، پی آنک

برخ چو ماه تمامی ، ببر چو ماهی شیم

قدیم عهدم در دوستی ، وفای ترا

تبه مکن بجفا عهد دوستان قدیم

ندیم شاهم ، این کی روا بود ؟ که مرا

کند جفای تو با رنج روزگار ندیم

ابوالمظفر ، اتسز ، خدایگان عجم

که در گذشت ز فضل و کرم ز معن و تمیم

بیک دقیقهٔ اقسام علم او نرسد

هزار صاحب قانون و واضح تفهیم

چنو حلیم نیاورد آسمان عجول

چنو کریم نپرورد روزگار لئیم

شده سعادت او دست فتح یاره

شده جلالت او فرق ملک را دهیم

ز عفو اوست نکوخواه را ثواب جزیل

ز خشم اوست بداندیش را عذاب علیم

فلک بدامن اشباه او شدست بخیل

جهان ز زادن امثال او شدست عقیم

سعدت ازلی با ولی اوست مدام

شقوت ابدی با عدوی اوست مقیم

ستاره حاسد او را همی کند تحقیر

زمانه ناصح او را همی کند تعظیم

خدایگانا ، آنی که آفرید مگر

ز بهر رحمت عالم ترا خدای رحیم ؟

بفایده شده جود تو چون دعای مسیح

بمعجزه شده رمح تو چون عصای کلیم

بلند قدری ور کن هدایت از تو بلند

عدیم مثلی و نام ضلالت از تو عدیم

درخت جود ترا صد هزار گونه ثمر

جهان لطف ترا صد هزار نوع نعیم

تراست قدر بلند و تراست جاه رفیع

تراست اصل منیع و تراست فصل عمیم

نه مهر بانو بلند و نه چرخ با تو بزرگ

نه بحر با تو جواد و نه ابر با تو کریم

بنور رأی تو افروخته است هفت اختر

بفیض عدل تو آراسته است هفت اقلیم

کمینه فضل تو پیرایهٔ هزار فصیح

کهینه علم تو سرمایهٔ هزار حکیم

عزیز جانبی و ضد تو همیشه ذلیل

حمیده عادتی و خصم تو همیشه ذمیم

ز دولت تو در ایام نعمتیست بزرگ

ز خنجر تو بر اسلام منتیست عظیم

نه با غذای بنان تو جود گشته ضعیف

نه با علاج بیان تو فضل مانده سقیم

بپیش تو چو حدیث سخا و حلم رود

نه حاتمست سخی و نه احنفست حلیم

اگر چه هست مؤخر وجود تو بزمان

تراست بر همه اسلام در شرف تقدیم

بمدح جز تو هر آن کو سیاه کرد قلم

بود بنز همه علاقلان سیاه گلیم

کسی که گشت چو پرگار گرد کینهٔ تو

ز زخم تیغ تو پرگار ورا شد بدو نیم

نسیم لطف تو گر در مسام خاک شود

کند حیات ابد تحفهٔ عظام رمیم

در آن زمان که شود در مصاف گاه یلان

ز خون کشته ادیم زمین برنگ ادیم

بهار عمر دلیران شود بشبه خزان

بهشت عیش سواران شود بسان جحیم

بدل شود دل مردان مرد را از حول

عنا براحت وشادی و غم ، امید ببیم

در آن زمان ز تن سرکشان ربودند جان

حسام تو ملک الموت را کند تعلیم

گر آب و آتش گردد جهان ، نداری باک

ز آب و آتش چون موسی و چو ابراهیم

همیشه تا که همی جزو و کل عالم را

بدو محیط بود علم کردگار علیم

مباد پشت هدی جز بحشمت تو قوی

مباد دین نبی جز بدولت تو قویم

سپاه شرک ز بیم تو منهزم بادا

بدان صفت که ز بیم شهاب دیو رجیم

حریم تست خجسته بر اهل فضل و تمیز

گسسته باد حوادث ازین خجسته حریم

شمارهٔ ۱۵۱ - در مدح اتسز

خلاف یافت زمین و زمان ز دست فتن

بپادشاه زمین و بشهریار زمن

علاء دولت خوارزمشاه فتنه نشان

که شد نهفته در ایام او نشان فتن

ابوالمظفر ، اتسز که همت عالیش

بر آسمان کشد از روی مفخرت دامن

شده حمایت او فرق شرع را مغفر

شده سیاست او شخص ملک را جوشن

ز بهر مدحش و امرش چو خامه و چو دوات

سپهر بسته میان و جهان گشاده دهن

حریم او شده ارباب فضل را منزل

جناب او شده اصحاب شرع را مسکن

ز رأی او سپهر جلال را خورشید

ز جود اوست چراغ امید را روغن

کشیده سایهٔ انصاف او ببحر و ببر

رسیده مایهٔ انعام او بمرد و بزن

ندای حاسد او از ستار « لاتفرح »

سماع ناصح او از زمانه « لاتحزن »

رود سنانش در درعهای داودی

بدان مثال که در پرنیان رود سوزن

مظفرا ، ملکا ، خسروا ، ز بیدادی

ببست عدل تو دست ستارهٔ ریمن

ز بیم تیغ تو ، کز آهنست پیکر او

بسنگ در متواریست پیکر آهن

کسی که حرز ثنای تو بر زبان راند

نگرددش نکبات زمانه پیرامن

خجسته سیرت تو همچو صورت تو جمیل

ستوده مخبر تو همچو منظر تو حسن

ز هیبت تو شجاعان کارزار جبان

بمجلس تو فصیحان روزگار الکن

ولی صدر ترا دهر ساخته اسباب

عدوی ملک ترا چرخ سوخته خرمن

بکوه از پی جود ترا زر و گوهر

بباغ از پی جشن ترا گل و سوسن

نموده صدر منیع ترا جهان طاعت

نهاده امر رفیع ترا فلک گردن

خدایگانا ، دانی : که بحر طبع مرا

بوقت نظم کمین بنده ایست در عدن

بدان صفت که ترا داده اند ملک جهان

یقین بدان که : مرا داده اند ملک سخن

مراست نظمی چون آسمان و بل اعلی

مراست نثری چون بوستان و بل احسن

من آن کسم که زمانه ز جنبش افلاک

بمثل من نشود تا قیامت آبستن

منم که بیت قصیده مراست از هر علم

منم که صدر جریده مراست در هر فن

خدای داند کندر هوای مجلس تو

نصیب من چو حضورست و سر من چو علن

ز بهر خدمت تو فرد گشته ام ز تبار

ز بهر حضرت تو دور مانده ام ز وطن

خدایگانا ، من بنده را ز قهر عدو

همی بسوزد جان و همی بکاهد تن

سیاه گشت مرا خاطر چو بدر منیر

خمیده گشت مرا قامت چو سرو چمن

مرا تنیست شده مبتلا بدست بلا

مرا دلیست شده ممتحن بدست محن

اگر بیزدان بدخواه من مقر بودی

ز انتقام نرفتی براه اهریمن

کلاه کبر نهادست خصم من بر سر

کلاه دار جهانی ، کلاه او بفگن

نهال فتنه نشاندست از ره کینه

بدست مقدرت خود نهال او برکن

گل ثنا و دعا را بخار رنج و عنا

نکرده اند ملوک زمانه پاداشن

کنم بخاطر روشن ثنای حضرت تو

که تا بود ز بد ناکسان مرا مأمن

چو مرگ خواهد کایام من کند تاریک

مرا چه فایده آنگه ز خاطر روشن ؟

ز ناز دوست همی گشتمی ملول و کنون

چگونه صبر کنم با شماتت دشمن ؟

مرا مباد فراموش حق نعمت تو

اگر تراست فراموش حق خدمت من

همیشه تا که مبرت بود خلاف جفا

همیشه تا که مسرت بود نقیض حزن

بطبع صید تو بادا زمانهٔ سرکش

بطوع رام تو بادا ستارهٔ روشن

علو جاه تو افزون تر از علو سما

بقای خصم تو اندک تر از بقای سمن

تو جاودانه بمان در میان سور و سرور

که بی عنایت تو گشت سور ما شیون

شمارهٔ ۱۵۲ - نیز در مدح اتسز

هوا تیره است، آن بهتر که گیری بادهٔ روشن

ز دست لعبت مهروی مشکین موی سیمین تن

شده انواع نزهت را لب نوشین او موضع

شده اسباب عشرت را رخ رنگین او معدن

رخش چون ارغوان، لکن برو پیدا شده سنبل

برش چون پرنیان ، لیکن در آن پیدا شده آهن

بشرط سنت بهمن بباید ساختن جشنی

ز رخسار چنین معشوق ، خاصه در مه بهمن

کنون کز هر بساطی گشت خالی ساحت بستان

کنون کز هر نشاطی ماند فارغ موضع گلشن

بسان گرد کافورست ابری بوده چون لؤلؤ

نشان تیغ فولادست آبی بوده چون جوشن

یکی پیراهن از شاره فلک پوشیده در گیتی

که بروی نه گریبانست و نه تیریز و نی دامن

حیات از قالب گیتی زمستان بستدست ،آری

چنین پوشند اندر قالب اموات پیراهن

همان بهتر که نوشی اندرین مدت می صافی

همان بهتر که پوشی اندرین موسم خزاد کن

می صافی بسی نوشد، خزاد کن بسی پوشد

کسی کو را بود درگاه تاج خسروان مسکن

علاء دولت عالی، ضیاء ملت باقی

ظهیر معشر اسلام و ظل ایزد ذوالمن

خداوندی ، که بگریزد معایب از صفات او

بدان گونه که از اوصاف یزدان خیل اهریمن

گشاده اختر تابان بامر ونهی او دیده

نهاده گنبد گردان بحل و عقد او گردون

ولی حضرت او را ستاره ساخته عدت

عدوی دولت او را زمانه سوخته خرمن

ملک با مهر او آمیخته چون شیر با باده

فلک از کین او بگریخته چون آب از روغن

زهی خواهندگان را مجلس معمور تو مقصود

زهی ترسندگان را حضرت میمون تو مأمن

اگر بیژن شود خصم تو در مردی گه هیجا

کند بروی نهیب تو جهان همچون چه بیژن

شده بینا بدیدار تو چشم اکمه نرگس

شده گویا مدح تو زبان اخرس سوسن

ترا بر خسروان ترجیح ، همچون نیک را بربد

ترا بر صفدران تفضیل همچون مرد را بر زن

جهان هر ساعتی با حاسدت گفته که:«لاتفرح»

فلک هر لحظه ای با ناصحت خوانده که «لاتحزن»

ندای دولت از صدرت شنیده خلق چون موسی

ندای لطف یزدانی ز سطح وادی ایمن

خداوندا، جهانگیرا، رهی را در پناه تو

نیارد گشت احداث جهان هرگز بپیراهن

جهانیدی مرا از دام نحس اختر وارون

رهانیدی مرا از بند جور گنبد ریمن

باقبال تو مشهوری شدم امروز در هر صنف

بتعلیم تو استادی شدم امروز در هر فن

بلیغان جهان وقت بلاغت پیش من عاجز

فصیحان جهان گاه فصاحت پیش من الکن

بخوشی نثر من همچون لب معشوق، بل اجلی

بخوبی نظم من همچون رخ معشوق ، بل احسن

ز رشک و حسرت جودت مرا شد امتی حاسد

ز رنج و غیرت و بزمت مرا شد عالمی دشمن

ز راهم برگرفتستی ، بجاهم در نشان دستی

بچاهی ، تو ازین رتبت ، بگفت کس مرا مفگن

همیشه تا ز ایامست هم اقبال و هم محنت

همیشه تا زاقبالست هم شادی و هم شیون

باطراف همه اسلام ظل جاه در پوشان

باکناف همه آفاق تخم عدل بپراگن

زبان تو بکشف سرگردونی شده ناطق

روان تو بنور عدل یزدانی شده روشن

مباد صدر تو بی من ، که نارد تا گه محشر

نه ممدوحی جهان چون تو ، نه مداحی فلک چون من

شمارهٔ ۱۵۳ - در ستایش اتسز

اعلام چرخ برد بر اطراف آسمان

دست ظفر بقوت تیغ خدایگان

خورشید خسروان ملک اتسز، که دور چرخ

صاحب قران نیاورد چون او بصد قران

شاهی ، که هست حشمت او ملک را پناه

شاهی که هست عصمت او شرع را امان

اسلام در حمایت او یافته قرار

اقبال بر ستانهٔ او یافته مکان

امرش روان شده باقالیم شرق و غرب

وز بیم او شده تن بدخواه بی روان

آنچ او دهد ز در و ز گوهر بساعتی

درصد هزار سال نخیزد ز بحر و کان

در عهد ملک او ، که جوان باد بخت او

از سر جهان پیر دگر باره شده جوان

از شوق بزم او ، که بود رشک باغ خلد

چون طلعت بهار شد آراسته خزان

شمشیر اوست شعلهٔ آتش و زین سبب

از خانمان خصم برآرد همی دخان

چون عزم او عنان بسوی کشور کشد

با عزم او بود ظفر و فتح هم عنان

شاها ، خدایگانا ، بر همت جهاد

راندی و هر چه هست ترا کام آن بران

با لشکری ، که چون گه هیجا کشید صف

آن صف ز قیروان برسد تا بقیروان

هر یک بگاه وقفه چو کوهی بود متین

هر یک بگاه حمله چو بادی بود بزان

کردی بزخم تیغ ز اشخاص اهل شرک

بالای کوهسار چو صحرای هفت خوان

هامون ز خون تازه بپوشید پیرهن

گردون ز گرد تیره برافگند طیلسان

تو در مصاف رانده و خاک مصاف گاه

تیغ بنفشه فام تو کرده چو ارغوان

از شخص کشته تیغ سوری شگرف ساخت

بودند وحش طیر در آن سور میهمان

تیغ تو کرد سیر همه وحش و طیر را

زین بی دریغ تر که شنیدست میزبان ؟

ای شرع را عنایت جاه تو کارساز

وی ملک را مهابت تیغ تو پاسبان

خورشیدوار جود ز انعام تو پدید

سیمرغ وار ظلم ز انصاف تو نهان

اعدا و اولیای تو در شیونند و سور

زان تیغ سرفشان و از آن دست زرفشان

از مایهٔ نوال تو آرایش زمین

در سایهٔ جلال تو آسایش زمان

آنجا که خدمت تو ، ز دولت بود اثر

و آنجا که رایت تو ، ز نصرت بودنشان

شاها ، چنانکه هست مرا فضل بی قیاس

از جور چرخ هست مرا رنج بیکران

جانم رسید از ستم جاهلان بلب

کارم رسید از حسد حاسدان بجان

مردم بفضل سود دو عالم طلب کنند

بخشای بر کسی که ز فضلت برد زیان

پزیرفتم از خدای کزین پس نباشدم

با هیچکس مخاصمت از را امتحان

چون نیست خصم ، با که کشم تیغ از میان ؟

چون نیست مرد ، با که نهم تیر در کمان ؟

والی دو زبانم ، خود را چه افگنم

در معرض خصومت یک مشت بی زبان ؟

از نظم من برند بهر خطه یادگار

وز نثر من برند بهر بقعه داستان

هم کاتب بلیغم و هم شاعر فصیح

هم صاحب بیانم و هم حاکم بنان

ابریست طبع من ، که ز باران حلم او

آراسته است عرصهٔ گیتی چو بوستان

قومی ، که بسته اند میان بر خلاف من

جویند نام خویش همی اندران میان

لیکن نه آگه اند که : از کین اهل علم

چیزی بدست ناید ، جز عار جاودان

بوجهل را نبینی ؟ کز کین مصطفی

ملعون این جهان شد و مخذول آن جهان

مرد آن کسست کز حسنات خصال خویش

خود را عصام وار کند قطب خاندان

ای طایفه نه بر سنن استقامتند

آه ! ار شود سرایر این طایفه عیان

تو حافظ منی و نباشد ز گرد باک

آن گوسفند را که چو موسی بود شبان

تا چون عیان نیاشد در راستی خبر

تا چون یقین نباشد در روشنی گمان

ملک تو باد محکم و عز تو پایدار

عیش تو باد خرم و طبع تو شادمان

دیوانه وار دشمن تو باد دل سبک

آنگاه بر دل سبک او غم گران

شمارهٔ ۱۵۴ - هم در مدح اتسز گوید

ایا چرخ از حملهٔ تو جهان

غلام جناب رفیعت جهان

شده فتح را تیغ تو سازگار

شده عدل را ملک تو قهرمان

سپاه ترا گشته عصمت پناه

حسام ترا گشته نصرة فسان

کمین پایهٔ قدر تو مهر و ماه

کهین پایهٔ جود تو بحر و کان

ترا عالم محمدت زیر دست

ترا بارهٔ مفخرت زیر ران

نه ایام را از تو کاری نهفت

نه افلاک را از تو رازی نهان

جلال تو با چرخ گشته قرین

لوای تو با نصر کرده قران

براه امل جود تو بدرقه

ز سر ظفر تیغ تو ترجمان

شده بندهٔ صدر تو مرد و زن

سده سخرهٔ حکم تو انس و جان

چو بر بندی از بهر کوشش کمر

چو بگشایی از بهر بخشش بنان

زمین جمله رنگین کنی چون بهار

جهان جمله زرین کنی چون خزان

تویی آسمان و زبیم تو خصم

نداند زمین را همی زآسمان

ترا از حوادث زیان نیست هیچ

حوادث را فلک ندارد زیان

بنالد عدو چون کمان از فزع

چو تیر تو گردد قرین کمان

بشمشیر فتنه نشانت نماند

زفتنه در اطراف عالم نشان

وحوش و طیوری ، که در دشتهاست

شده جمله تیغ ترا میهمان

تو مهر سپهری وزین کرده ای

بروز و بروزی خلقان ضمان

چو گردد گران صفدران را رکاب

چو گردد سبک سر کشان را عنان

بتفسد زمین از فروغ ضراب

بجوشد جهان از نهیب طعان

چو صرصر برد حمله رخش و سمند

چو آتش زند شعله تیغ و سنان

زمین را ز خون سپه پیرهن

هوا را ز گرد سیه طیلسان

گوان پایها در نهاده بمرگ

یلان دستها برگرفته زجان

ز تیغ چو نیلوفر اطراف دشت

شود لعل مانندهٔ ارغوان

در آن لحظه باشی میان دو صف

چو پیل دمان و چو شیر ژیان

نه ایام یابد ز رمحت نجات

نه افلاک یابد ز تیغت امان

ز گرزت همه صفدران در خروش

ز تیرت همه سرکشان در فغان

بسا جان که از بدسگالان ملک

ستانی از آن خنجر جان ستان

خدنگ تو چون شد روان در مصاف

چو خاک زمین خوار گردد روان

تو شاه زمینی و ملک زمین

بخواهی گرفتن زمان تا زمان

بگیتی شود ملک تو مشتهر

بعالم شود جود تو داستان

بتیغ سرافشان بر آری دمار

هم از قصر قصیر ، هم از خان خان

هموای تو جویند خردو بزرگ

ثنای تو گویند پیرو جوان

همه پیشوایان دنیا و دین

بخدمت ببندند پیشت میان

زهی ! مشتری طلعتت را رهی

زهی ! آسمان همتت را مکان

تویی بر همه صفدران کامگار

تویی بر همه خسروان کامران

شد ز آتش تیغ چون آب تو

دل دشمنان پر شرار و دخان

چرا چشم عیش عدو تیره گشت؟

گرش گر ز تو سرمه کرد استخوان

ز باران لطف تو در ماه دی

بروید ز خارا همی ضیمران

جهان داشت آیین و سان ستم

ز خوف دگر کرده آیین و سان

شها ، حال بنده دانسته ای

که هستم بمدحت گشاده زبان

بمهر تو پرداخته جان و دل

ز بهر تو بگذاشته خانمان

بغیبت ترا بوده ام شکر گوی

بحضرت ترا بوده ام مدح خوان

تو دانی که : امروز از اهل فضل

منم بر سپاه سخن پهلوان

ز نثرم بخجلت نجوم سپهر

ز نظم بحیرت عقود جمان

نه چون صوت من نفمهٔ عندلیت

نه چون طبع من ساحت بوستان

بنظم سخن دو زبانم ولیک

بنقل سخن نیستم دو زبان

نبینی در افعال من هیچ بد

اگر سیرت من کنی امتحان

منم بندهٔ مخلص تو بطبع

مرا بندهٔ مخلص خویش خوان

مشو بدگمان در چو من بنده ای

بتمویه این و بتزویر آن

بیک قصد صاحب غرض مدتی

فتادم بکنجی درون ناتوان

نه روح مرا راحت لهو و عیش

نه شخص مرا لذت آب و نان

ز مویه شدم همچو مویی نحیف

ز ناله شدم همچو نالی نوان

بحق معالی ، که بودی دریغ

اگر در عنا مردمی رایگان

چه کردم ؟ چه آمد ز من در وجود؟

که گشتم بدین سان اسیر هوان

نه با لذت و راحتم اتصال

نه با نعمت و حرمتم اقتران

در آنروزگاری که حاصل نبود

مرا عشر این نظم و نثر و بیان

باین طول مدت درین بارگاه

باین حق خدمت درین آستان

رسیدم هر ساله شش هفت بار

زصدر تو تشریفهای گران

گهی جامهایی چو باغ بهار

گهی بارهایی چو باد بزان

گهی بدرهایی پر از زر سرخ

گهی بردگانی چو حور جنان

چو شد بیکران خدمت و فضل من

چرا کم شد آن بخشش بیکران؟

همی تا نباشد عیان چون خبر

همی تا نباشد یقین چون گمان

ترا باد مجد و معالی مدام

ترا باد ملک بقا جاودان

ولی ترا روی چون لاله سرخ

عدوی ترا چهره چون زعفران

بماناد تا دامن رستخیز

همی پادشاهی در این خاندان

همایونت عید و ز خوف و وعید

عدو مانده غمگین و تو شادمان

شمارهٔ ۱۵۵ - د رمدح خاقان سلیمان خان

ای در جلال قدر تو گشته چو آسمان

وی در جمال صدر تو گشته چو بوستان

ارقام طاعت تو بر اشراف روزگار

اعلام رفعت تو بر اطراف آسمان

آنجا که حشمت تو ، حقیرست مهرو ماه

آنجا که نعمت تو ، فقیرست بحر و کان

آنی که هست اسم سلیمان بتو سزا

و آنی که هست رسم سلیمان بتو عیان

خورشید انوری تو در افضال بی قیاس

جمشید دیگری تو در اقبال بیکران

در مشکلات لفظ تو پیرایهٔ هنر

در معضلات حفظ تو سرمایهٔ امان

احرار را زدولت تو راحت و نشاط

اشراف را ز صولت تو آفت و زیان

نه بی بهار فضل تو آرایش زمین

نه بی جوار عدل تو آسایش زمان

در کشور جلال چو تو نیست پادشاه

در لشکر نوال چو تو نیست پهلوان

ای فضل کامل تو شده زیور هدی

وی عدل شامل تو شده داور جهان

در موکب براعت تو از هنر لوا

در مرکب شجاعت تو از ظفر عنان

هم مدحت جناب تو از خرمی دلیل

هم خدمت رکاب تو بر بی غمی نشان

هست از پی لقای تو دیدار در بصر

هست از پی ثنای تو گفتار در زبان

پیمان تست عهدهٔ هر میر و هر وزیر

فرمان تست عمدهٔ هر پیر و هر جوان

پیراسته است از عزمات تو هر مراد

آراسته است از کلمات تو هر بیان

در بیضهٔ سعادت تو مجد را وطن

در روضهٔ سیادت تو حمد را مکان

بر ناصحان تضاعف فر تو پایدار

بر مادحان ترادف بر تو جاودان

از عنف تست هر که بگویند از جهیم

در لطف تست هر چه بجویند در جنان

تا چون فلک نباشد در مرتبت زمین

تا چون یقین نباشد در منقبت گمان

بادا علوم را ز عبارات تو قوام

بادا نجوم را باشارت تو قران

شمارهٔ ۱۵۶ - د رمدح یکی از وزراء

ای خرم از مکارم اخلاق تو جهان

منقاد امر و نهی تو اجرام آسمان

در زیر پای همت تو تاریک سپهر

در زیر دست حشمت تو عرصهٔ جهان

بر خیر محمدت دل تو گشته پادشاه

بر گنج مکرمت کف تو گشته قهرمان

از دولتست خاطر جاه ترا نگین

وز نصرتست مرکب عزم ترا عنان

جوید هم ملک ز علوم تو فایده

گوید همی فلک ز رسوم تو داستان

آنجا که حشمت تو ، ز دولت بود اثر

و آنجا که همت تو ، ز رحمت بود نشان

ایام را سعادت تو بوده بدرقه

و اسلام را سیاست تو گشته پاسبان

رأی تو بر دقایق آفاق مطلع

کلک تو از سرایر افلاک ترجمان

بر تو دیدهٔ کرم و جود را بصر

طبع تو پیکر هنر و فضل را روان

چشم طمع چو جود تو نادیده مایده

گوش امل چو لطف تو نشنیده میزبان

از سعی تو منافع دولت شده پدید

وز کلک تو مصالح ملت شده عیان

خیل مراد کرده دلت را متابعت

حفظ خدای گشته تنت را نگاهبان

هر چان بگفته اند در اخبار انبیا

گشتست خلق را ز کرامات تو عیان

ای گشته با زمانه مساعی تو قرین

وی کرده با ستاره معالی تو قران

از آل و دودمان نبی و وصی تویی

وندر جهان تراست چنین آل و دودمان ؟

منت خدای را که درین خطه کس ندید

ما را ، مگر بمجلس عالیت مدح خوان

جز مهر تو نگشت مرا هیچ در دماغ

جز مدح تو نرفت مرا هیچ بر زبان

صد را، بفر تو ، که نهشتم بعمر خود

عرض کریم را بهوی در کف هوان

ز آنها نیم که بر در هرکس کنم قرار

همچون سگان ز بهر یکی پاره استخوان

از بهر خرقه ای نکشم طعنه های این

وز بهر لقمه ای نخورم عقبه های آن

گر مال نیست ، هست مرا فضل بی شمار

ور سیم نیست ، هست مرا علم بیکران

یک فضل به مرا که بسی در شاهوار

یک علم به مرا که بسی گنج شایگان

نگذاردم هنر که من از روزگار خویش

رازی شوم به جامه و قانع شوم بنان

آخر همان زمانه بکوبد در عنا

بر کام دل مرا کند اقبال کامران

آرام بفضل موکب حشمت بزیر چنگ

و آرام بعلم مرکب دولت بزیر ران

من کرده خویشتن سره از فضل و آن گهی

در کنج خانه مانده چو بر خایه ماکیان

لؤلؤ چه قدر داردد اندر صمیم بحر ؟

گوهر چه قیمت آرد اندر میان کان ؟

کاری کنم که ماندم از مکرمات اثر

جایی روم که باشدم از حادثات امان

خواهم شدن چو تیر ازین جا سوی عراق

با قامتی ز بار عطای تو چون کمان

بگشاده چون دوات باوصاف تو دهن

بر بسته چون قلم بثناهای تو میان

مسکین ضعیفه والدهٔ گنده پیر من

برخود همی بپیچد ازین غم چو خیزران

داود سری گران ز دل و خاطری سبک

دارد دلی سبک ز غم وانده گران

جانش رسیده در کف تیمار من بلب

کارش رسیده از غم دیدار من بجان

چون تار ریسمان تن او شد نزار و من

بسته کجا شوم بیکی تار ریسمان؟

پوشیده رفت خواهم ازو ، کز گریستن

بر بندد اشک دیدهٔ او راه کاروان

یا رب چگونه صبر کند در فراق من ؟

آن طبع ناشکیبش و آن شخص ناتوان

هستش دلی شکافته چون نار و از عنا

رویی چو مغز نار و سرکشی چو ناردان

از زخمهای پنجه و از بادهای سرد

بر چون بنفشه دارد و چهره چو زعفران

شبهای تیره زار بسی گفت خواهد او :

یا رب ، تو آن غریب مرا باز من رسان

حالی شگفت دیده ام امروز من ازو

والله! که نیست هیچ خلاف اندرین میان

شد ناگهان ز عزم من آگاه وز جزع

خوناب شد دو گوهر تابانش ناگهان

فرزند دیده ای تو ازین گونه بی وفا ؟

مادر شنیده ای تو بدین شکل مهربان؟

گر حق این ضعیفهٔ بیچاره نیستی

در دل مرا کجا بودی یاد خانمان؟

در مجلس ملوک مرا باشدی مقر

در محفل صدور مرا باشدی مکان

غبنا و حسرتا ! که رساند بمن همی

یک سود را زمانه بخروارها زیان؟

ای گشته شرع را بهمه تقویت ضمین

وی کرده خلق را بهمه مکرمت ضمان

تیمار این ضعیفه ، چو رفتم ، نکوبدار

مقدار آن عفیفه ، که گفتم ، نکو بدان

تا شرح داده ای تو گویم بهر زمین

تا مدح کرده های تو خوانم بهر زبان

جز من که گفت داند مدح ترا سزا ؟

جز من که کرد داند وصف ترا میان ؟

آنم که در دقایق تازی و پارسی

دوران چراغ پیر نیارد چو من جوان

آن پیشوای معرکهٔ دانشم ، که من

هرگز سپر نیفگنم از تیر امتحان

از صوت من خجل شود الحان عندلیب

وز طبع من حسد برد اطراف بوستان

حسان کجاست ؟ تا که در آموزش بنظم

در دو زبان مدایح اوصاف خاندان

تا باغ هست چون رخ دلبر بنوبهار

تا باد هست چون دم عاشق بمهرگان

اندر کمال باد وجود تو پایدار

وندر جلال باد بقای تو جاودان

بادا مخالف تو در ادبار مستمند

بادا موافق تو در اقبال شادمان

ای زر فشانده بر سر مردی بکمرمت

کردم بشکر بر سرت امروز زر فشان

اندر جهان بماند جاوید این ثنا

تا این ثنا بماند اندر جهان بمان

شمارهٔ ۱۵۷ - در مدح اتسز

ای خلایق را پناه و ای شرایع را امان

خسروان را مقتدایی، خسروی را قهرمان

کشور اقبال را چون تو نبوده پادشاه

لشکر اسلام را چون تو نبوده پهلوان

در ضلال جای تو آسایشی دارد بشر

وز جمال عدل تو آرایشی دارد جهان

تحفهٔ انجام تو سرمایهٔ خرد و بزرگ

طاعت درگاه تو پیرایهٔ پیر و جوان

کین تو خوفیست کان را نیست تدبیر رجا

مهر تو سودیست کان را نیست تقدیر زبان

عقد دانش را بیان نکتهٔ تو واسطه

سر نصرة را زبان خنجره تو ترجمان

مدحتت را دهر همچون تیر بگشاده دهن

خدمتت را چرخ همچون نیزه بسته میان

چون سپهر و آفتابی با نصا و با ضیا

چون جهان و روزگاری کامگار و کامران

چرخ پر کرده برایت عدت جود ترا

از لئالی قعر دریا وز جواهر جوف کان

گشته از اکرام تو آباد قصر محمدت

کرده از انعام تو فریاد گنج شایگان

دولت تو بی زوال و مدت تو بی فنا

کوشش تو بی‌ قیاس و بخشش تو بی‌کران

حیدر کراری اندر حرب هنگام ضراب

رستم دستانی اندر جنگ هنگام طعان

از نهیب تیغ جرم آتش زخم تو

گشته اندر جرم خارا آهن و آتش نهان

خسروا، از زخم تیغ تو در اکناف عراق

ماند خواهد ناظران را تا گه محشر نشان

یارب! ساعت چه ساعت بود؟ کز احوال او

پر زلازل شد زمین، از قیروان تا قیروان

از شعاع تیغها همچون فلک شده رزمگاه

وز غبار مرکبان همچون زمین شد آسمان

ممتنع اندیشه‌های عاقلان از نیک و بد

منقطع امیدهای صفدرات از جسم و جان

شخص گیتی را زخون سرفرازان پیرهن

فرق گردون را ز گردره نوردان طیلسان

پردلان‌ را از غریو کوس گشته دل سبک

سرکشان را از شراب تیغ گشته سر گران

تیغها در مغزها کرده مقر همچون خرد

تیرها در شخصها گشته روان همچون روان

اختران بشکسته شاهین اطایب را جناح

و آسمان بگشاده تنین مصایب را دهان

همچو برق در هوا در بیضها جسته حسام

همچو باد اندر شمر در عیبها رفته سنان

حلقهٔ بند اجل در پای جباران رکاب

رشته دام فنا در دست‌ مکاران عنان

گشته طیر و وحش را اندر فضای معرکه

شخص گردان بزمگه ، اطراف خنجر میزبان

تاخته در صف تو مرکب وز جناح جبرییل

مرکبت را ساخته تأیید حق بر گستوان

گرد تو از جوق عصمت بدرقه در بدرقه

سوی تو از فوج نصرت کاروان در کاروان

نیزهٔ دولت فگنده بخت تو بر روی دست

بارهٔ عزت کشیده جاه تو در زیر ران

تیر تو ناپیوسته گشته با کمان وز بیم تو

جسته جان از شخص اعدای تو چون تیر از کمان

تیغ تو در مغز خصمان چون شهاب اندر ظلام

تیر تو در جان اعدا چون شرار اندر دخان

تیغ چون نیلوفر تو صحن آن اقلیم را

کرده از آثار خون طاغیان چون ارغوان

کرده اطفال مخالف را حسام تو یتیم

و آن یتیمان را به نیکی گشته جاه تو ضمان

ای تو بر خون خوارگان روز شجاعت کینه ورز

وی تو بر بیچارگان وقت رعایت مهربان

آن فتوحی کز حسام تو یقین شد خلق را

صدیک آن را تصور کرد نتوان در گمان

در دیار روم و ترک از صدمت شمشیر تو

مندرس شد قصر قیصر، منهدم شد خان خان

کس نخواهد کرد هرگز با وجود حرب تو

در بسیط هفت کشور یاد حرب هفت خوان

خسروا، صاحب قرانا، در جهان هرگز نبود

شبه تو یک خسرو و مثل تو یک صاحب قران

تا نسیم عدل تو بر عرصهٔ عالم وزید

هاویه چون روضه گشت و بادیه چون بوستان

بودت اندر ملک حاصل عدت افراسیاب

کردی اندر عدل ظاهر سیرت نوشیروان

ماه منجوق ترا سجده برد ماه فلک

شیر اعلام ترا سخره شود شیر ژیان

شخص تو کان جلالت، طبع تو بحر هنر

فعل تو محض شجاعت، قول تو عین عبان

شرح اخلاق تو گشته روح روح مرد و زن

مدح تو گشته انس جان انس و جان

از نهیب تیغ تو دریا شود چون هاویه

با نفاذ تیر تو خارا شود چون پرنیان

لفظ تو گشته اسالیب هنر را پیشوا

حفظ تو گشته اقالیم جهان را پاسبان

از برای عصمت اغنام در جلباب شب

با ضیای عدل تو از نور مه فارغ شبان

ای بگنج و رنج حاصل کرده بس ملک عریض

این چنین ملکی بعالم کس نیابد رایگان

گنج داری، لاجرم اندر نکونامی بباش

رنج دیدی، لاجرم اندر تن آسانی بمان

بشنو از احوال من لختی، که خود احوال تو

بانظام جاودانی شد، که بادی جاودان

از حجاب هفت گردون کرد قدر تو گذر

در بسیط هفت کشور گشت حکم تو روان

بندهٔ صدر توام ، پروردهٔ درگاه تو

از تو دارم جاه و جان و از تو دارم نام و نان

از ثنای تست صیت من بگیتی مشتهر

وز قبول تست نام من بعالم داستان

نظم شکر تو دهم، چون معنی آرم در ضمیر

نقش مدح تو کنم، چون خامه ‌گیرم در بنان

جز هوای صدر تو شوری ندام در دماغ

جز دعای ملک تو قولی ندارم بر زبان

مادری دارم ضعیفه، داعی ایام تو

دیده نابینا و دل شاکی و تن هم ناتوان

نور چشم و زور جسم او ربوده یکسره

مهنت دور سپهر و نکبت جور زمان

موی او گشته ز آفات زمان چون نسترن

روی او گشته ز احداث جهان چون زعفران

از تپانچه گشته رخسارش چو نار و پس برو

قطر‌های اشک همچون دانهای ناردان

گر نبودی درد این بی چشم مرحومه مرا

تاخته بر دل سپاه و ساخته در جان مکان

از بساطت فرد کی ماندی دل من یک نفس ؟

وز رکابت دور کی گشتی سر من یک زمان ؟

ما ضعیفان آمدیم اکنون و در حکم توایم

گر دلت خواهد بدارو گر دلت خواهد بران

گر بداری کس نخواهد گفت: چون کردی چنین؟

ور برانی کس نیارد گفت: چون کردی چنان؟

خانمان دادم بباد و هست امید من آنک

سازم اندر حوزهٔ خاک جنابت خان و مان

تا بود اندر خزان و در بهار از باد و ابر

باغها را زرافشان و راغها را درفشان

باد در دولت خزان نیک‌خواه تو بهار

باد در محنت بهار بدسگال تو خزان

حاسد ملک تو بادا بستهٔ بند بلا

دشمن جاه تو بادا خستهٔ تیر هوان

از نوایب جاه تو اصحاب تقوی را پناه

وز حوادث صدر تو ارباب دانش را امان

دولت تو بی زوال و قدرت تو بی فنا

کوشش تو بی قیاس و بخشش تو بی کران

در ادای شکر ملک و در قضای حق شرع

استعانت خواه از حق و هو خیرالمستعان

شمارهٔ ۱۵۸ - قصیدۀ ذوقافتین در مدح خاقان کمال‌الدین نظام‌الدوله ارسلان خان ابوالقاسم محمود

ای دلبری، که نیست نظیر تو در جهان

جانی مرا و بلکه گران‌مایه تر ز جان

دیدار تو سپهر نشاطست بر زمین

رخسار تو بهشت جمالست در جهان

داری دو لب چو ساخته دو پاره لعل

وندر دو پاره لعل دو رسته درر نهان

ظاهر نگرددت، چو نگویی سخن، دهن

پیدا نیایدت، چو نبندی کمر، دهان

از لب شکرستانی و من شکرها کنم

گر زان شکرستان تو گردم شکرستان

همچون جگر لطیفی و همچون روان عزیز

و ز دیده بی توام شده خون از جگر روان

عمری فروختم بهوای تو و مرام

زین عمر نیست حاصل سودی مگر زیان

بیدادگر بتی و بعدل کمال‌ دین

یابم ز دست جور تو بیداد گرامان

خاقان، نظام دولت، محمود، آنکه هست

از رهگذار کینهٔ او چرخ بر کران

از دستبرد اوست فغانی بهر دیار

از کارکرد اوست نشانی بمهرکان

بی سر شدست دشمن و بازر شدست دوست

ز آن تیغ سرفشان وزان دست زرفشان

دستش کند بدایع جود و کرم پدید

لفظش کند دقایق فضل و هنر عیان

در علم او ز مایهٔ علم علی اثر

در عدل او ز سایهٔ عدل عمر نشان

خیزد ز بهر مدت عمرش امان ز چرخ

زاید ز بهر عدت جودش گهر ز کان

ای گشته کوشش تو بحفظ هدی

وی کرده بخشش تو برزق بشر ضمان

در پیش ناصح تو فگنده قضا سپر

در روی حاسد تو کشیده قدر کمان

با آیت خلاف تو گشته بلا قرین

با رایت وفاق تو کرده ظفر قران

گردد بریده سر چو قلم، هر که چون قلم

در پیش خدمت تو نگردد بسر دوان

افلاک را هوای تو همواره در ضمیر

و ایام را ثنای تو پیوسته بر زبان

مداح را سحاب سخای تو چون صدف

پر در کند بیک صلهٔ ماحضر دهان

تا در علو نباشد همچون فلک زمین

تا در ضیا نباشد همچون شرر دخان

هر لحظه از کواکب عزی دگر بیاب

هر روز بر اعادی کامی دگر بران

ادبار شد نصیب عدوی تو بر مراد

تا روز رستخیز باقبال در بمان

شمارهٔ ۱۵۹ - در مدح خاقان ارسلان خان کمال‌الدین ابوالقاسم محمد

ای روی تو آفتاب تابان

بردی دل و نیست بر تو تاوان

تو آفت جانی و جهانی

نام تو نهاده‌اند جانان

چون عهد تو پشت من شکسته

چون جعد تو کار من پریشان

هجر تو مرا ز پای افگند

فریاد مرا ز دست هجران!

با خد تو تیره ماه گردون

از قد تو طیره سرو بستان

درد دل صدهزار کس را

یک بوسه ز دو لب تو درمان

با دو لب تو شکر نباید

زیره نبرد کس بکرمان

آنجا که لب و رخ تو آید

حاجت نبود براح و ریحان

بی دو رخ تو آید

بی دو لب تو چه راحت از جان ؟

چندان که تراست خوبی ، ای یار

عشقست مرا هزار چندان

صد کوه جفای تو کشیدم

یک ذره ندیمت پشیمان

هستند ببند هر که هستند

در دست تو کافر و مسلمان

شب ها ز فراق تو دو چشمم

چون دامن خیمه روز باران

در دیدهٔ من چرا بود آب ؟

گر چاه تراست در زنخدان

سر گشته چو گوی شد دل من

تا زلف تو گشت همچو چوگان

بخشای بر آن که دل کند گوی

پس با تو در افگند میدان

گفتی که : نهفته دار رازم

تکلیف مکن ، مرا مرنجان

با سرخی اشک و زردی رخ

راز تو نهفته داشت نتوان

وقتست که قصه ای نویسم

از جور تو سوی قصر خاقان

خاقان معظم ، آنکه او راست

گردون و نجوم او بفرمان

فرزانه کمال دولت و دین

بی خوف کمال او ز نقصان

بوالقاسم ، آنکه در کف او

مقسوم شدست رزق انسان

محمود ، که نام فرخ او

برنامهٔ حمد گشت عنوان

رادی ، که ممهدست و معمور

از بخشش او بلاد توران

گردی ، که مؤیدست و منصور

از کوشش او لوای ایمان

اجسام مخالفانش در خاک

از نوک سنان اوست پنهان

ارواح متابعنش در جنگ

از گرز گران اوست لرزان

از خدمت اوست جاه اشراف

وز حضرت اوست لاف اعیان

گیتی ببقاش داده میثاق

دولت بوفاش کرده پیمان

ای دامن قدر تو برفعت

پیراهن چرخ را گریبان

ای مهر ترا قرینه نصرت

وی قهر ترا نتیجه خذلان

هم لؤلؤ جود را کفت بحر

هم گوهر فضل را دلت کان

مأمور اشارت تو گردون

منقاد ارادت تو کیهان

شمع هنر تو عالم آرای

ابر کرم تو گوهر افشان

نه حلم تراست هیچ غایت

نه علم تراست هیچ پایان

چون رستم سکزیی بهیجا

چون طاتم طایبی در ایوان

از لطف تو خانهای احباب

بانضهت روضهای رضوان

وز عنف تو حله های اعدا

با وحشت حفره های نیران

سبحان الله ! چه روز بود آنک

راندی تو بسوی غزو یکران ؟

در زیر تو باره ای چو کوهی

در دست تو نیزه ای چو ثعبان

از نعرهٔ تو زمکانه واله

وز حملهٔ تو سپهر حیران

با لطف تو همچو آب آتش

با قهر تو همچو موم سندان

بارنده بساعتی حسامت

بر بفعهٔ اهل کفر توفان

از تو شده قصر شرع آباد

وز تو شده دار شرک ویران

بنموده برای نصرة حق

تیر تو در آن غزات برهان

از پیش سنان چون شهبت

بگریخته صد هزار شیطان

ایرانت شده بزیر رایت

تورانت شده بزیر فرمان

معلوم شده ز خاتم تو

کیفیت خاتم سلیمان

ای کرده بدست مرد دانا

هم نام بخدمت تو ، هم نان

من بنده هزار بار دیده

از بخشش تو نعیم الوان

طبعم ز مواهب تو تازه

جانم ز مکارم تو شادان

زان پس که مرا عنایت تو

پرورده بنعمت فراوان

منویس بگفت خصم نامم

بر حاشیهٔ کتاب نسیان

تا هست زمین همیشه ساکن

تا هست فلک همیشه گردان

جز شمع سخا و فضل مفروز

جز تخم وفا و عدل مفشان

اندر سفر و حضر ز آفات

بادات نگاهدار یزدان

دل کفته عدوی تو چو خامه

سر کوفته خصم تو چو سندان

شمارهٔ ۱۶۰ - در مدح اتسز

فغان من از نعرهٔ پاسبان

که افگند تعجیل در کاروان

سبک برگرفتند بار مرا

نهدند بر سینه بار گران

برفت آن مه آسمان و ز رنج

ندانم زمین را همی ز آسمان

برفت او و جان شد ز شخصم برون

روان گشت و خون شد ز چشم روان

مرا بود زین پیش از دل اثر

مرا بود زین پیش از جان نشان

کنون عشق دلبر بفرسود دل

کنون هجر جانان بپالود جان

ز من گشته جان جهانم جدا

ز من گشته چشم و چراغم نهان

بگریم در اندوه چشم و چراغ

بنالم ز تیمار جان جهان

چو تیر از کمان تا برفت آن نگار

ز غم قد چون تیر من شد کمان

ز مویه چو موییست شخصم نزار

ز ناله چو نالیست قدم نوان

همه لهو ایام من شد عنا

همه سود آمال من شد زیان

کنون از ریاحین دیدار او

بود روح را نزهت بوستان

ز بویش مراحل پر از رایحه

ز رویش منازل پر از ارغوان

ز اقبال او کاروان را براه

چو خرم بهاریست اندر خزان

کنون کین جهان جوان گشته را

نهادند در دست پیری نهان

سزد گر بگیرم بیاد نگار

می پیر از دست شاه جوان

خداوند خوارزمشه ، آنکه اوست

ز چنگ حوادث جهان را امان

نزادست گردون چنان پادشاه

ندیدست عالم چنو قهرمان

ظفر را شده تیغ او مقتدا

خرد را شده تیغ او ترجمان

سخابی کفش همچو سر بی خرد

هنر بی دلش همچو تن بی روان

برایش چو کردم وقت سجود

زبان را بحبس دهان امتحان

مگر خواصت گردون سزای عدوش

که کردند محبوسش اندر دهان

بود بی بیانش معانی چنانک

دهان بی زبان و زبان بی دهان

ایا شهریاری که روز نبرد

بود در سپاه تو صد پهلوان

همه ناسخ ملک افراسیاب

همه صاحب عدل نوشیروان

در اتباع هر پهلوانی بود

هزاران هزاران هزبر ژیان

همه همچو بهمن بوقت ضراب

همه همچو رستم بوقت طعان

برآورده هر پهلوانی دمار

هم از قصر قیصر ، هم از خان خان

زهی عون تو اهل دین را پناه

زهی سعی تو تیغ حق را فسان

رسوم معالی تو بی قیاس

فنون ایادی تو بی کران

فلک را شده حکم تو پیشرو

جهان را شده عدل تو پاسبان

ز جود تو پر معدهٔ حرص و آز

و لیکن تهی معدهٔ بحر و کان

گمان تو برتر بود از یقین

وگرچه یقین برترست از کمان

ایا شهریاری ، که چون آفتاب

بود با تو اقبال گردون عیان

تو دانی که: چون من ندیدست کس

ببحر بنان و بسحر بیان

هنر گشته باخاطر من قرین

خرد کرده با فکرت من قران

مرا عز نفسست ، تا عز نفس

مرا مانعست از مقام هوان

نیم جز ز انعام تو مال جوی

نیم جز بدرگاه تو مدح خوان

نکرد ستم از غیر تو اقتراح

بیک قطره آب و بیک لقمه نان

بایزد ، که افلاک او آفرید

که گر من بر افلاک سازم مکان

بر آن تفاخر نیارم که من

نهم سر بخدمت برین آستان

همی تا بود نور ضد ظلام

همی تا بود نار اصل دخان

همه عز نفس از دقایق بیاب

همه کام دل بر حقایق بران

بجاه اندرون تا قیامت بپای

بملک اندرون تا قیامت بمان

بپای طرب فرش شادی سپر

بدست کرم تخم زادی فشان

ز اقبال تو تا بروز قضا

بماناد ملک اندرین خانمان

شمارهٔ ۱۶۱ - در مدح علاء الدوله اتسز

منت خدای را ، که بتأیید آسمان

آمد بمستقر خلافت خدایگان

فخر ملوک نصرة دین ، خسوری کزوست

هم رامش زمین و هم آرامش زمان

عالی علاء دولت و دین کز علو جاه

در دهر مقتدا شد و در ملک قهرمان

آن شهریار غازی و آن میر کامگار

آن پشت دین تازی و آن روی دودمان

شاهی ، که از لطایف اخلاق فرخش

گردد صمیم بادیه چون صحن بوستان

شاهی ، که حادثات زمانه بخفت خوش

تا بر زمانه حشمت او گشت پاسبان

در چشم جود و جسم کرم طبع و دست او

بایسته تر زدیده و شایسته تر زجان

یابد سگال کوشش او خوف بی رجا

بر نیک خواه بخشش او سود بی زیان

بر حکم چرخ حکمت او گشته مطلع

وز سر فتح خنجر او بوده ترجمان

ای باز کرده از پی مواکب دولت بزیر چنگ

عزم ترا مراکب نصرة بزیر ران

بر باره ای نشسته، که با سیر اوست تنگ

هم شاهراه انجم و هم عرصهٔ جهان

چون بحر با مهابت و چون کوه باشکوه

چون چرخ با صلابت و چون دهر با توان

ثابت بگاه و قفه نمایندهٔ یقین

مسرع بگاه حمله نمایندهٔ گمان

در ظلمت غبار و غا نور جبهتش

تابنده چون ضیا و شرر در دل دخان

اطراف او چو خامه و در سیر طی کند

چون نامه هفت قسم زمین را بیک زمان

تیغی ترا بدست ، که بروی مبینست

از فتح صد امارت و از مرگ صد نشان

با صفوت روان و شود وقت کار زار

با قالب مخالف دین جفت چون روان

از حد او نباشد افلاک را نجات

وز ضرب او نباشد ایام را امان

دارد نهاد و گونهٔ نیلوفری ولیک

خاک مصاف گیر ازو رنگ ارغوان

تو بر چنان براق که دارد شرف دلیل

در کف چنین حسام که دارد ظرف نشان

لشکر کشیده زیر حصاری ، که صحن اوست

هم معدن تجارت و هم جای امتحان

انواع فتنه را شده اطراف او مقر

و اسباب کینه را شده اکناف او مکان

بتوان ازو مشاهده کرد بچشم سر

کیفیفت کواکب و اشکال آسمان

جاسوس اختران شود و ناظر فلک

بر سطح او بمدت نزدیک پاسبان

وانگاه ساخته ز پی انس جان خویش

رزمی که خیره گردد ازو عقل انس و جان

تا زنده گشته همچو دعای ملک سوار

بارنده گشته همچو قضای فلک سنان

اندر مصاف انجمن هیجا شده پدید

وندر غبار انجم گردون شده نهان

از هول پاره گشته ظفر جوی را جگر

وز بیم گنگ گشته سخن گوی را زبان

از عجز گردنان همه چون بی روان بدن

وز ضعف سرکشان همه چون بی بدن روان

همه رخنه گشته خنجر جان سوز از ضراب

هم پاره گشته نیزهٔ دلدوز از طعان

تو در مصاف رانده ز بهر مبارزان

سوفار تیز کوه قرین زه کمان

از تیردان بنصرة حق برکشیده تیر

و آنگه تن مبارز مخاف خود کرده تیردان

بر سینها گماشته زو بین تن گداز

بر فرقها گذاشته شمشیر جان ستان

دلها شده ز حملهٔ یکران تو سبک

سرها شده ز هیبت پیکان تو گران

بس رود بر کرانهٔ دریا شده پدید

از خون دشمنان تو دریای بی کران

جام هلاک داده بحساد ناشتا

عزم رجوع کرده باحباب ناگهان

باز آمدی بمرکز عزت بکام دل

از روزگار خرم و از بخت شادمان

در پای دولت تو ثریا شده بکار

بر دست نصرة تو مجره شده عنان

از کارگاه چرخ سوی بارگاه تو

نگسسته کاروان سعادت ز کاروان

ای بر هلاک دشمن وای بر مراد دوست

چون روزگار چیره و چون چرخ کامران

چشم ظفر قریر شد ایرا که گرز تو

چون سرمه کرد در تن بدخواه استخوان

در محفل اکابر و در مجمع ملوک

دستان دستبرد تو گشتست داستان

خیره شود ز رأی منبر تو مهر و ماه

طیره شود ز کف جواد تو بحر و کان

با سیر بارهٔ تو چه هامون ، چه کوهسار؟

با طعن نیزهٔ تو چه خارا چه پرنیان؟

نه پر نعیم تر ز عطای تو مایده

نه تازه روی تر ز سخای تو میزبان

ماند به خلد صدر تو ، کز اتصال اوست

هم عز با تواتر و هم ناز جاودان

شاها ، تویی که هر چه دهند از هنر خبر

باشد به پیش خاطر میمون تو عیان

دانی و نیک دانی کندر کمان فضل

گردون پیر نیز نبیند چو من جوان

بر کشور سخن چو منی نیست پادشاه

بر لشکر هنر چو منی نیست پهلوان

سرمایهٔ عرب شد و پیرایهٔ عجم

طبعم گه معانی و نطقم گه بیان

در شعر من نیابی مسروق و منتحل

در نظم من نبینی ایطا و شایگان

اشعار پر بدایع دوشیزهٔ منست

بی شایگان و لیک به از گنج شایگان

گر عاقلی بجان بخرد مدحت مرا

ارزان بود هنوز ، چه ارزان ؟ که رایگان

کردم وطن در تو ، که مرغان نیک پی

جز در مکان امن نسازند آشیان

ناگشته بر جماعت اوباش حمد گوی

تا بوده بر ستانهٔ جهال مدح خوان

در خدمت تو بسته هم از اول اعتقاد

بر مدح تو گشاده هم از ابتدا دهان

با مهر حضرت تو قرین کرده جان وتن

وز بهر تو رها کرده خان و مان

بر درگه تو بد نبود مادحی چو من

در وقت نوبهار و بهنگام مهرگان

بودم بسعی بخت خداوند نظم و نثر

گشتم بخدمت تو خداوند نام و نان

شد با تنم بخدمت تو فخر آشنا

شد با دلم بمدحت تو چرخ مهربان

گر من عطا برم زکف تو ، عجب مدار

ور من غنی شوم ز در تو ، عجب مدان

بس کس که بود گرسنه زین پیش و ز سخات

سکبا همی برون دهد اکنون ز ناودان

ای جود جسته با کف کافیت اتحاد

وی فضل کرده با دل صافیت اقتران

حاسد خسی و ناکسی اندر میان نهاد

مردی و مردمی همه برداشت از میان

از قصد این و آن نیم ایمن بجان و سر

نه در میان خانه ، نه در راه نردبان

دانی که بر نیابد شخصی چو من ضعیف

با مکر و با عداوت صد خام قلتبان

در حق من هزار هزاران نظر کنی

گر ظلم این گروه بگویم یکان یکان

در غیبت رکاب تو ضایع شدم ، بلی

ضایع شود رمه ، چو نباشد برو شبان

حقا که می بلرزم بر عمر خویشتن

از کید این گروه ، چو از باد خیزران

نار کفیده شد دل من در غم و کنون

بر رخ همی فتد زره دیده ناردان

مژگان من بدیده در و تن بجامه در

گشت از سهر چو سوزن و از غم چو ریسمان

رویم ز خون چو چشم خروس و نشسته من

بر فرش حادثات چو بر بیضه ماکیان

بر هجو من قلم ببنان اندرون گرفت

آنکس که بینمش چو قلم در خور بنان

غم نیستی ، اگر چو منستی حسود من

از نام نیک و عز تن وصیت خاندان

مرکب چگونه تازد با این و آن بفضل؟

آنکس که بوده باشد مرکوب این و آن

شاها ، روا مدار که از دشمنی خسیس

بیند تن نفیس هوا خواه من هوان

تا خط یار باشد مانند غالیه

تا جعد دوست باشد مانند ضیمران

از کردگار هر چه مرادت بود بیاب

وز روزگار هن چه نشاطت بود بران

گاهی بپای قدر بساط شرف سپر

گاهی بدست جاه نهال کرم نشان

تا بزم و رزم باشد ، از کف و از حسام

در رزم سرفشان کن و در بزم زرفشان

فارغ نباش هیچ همه ساله اینچنین:

یا کشوری عطا ده ، یا عالمی ستان

عیدت خجسته باد و خزانت بهار باد

عید عدو وعید و بهار عدو خزان

خد موافقان تو بادا چو لاله برک

روی مخافان تو بادا چو زعفران

این نظم من بماند تا روز رستخیز

تا نظم من بماند در مملکت بمان

هم خواسته بخنجر و هم یافته بجود

از خصم من تو یرمق و من از تو یرمغان

شمارهٔ ۱۶۲ - د رمدح اتسز

نظام حال زمانه ، قوام کار جهان

تمام گشت باقبال شهریار جهان

علا دولت و دین خسرو جهان ، اتسز

کزو گرفت نظام و قرار کار جهان

مظفری ، که خدای جهان پدید آورد

ز بی قرارحسامش همه قرار جهان

زخسروان جهان مثل او جوان بختی

نپرورد فلک پیر در کنار جهان

ربوده زلزلهٔ هیبتش قرار زمین

ببرده قاعدهٔ عدلش اقتدار جهان

بر امر و نهی مساعیش اتفاق فلک

بحل و عقد معالیش افتخار جهان

زمانه پاسا، دریادلا ، فلک قدرا

شدست خدمت صدر تو اختیار جهان

قضا اسیر تو و سرکشان اسیر قضا

جهان شکار تو و صفدران شکار جهان

مطیع حکم تو اجرام بی قیاس فلک

غلام امر تو اجسام بی شمار جهان

بدیدهای کواکب ز عهد آدم باز

وجود ملک ترا بوده انتظار جهان

بگاه مکرمت ، ای یمن و یسر بندهٔ تو

بر یمین تو اندک بود یسار جهان

ز پای پند نهیب تو احتراز سپهر

ز دستبر حسام تو اعتبار جهان

بگاه بزم ببخش تویی جهان سخا

بروز رزم بکوشش تویی سوار جهان

شعار خدمت درگاه تو نشان فلک

نشان طاعت فرمان تو شعار جهان

زنظم قاعدهٔ ملک تو نظام هدی

ز خمر صاعقهٔ تیغ تو خمار جهان

ز عنف تست وز لطف تو خوف و امن بشر

ز مهر تست وز کین تو فخر و عار جهان

خدای عز و جل سخرهٔ ضمیر تو کرد

همه دقایق پنهان و آشکار جهان

همیشه تا که بصنع خدای عز و جل

بر اختلاف طبایع بود مدار جهان

مباد کس زبشر ، جز تو ، پیشوای بشر

مباد کس بجهان ، جز تو شهریار جهان

مخالفان تو در خوف حادثات فلک

موافقان تو در عهد زینهار جهان

ز بهر عدد جود تو مایهای زمین

ز بهر خدمت عمر تو روزگار جهان

شمارهٔ ۱۶۳ - د رمدح اتسز

جانا ، طریق مهر و وفا اختیار کن

با ما بکوی مهر و وفا روزگار کن

بی تو ز اسب شادی و رامش پیاده ایم

ما را بر اسب شادی و رامش سوار کن

ای بی قرار کرده دل من چو ذلف خویش

آخر شبی به زاویهٔ ما قرار کن

با روی چون شکفته گلی در بهار حسن

از روی خویش خانهٔ ما چون بهار کن

از جزع ما بگریه گهرها نثار گیر

وز لعل خود بخنده شکرها نثار کن

ما را بحق عشق تو دیرینه خدمتیست

بر ما بحق خدمت دیرینه کار کن

از اشک دیده چهرهٔ ما پرنگار گشت

از نقش چهره دیدهٔ ما پرنگار کن

دامست طرهٔ تو و دانه است خال تو

زان دام و دانه جان و دل ما شکار کن

خواهی که افتخار کند از تو روزگار

از روزگار نصرة دین افتخار کن

پیوسته قصد خدمت این شهریار دار

همواره میل حضرت این شهریار کن

گر قدر بایدت بر او اختلاط جوی

ور جاه بایدت در او اختیار کن

ای شیر چرخ ، جان حسودش شکار گیر

وی تیغ صبح ، سینهٔ خصمش فگار کن

خوارزمشاه ، ای بهنر نازش ملوک

بنیاد ملک خود بهنر استوار کن

در راه دین مواقف مشهور خویش را

صدر لطایف ورق اعتبار کن

ای آفریده ایزدت از بهر کارزار

با دشمنان خطهٔ دین کار زار کن

تو آسمان عدل و سخایی و تا بحشر

بر قطب مکرمات و معالی مدار کن

ابر یمین خویش بر اهل هدی فشان

وز فیض جود خود همه را با یسار کن

آن را که حاسد تو بود تاج دار ساز

و آن را که ناصح تو بود تاجدار کن

بر جمع شرک صاعقهٔ بی شمار بار

بر اهل فضل مکرمت بی شمار کن

پشت زمین ز خنجر خود پر شیار دار

روی فلک ز موکب خود پر غبار کن

در هر دیار کز نفر فتنه آیتیست

برخیزد و قصد آن نفر و آن دیار کن

نیلوفری حسام بر آهیچ از نیام

وز خون اهل شرک جهان لاله زار کن

از آب و باد و آتش تیغ و سنان و تیر

بر خاک معرکه همه را خاکسار کن

از ضربت عنا دلشان پر نهیب درا

وز شربت فنا سرشان پر خمار کن

در رزمگه ز تیغ بر افروز آتشی

وز وی دل مخالف هر پر شرار کن

چون داد کردگار ترا هر چه خواستی

پیوسته شکر موهبت کردگار کن

تا هست عدل بر تن خود عدل جفت دار

تا هست علم بر در خود علم یار کن

تا روز حشر مرکب اقبال خویش را

از رشتهٔ دو رنگ زمانه غیار کن

در باغ تا که خار بود همنشین گل

در باغ مملکت گل بدخواه خار کن

شمارهٔ ۱۶۴ - از زبان علاء الدوله اتسز خوارزمشاه

ای عادت تو همه جفای من

یک باره گذاشته وفای من

اندیشهٔ مکن همه وفای تو

و اندیشهٔ تو همه جفای من

ای در طلب رضای تو جانم

هرگز نکنی طلب رضای من

در منزل مهر تست رخت من

د موقف عشق تست جای من

بیگانه شدم ز صبر و از شادی

تا عشق تو گشت آشنای من

بر دعوی عشق تست همواره

چشم من و روی من گوای من

هر چند که پادشاه اسلامم

عشق تو شدست پادشای من

این فخر نه بس که گویی اتسز راست

دل گشته مسخر هوای من

آنم که بقای دولت و عزت

بستست خدای در بقای من

بگرفته عنان ملک دست من

سوده برکاب فتح پای من

پیراهن چرخ را گریبان شد

از مرتبه ، دامن قبای من

نی سیر ستاره جز بحکم من

نی گشت زمانه جز برای من

گشتست غبار عرصهٔ هیجا

هنگام مصاف توتیای من

سحر همه صفدران بیوبارد

آن نیزهٔ همچو اژدهای من

سرها درود ، چو گندا ، از کین

از خنجر همچو گند نای من

برباید افسر سلاطین را

ذز معرکه تیر جان ربای من

صد علم بود کمین حدیث من

صد گنج بود کهین عطای من

شومست و مبارکست و چونین به

مر دشمن و دوست را لقای من

خوارزمشهی نیافرید ایزد

داند همه خلق ، جز برای من

تا روز قضا بنصرة ایمان

بس باد معین من خدای من

شمارهٔ ۱۶۵ - در مدح ملک اتسز

ای غریو کوس تو در گوش بانگ ارغنون

جزع گشت فام از گرد خیلت گنبد فیروزه گون

با سر تیغ تو عمر سرکشان گشته هبا

در کف سهم تو جان گرد نان مانده زبون

در فلک از عمر تو معمور عالمهای جان

بر زمین از تیغ تو موجود دریاهای خون

دست گوهر ببخشد ، زان قبل شمشیر تو

گوهر خود را نیارد از حجاب خون برون

عرصهٔ تأیید تو وفد سعادت را مقر

قوت اقبال تو سقف سیادت را ستون

حاجیان بودند ایام ترا در خسروی

آن همه گردنکشان از عهد آدم تا کنون

ای شده ایام مکاران ز سهم تو سیاه

وی شده اعلام جباران ز تیغ تو نگون

هر که در ایام تو لاف جهانداری زند

عقل مجنون خواندش ، آری جنون باشد فنون

هست دریا با وجود بسطت جود تو خرد

هست گردون با کمال رفعت قدر تو دون

گر مضا دارد فلک ، دارد ز عزم تو مضا

ور سکون دارد زمین ، دارد ز حزم تو سکون

مایهٔ جاهت فزون از قدر آفاق و نفوس

پایهٔ قدرت برون از حد اوهام و ظنون

بوده عونت خنجر وزو بین دولت را فسان

گشته نامت عقرب و تنین گردون را فسون

در دو دست تو کمان و تیر چون نون و الف

کرده بالای الف شکل بداندیشان چو نون

زین ران حشمت تو چرخ کی باشد سموش؟

زیر زین دولت تو دهر کی گردد حرون ؟

قالب اقبال را آثار تو گشته حلل

دوحهٔ آمال را اخبار تو گشته غصون

گر شود قدرت مجسم پر شود جوف فلک

ور شود عقلت مقسم گو شود خوف جنون

با وفاقت عاقلان را آشنایی در قلوب

وز جمالت ناظران را روشنایی در عیون

نیست انواع فضایل جز بصدر تو عزیز

نیست اعراض افاضل جز بجاه تو مسون

روزگار دیگری اندر میان روزگار

وز تو هم منت خلایق را بحاصل ، هم منون

تا نباشد زینت عز معالی چون هوان

تا نباشد حرمت حد مساعی چون محون

طعمهٔ جود تو بادا هم جبال و هم بحور

عرصهٔ ملک تو بادا هم سنین و هم قرون

قدر تو اندر جلالت ، ملک تو اندر ثبات

این چو چرخ باستان و آن چو کوه بیستون

عین تو فرخنده باد و عمر تو پاینده باد

بدسگال جاه تو کم باد و عمر تو فزون

شمارهٔ ۱۶۶ - نیز در مدح اتسز

چو از حدیقهٔ مینای چرخ سقلاطون

نهفته گشت علامات چتر آینه گون

ز نقشهای عجیب و ز شکلهای غریب

صحیفه های فلک شد چو صحف انگلیون

جناح نسر و سلاح سماک هر دو شدند

ز دست چرخ مرصع بلؤلو مکنون

بحسن روی قمر همچو طلعت لیلی

بضعف شکل سها همچو قالب مجنون

شعاع شعری اندر میان ظلمت شب

چنان که در دل جهال و هم افلاطون

شهاب همچو حسامی برهنه کرده بحرب

سهیل همچو سنانی خضاب کرده بخون

شبی دراز وز حیرت فلک درو ساکن

و لیکن از دل من برده هجر یار سکون

مهی ، که کردتم را ببند فتنه اسیر

بتی ، که کرد دلم را بدست عشوه زبون

زبان من شده در وصف زلف او عاجر

روان من شده بر نقش روی او مفتون

چو نون و چون الفست او بابرو و بالا

وزوست قد الف شکل من خمیده چو نون

فراق یار بود صعب در همه هنگام

و لیک باشد هنگام نوبهار فزون

کنون که دست طبایع بسان فراشان

بباغ وراق ستبرق فگند و بوقلمون

فشاند مشک و قرنفل بجای گرد ریاح

نمود لعل و زبرجد بجای میوهٔ غصون

کنار باغ همه پر خزاین دارا

فضای راغ همه پر دفاین قارون

فراق از گل و گلرخ بدین چنین فصلی

ز امهات جنونست و الجنون فنون

منم که بهر تماشای باغ، همچو صبا

ز لهو رفتم و رفتم ز باغ و راغ برون

بران براق نشستم ، که هست پیکر او

چو بیستونی ، در زیر او چهار ستون

گهی چو شکل پلنگان دونده بر کهسار

گهی بشبه نهنگان رونده در جیحون

بزیر زینش نیایی بوقت پویه شموس

بزیر رانش نبینی بگاه وقفه حرون

نهاده رخ برهی ، کندرو نیابد کس

بجز لقای فنا و بجز خیال منون

هزار خوف در اطراف او شده موجود

هزار فتنه باکناف او شده مقرون

قرارگاه افاعی همه جبال و قفار

مقامگاه شیاطین همه سهول و حرون

درو بهیبت نازل نوایب گیتی

درو بعبرت ناظر کواکب گردون

ز سهم راه مرا آیت طرب منسوخ

ز هجر یار مرا رایت نشاط نگون

گهی چو هامون از آتش دلم دریا

گهی چو. دریا از آب دیده ام هامون

ز بهر حفظ تن و جانم اندرو خوانده

ثنای صدر بزرگ خدایگان چو فسون

عنا بلهو بدل شد ، چو سوی حضرت شاه

مرا ستارهٔ اقبال گشت راهنمون

ابوالمظفر ، خورشید خسروان ، اتسز

که هست تابع حکمتش قضای کن فیکون

بجنت جاه بزرگش فضای عالم خرد

بپیش قدر بلندش محل گردون دون

بمهر حضرت او جان عاقلان مشعوف

بدست منت او شخص فاضلان مرهون

خدایگانا ، آنی که در خرد نارد

قران انجم گردون قرین تو بقرون

ببحر کف تو قواص مکرمات از در

سفینهای امل را همی کند مشحون

زسعی بخت تو اقبال کوکب مسعود

بگرد صدر تو پرواز طایر میمون

محیط فضل و هنر را ضمیر تو مرکز

حساب مجد و شرف را جلال تو قانون

بیت احزان یاد تو سلوت یعقوب

بجوف ماهی نام تو دعوت ذوالنون

هزار صاعقه در یک شکوه تو مضمر

هزار فایده در یک حدیث تو مضمون

بقدر مرتبه دار تو همچو کیکاوس

بجاه غاشیه دار تو همچو افریدون

ز شخص تیر فلک سهم تو ربوده حیات

ز فرق گاو زمین باس تو شکسته سرون

هوای بزم بطیب سخای تو ممزوج

زمین رزم بخون عدوی تو معجون

برنده نسل عدو خنجر تو چون کافور

سپرده هوش یلان هیبت تو چون افیون

ز وصف بر تو عاجز شده بیان عقول

ز کنه قدر تو قاصر شده مجال ظنون

بامر و نهی ترا بهر چاکری منقاد

بحل و عقد ترا چرخ بنده ای ماذون

ز هر ذنوب دل تو منزهست و بری

ز هر عیوب تن تو مطهرست و مصون

بحشمت تو قوی گشت پشت دین رسول

چو پشت موسی عمران بشرکت هارون

بشد خلاف دربان کاخ مأمونی

بعهد تو ز شرف چون خلاف مامون

چو بیضهٔ حرمست و چون روضهٔ ارمست

به ایمنی و خوشی از تو این بلاد اکنون

سکون گرفت و مطهر شد از همه آفات

ز حد ری بحسام تو تا بآبسکون

اگر عدوی ترا در سرست سودایی

بدفع سودا تیغت بسست افتینون

همیشه تا که بود در فراق عاشق را

دلی چو آذر و رخساره ای چو آذریون

موافقان تو بادند سال و مه مسرور

مخالفان تو بادند روز و شب محذون

همه حدیث خلایق ثنای صدر تو باد

وگرچه هست در امثال : کلحدیث شجون

بحشمت تو شده رام گنبد توسن

بهیبت تو شده نرم اختر وارون

ز حادثات جهان و ز نایبات فلک

نگاهدار تن و جانت ایزد بی چون

شمارهٔ ۱۶۷ - در مدح اتسز

رمضان آمد و آورد ز فردوس برین

صد هزاران مدد خیر بر شاه زمین

رمضان ناظم اسباب صیامست و قیام

ای همه شادی آن ماه که او هست همین !

دیده از هیبت او طایفهٔ شرک فتور

گشته از حشمت او قاعدهٔ شرع متین

اندرین ماه که از خلد جهان راست بشیر

وندرین بخت که بر خیر خرد راست معین

مرحبا آن که نهد افسر طاعت بر سر

حبذا آنکه کشد مرکب تقوا در زین

علم فسق نگون گشت در اطراف جهان

چون بر انگیخت مه روزه بهر گوشه کمین

چهره بنمود هلالش ز صف چرخ چنانک

در صف حرب کمانی بکف نصرة دین

زین کمان دیو لعین کرد هزیمت چنانک

از کمان شه آفاق بداندیش لعین

خسرو قلعه گشایی ، اتسز غازی ، که شدست

دل اعدا ز خیالات حسمامش غمگین

آن هدی را بهمه سعی دلش کرده ضمان

و آن جهان را بهمه خیر کفش گشته ضمین

شده در دیدهٔ تایید مساعیش بصر

شده در قالب اقبال معالیش نگین

سال ومه از فلکش بوده سعادت تعلیم

روز و شب از ملکش بوده کرامت تلقین

با فلک همت فرخندهٔ او کرده قران

با جهان دولت پایندهٔ او گشته قرین

ای تو چون در و ترا بیضهٔ اسلام صدف

وی تو چون شیر و ترا حوزهٔ اقبال عرین

خاک میدان تو ابنای وغا را بستر

خشت درگاه تو اصحاب شرف را بالین

بر ثنای تو گشادند زبان میر و وزیر

بر هوای تو ببستند میان خان و تگین

تا بتابد همی از طارم گردون خورشید

تا بروید همی از ساحت بستان نسرین

باد از ملک تو اکناف جهان را رونق

باد از عدل تو ابنای زمان را تزیین

بر زمین کس نبرد نام بزرگت بدعا

که نه در عرش کند روح امینش آمین

شمارهٔ ۱۶۸ - در مدح اتسز خوارزمشاه

قاهر اصحاب بدعت ، ناصر اعلام دین

صدر دولت را مغیت و اهل ملت را معین

خسرو و غازی ، علاء دولت ،آن شاهی که هست

بر سریر مملکت صاحب قران راستین

آن خداوندی ، که در هیجا جهاندرخش کین

یسر دارد بر یسار و یمن دارد بر یمین

کرده جودش روزی اولاد آدم راضمان

گشته رایش رونق احوال عالم را ضمین

هم بسعی دولتش ارباب حاجت را یسار

هم بحق نعمتش اصحاب دولت را یمین

بر طریق دولت او مدخل دارالسلام

در فضای همت او منزل روح الامین

از همه آفات گردون ذات او دیده امان

بر همه اسرار گیتی رأی او بوده امین

کرده بر اطراف گردون رفعت قدرش مکان

گشته از اکناف عالم بسطت جاهش مکین

شهریارا ، چون تو گیری رمح در هیجا بکف

پیر گردد در رحم از بیم رمح تو جنین

آسمان زیر نگین تست ، نی نی این خطاست

خود چه باشد آسمان تا باشدت زیر نگین؟

هست از لفظ بدیع و طلعت میمون تو

زندگی در شخص دانش ، روشنی در راه دین

بازوی با اقتدار و کف با احسان تو

از شجاعت شد مرکب و ز مروت شد عجین

یا دم این عیسی مریم تو داری در نفس

یا کف موسی عمران را تو داری در جبین

حاتم طایی تویی، چون جود ورزی روز مهر

رستم سکزی تویی ، چون حرب سازی روز کین

نی، غلط کردم، که باشد سایل جود تو آن

نی، خطا گفتم ، که باشد سخره حرب تو این

زود دینی آمده در تحت امر و نهی تو

از لب دریای مکران، تا لب دریای چین

سجده برده بر در بالای تو میر و وزیر

بوسه داده بر کف میمون تو خان و تگین

هم در ایام صبی آن کردی از مردی ، کزان

اندر اقبالت گمان بدسگالان شد یقین

وز صمیم ازض منقشلاق حصنی بستدی

همچو جاه خود رفیع و همچو رای خود متین

تاختی چون باد مرکب بر چنان کوه بلند

یافتی در حال نصرة بر چنان حصن حصین

ای بسا قالب! که تو بخون اندر غریق

وی بسا پیکر! که تو کردی بخاک اندر دفین

آن فتوحی کامد از اعلام تو اندر وجود

عاجزست از شرحش اقلام کرام الکاتبین

نعرهٔ فتح تو خیزد از ملک در زیر عرش

چون خرامد مرکب میمون تو در زیر زین

شاد باش، ای کرده اعلام تو نصرة قران

دیر زی، ای گشته با اقدام تو دولت قرین

ظلم از طبعت بپرهیزد چو ظل از آفتاب

عدل با عقلت بسازد چو لبن با انگبین

حسن احوال تو آرد نیک خواهان را طرب

حشمت سهم تو دارد بدسگالان را حزین

امر رب العالمین را پیش رفتی، لاجرم

کسب کردی محمدت را ،حمد رب العالمین

هم ز راه عرف و عادت، هم ز روی دین و شرع

این‌چنین باید که ‌کردی، آفرین باد، آفرین !

رونقی نارد بروز حرب خنجر در نیام

قیمتی نارد بنزد خلق گوهر در زمین

تا که باشد چهرهٔ جانان برنگ ارغوان

تا که باشد عارض دلبر بسان یاسمین

باد سال و مه ترا دولت غلام آستان

بادا روز و شب ترا نصرة تر از آستین

هرچه عصمت باشد، از تأیید یزدانی بیاب

هر چه حشمت باشد، از اقبال ربانی ببین

گاه صهبای مراد از جام فیروزی بچش

گاه ریحان نشاط از از باغ بهروزی بچین

با بقای جاودان درین قصر چو خلد

باده‌های سلسبیل از لعبت چون حور عین

بر بط و چنگ خوش از خنیاگران بزم تو

برده آب بار بد، بنشانده باد رامتین

کی‌ تواند جز من اندر وصف اخلاق تو گفت؟

این چنین شعر متین و این چنین سحر مبین

شمارهٔ ۱۶۹ - در وصف قصر خاقان کمال‌الدین محمود

قصر فرخندهٔ کمال‌الدین

هست در خرمی چو خلد برین

روضهٔ مجد و بیضهٔ دولت

کعبهٔ عز و قبلهٔ تمکین

در خوشی از نگارخانهٔ او

طیره گشته نگارخانهٔ چین

از تصاویر او خجل ماند

در قصور بهشت حور العین

سطح او باستاره کرده قران

صحن او با زمانه گرفته قرین

گر نباشد بهار، ساحت او

نوبهاریست پر گل و نسرین

آسمان پیش آستانهٔ او

پست گشته بقدر همچو زمین

اندرین قصر جاودان بادا

پهلوان جهان کمال‌الدین

در دریای محمدت محمود

که هدی را حسام اوست معین

آن ستوده بمردی و رادی

و آن گزیده بسیرت و آیین

ملک را صحن گلشنش بستر

مجد را خاک درگهش بالین

روز بخشش بسان ابر مطیر

وقت کوشش بسان شیر عزین

ظلم را کرده عدل او منسوخ

فتنه را داده تیغ او تسکین

ای سرافراز صفدری، که گذشت

همت تو ز اوج علیین

همه محض لطافتی گه مهر

همه عین سیاستی گه کین

چرخ چون بندگان نهاده بطبع

بر بساط مبارک تو جبین

امر تیر تو کرده روز مصاف

دشمنان را بزیر خاک دفین

خصم را با تو پایداری نیست

کبک را نیست طاقت شاهین

همه جان‌ها بطاعت تو

همه دل‌ها بخدمت تو رهین

بر بداندیش دولتت شب و روز

حادثات جهان گشاده کمین

تا نباشد عیان بصنف خبر

تا نباشد گمان بنور یقین

هر چه نیکیست از ستاره بیاب

هر چه خوبیست از زمانه ببین

گاه در عرصهٔ طرب بخرام

گاه در مسند شرف بنشین

جام راحت ز دست لهو بنوش

گل لذت بباغ عیش بچین

آفرین باد بر نکوه خواهت

باد بر بدسگال تو نفرین

شمارهٔ ۱۷۰ - در مدح ملک اتسز

مقتدای همه زمان و زمین

شاه غازی، علاء دولت و دین

پادشاه بوالمظفر اتسز، آنک

هست در حکم او زمان و زمین

آنکه اجرام هفت گردون را

خدمت اوست پیشه و آیین

آنکه شاهان هفت کشور را

حضرت او بستر و بالین

همتش را ستاره زیر عنان

حشمتش را زمانه زیر نگین

ای ز آثار عدل شامل تو

جای عصفور دیدهٔ شاهین

فتنه از هیبت تو گشته نزار

جود از نعمت تو گشته سمین

در خوی از غیرت تو ابر بهار

در تب از هیبت تو شیر عرین

جاه تو با ستاره کرده قران

ملک تو با زمانه گشته قرین

گفتهای تو در مجالس بزم

مدد روح را چو ماه معین

کردهای تو در مواقف رزم

صدف فتح راست در ثمین

بهمه رزق ها کف تو کفیل

بهمه خیرها دل تو ضمین

صفدران را ز خدمت تو یسار

خسروان را بنعمت تو یمین

از قبول تو مستقر کرده

نیکخواه تو در مقام امین

وز نهیب توی قرار شده

بدسگال تو در قرار مکین

هست رایات دولت تو بلند

هست آیات حشمت تو مبین

بندهٔ امر تو صغار و کبار

سخرهٔ حکم تو شهور و سنین

خیل احداث روزگار چو باد

بر صف دشمنت گشاده کمین

نور اجرام آسمان بر خاک

از پی خدمتت نهاده جبین

جور از هیبت تو گشته نزار

جود از نعمت تو گشته سمین

حضرتت بارگاه میر و وزیر

درگهت پیشگاه خان و تگین

گشته بر شخص حاسدت پیدا

وحشت ذل و ظلمت نفرین

شده در شأن ناصحت منزل

آیت مجد و سورهٔ تمکین

عفو تو همچو چشمهٔ حیوان

خشم تو همچو آذر برزین

ای بسا رزمگاه کز هولت

در رحم پیر گشت فرق جنین

نیزه در دست سرکشان کرده

بردن روح مرگ را تلقین

نیشش از عقد چون دم کژدم

نوکش از زهر چون سر تنین

گرم گشته بعرصه گاه فنا

روز بازار خنجر و زوبین

شخص گردان ببند عجز اسیر

جان مردان بدست مرگ رهین

تو در آن چون خلیل و آتش رزم

گشته بر تو چو سوسن و نسرین

و آن غلامان تو، که رایت حق

برکشیدند تا بعلیین

پشت کفر از هراسشان پر خم

روی شرک از نهیبشان پر چین

حافظ عیش مؤمنان گهر مهر

مهلک جیش مشرکان گه کین

همه دیده بهر همچو عنب

همه دل در مصاف همچو تین

سپهت هر کجا که رو آرد

یمن و یسرست بر یسار و یمین

بقعهایی گرفته ، سخت مخوف

حصنهایی گشاده ، سخت حصین

تو بتعلیمهای بخت بلند

تو بتدبیرهای رأی رزین

زود بینی بکام خویش شده

خطهٔ چین و بقعهٔ ماچین

صله داده خزاین فغور

برده کرده نتایج تکسین

خسروا ، رفتی و سیاست تو

کرد ابنای شرک را غمگین

آمدی باز ، فر موکب تو

داد احوال شرع را تزیین

از قدوم تو خطهٔ خوارزم

گشته آراسته چو خلد رین

ای حریم تو مأمن مؤمن

وی جناب تو مسکن مسکین

چنگ در خدمت زدیم که هست

خلق را خدمت تو حبل متین

شد مکرم ز خاک درگه تو

هر که موجود شد بماء معین

از تو شد حال زشت من نکو

وز تو شد عیش تلخ من شیرین

گاه یابم ز کف تو احسان

گاه بینم ز لطف تو تحسین

کی بود، کی ؟ عروس طبع مرا

بهتر از مکرمات تو کابین

تا بعشق و بحسن مشهورند

نام فرهاد و قصهٔ شیرین

باد در خون عدوی تو غرقه

باد در خاک دشمن تو دفین

دشمنت را بعاجل و آجل

جای در سجن باد و در سجین

گه می ناز و شادمانی نوش

گه گل عز و کامرانی چین

در زمانه بنصرت ایزد

این چنین صد هزار فتح ببین

شمارهٔ ۱۷۱ - نیز در مدح ملک اتسز

بتی ، که ماه برد روشنی ز طلعت او

ربودن دل عشاق گشته صنعت او

چو شب سیاه شود در دو چشم من عالم

اگر نبینم روزی جمال طلعت او

همیشه سوی وفای ویست رغبت من

همیشه سوی جفای منست رغبت او

ضمیر دوست قران کرده با عداوت من

دل منست قرین گشته با محبت او

مرا ز صورت او جان و دل شود خرم

هزار جان و دل من فدای صورت او

فزوده زینت دهر آفتاب چهرهٔ او

ربوده رونق سرو اعتدال قامت او

چو سبزه ایست بر اطراف چشمهٔ حیوان

بگرد دو لب نوشین دمیده سبلت او

شدست بسته تن من بینند انده او

شدست خسته دل من ز تیر محنت او

بباد دادم از دست وصل او و کنون

چو خاک ماندم در زیر پای فرقت او

شدست عادت من خدمتش ، بدان معنی

که هست خدمت شاه زمانه عدت او

علاء دولت ، فخر ملوک ، نصرت دین

که هست قاعدهٔ ملک و دین ز دولت او

خدایگانی ، فرخنده حضرتی ، شاهی

که سجده گاه سلاطین شدست حضرت او

مقر نگیرد اقبال جز بدرگه او

کمر نبندد ایام جز بخدمت او

شدست کار ولی ساخته ز بخشش او

شدست جان عدو سوخته ز هیبت او

بخیل باشد دریا ، حقیر باشد چرخ

بگاه جود و شرف پیش دست و همت او

نظام دین و دول گشته تیغ و خامهٔ او

جمال ملک و ملل گشته جاه و حشمت او

ز بیم رایت عمر عدو نگون گردد

چو بر فرازد دست فتوح رایت او

نمونه ایست بهشت از حریم مجلس او

نشانه ایست جحیم از نهیب صولت او

شدست دیدهٔ دشمن غلاف نیزهٔ او

شدست تارک حاسد نیام ضربت او

خمار محنت هرگز اثر نیارد کرد

بر آنکه مست شود از شراب نعمت او

منم که تا بدر فرخش بپیوستم

همی گسسته نگردد ز من عطیت او

گهی نشینم با کامها زبخشش او

گهی خرام با لامها ز خلعت او

از آن سپس که تنم بود در مضرت چرخ

بمن رسد ز هرگونه ای مبرت او

چو پایهای حوادث ببست بر تن من

زبان گشادم بر پایهای مدحت او

اگر چه هست دلم در هوای او یکتا

دوتا شدست تن من ز بار منت او

همیشه تا بگردد سپهر و از انجم

بود بروز و بشب نور او و زینت او

مباد فارغ از قهر خصم خنجر او

مباد خالی از نظم ملک فکرت او

گسسته باد دو پای عنا ز جانب او

بریده باد دو دست فنا ز مدت او

شمارهٔ ۱۷۲ - هم در مدح اتسز گوید

خوارزمشه ، که هست زمانه غلام او

دور سپهر و سیر ستاره بکام او

از صورت هلال فلک را بهر مهی

در گوش حلقه ایست ، مگر شد غلام او ؟

بوده بقای فضل و هنر در بقای او

بسته نظام مجد و شرف در نظام او

دامی شده فضایل او در فضای ملک

وندر فتاده طایر دولت بدام او

با سایلان بگنج بود اصطناع او

وز مجرمان بعفو بود انتقام او

صبحیست روز دولت او تا بروز حشر

کایزد نیافرید علامات شام او

از بهر عون شرع مقام و رحیل او

وز بهر کسب مهر قعود و قیام او

چون برکشد بروز وغا خنجر از نیام

سازد ز فرقهای دلیران نیام او

تا چرخ تازیانهٔ دولت بدو سپرد

شد سر کشنده ابلق ایام رام او

روزی که جام فتنه بود در کف جهان

و افلاک پر شراب فنا کرده جام او

پرنده گشته طایر بی جان جان ربای

از آشیانه ای ، که کمانست نام او

تشنه حسام و خون دلیران شراب او

جایع سنان و شخص سواران طعام او

خنجر بابتسام بجان بازی یلان

و ارواح در گریستن از ابتسام او

از بحر فتنه رفته غمامی سوی هوا

و آنگاه گشته مرگ روان از حسام او

پیکان تیر و صفحهٔ تیغ و غریو کوس

باران و رعد و برق شده در غمام او

آیا کرا نجات بود از سنان او ؟

وانگه کرا خلاص بود از حسام او ؟

اشخاص اهل شرک بطی زره درون

گردد زره نهاد ز نوک سهام او

چون شب دل مخالف او مظلم و سنانش

مریخ وار شعله زند در ظلام او

تادر حرق بوتهٔ خورشید وقت شام

بر شبه زر پخته شود سیم خام او

در صدر ملک باد بدولت بقای او

تا روز حشر باد بشادی دوام او

تازان سوی حصول نجیب ارادتش

وندر کف عنایت گردون زمام او

آمد مه زکوة و صیام از بهشت عدن

مقبول شرع باد زکاة و صیام او

بادا مهم شرع کفایت شده همه

از حسن سعی و تقویت اهتمام او

شمارهٔ ۱۷۳ - هم در مدح اتسز

زهی خلق در لشکر آلای او

فلک پست با قدر والای تو

زمانه بریده ، جهان دوخته

لباس معالی ببالای تو

مزین شده گردن و گوش فضل

بلفظ چو لؤلوی لالای تو

عنان کمالست در دست تو

رکاب جلالست در پای تو

سر نیزهٔ مار شکلست دمار

بر آورده از جان اعدای تو

شده سعد مقسوم از روی تو

شده ملک منظوم از رأی تو

نزاید بجز گوهر مکرمت

از آن دو کف همچو دریای تو

تو شمس و همه انجم انوار تو

تو کل و همه عالم اجزای تو

هدی تازه از دانش پیر تو

جهان خرم از بخت برنای تو

مرا خشک سال حوادث شکست

که تا دورم از فیض نعمای تو

ازین پس گرم بخت یاری کند

من و خاک درگاه والای تو

شمارهٔ ۱۷۴ - نیز در ستایش اتسز

ای یک غلام تو به گه حرب صد سپاه

اندر جوار جاه تو اسلام را پناه

مقبل‌ترین عالمی و طالع تو را

هشت آسمان معسکر و هفت اختران سپاه

موج سخاوت تو رسیده به شرق و غرب

اوج جلالت تو گذشته ز مهر و ماه

روی ولی تو ز وفاق تو شد سفید

روی عدوی تو ز خلاف تو شد سپاه

تا بر سریر ملک نشینی بر غم خصم

بر تن قبای دولت و بر سر کلاه جاه

تصحیف گشته بر تن حساد تو قبا

مقلوب گشته بر سر اعدای تو کلاه

خورشید از آن قرار بگیرد همی بشب

تا پیش بارگاه تو حاضر شود پگاه

ای پادشاه عادل و ای آنکه در جهان

هم آفتاب ملکی و هم سایهٔ الاه

سی سال شد که بنده بصف نعال تو

بوده مدیح خوان تو بر تخت و مدح خواه

داند خدای عرش که هرگز نایستاد

چون بنده مدح خوانی در هیچ بارگاه

اکنون دلت ز بندهٔ سی ساله شده ملول

در دل ز طول مدت یابد ملال راه

از بنده یک گناه بسی سال مانده است

دانی اگر بچشم حقیقت کنی نگاه

لیکن مثل زننده : چو مخدوم شد ملول

جوید گناه چاکر بیچاره بی گناه

ای بس شبا! که در غم درگاه فرخت

نغنوده ام ز ناله و ناسوده ام ز آه

جانم شده تباه بدست مخالفان

عهد ولا و طاعت تو ناشده تباه

تو حق خدمت من مسکین نگاه دار

چونانکه حق خدمت تو داشتم نگاه

تا کاه پایدار نباشد بسان کوه

تا کوه بی قرار نباشد بسان کاه

بادا مقامگاه ولی تو اوج چرخ

بادا قرارگاه عدوی تو قعر چاه

شمارهٔ ۱۷۵ - در مدح شمس الدین وزیر

مایهٔ افتخار و صورت جاه

ای هدی را ز حادثات پناه

شمس دین آنکه عدل شامل او

بر سر خلق هست ظل الله

آن بد و پشت نیک خواه قوی

وان بدو حال بدسگال تباه

یک پیامش به از هزار حسام

یک غلامش به از هزار سپاه

کاه با عزم او گران چون کوه

کوه با هضم او سبک چون کاه

ای بر احوال آسمان واقف

وی ز اسرار روزگار آگاه

مژه پیکان شود در آن دیده

که کند سوی او بکینه نگاه

محمدت چون سپهر و طبع تو مهر

مکرمت چون عروس و دست تو شاه

همچو یوسف منزهی ز دروغ

همچو یحیی مطهری ز گناه

نه جهانی و نیستت نخصان

نه خدایی و نیستت اشباه

زده انواع سعد و پیروزی

بر جناب تو خیمه و خرگاه

آمده از تو محنت و نعمت

حضهٔ بدسگال و نیک خواه

آفتابی بوقت پاداشن

اژده های بوقت بادا فراه

فتنه نقش طلعت تو عیون

عاشق خاک حضرت تو شفاه

دهر مدحت گر تو بی اجبار

چرخ فرمان بر تو بی اکراه

سرورا بی قبول تو گشتست

همه انفاس من ز حسرت آه؟

بی گل و لالهٔ مکارم تو

خوار ماندم بسان خار و گیاه

هیچ باشد چو دیده بگشایم

جای خود بینم اندر آن درگاه

بیکی سعی مجلس عالیت

یافته صد هزار حشمت و جاه

پا کرده دراز با گردون

دست گردون زمن شده کوتاه

تا بود باغ جای لاله و گل

تا بود چرخ جای زهره و ماه

باد چشم مخالف تو سپید

باد روز منازع تو سیاه

بارگاهت مخیم اقبال

پایگاهت مقبل افواه

شمارهٔ ۱۷۶ - در مدح ملک اتسز

هست دولت را اساس و هست ملت را پناه

حضرت خوارزمشاه و خدمت خوارزمشاه

خسرو عادل ، علاء دولت ، آن کز عدل اوست

هم خلایق را امان و هم شرایع را پناه

مسند خوارزمشاهی تا مسلم شود بدو

شرع را بفزود قدر و ملک را بفزود جاه

داعیان کینه را تأیید او خستست جان

ساعیان فتنه را تهدید او بستست راه

در پناه دولت او کاه گردد همچو کوه

وز شکوه هیبت او کوه گردد همچو کاه

گرچه بی مهرست عالم، کی کند مهرش رها ؟

ورچه بد عهدست ، گیتی کی کند عهدش تباه؟

ماه تیره گردد از شرم جمالش وقت وقت

ابر نوحه گیرد از رشک نوالش گاه گاه

دست جود او گشاده مایهٔ دریا و کوه

پای قدر او سپرده تارک خورشید و ماه

یک پیام او نهد بر خصم بار صد حسام

یک غلام او کند در حرب کار صد سپاه

از نهیب او منقض گشته عمر بدسگال

وز عطای او مهنا گشته عیش نیک خواه

لفظ او چون لفظ یوسف فارغ از زرق و دروغ

ذات او چوت ذات یحیی خالی از لغو و گناه

جان دشمن وقت فرمانش چو فرمانش روان

پشت گردون پیش ایوانش چو ایوانش دو تاه

همت او را نماید ، گر بپستی بنگرد

چشمهٔ خورشید همچون چشم مور از قعر چاه

ای خداوندی که اطراف ممالک را هنوز

دارد از هر آفتی اطراف تیغ تو نگاه

دستگاه بحر داری پایگاه آسمان

اینت کامل دستگاه و اینت کامل پایگاه!

گر تو با اهل جهان موجود گشستسی چه شد؟

نه شود موجود گل با خار و لاله با گیاه ؟

تا که باشد عاقلی را از معالی افتخار

تا که افتد عالمی را در معانی اشتباه

تو کلاه خسروی دار و قبای عدل پوش

تو نظام مملکت افزای و جان خصم کاه

گاه طبع تو ز وصل نیکوان دیده طرب

گاه چشم تو بروی دلبران کرده نگاه

از قباه و از کلاه تو نصیب دشمنان

باد تصحیف قبا و باد مقلوب کلاه

همچو روی دلبران چشم عدوی تو سپید

همچو چشم نیکوان روز حسود تو سیاه

شمارهٔ ۱۷۷ - نیز در ستایش ملک اتسز گوید

ای جهان از سر زلف تو معطر گشته

همه آفاق ز روی تو معنبر گشته

خوب چون یوسف پیغمبری و بی تو مرا

دیده چون دیدهٔ یعقوب پیمبر گشته

دهند و چشم تو چون پسته و بادام شده

زلف و بالای تو شمشاد و صنوبر گشته

چهرهٔ من ز فراق تو و دیده ز غمت

معدن زر شده و موضع گوهر گشته

خوار چون مردم درویش چرا باشم ؟اگر

هستم از چهره و از دیده توانگر گشته

کوی تو قبله شد و از قبل دیدن تو

بسر کوی تو عشاق مجاور گشته

عاشق ساغری و من ز پی خدمت تو

مصحف انداخته و بنده ساغر گشته

بوده من صاحب زهاد و کنون در عشقت

پیشوای همه اوباش قلندر گشته

لب تو آب حیاتست و مرا در طلبش

حال تاریک تر از راه سکندر گشته

چشم من در غمت ، ای گوهر دریای جمال

گوهر افشان چو کف شاه مظفر گشته

قطب دین ، اتسز غازی ، که برفعت قدرش

هست با کنگرهٔ چرخ برابر گشته

باطن روشنش از نور چو ظاهر بوده

مفخر فرخش از حسن چو منظر گشته

افسری بر سر او بخت نهاده بشرف

و اختران فلکش گوهر افسر گشته

در هنر وقت مجابات چو صاحب بوده

در وغا روز ملاقات چو حیدر گشته

در کف حادثهٔ گنبد اخضر اعداش

همه سرگشته تر از گنبد اخضر گشته

از غبار سپهش چشم فلک کور شده

وز صهیل فرسش گوش جهان کر گشته

ای یک انصاف تو صد سایهٔ طوبی بوده

وی یک انگشت تو صد چشمهٔ کوثر گشته

خانه فضل و حیا و تن اقبال و کرم

بمساعی تو معمور و معمر گشته

بیضهٔ دولت و اطراف جهان را بسزا

تیغ تو راعی و انصاف تو داور گشته

نام فرخنده و القاب بزرگت بجلال

فخر خاتم شده و زینت منبر گشته

حیدری روز وغا وز سر تیغ تو خراب

قلعهٔ خصم تو چون قلعهٔ خیبر گشته

شکر اندر دهن حاسد تو زهر شده

زهر در کام نکوه خواه تو شکر گشته

بانگ کوس تو شده نغمهٔ صور و ز فزع

عرصهٔ رزم تو چون عرصهٔ محشر گشته

آفتابی تو و از رایت فرخندهٔ تو

منهزم دشمن جان تو چو اختر گشته

پر ز دود و تهی از نور دل و دیدهٔ خصم

چون دل لاله و چون دیدهٔ عبهر گشته

مملکت چون فلک و رای تو خورشید شده

مکرمت چون عرض و جاه تو جوهر گشته

تو چون خورشید منور گه جولان و براق

زیر ران تو چو گردون منور گشته

تیغ بران تو تو مرگی ، که مجسم شده است

شخص میمون تو جانیست مصور گشته

تا بود ساحت بستان ببهار و بخزان

چون کف سایل تو پر گهر و زر گشته

باد تا حشر اشارات و ارادات ترا

دهر مأمور شده ، چرخ مسخر گشته

اندرست اسلام کرامات تو بی حد مانده

وندر ایام مقامات تو بی مر گشته

شمارهٔ ۱۷۸ - در مدح ملک اتسز

ای از همه خلق اختیار گشته

دین را سبب افتخار گشته

در کسب معالی دلیر بوده

بر اسب معانی سوار گشته

گردون ، که زمین را در و قرارست

از هیبت تویی قرار گشته

رخسارهٔ عیش مخالفانت

از باد عنا پر غبار گشته

تادیب موالیت پیشه بوده

تهذیب معالیت کار گشته

از بهر شرف هر دو دست دولت

در دامن تو استوار گشته

بر اهل هدی آفرینش تو

محض کرم کردگار گشته

فعلت همه اصل سداد بوده

ذاتت همه عین وقار گشته

دشمن ز شراب عداوت تو

سر گشتهٔ رنج خمار گشته

رایت فلک دولتست و او را

بر قطب اصابت مدار گشته

در حرب تو چون حیدری و تیغت

در دست تو چون ذوالفقار گشته

رمح تو ز اعجاز دولت تو

در دیدهٔ حساد خار گشته

با جود یمین تو کوه و دریا

از زر و گهر بی یسار گشته

اسرار نهان کوکب عشر

پیش دل تو آشکار گشته

خورشید بر آتش نهیب تو

بسیار کم از یک شرار گشته

آن لفظ تو کزوی گهر بر شکست

در گوش هنر گوشوار گشته

عفو تو چو سازنده نور بوده

خشم تو چو سوزنده نار گشته

امروز بعدل تو شده مؤدب

گردون که خلیع العذار گشته

خوارزمشه عادل ، ای قبولت

دفع ستم روزگار گشته

وی شرح مقامات تو جهان را

صدر ورق اعتبار گشته

بی دولت صدر تو بوده حاشا

یک مهنت من صد هزار گشته

بر من بد این بیشمار اختر

چون نعمت تو بیشمار گشته

از نکبت گردون لاجوردی

روزم بسیاهی چو قار گشته

در واقعهٔ روزگار گیتی

دور از تو مرا کار زار گشته

امروز دگر باره من بجاهت

بر کام دلم کامگار گشته

بر تخت امان مستقر گرفته

بر خیل طرب شهریار گشته

چو سرو شده در ریاض جودت

آن پیکر چون نی نزار گشته

دیدار تو ، ای آفتاب شادی

غمهای مرا غمگسار گشته

تا وقت بهاران بود زمین را

از سبزه شعار و دثار گشته

بادا ز اثرهای دستبردت

آثار هدی پایدار گشته

ذات تو جهان را ، ز شهریاران

تا روز قضا یادگار گشته

از آب دو چشم وز آتش دل

چون باد عدو خاکسار گشته

با صدر تو دولت شده مقارن

با بخت تو اقبال یار گشته

شمارهٔ ۱۷۹ - در مدح اتسز

زهی! لشکرت کوه و صحرا گرفته

سپاه تو پستی و بالا گرفته

زبیم حسام چو آب تو آتش

وطن در دل سنگ خارا گرفته

عنان تو جاه مجره ربوده

رکاب تو قدر ثریا گرفته

بر احیای شخص مکارم ، کف تو

مدد از دعای مسیحا گرفته

تویی بحر جود و همه روی عالم

ز موج تو لؤلوی لالا گرفته

بساط خلاف تو عاقل نوشته

طریق وفای تو دانا گرفته

خیالات تیغت ، که برنده بادا

منازل در ارواح اعدا گرفته

بد اندیش جاهت ، نکوه خواه ملکت

ز نخل بقا خار و خرما گرفته

عدو از تو تیمار هایل کشیده

ولی از تو مقدار والا گرفته

بدلالی تیغ در عهد شاهی

چو مردان بسی مهره عذرا گرفته

زهی آمده از بیابان و آنگه

هم از گرد ره قصد دریا گرفته

در اطراف مشرق ، در اکناف مغرب

دو قلعه بیک ماه تنها گرفته

همه باد خاقان و قیصر نشانده

همه ملک کسری و دارا گرفته

نشاندی تو غوغا و بود از ملاعین

همه صحن آفاق غوغا گرفته

ترا کف بیضاست وز نور آن کف

جهان رتبت طور سینا گرفته

تو ثعبان صفت نیزه با سحر اعدا

چو موسی در آن کف بیضا گرفته

دیاری ، که خیل ترا گشت منزل

ز تو حرمت ارض بطحا گرفته

زمینی ، که اسب ترا بوده میدان

ز تو رفعت سقف خضرا گرفته

تو چون یوسف و عون حق دامن تو

بصد مهر همچون زلیخا گرفته

نخواهد حسام تو ماندن بعالم

ز کفر و هدی بقعه ای نا گرفته

همی تا بود در بهاران ز صانع

همه باغ مرجان و مینا گرفته

صبا راحت بوی فردوس داده

چمن زینت روی حورا گرفته

دلت باد مهر معالی گزیده

کف باد جام معلا گرفته

گه از مطربان لعن عنقا شنوده

گه از ساقیان جام صهبا گرفته

تو در صدر آلا و نعما و از تو

نکوه خواه آلا و نعما گرفته

ز صحرای دولت ، سر کوه محنت

عدو پیشه عزلت چو عنقا گرفته

بدل مهر تو مرد و زن پروریده

بجان یاد تو پیر و برنا گرفته

شمارهٔ ۱۸۰ - هم در ستایش ملک اتشز

ای لب تو گونهٔ شراب گرفته

وعدهٔ تو عادت سراب گرفته

عارض تو رنگ سیم خام ربوده

طرهٔ تو بوی مشک ناب گرفته

جعد تو همچون شهاب گشته بصورت

ماه ترا در پس نقاب گرفته

طبع تو در مردمی درنگ نموده

خوی تو در دلبری شتاب گرفته

داده مرا بی گنه شراب قطیعت

پس شده، با دیگری شراب گرفته

پیش حریف از حدیث خویش و دل من

هم نمک آورده، هم کباب گرفته

تو بطرب ز خمه بر رباب نهاده

من ز اسف نالهٔ رباب گرفته

وقت درآمد که: با رخ تو ببیند

خیل خطا منزل صواب گرفته

در هوس لؤلؤ خوشاب تو،، از اشک

هر دو رخم لؤلؤ خوشاب گرفته

وز خم و تاب دو زلف غالیه فامت

پشت و رخم خم ربوده تاب گرفته

سنبل پر تاب زیر سایه زلفت

بر زده و طرف آفتاب گرفته

جامه سیه کرده عارض تو بحسنت

تا دل تو راه احتساب گرفته

کسوت عباسیان گرفته و برده

سطوت اولاد بوتراب گرفته

ای دل بد مهر تو ز بهر ضعیفان

صلح رها کرده و عتاب گرفته

آب تو کم گشته در تظلم عشاق

خاک در شاه را بآب گرفته

از فزع روزگار وز جزع خلق

باب خداوند را بآب گرفته

نصرت دین ، خسروی که رکن ضلالت

هست ز شمشیرش اضطراب گرفته

آن ملکی ، کز کف و عقیدهٔ او هست

بخل و ستم بعدو اجتناب گرفته

آنکه ز بیدار پاسبان دل اوست

چشم حوادث همیشه خواب گرفته

دولت او شربت نجات نهاده

صولت او ضربت عقاب گرفته

نیزهٔ او وصلت قلوب گسیده

خنجر او صحبت رقاب گرفته

حاسد بد نام او چو طایر بدبخت

مستقر از عجز در خراب گرفته

دست بغارت گشاده خیل نهیبش

جان و دل حاسدان نهاب گرفته

ای چو نبی گردن و بال شکسته

وی چو وصی دامن ثواب گرفته

از حکمت عاقلان نصیب ربوده

وز کرمت سایلان نصاب گرفته

کف خضیب از فراز چرخ ثوابت

رایت مجد ترا طناب گرفته

از پی دفع مخالفانت سر از کوه

بر نزد صبح جز که خواب گرفته

امر تو در شاگردی رشاد گزیده

کف تو استادی سحاب گرفته

رای تو در کارها مصیبت و ز بیمش

دشمن تو نوحهٔ مصاب گرفته

ای تو چو دریا و از تو ناصح و حاسد

آن همه عذب ، این همه عذاب گرفته

شکر خداوند را که همت و رایت

فوج غنم مرتع ذئاب گرفته

هیچ بود کز کمال عقل و کهولت

بخت رهی رونق شباب گرفته ؟

نام من اندر حساب حاشیهٔ خود

رانده و من عز بی حساب گرفته

وز نم جود تو کشت زار امیدم

درسنة القحط فتح باب گرفته

تا که نبیند بر اوج طارم ازرق

همچو مه مهر کس شهاب گرفته

باد حسود ترا ز دست شقاوت

هم سرو هم دیده خاک و آب گرفته

پای تو اندر رکاب عز و بخدمت

دست زمانه ترا رکاب گرفته

شمارهٔ ۱۸۱ - د رمدح علاء الدین ابوبکر بن قماج

ای بتو ایام افتخار گرفته

دامن تو دولت استوار گرفته

حق بسداد تو اهتزاز نموده

دین بر شاد تو افتخار گرفته

از نفحات نسیم عدل تو گیتی

در مه دی نزهت بهار گرفته

خوانده سپهرت علاء دین و زنامت

روی معالی همه نگار گرفته

معتبرانی ، که سرکشان جهانند

از سر شمشیرت اعتبار گرفته

صولت سهم تو صد مصاف شکسته

هیبت جاه تو صد حصار گرفته

ز آتش تیغت ، که آب شرع بیفزود

طارم ازرق همه شرار گرفته

ناظر عزم تو و طلیعهٔ حزمت

راه بر احداث روزگار گرفته

بخت در اقبال تو مقام گزیده

چرخ بفرمان تو مدار گرفته

با دل و جان مخالفان جلالت

لشکر اندوه کار زار گرفته

خصم تو از گلبن امان و امانی

گل بتو کرده رها و خار گرفته

در صف هیجا ز مرکبان سپاهت

چهرهٔ عیش عدو غبار گرفته

ای چو پیمبر فلک ببوتهٔ هجرت

ذات شریف ترا عیار گرفته

از پی آن تا جهان قرار پذیرد

در وطن مشرکا قرار گرفته

شخص ترا کردگار از بد کفار

در کنف صدق زینهار گرفته

باز خرامیده سوی قبهٔ اسلام

وز تو هدی قدر و اقتدار گرفته

رایت عالیت را ، که آیت یمنست

فتح بصد مهر در کنار گرفته

شرع بجاه تو فرو فخر فزوده

ملک بعدل تو کار و بار گرفته

از قبل خدمت رکاب رفیعت

عرصهٔ عالم همه سوار گرفته

چرخ بدرگاه تو از آنچه که کردست

آمده و راه اعتذار گرفته

تا که بود همچو قعر بحر بشبها

سطح فلک در شاهوار گرفته

باد معالیت بی شمار و افاضل

از تو ایادی بی شمار گرفته

صدر تو معمور باد و هر چه صدورند

خدمت صدر تو اختیار گرفته

حافظ تو کردگار و پیشه حسامت

تقویت شرع کردگار گرفته

پنجهٔ گشاده بکینه شیر حوادث

جان عدوی ترا شکار گرفته

شمارهٔ ۱۸۲ - در مدح ملک اتسز

ای علم تو دین را نظام داده

حلم تو زمین را قوام داده

اسباب معالی و محمدت را

طبع و دل تو نظام داده

نصرت بر تو مقام جسته

دولت بکف تو زمام داده

در شرع مروت کف جوادت

فتوای حلال و حرام داده

از گنبد بیدادگر بمردی

انصاف تو داد کرام داده

خلق تو بگل بوی سفته کرده

رای تو همه نور وام داده

اخلاق تو را خالق خلایق

اوصاف معلی تمام داده

افلاک سوی خاک بارگاهت

بر موجب طاعت پیام داده

قدر تو علو چون سپهر جسته

دست تو عطا چون غمام داده

ترتیب مهمات هفت کشور

رای تو بیک احتمام داده

اقرار بشاگردی رشادت

در منهج دین هر امام داده

احباب و اعادیت را جلالت

هم نصرة و هم انهزام داده

آنرا بصف اختصاص برده

وین را بکف انتقام داده

ای رانده بتعجیل و طاغیان را

پندی بزبان حسام داده

بیجاده صفت کسوت زمین را

از خنجر فیروزه فام داده

در معرکه صبح مخالفان را

تیغ تو سیاهی شام داده

دست همه گردان ببند بسته

پای همه شیران بدام داده

از خون و تن خصم دام و دد را

در دشت شراب و طعام داده

بگرفته مهینه ولایتی را

وانگه بکهینه غلام داده

بدخواه تو از ملک و ملک رفته

انصار ترا بوم و بام داده

شد سوخته خرمن ، که داشت مسکین

دل را بطمع های خام داده

ای از لب سیحون نهیب جیشت

آشوب بکفار شام داده

آورده همه مال آل یافث

پس تحفه باولاد سام داده

زین فتح جلیل الخطر ، سعادت

مژده بعراق و بشام داده

باز آمده سوی سرای دولت

اعلام هدی را نظام داده

تدبیر همه شرق و غرب کرده

روزی همه خاص و عام داده

خلقت همه حمد و مدیح گفته

بختت همه کام و مرام داده

ای قبلهٔ اقبال تو قبولت

زوار ترا نان و نام داده

ای جاه مرا ز جور گیتی

در منزل عصمت مقام داده

از حلهٔ راحات جامه کرده

وز بادهٔ لذات جام داده

جان را و روان را سوی امانی

سعی تو نوید خرام داده

من بر تو سلام امید گفته

جود تو جواب سلام داده

در روضهٔ عدل توام زمانه

امروز دلی شاد کام داده

وز بعد پراکندگی ، نوالت

احوال مرا التیام داده

در غالب من خون و مغز برت

تحفه بعروق و عظام داده

تا خیل ضیاهست هر شبانگاه

نوبت بسپاه ظلام داده

بادی تو بناز و بکام و لطفت

احباب ترا ناز و کام داده

ساقی نوایب مخالفت را

از جام مصایب مدام داده

وز چرخ وز انجم موافقت را

اقبال تو اسب و مقام داده

بر اسم تو ورسم ملکت ، ایزد

منشور بقا بر دوام داده

شمارهٔ ۱۸۳ - در ستایش اتسز گوید

ای ملک بتو افتخار کرده

و اقبال ترا اختیار کرده

بر خط ، تو از تیغ بی قرارت

شاهان زمانه قرار کرده

باران حسام عجل فشانت

اطراف جهان بی غبار کرده

افلاک بچندین هزار دیده

ز ایام ترا انتظار کرده

در دام تو گیتی اسیر گشته

بر حکم تو گردون مدار کرده

از خلق ترا اتفاق دولت

بر خطهٔ حق شهریار کرده

تو حیدر رزمی و خنجر تو

در دین عمل ذوالفقار کرده

تاثیر گل بوستان دولت

در دید بدخواه خار کرده

انعام یمین تو سایلان را

هنگام عطا با یسار کرده

آسیب سر تیر تو بهیجا

مر تیر را فلک فگار کرده

اخلاق ترا خالق آفرینش

از عنصر حلم و وقار کرده

ای قاعدهٔ ملت پیمبر

چون دولت خویش استوار کرده

رانده بنشاط شکار و آنگه

شیران وغا را شکار کرده

از بهر نظام قواعد دین

با دشمن دین کارزار کرده

وندر فزع کارزار ، تیغت

بر مبتدان کارزار کرده

از تیغ زمین را لباس داده

وز گرد هوا را شعار کرده

شمشیر چو نیلوفر تو صحرا

از خون عدو لاله زار کرده

وز حربهٔ همچون زبان مارت

بر خصم جهان کام مار کرده

ترکان حصاریت صحن عالم

بر دشمن دین چون حصار کرده

چون باد عدو را ب خنجر

در آتش کین خاکسار کرده

از شربت تیغ تو سرکشان را

بی لذت مستی خمار کرده

آثار نهان ماندهٔ شریعت

در بقعهٔ کفر آشکار کرده

بر فرق تو کف خضیب گردون

لؤلوی سعادت نثار کرده

در ساعد جاه تو دست دولت

از زیور نصرة سوار کرده

ای عز تو ترا گردنان عالم

صدر ورق اعتبار کرده

ای فخر ملوکان ، بطالع تو

اجرام فلک افتخار کرده

ای رد و قبول تو عالمی را

با محنت و اقبال یار کرده

بی عدل تو این بی شمار انجم

با من ستو بی شمار کرده

بی دولت صدر تو گشت گردون

یک محنت من صد هزار کرده

این شخص مرا همچو زیر ، گیتی

در حادثه زار و نزار کرده

وین عرض عزیز مرا زمانه

زیر پی احداث خوار کرده

این چرخ کبود از سپید کاری

روزم بسیاهی چو قار کرده

وز خون جگر بسته قطره قطره

انده دلم را چو نار کرده

از تف و نم و ناله پیکر من

اندیشه چو ابر بهار کرده

مسکین دل من یاد حضرت تو

در مسکن غم غمگسار کرده

وین دیده خیال نثار صدرت

بی حد گهر شاهوار کرده

امروز دگر باره حشمت تو

بر کام دلم کامگار کرده

بر رغم زمانه مرا جلالت

مرا مرکب رامش سوار کرده

اقبال قبول تو منزل من

اندر کنف زینهار کرده

این طبع و دهان گهر فشانم

بر مدحت تو اختصار کرده

تا هست بشبها جمال گردون

چون چهرهٔ خوبان نگار کرده

بادا همه عمر تو سور و عالم

بدخواه ترا سوکوار کرده

در عرصهٔ آفاق ظالمان را

انصاف تو بی اقتدار کرده

شمارهٔ ۱۸۴ - در مدح ملک اتسز

ای هوای تو مرا بی سر و سامان کرده

روضهٔ عیش مرا کلبهٔ احزان کرده

من ترا چون دل و جان کرده گرامی و مرا

غم و اندیشه تو بی دل و بی جان کرده

زلف تو هست پریشان و مرا اندوه تو

همه احوال چو زلف تو پریشان کرده

همچو حوری بلقا و رخ رخشندهٔ تو

عالم آراسته چون روضهٔ رضوان کرده

باغ دیدار تو بی منت ایام بهار

همه اطراف جهان پر گل و ریحان کرده

لعل لؤلؤ بیکی لحظه هزاران سجده

لب و دندان ترا از بن دندان کرده

ای شده زلف تو چوگان و ز نخدان تو گوی

خلق را واله آن زلف و ز نخدان کرده

گشته دیدار تو میدان نکویی خدای

گوی و چوگان ترا زینت میدان کرده

یک جهان را همه سرگشته و بالا چفته

گوی و چو کان تو چون گوی چو چوگان کرده

سینها را رخ تابان تو مالش داده

دیده ها را لب خندان تو گریان کرده

جور با طرهٔ طرار تو بیعت جسته

خشم با غمزهٔ غماز تو پیمان کرده

عالمی مرد و زن از جور تو و فتنهٔ تو

مستقر بارگه خسرو ایران کرده

شاه غازی ، ملک اتسز ، که سر خنجر اوست

همه دشوار جهان سربسر آسان کرده

ایزد آثار حمید و سیر خویش را

زیور دولت و آرایش ایمان کرده

کف کافیش مدد از دل دریا برده

قدر عالیش مقر بر سر کیوان کرده

ای دل دست تی بی عشوه چو خورشید و چو ابر

بر همه روی زمین بخشش و احسان کرده

تیغ جون آتش و آب تو دل و دیدهٔ خصم

معدن صاعقه و موضع طوفان کرده

شرع را حشمت تو کسوت و نصرت داده

شرک را حشمت تو عرصهٔ خدلان کرده

کافرانی که ازیشان بجهان بود فساد

همه را ضربت تیغ تو مسلمان کرده

ای تو از نیزهٔ خطی و حسام هندی

وقت دعوی ظفر حجت و برهان کرده

در مهالک همه رفتار سکندر جسته

در ممالک همه رفتار سلیمان کرده

تو در ایوان معالی و فلک بر تو

پشت شاهان جهان چقته چو ایوان کرده

جود پایندهٔ تو خانهٔ احباب ترا

همچو فردوس پر از نعمت الوان کرده

سپه سهم تو و تعبیهٔ کینهٔ تو

عمل معجزهٔ موسی عمران کرده

هیبت تیر خدنگ تو که پیک اجلست

مژده در دیدهٔ بد خواه چو پیکان کرده

ضربت تیغ چو نیلوفرت از خون عدو

عرصهٔ معرکه را لالهٔ نعمان کرده

فتح را عزم درفشان تو پیدا کرده

بخل را کف زر افشان تو پنهان کرده

مهر و مه بندهٔ آن عزم درفشان گشته

بحر کان خدمت آن کف زرافشان کرده

ای کف راد تو بر جمع افاضل شب و روز

بخشش وافر و انعام فراوان کرده

تو نموده بدو کف آیت احسان رسول

بنده در خدمت تو صنعت حسان کرده

طبع خود را ز تو سرمایهٔ دانش داده

شعر خود را ز تو پیرایهٔ دیوان کرده

آمده بنده ز اقطار خراسان بر تو

خویشتن را ز تو باحشمت و امکان کرده

نام خود را بثنا و بدعای در تو

مشتهر در همه اقطار خراسان کرده

تا عروسان چمن وقت بهاران باشند

گردن و گوش پر از لؤلؤ و مرجان کرده

باد درگاه تو پاینده و اقبال فلک

صحن درگاه ترا قبلهٔ اعیان کرده

قصر اقبال تو بادا وسم بارهٔ تو

مولد و منشأ اعدای تو ویران کرده

شمارهٔ ۱۸۵ - در مدح ملک اتسز

ای زلف مشک فام تو لاله سپر شده

دلها بپیش غمزهٔ تیرت سپر شده

با گونهٔ دو عارض و با طعم دو لبت

بازار لاله رفته و آب شکر شده

ای بسته بر میان کمر جور وزین قبل

اندر میان دو دست مرا چون کمر شده

تو رفته از کنار من و در فراق تو

از اشک بی شمار کنار شمر شده

پرورده من بخون جگر مر ترا بناز

وز محنت تو غرقه بخون جگر شده

تو برده سر ز عهد من و بی تو عهد عمر

با صد هزار گونه حوادث بسر شده

بی روی و مویت ، ای بعزیز چو سیم و زر

مویم چو سیم گشته و رویم چو زر شده

از خوب خوب تر شده نقش جمال تو

و احوال من ز عشق تو از بدبتر شده

عشق من و جمال تو در کل شرق و غرب

چون مکرمات خسرو غازی سمر شده

خوارزمشاه عالم عادل ، که صدر اوست

اندر زمانه مقصد اهل هنر شده

در جسم ملک حشمت او چون روان شده

در چشم مجد همت او چون بصر شده

در بسط عدل و رفع ستم عهد ملک او

ایام را قرینهٔ عدل عمر شده

با طول و عرض همت بی منتهای او

هفت آسمان و هفت زمین مختصر شده

تأیید را عزیمت او مقتدا شده

و اقبال را سیاست او مستقر شده

هنگام التقای دو لشکر بحربگاه

اعلام او علامت فتح و ظفر شده

ای خار دوستان ز وفاق تو گل شده

وی خیر و دشمنان ز خلاف تر شده

در واقعات علم و در حادثات دهر

امر تو پیشوای قضا و قدر شده

از آتش حسام تو در ضمن معرکه

چون دود جان دشمن تو پر شر شده

گیتی ز بسط تو کمینهٔ نشان شده

گردون ز رفعت تو کهینه اثر شده

در باغ و بوستان معالی و مکرمات

ذکر شمایل تو نسیم سحر شده

در خشک سال حادثهٔ چرخ سفله طبع

انعام تو مبشر رزق بشر شده

گویندگان مدحت و جویندگان زر

سوی جناب تو نفر اندر نفر شده

از اصطناع هاه تو در حق اهل فضل

اندر بلاد مشرق و مغرب خبر شده

من بنده را فضل قبول تو نام و باگ

در جمله بسیط زمین مشتهر شده

دیوان من ز بس غرر مدحهای تو

مانند برج انجم و درج درر شده

فرخ نهال سعی مرا در ثنای تو

انواع لذت دو جهانی ثمر شده

بوده ز جور حادثه احوال من دگر

و اکنون بحسن تربیت تو دگر شده

ما را کنار مکرمت و دوش بر تو

همچون کنار مادر و دوش پدر شده

تا هست چرخ دایر و سیر نجوم او

اصناف خلق را سبب نفع و ضر شده

تا دور حشر باد ، علی رغم روزگار

جاه ترا بقدر مقر قمر شده

بی نهضت سپاه تو از هٔفت فلک

کاشانهٔ عدوی تو زیر و زبر شده

از آتش حسام تو و آب چشم خود

لب خشک مانده خصم تو و چشم تر شده

قربان وعید تو ، که شعر شریعتند

مقبول حضرت ملک دادگر شده

شمارهٔ ۱۸۶ - نیز در مدح ملک اتسز

ای صیت دولت تو بعلم علم شده

بدخواه دولت تو ندیدم ندم شده

تو شاه شرق و غربی وز آثار عدل تو

اطراف شرق و غرب چو صحن حرم شده

طبع مبارک تو و دست جواد تو

دریای علم گشته و کان کرم شده

آیات بخشش تو و آثار کوششت

اندر جهان نشان وجود و عدم شده

لفظ تو در طویلهٔ دانش گهر شده

نام تو در صحیفهٔ مردی رقم شده

از روی ارتفاع محل و جلال قدر

اکلیل آسمانت بزیر قدم شده

فرخنده بارگاه رفیع ترا بقدر

دهر از عبید گشته و چرخ از خدم شده

جاه تو دافع صدمات و بلا شده

عقل تو کاشف ظلمات ستم شده

اندر فضای دشت بایام عدل تو

گرگ غنم ربای شبان غنم شده

از حشمت تو آیت حق منتشر شده

وز حرمت تو بیضهٔ دین محترم شده

از جود بیدریغ و ز انعام عام تو

زوار با خزاین در ودرم شده

از فعل و قول تو همه ارباب فضل را

آغوش و گوش پر نعیم و پر نغم شده

خصم تو سر بریده و سینه شکافته

از تیغ و نیزهٔ تو بسان قلم شده

مهر ستانهٔ تو و کین جناب تو

منشور شادمانی و توقیع غم شده

یک بندهٔ تو روز قتال مخالفان

در طعن و ضرب صاحب صدور ستم شده

طبع موافق تو قرین طرب شده

جان مخالف تو رهین الم شده

اندر میان باطل و حق در میان خلق

عدلت براستی و درستی حکم شده

ای قبلهٔ ملوک جهان ، ای بحشمتت

چندین هزار اهل هنر محتشم شده

بودست مدتی ز جفاهای روزگار

انوار عیش بنده سراسر ظلم شده

گه شخص بنده بستهٔ بند عنا شده

گه جان بنده خستهٔ تیر ستم شده

از شعلهای غم دل من پر ز تف شده

وز قطره های خون رخ من پر ز نم شده

مالی ، که آن بروز جوانیم بد بدست

جمله شده ز دست و جوانیم هم شده

منت خدای را که کنون هست بر دلم

آن رنجها بعز قبول تو کم شده

در چشم من دیار بخارا بخرمی

از اصطناع تو چو ریاض ارم شده

تا امت پیمبر خیرالامم بود

صدر تو باد مرجه خیرالامم شده

بر مسند جلال ترا پشت و پیش تو

پشت همه سران زمانه بخم شده

شمارهٔ ۱۸۷ - نیز در مدح ملک اتسز

ای چهرهٔ تو رشک مه آسمان شده

یاقوت فام دو لب تو قوت جان شده

خلقی ز عشقت ، ای چو مه آسمان بحسن

سرگشته همچو دایرهٔ آسمان شده

از بهر خستن دل عشاق دردمند

مژگان و ابروان تو تیر و کمان شده

شبهای تیره کلبهٔ ادبار عاشقان

از مقدم خیال تو چون بوستان شده

دلها ز حسرت لب لعلت سبک شده

سرها ز شربت غم عشقت گران شده

بر حرص سود در صف بازار عشق تو

سرمایه های عمر و جوانی زیان شده

شبها ز بهر روی تو شیران روزگار

در کوی تو طفیل سگ پاسبان شده

ای چون زمانه بسته میان بر جفای من

تو در میان عشرت و من از میان شده

صاحب قران حسنی و ما را ز جور تو

مرجع جوار خسرو صاحب قران شده

خوارزمشاه عالم و عدل ، که عزم اوست

با ماه آسمان بمضا هم عنان شده

آن خسروی که هست دل و دست فرخش

در علم و جود ناسخ دریا و کان شده

آمال خلق را حشر مکرمات او

در راه جود بدرقهٔ کاروان شده

از لوح غیب خط معمای فتح را

جاری زبان خنجر او ترجمان شده

احوال ساکنان زمین را جلال او

از طارم بروج فلک دیده بان شده

از مهر او خزان موافق شده بهار

وز کین او خزان مخالف خزان شده

اندر گداز آتش سهمش تن عدو

چون پیکر هوا ز بصرها نهان شده

ای رای پیرو بخت جوان گشته یار تو

درگاه تست مقصد پیر و جوان شده

ترسندگان نکبت احداث چرخ را

اکناف حضرت تو مقر امان شده

نرگس ز بهر دیدن تو ف اشک رخ عدو

سوسن براب مدح تو یکسر زبان شده

نیلوفرست تیغ تو ، اشک رخ عدو

از بیم او چو لاله و چون زعفران شده

عالم نهاده چون قلم از عدل و چون قلم

در پیش تو بسر همه عالم روان شده

ارباب فضل بر همه انواع کام دل

از عدت مکارم تو کامران شده

ای مرد مردمی ، که بمردی و مردمی

احوال تست عمدهٔ هر داستان شده

من بنده را نشاط دل از مکرمات تو

چون جاه بی کرانهٔ تو بی کران شده

با گنج شایگان شده ام از عطای تو

و اشعار من بمدح تو بی شایگان شده

وین خاطر مهذب باریک بین من

بر لشکر مدایح تو پهلوان شده

از خانمان جفای فلک تاخته مرا

وندر دیار ملک تو با خانمان شده

بی نام و نان من آمده سوی جناب تو

وز مکرمات کف تو با نام و نان شده

نا مهربان زمانهٔ غدار بی وفا

بر من بسعی حشمت تو مهربان شده

امید قحط خوردهٔ من بنده را بلطف

بر تو مایده ، کف تو میزبان شده

در زیر پایم این خسک حادثات چرخ

از رفق اصطناع تو چون پرنیان شده

تا هست چرخ دایر و اندر صمیم او

سیارگان بصنع الهی روان شده

بادا ز سعی اختر و از دور آسمان

غمگین مخالف تو و تو شادمان شده

اندر زمانه نام نکوی تو جاودان

بادا چو نام دولت جاودان شده

بادی تو قاهر ستم و تا بروز حشر

بر گنج عدل سیرت تو قهرمان شده

شمارهٔ ۱۸۸ - لغز تیغ در مدح اتسز گوید

پیکری روشن چو جان ، لیکن بلای جان شده

زاده از کان و پر از گوهر بسان کان شده

مملکت را همچو جان بایسته قالب را ولیک

صد هزاران قالب از تأثیر او بی جان شده

مشرب لذات جباران ازو تیره شده

خانهٔ اعمار غمازان ازو ویران شده

باس او هنگام ضربت در مضا و اقتدار

با قضا و با قدر هم عهد و هم پیمان شده

گشته پیدا مایهٔ او از زمین وز زخم او

صورت شیران هیجا در زمین پنهان شده

او بنفشه رنگ و از وی خاک چون لاله شده

او زمرد فام و از وی سنگ چون مرجان شده

نکبت ارواح ابنای جهان را در وغا

عهدهٔ بهرام گشته، قدرت کیوان شده

در صفا مانند نفس عیسی مریم شده

در ضیا مانند دست موسی عمران شده

از فراوان کاتش و آبست مضمر اندرو

مستقر صاعقهٔ، ماوی گه توفان شده

عون او روز ظفر پیرایهٔ دولت شده

قهر او وقت ضرر سرمایهٔ خذلان شده

هیئت او چون زبان وز دفتر اسرار چرخ

واصف نقش مسرات و خط احزان شده

چون ‌کند اتلاف، ازو بسیارها اندک شده

چون دهد انصاف، ازو دشوار‌ها آسان شده

او شده خندان چو برق و سرکشان رزم را

همچو ابراز خندهٔ او دیدها گریان شده

گشته بر سندان کمال حسن او ظاهر ولیک

حد او هنگام ضربت آفت سندان شده

جان شرک و بدعت از وی پر غم و انده شده

باغ فتح و نصرة از وی پر گل و ریحان شده

بر دوام دولت خوارزمشاهی تا بحشر

نزد ابنای خرد واضح ترین برهان شده

اتسز غازی، که از احداث عالم تیغ اوست

حافظ اسلام گشته، راعی ایمان شده

او چو موسی باید بیضا بهر بابی و رمح

دریده بیضای او مانندهٔ ثعبان شده

گشته شادروان صدر او فلک وندر قتال

پیش او شیر فلک چون شیر شادروان شده

پیکر اقبال را اوصاف او اعضا شده

عالم تأیید را اقبال او ارکان شده

مرکبان لشکرش را کمترینه پایگاه

حلقهٔ فغفور گشته خانهٔ خاقان شده

با وجود سلسبیل مکرمات از دست او

زایران را مجلس او روضهٔ رضوان شده

حاسدان را کینه او رنج بی راحت شده

دشمنان را هیبت او درد بی‌درمان شده

وقت سرعت پیش سیر مرکب میمون او

عرصهٔ کل جهانی کمترین میزان شده

قدرت و امکان نموده جاه او وز بیم او

بدسگال جاه او بی قدرت و امکان شده

ملک را آثار او آثار افریدون شده

عدل را ایام او ایام نوشروان شده

ای حسام و رمح را وقت ملاقات عدو

حیدر کرار گشته ، رستم دستان شده

با تو عالم راست همچون تیر و زیر گرز تو

خصم تو سر کوفته مانندهٔ پیکان شده

ذکر اوصاف تو روح و قوت مرد و زن شده بود

مدح درگاه تو انس جان انس و جان شده

گشته فرمان تو نافذ در بلاد شرق و غرب

اختران آسمان منقاد آن فرمان شده

کسری و دارا برغبت صدر درگاه ترا

کمترین فراش گشته، ‌کهترین دربان شده

گردن ملک ترا عقد شرف زیور شده

نامهٔ عون ترا نام ظفر عنوان شده

نیستی یزدان ولیکن اندر حل و عقد

در همه اطراف عالم نایب یزدان شده

حرمت درگاه تو چون حرمت کعبه شده

آیت فرمان تو چون آیت قرآن شده

هر که بیند مر ترا داند که هست اخلاق تو

معنی روح الامین و صورت انسان شده

ذست تو اندر ایادی، طبع تو اندر حکم

بحر بی پاباب گشته ، گنج بی پایان شده

از تو باسامان شده احوال ابنای هدی

لیکن احوال بداندیش تو بی‌سامان شده

هرکه با گردون همی‌خایید دندان از عناد

هست اکنون سخرهٔ تو از بن دندان شده

آن زمان کایام بیند بر شعاب سیل خون

آسیای مرگ گردان وغا گردان شده

همچو شیر شرزه در صف باره ها شیهه زده

همچو مار گرزه در کف نیزه ها پیچان شده

از غریو گیر و دار و از نهیب طعن و ضرب

اختران مدهوش گشته، آسمان حیران شده

چهره‌ها از اشکها پر لؤلؤ لالا شده

تیغها از شخص‌ها چون لالهٔ نعمان شده

اندر آن ساعت تو باشی در صمیم کارزار

خنجر اندر دست زرافشان لعل افشان شده

با نکوه خواه تو هامون وغا روضه شده

بداندیشان تو صحرا‌ی بقا زندان شده

یک جهان سرها ز زخم و پشت ها از بیم تو

در میان معرکه چون گوی و چون میدان شده

خسروا، صاحب قرانی و ثنا خوان درت

از قبول حضرت تو صاحب اقران شده

تو چو پیغمبر شده‌ اندر وفا و حسن عهد

بنده اندر اوصاف تو چون حسان شده

گاه شعرم از قبولت قبلهٔ تحسین شده‌

که دستم از توالت ‌منزل احسان شده

بوده‌ام بی نام و بی نانی من اندر دست چرخ

وز مبرات تو هم لا نام و هم با نان شده

خاطر پژمردهٔ من در ظلال جاه تو

از ریاحین ثناهای تو چون بستان شده

تا بود افلاک دوار و بصنع ایزدی

ثابت و سیاره بر اطراف او تابان شده

سال و مه بادا ز تف آتش احداث چرخ

سینهٔ خصم جناب فرخت بریان شده

باد ویران بقعهای شرک از شمشیر تو

وز مساعی تو قصر ملت آبادان شده

خسروا، گیتی زباست بر عدو زندان شده

روز هیجا رستم از دیدار تو حیران شده

شمارهٔ ۱۸۹ - درمدح شمس‌الدین وزیر

فصل بهار آمد و بگذشت عهد دی

پیش آر، ای چراغ ری، اکنون چراغ می

تاریکی است مانده ز دی در نهاد ما

و آن جز چراغ می نبرد، ای چراغ ری

برکش نوا، که خاطب گل بر کشید صورت

بر گیر می، که لشکردی بر گرفت پی

گرمست با مشاهدهٔ گل نشاط ما

اکنون که نیست وحشت دیدار سردی

شادی کنیم و گر نکنیم اندرین بهار

با این چنین مشاهده پس کی کنیم کی؟

باده خوریم، خاصه بدیدار شمس‌ دین

صدری که روزگار ندیده مثل وی

دارد گه فصاحت و دارد گه سخا

چتکر فصیح وائل و بنده جواد طی

طبعش لوای علم در ایام کرده نشر

عدلش بساط ظلم ز آفاق کرده طی

در چشم حادثات شکوهش کشیده میل

بر جان نایبات نهیبش نهاده کی

آنجا که جود اوست نبینی خیال بخل

و آنجا که رشد اوست نبینی نشان غی

هرگز چنو بزرگ نبوده بهیچ عصر

هرگز چنو کریم نبوده بهیچ حی

گشته ز بیم کوشش او شیر جفت تب

مانده ز شرم بخشش او ابر یار خوی

در پیش قدر او ببلندی و مرتبت

تا لاف بیهده نزنی ، ای سپهر، هی!

همواره تا که گردد حادث گهر ز سنگ

پیوست تا که آید حاصل شکم ز نی

بادا دل و لیش بجام نشاط مست

بادا تن عدوش بدست هلاک فی

شمارهٔ ۱۹۰ - در ستایش ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

گر ز وصل توام نصیبستی

روضهٔ عیش من خضیبستی

هم ز راحت مرا نصابستی

هم ز دولت مرا نصیبستی

وقت دفع مصایب گیتی

تیر تدبیر من مصیبستی

شمع لذات من منیرستی

شاخ آمال من رطیبستی

داعی فکرت مرا گه نظم

گر ز تحسین تو مجیبستی

همه ابیات من بدیعستی

همه الفاظ من عجیبستی

عیش من ، گر ببوسی کف تو

بهتر از وصلت حبیبستی

حال من ، گر ببینمی در تو

خوشتر از غفلت رقیبستی

آب لطفت، اگر بمن رسدی

دل من کی پر از لهیبستی؟

نیستی جان من ز غم بیمار

گز مرا جاه تو طبیبستی

گر ز من هجر تو بعیدستی

ور بمن وصل تو قریبستی

وقت انشاد مدح تو لحنم

همچو الحان عندلیبستی

وز غراب عنا عدوی مرا

همه اطلال پر نعیبستی

دیدهٔ ناصحم قریرستی

سینهٔ حاسدم کئیبستی

گر مرا در مراسم آداب

همچو اخلاق تو ادیبستی

نزد ابنای روزگار مرا

در صبی حرمت مشیبستی

خاصه آنسروی که گر ذاتش

نیستی سروی غریبستی

عالم منقبت ، که کردی فخر

عالم ار بر درش نقیبستی

بر افاضل جهان نبودی تنگ

گر چو درگاه او رحیبستی

کس نکردی گنه ، اگر دوزخ

چون تف خشم او مهیبستی

قدرش ار داعیبی فرستادی

چرخ گردانش مستجیبستی

گر ز خلقش هوا مدد بردی

همه آفاق پر ز طیبستی

گر دل دشمنانش ندریدی

چرخ کی با کف خضیبستی ؟

ای بزرگی که گر حبیب شدی

زنده ، راوی تو حبیبستی

ور لبیبی درین زمانستی

با ذکای تو نا لبیبستی

گر مصور شدی بلاغت تو

منبر فضل را خطیبستی

بتو این شعر کی فرستادی ؟

خادم از عاقل واریبستی

شمارهٔ ۱۹۱ - وله فی المدح

ای سال و ماه پیشهٔ تو رادی

در هر دلی ز رادی تو شادی

گشتی ستوده نزد همه گیتی

زین سنت ستوده که بنهادی

بار دگر بعهد تو شده تازه

منسوخ گشته قاعدهٔ رادی

بی حد دقیقهای هنر دیدی

بی مر خزانهای درم دادی

دارند از خصار تو پیوسته

آزادگان عالمی آبادی

نگزید هیچ عاقل و نگزیند

در بندگی صدر تو آزادی

عدل تو از بسیط جهان یکسر

اندر نوشت مفرش بیدادی

بس فتنهای دهر که بنشاندی

بس عقدهای چرخ که بگشادی

از تو همیشه فضل و کرم زاید

گویی ز بهر فضل و کرم زادی

هنگام وقفه کردن چون کوهی

هنگام حمله بردن چون بادی

جاوید باد مدت تو ، زیرا

اسلام را اساسی و بنیادی

شمارهٔ ۱۹۲ - در مدح ملک اتسز

نگارا تا تو از سنبل تراز ارغوان کردی

رخ چون ارغوان من برنگ زعفران کردی

ز مشک روی من کافور پیدا گشت از آن حسرت

که تو کافور روی خود مشک اندر نهان کردی

چون ماه آسمان تا روی تو خرمن زد از عنبر

مرا از عشق سرگردان چو ماه آسمان کردی

بصنعت در جوار عدل ظلمی را امان دادی

بحیلت از کنار شرع کفری را عیان کردی

ز عشق آتش زدی چندان بدلها در ، کز آن آتش

همه اطراف روی خود سراسر پر دخان کردی

گل لعلست خد تو که در مشکش وطن دادی

شب تیره است خط تو که بر روزش مکان کردی

تو کردی روز و شب جمع و فلک زین ممتحن گردد

درین معنی همانا تو فلک را امتحان کردی

حصاری ساختی از خط بگرد عارض وزان پس

ملاحت را درو تا حشر جانا ، جودان کردی

جهان مر نیکویی را کرد اسیر تو بدان معنی

تو چون خو را اسیر خدمت شاه جهان کردی

علاء دولت و دین ، آنکه گوید دولت و دینش :

همیشه کامران بادی! که ما را کامران کردی

خداوندای ، که گر با خاک درگاهش قرین گردی

جهان گوید : هنی بادت که با دولت قران کردی

چو بوسیدی کف او جرم گردون زیر پی سودی

چو بگزیدی در او ، اسب دولت زیر ران کردی

ایا شاهی، که چشم فتنه در خوابست از آن روزی

که تو در صحن عالم عدل خود را پاسبان کردی

اگر از بحر درخ خیزد و گر از کان گهر زاید

بجود و فضل دست و دل بسان بحر وکان کردی

بهنگام عطا دادن ، بوقت کینه آهختن

ولی را طرب کردی عدو را با فغان کردی

چرا پیراهن صبری ندوزد خصم تو ؟ گر تو

دلش چون دیدهٔ سوزن ، تنش چون ریسمان کردی

بسان خاک حزمت را بهر وقتی سکون دادی

بسان باد عزمت را بهر جایی روان کردی

هر آنکس کو زبان را کرد مطلق بر خلاف تو

تن او را اسیر حبس و محنت چون زبان کردی

تو از کاشانهٔ فطرت ، که با وصف حسن بودی

جهان را از علامات سعادت چون چنان کردی

هم اندر طینت آدم بدانشها ضمین گشتی

هم اندر رتبت حوا بروزیها ضمان کردی

هر آن خطی که مشکل بود بر گردون فرو خواندی

هر آن سری که مجمل بود در گیتی بیان کردی

بنان خویش را در ملک بخشی تولیت دادی

بیان خویش را بر گنج دانش قهرمان کردی

شرنگ دوستانت را بلذت چون شکر کردی

بهار دشمنانت را بصورت چون خزان کردی

چو بنمودی جبین خویش در هیجا سواران را

بسا مرد مبارز را که در صورت جبان کردی

هر آن غولی که در بیدا مضل کاروان بودی

زبیم عدل خویش او را دلیل کاروان کردی

بدان بقعه که کبکی بود بازی را امین کردی

در آن خطه که میشی بود گرگی را شبان کردی

سخن نور از حکم گیرد ، حکم جفت سخن کردی

بنان جاه از کرم گیرد ، کرم یار بنان کردی

بعون یار پیر و نصرة بخت جوان بنگر

چگونه صدر خود را مرجع پیر و جوان کردی؟

هر آنچ از وی ثنا یابی ، ز بخت نیک آن جستی

هر آنچ از وی دعا بینی ، بعمر خویش آن کردی

بسی بی خانه را دیدم که آمد سوی صدر تو

مرو را مدتی نزدیک قطب خاندان کردی

من بی نام و بی نانرا ، چو بگزیدم جناب تو

چنان کز جود فضل تو سزد با نام و نان کردی

بسان روبهی بودم بدام روزگار اندر

مرا در روضهٔ اقبال خود شیر ژیان کردی

بسعی خود طرب را با دل من آشتی دادی

بلطف خود فلک را بر تن من مهربان کردی

شکفته باد عیش تو ، چو باغ نو بهاران را

برای سایلان از زر چو باغ مهرگان کردی

ز شادی رنگ و روی تو بسان ارغوان بادا

که اشک دشمنان از غم برنگ ارغوان کردی

بعقبی در ، ز پیغمبر شفاعت بی کران بادت

که در دنیا بدینش در شجاعت بی کران کردی

شمارهٔ ۱۹۳ - در مدح ملک اتسز

ای طلعت تو بر فلک حسن مشتری

من مشتریت را به دل و دیده مشتری

تو مشتری نه‌ای، که به بازار نیکویی

صد مشتریست روی تو را همچو مشتری

گر خوش بود جوانی و اقبال خلق را

حقا که از جوانی و اقبال خوشتری

با طلعت چو لاله و زلف چو سنبلی

با عارض چو سوسن و حسن چو عبهری

از چهره رشک مشتری و ماه و زهره‌ای

وز طره شرم غالیه و مشک و عنبری

من چون در آب شکرم از عشق و باز تو

با لطف و حلاوت آبی و شکری

طیره ز نقش چهرهٔ تو نقش ما نوی

خیره ز شکل صورت تو شکل آزری

گر من بنفشه بر شدم از زخم کف ، رواست

ایدون که تو بنفشه عذرا و سمنبری

من سیم و زر زاشک وز رخسار ساختم

تا دیدمت که شیفته بر سیم و زری

ما را غم تو کرد توانگر بسیم و زر

وندر زمانه چیست ورای توانگری ؟

در کار من فتاده زره وار صد گره

تا پیشه کرد زلف سیاهت زره گری

زلف تو شد زره گر و عارض بزیر او

از بیم تبغ غمزه گرفته زره وری

ای حسن تو گذشته ز غایت ، نگشت وقت

کاخر یکی بسوی در بنده بگذری ؟

گیتی بچشم کینه بمن هیچ ننگرد

گر تو بچشم مهر بمن هیچ بنگری

پیدا و ظاهرست از احوال ما دوتن

آثار عاشقی و امارات دلبری

چونانکه بر صحیفهٔ کردار شهریار

آیات خسروی و علامات سروری

خسرو علاء دولت و دین ، اتسز ، آنکه هست

شمشیر او وقایهٔ دین پیمبری

شاهی ، که در زمانه بدست وفا و عدل

اندر نوشت فرش جفا و ستمگری

شاهی ، که وقف کرد بر اشخاص مشرکان

تیغ چو ذوالفقار ز بازوی حیدری

چون علم ذات او ز مثالب شده جدا

چون عقل شخص او ز معایب شده بری

ارزاق را مکارم او کرد تفرقه

و آمال را صنایع او داد یاوری

در روزگار دولت او اهل فضل را

با گشت روزگار نماندست داوری

تابندگان گنبد فیروزه نام را

در نیک و بد اشارات او کرد رهبری

ای برج فضل و پیکر دانش بمعرفت

برتر هزار بار ز برج دو پیکری

از روی قدر ناسخ هر هشت گنبدی

وز روی عدل راعی هر هفت کشوری

اصل جلالتی ، تو مگر چرخ اعظمی ؟

محض سعادتی ، مگر تو سعد اکبری

در حزم با ثبات زمین مسطحی

در عزم بامضای سپهر مدوری

از قول و فعل قوت شرعی و ملتی

وز طعن و ضرب آفت درعی و مغفری

هم بحر داشتی تو و هم کان بخششی

هم روی دولتی تو و هم پشت لشکری

با اقتدار بادی و با احتمال خاک

با اصطناع آبی و با هول آذری

آنچ آمدست از تو بکفار شرق و غرب

آمد ز مرتضی بجهودان خیبری

رخت افکند سعادت و منزل کند شرف

هر جا که تو بساط عنایت بگستری

اسلام را ز فتنهٔ یاجوج حادثات

سدیست حشمت تو ، ولیکن سکندری

هر نقطه ای ز جاه ضمیر تو عالمی

هر شعله ای زرای منیر تو اختری

بحریست مردمی و تو در وی چو لؤلؤیی

کانیست خسروی و تو در وی چو گوهری

از محض کبریا و بزرگی مرکبی

وز عین اصطناع و مروت مصوری

معدوم شد ز جود تو نام مطوقی

منسوخ شد ز صدق تو رسم مزوری

در احترام چون شب قدری ز روی قدر

وندر مصاف با فزع روز محشری

در زیر پای بارهٔ چون باد وقت حرب

سرهای سرکشان همه چون خاک بسپری

شخص مخالفان تو در موت احمرست

تا تو بروز معرکه با تیر اخضری

اندر پدید کردن روزی و روز خلق

گردون دیگری تو و خورشید دیگری

در رزم و بزم زینت میدان و مجلسی

وز تیغ و تیر حافظ محراب و منبری

چون جان پاک با همه چیزی موفقی

چون بخت نیک بر همه کاری مظفری

سرمایهٔ تظاهر ملکی و دولتی

پیرایهٔ تفاخر کلکی و خنجری

شایسته سیرتی تو و بایسته صورتی

محمود و مخبری تو و مسعود منظری

باطل شده ز طعنهٔ تو رسم رستمی

ایران شده ز حملهٔ تو قصر قیصری

صد طوس و نوذرست کمینه غلام تو

گفتن ترا خطاست که : چون طوس و نوذری

فردوس و کوثرست سرای عطای تو

جاوید زی ؟که صاحب فردوس و کوثری

پر شد وثاق صادر و وارد بعهد تو

از در معدنی وز دیبای ششتری

ای اختر سعادت و نیکی ، خلاف تو

اصل شقاوتست و اساس بد اختری

اندر شمار ملک تو آورد کردگار

هر چیز کز نوادر ایام بشمری

من بنده بر افضل ایام مفخرم

چونانکه بر ملوک زمانه تو مفخری

مداح غیر من نسزد مجلس ترا

ناید بهیچ حال ز افسار افسری

صدر تو خلد و مدحت من آب کوثرست

هر خلد را گزیر نباشد ز کوثری

تو شاه سروری و نباشد بهیچ روی

لایق بتو ثنای یکی مشت سرسری

بحرست خاطر من و درست لفظ من

در نظم و نثر این دو زبان : تازی و دری

با لفظ من نعیب بود نکتهٔ حبیب

از نظم من حقیر شود گفتهٔ سری

از هر دری هزار هست بنده را

وین فخر بس که : چون دگران نیست هر دری

شعری و نثری را ببلندی و مرتبت

با شعر و نثر بنده نباشد برابری

فرزند وار مدح تو طبعم بپرورد

با مدح تست طبع مرا مهر مادری

ایمان و حب صدر تو هر دو گرفته اند

اندر صمیم جان من الف برادری

از بندگی تست مرا نام خواجگی

وز کهتری تست مرا عز مهتری

زربافت از تو بنده و اینک بشکر کرد

گوهر نثار بر سرت ، ای شاه گوهری

ممدوح عنصری اگر اکنون بزیستی

آموختی ز جود تو مداح پروری

این دولت مبارک و این بارگاه را

دانی که نیست چاره ز چون من ثنا گری

شیطان همیشه تا بصفا نیست چون ملک

انسان همیشه تا بصفت نیست چون پری

بادا معظم از شرفت قدر مملکت

بادا منظم از هنرت عقد سروری

داده رضا بصدر تو گیتی ببندگی

بسته میان بپیش تو گردون بچاکری

ای خورده بر افاضل عالم زمال تو

چندان بزی که از همه لذات بر خوری

تا قد چون صنوبر و زلف چو عنبرست

با زلف عنبری زی و قد صنوبری

بر تو گشاده باد در کام و بسته باد

در ملک این سریت سعادت آن سری

شمارهٔ ۱۹۴ - در مدح شمس الدین وزیر

تا کی از عشق تو کشم خواری؟

تا کی از هجر تو کنم زاری ؟

چند با من جفا کنی آخر ؟

شرم بادت ازین جفا گاری

زان دو زلف چو ابر پیوسته

بر سر من بلا همی باری

دل ربودی ز دست من ، بحلی

جان ربایی و دست آن داری

آفت جانی و شگفت اینست

که بجان کردمت خریداری !

تو دل و جان و دیده ای که نخست

از دل و جان دیده بیزاری

بندهٔ حضرت خداوندم

تا چنین بی کسم نپنداری

شمس دینم ز دست نگذارد

اگرم تو ز دست بگذاری

آسمان علو ، که پیشش پست

آسمان در بلند مقداری

کامگاری ، که با تبسط او

چرخ بنوشت فرش غداری

نامداری، که با تحفظ او

دهر بسترد نقش مکاری

آنکه بی سعی او روان نشود

مرغ روزی ز دام دشواری

و آن که با عدل او گله نکند

چشم فتنه ز رنج بیداری

حشمت او ز شخص قهاران

برکشیده لباس قهاری

همت او ز فرق جباران

در ربوده کلاه جباری

دور کرده وقایع عدلش

از دل زایران گران باری

سرورا ، با عطای تو نزند

بحر پرمایه لاف بسیاری

تویی آن کس که با سخا جفتی

تویی آن کس که با کرم یاری

در معالی سپهر تأثیری

در بزرگی زمانه آثاری

همچو ایمان مطهر از عیبی

همچو دولت منزه از باری

کی گزاید ترا رکاکت یار ؟

که تو با صدق صاحب الغاری

سرورا ، آمدم بزنهارت

کز حوادث تو حصن زنهاری

حافظ جان و جاه اشرافی

کافی نام و نان احراری

من بیمار را جوار تو هست

بخوشی همچو سایه دیواری

در مضیق بلا و رنج مرا

نبود زین سپس گرفتاری

تا بود نزد عاشقان معروف

طرهٔ دلبران بطراری

بادت از چرخ هر زمان اقبال

بادت از بخت هر زمان یاری

از سر کلک تو عدوی ترا

چون سر کلک تو نگونساری

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح ملک اتسز

ز عشقت ای عمل غمزهٔ تو خون خواری

بسی کشید تن مستمند من خواری

مراست عیش دژم تا شدی ز دست آسان

چگونه عیشی؟ با صد هزار دشواری

بدان دو چشم دژم عیش من دژم خواهی

بدان دو زلف سیه روز من سیه داری

طلب همی‌کنی آزار من، خداوندا

روا بود که مرا بی‌گنه بیازاری؟

کسی که پای تو بوسد چگونه دل دهدت

که همچنین بگزافش ز دست بگذاری؟

بنفشه قد و سمن موی و لاله اشکم از آنک

بنفشه جعد و سمن ساق و لاله رخساری

گهی بگریم بر یاد تو بصد حسرت

گهی بنالم در عشق تو بصد زاری

اگر هزار چو من در فراق خود بکشی

از آنت باک نیاید ، زهی ستمگاری!

مکن برنج گرفتار بیش ازین دل من

کزان بود بقیامت ترا گرفتاری

ز دست جور توام کشته گیر ، اگر ندهد

مرا عنایت عدل خدایگان یاری

علاء دولت ، شاهی ، که دولت تیغش

ببرد از سر بدخواه باد جباری

خدایگانی کاجرام چرخ را با او

منازعت نرسد در بلند مقداری

بعهد دولت او در جوار افضالش

برست دیدهٔ فتنه ز رنج بیداری

بدوست طایفهٔ شرع را قوی دستی

وز وست قاعدهٔ شرک را نگونساری

چو ابر بارد هنگام مکرمت کف او

ولیک عادت او نیست جز گهرباری

مظفرا ، تویی از خسروان ، که در گیتی

بدانچه یافته ای ، از علو ، سزاواری

نجوم چرخ نیارند زد همی ز حیا

بپیش کثرت فضل تو لاف بسیاری

ستاره را نرود با تو هیچ بوالعجبی

زمانه را نرود با تو هیچ مکاری

کسی که با تو طریق مخالفت سپرد

بیک زمانه بدو چنگ فناش بسپاری

بتیر تیز ، فلک را اگر بخواهی تو

ز سقف دایرهٔ آسمان فرود آری

بپایگاه و برفعت تو سپهر تأثیری

بدستگاه و بحشمت زمانه آثاری

حریم صدر تو احرار از آن گزیدستند

که از جفای زمانه پناه احراری

همیشه تا که جهان راست فعل بد عهدی

همیشه تا که فلک راست پیش غداری

امانت باد ز دست فنا و قهر ، که تو

فنای مبتدعانی و قهر کفاری

شمارهٔ ۱۹۶ - نیز در مدح ملک اتسز گوید

هدی را ز سر تازه شد روزگاری

پدیدد آمد اسلام را کار و بار ی

بشاه جهانگیر اتسز ، که گیتی

ندید و نبیند چنو شهریاری

نه چون او در ایوان بخشش جوادی

نه چون او بمیدان کوشش سواری

دهد بر کفش بوسه هر کامرانی

برد بر درش سجده هر نامداری

ظفر را اعلام او اعتدادی

هنر را بایام او افتخاری

نهیب سر تیغ کشور ستانش

جهان کرده بر دشمنان چون حصاری

سحاب کف راد گوهر فشانش

خزان کرده بر بوستان چون بهاری

کف مشتری بر سر او فشاند

چو آرد ز گنج سعادت نثاری

فلک سرمهٔ چشم اقبال سارد

چو برخیزد از سم اسبس غباری

ایا کامگاری ، که گشت زمانه

نیاورده مانند تو کامگاری

ولی را ز آفاق سازنده آبی

عدو را ز اخلاق سوزنده ناری

نه چون تو برزم اندرون کینه توزی

نه چون تو ببزم اندرون بردباری

شب انتقام ترا نیست روزی

گل اصطناع ترا نیست خاری

چو نیلوفری از خون گردان

کند عرصهٔ معرکه لاله زاری

ز غاری کند پیکر کشته کوهی

ز کوهی کند طعنهٔ نیزه غاری

ز خون دلیران جهان گشته بحری

کزان بر نخیزد بجز جان بخاری

بهر سو سر سرکشی او فتاده

بخون در دهان باز چون کفته ناری

هنر بر فنا پنجه بر کار کرده

نجوید بجز زندگانی شکاری

تو آثار مردانگی کرده پیدا

در آن صعب روزی ، در آن هول کاری

خرامان بزیر اندرت باد پایی

فروزان بدست اندرت آبداری

بدلها در از تف رمحت لهیبی

بسرها در از جام تیغت خماری

ترا عصمت ایزدی یار بوده

به از عصمت ایزدی نیست یاری

الا تا بود اختری را مسیری

الا تا بود گنبدی را مداری

مبادا ز مهر تو فارغ ضمیری

مبادا ز نام تو خالی بیاری

ترا باد نصرة کهین کارسازی

ترا باد دولت کمین پیشکاری

شمارهٔ ۱۹۷ - نیز در مدح اتسز

جانا ، لب چون شراب داری

رخساره چو آفتاب داری

در پیش ضیای آفتابت

از ظلمت شب نقاب داری

جمله نمکی و جان ما را

بر آتش غم کباب داری

بی آن لب چون شکر ، تنم را

همچون شکر اندر آب داری

زان نرگس نیم خواب ، چشمم

محروم شده ز خواب داری

پیوسته ره فراق پویی

همواره سر عتاب داری

پشت طربم شکسته خواهی

باغ خردم خراب داری

ای روی تو رحمت الهی

تا چند مرا عذاب داری؟

تو جفت ربایی و دلم را

نالنده تر از رباب داری

در انده تو درنک دارم

در کشتن من شتاب داری

ای تافته زلف ، باز آخر

تا کی دل من بتاب داری؟

صبرم چو عقاب صید کردی

گرچه صفت غراب داری

ای تن ، تو جزع مکن و گر چند

اندیشهٔ بی حساب داری

خوش باش ، که بارگه خسرو

از حادثها مآب داری

خوارزمشه ، آنکه از قبولش

هم منصب و هم نصاب داری

ای آنکه دیار مشرکان را

از تیغ در اضطراب داری

آنی که ز باد حمله در رزم

بنیاد فلک خراب داری

وز خون عدو بروز هیجا

آفاق پر از خضاب داری

بر بر باغ امید خلق دستی

بارنده تر از سحاب داری

یک لفظ سؤال سایلان را

صد بدرهٔ زر جواب داری

کردار همه صالح دانی

گفتار همه صواب داری

در هر سخنی که تو بگویی

مضمر شده صد کتاب داری

دریای حیات حاسدان را

بی آب تر از سراب داری

از آتش تیغ جان گردان

پیوسته در التهاب داری

در دست شهان عنان نپاید

تا پای تو در رکاب داری

با محمدت اتصال جویی

وز منقصت اجتناب داری

در کل جهان بفضل مردی

کس نیست کزو حجاب داری

شاها، بدو دودمان عالی

از دو طرف انتساب داری

و امروز ز انتساب بگذشت

ملکی که باکتساب داری

باروی بتان نشاط کن زانک

هم دولت و هم شباب داری

رو ملک طرب گزین ، که ملکی

فارغ شده ز انقلاب داری

آن به که برغم خصم پیوست

در کف قدح شراب داری

شمارهٔ ۱۹۸ - در مدح ملک اتسز

زهی ! جمال تو بر ماه کرده طنازی

سزاست بر سر خوبان تو را سرافرازی

به چشم طنز کنی گر کنی به ماه نظر

بدان جمال تو را هست جای طنازی

به دست قهر ز لشکر گه جمال همی

سرای پردهٔ خورشید را براندازی

تو خود نتازی و ندر صف نکورویان

همی خرامی و از نیکویی همی تازی

مرا تو گویی : بازیست عاشقی ، آری

شدست عشق تو بازی و لیک جان بازی

چو بربط از تو بسی گوشمال یافته ام

بدان امید که چون بربطم تو بنوازی

بحسن خویش چنان غره ای ، که در عالم

بهیچ کس زرعونت همی نپردازی

ز هجر آن لب چون انگبین چرا چندین

مرا بر آتش حسرت چو موم بگدازی؟

بچشم جان بربایی ، مگر که چشم تو کرد

بجان ربودن با تیغ شاه انبازی؟

علاء دولت ، خوارزمشاه ، فخر ملوک

ابوالمظفر اتسز ، شهنشه غازی

خدایگانی ، کز خسروان عالم اوست

بتیغ هند نگهبان ملت تازی

خدایگانا ، اعدای شرع بگریزند

چو باره تازی واندر مصاف بگرازی

گهی بکوشش جان مخالفان سوزی

گهی ببخشش کار موافقان سازی

بوقت انس همه بادهٔ ظفر نوشی

بوقت حرب همه بارهٔ ظفر تازی

طریق نشر مساعی ورزی

بسوی کسب معالی و محمدت تازی

بروز معرکه رعد از هوا نیارد کرد

بپیش نعرهٔ کوس تو چیره آوازی

کهین غلام تو در رزم رستم سگزی

کمین ندیم تو در بزم صاحب رازی

جهان قبول کند هر چه آن تو انجامی

فلک تمام کند هر چه آن تو آغازی

بدست عدل تو باطل کنندهٔ ظلمی

ز خوان جود تو سیری دهندهٔ آزی

همیشه تا صف چرخ هست غداری

همیشه تا اثر صبح هست غمازی

بنزد ایزد اعزاز تو فزون بادا

که از ملوک جهان تو سزای اعزازی

مخالف تو جز اندر عنا و رنج مباد

زرشک آنکه تو اندر نعیم و در نازی

شمارهٔ ۱۹۹ - نیز در ستایش اتسز

ای همایون در تو کعبهٔ بهروزی

رایت عالی تو آیت پیروزی

گشت بهروز هر آن کس که بتو پیوست

خدمتت نیست مگر مایهٔ بهروزی

روزی خلق زمین نیست مگر از تو

آسمان ، ملکا ، کز تو بود روزی

پشت ملکی و همی ملک بیفزاری

روی شرعی و همی شرع بیفروزی

کار ناصح بکف راد همی سازی

جان حاسد بتف تیغ همی سوزی

تیغ چو گه حمله بکف گیری

مرگ را غارت ارواح بیآموزی

تو بنیزه همه جز سینه نمی دری

تو بپیکان همه جز دیده نمی دوزی

بیکی تیر ، که در حرب بیندازی

بی عدد کینه ز بدخواه بیندوزی

مال ایام باحرار همی بخشی

وام احرار ز ایام همی توزی

بندهٔ دست تو و چاکر جودتست

ابر نوروزی و باران شبانروزی

عید و نوروز اگر نیست ، تو باقی مان

که جهان را بکرم عیدی و نوروزی

شمارهٔ ۲۰۰ - در مدح شمس الدین محمد بن علی

مراست عشقی افتاده با تو ، لم یزلی

غزل تو گویم ، که لایق غزلی

ز حکم لم یزلی عشق تو رسید بمن

چگونه دفع توان کرد حکم لم یزلی ؟

منم که در همه عالم بعاشقی مثلم

تویی که در همه گیتی بدلبری مثلی

بچهره چون قمری ، بلکه حسرت قمری

ببوسه چون عسلی ، بلکه بهتر از عسلی

اگر شکوفه نماند برخ ازو عوضی

و گر بنفشه نپاید بزلف ازو بدلی

گهی بطرهٔ طرار صبر من ببری

گهی بغمزهٔ غماز جان من بخلی

بتو بنازد خوبی ، چنانکه مجد و علو

بشمس دین پیمبر محمدبن علی

اجل نظام معالی ، جمال ملت و دین

که اوست خسرو آفاق را صفی و ولی

کریم طبع بزرگی ، که فرع خدمت اوست

کرامت ابدی و سعادت ازلی

بنای دین هدی را دلش عماد و اساس

قضای دین کرم را کفش وفی و ملی

بزرگوارا ، دریا دلا ، بعلم و بحکم

ستودهٔ اممی و گزیدهٔ مللی

شعار شرع ز تو گشت ظاهر و در دهر

ز هیبت تو نه زنار ماند و نه عسلی

ز روی فضل و کرامت خزانهٔ حکمی

بوقت جود و سخاوت نشانهٔ املی

چو نکته گویی در بزم ناشر درری

چو خامه گیری در دست ناشر حللی

نه آفتابی و مر اعتدال عالم را

چو آفتاب فروزان بنقطهٔ حملی

ضمیر پاک تو داند چگونه می یابد

همه علوم جهان سربسر خفی و جلی

بقای مدت تو باد در حریم دول

که تو بدولت شایسته زینت دولی

شمارهٔ ۲۰۱ - در مدح اتسز

نگارینا ، به هر معنی تمامی

دل از وصل تو یابد شاد کامی

بقامت حسرت سرو بلندی

بطلعت غیرت ماه تمامی

ثغوزک مثل عقدالدر حسنا

و عقدالدر متشق النظامی

و مجهُکَ کالهلالِ إذا تَبَدَّی

یشق سناه اودیةالظلامی

خور تابان ، که سلطان نجومست

کند پیش جمال تو غلامی

پریروی و پری خویی و با ما

نه جفت جامه و نه یار جامی

جبینک ساطع کالبرق ، منه

جفونی هاطلات کالغمامی

و جفنک لیس یدعی الجفن الا

و فی الحاظه عمل الحسامی

ببوس و غمزه همچون نوش و نیشی

بجعد و طره همچون صبح و شامی

اگر رویم چو زر پخته کردی

سزد ، زیرا ببر چون سیم خامی

یمللنی فراقک کل میل

علی لهب شدید الاضطرامی

ابیت و فی جفونی ماء حزن

و ما بینالضلوع نطی غرامی

تو ، ای موی نگار ، از روی معنی

همه مشکی ، اگر چه زلف نامی

معطر کرده عالم را نسیمت

مگر خلق شهنشاه انامی

کریم فی السخا کفیه بحر

خضیم زاخر الامواج طامی

شعار نهاه للایام زین

و حصن علاء للاسلام حامی

برای او جهان ملک روشن

بسعی او درخت عدل نامی

جناب فرخ او زایران را

شده چون خطهٔ کعبه گرامی

صفاءالبشر من لعناه بادا

و غیثالبر من غیاه حامی

و منه الملک محمل النواحی

و منه الشرع مرعی الذمامی

خداوندا ، تویی کزداد و دانش

امور دولت و دین را قوامی

جهان را آسمان افتخاری

هدی را آفتاب احترامی

ولیک فی سعود و ابتهاج

و خصمک فی عناء و اغتمامی

فهذا ساحب ذیل الامانی

و هذا شارب الکاس الحمامی

نه همچون عزم تو شمشیر هندی

نه همچون رای تو شعرای شامی

ظفر با تو خرامد ، هر کجا تو

ز بهر نصرة ملت خرامی

فدیتک قد عمرت برغم دهر

بناء مفاخر بعد انهدامی

فمنک ملکت ناصیة المباعی

ومنک بلغت قاصیةالمرامی

مرا پیرایهٔ امنی و یمنی

مرا سرمایهٔ نامی و کامی

جهان پر بند و دام حادثانست

مرا اصل امان زان بند و دامی

بقیت منعما و حماک کهف

یلوذ به جماهیر الانامی

و قدرک راسخ البیان راس

و مجدک شامخ الار کان سامی

شمارهٔ ۲۰۲ - در مدح ملک اتسز

عشق جانان غایت مقصود جان گردد همی

کلبهٔ احزان بیادش گلستان گردد همی

وصل او پیرایهٔ شادی دل باشد همی

هجر او سرمایهٔ تیمار جان گردد همی

طرهٔ شبرک او بر عارض چون روز او

غالیه گویی تراز پرنیان گردد همی

طلعتی دارد چنان زیبا ، که خورشید فلک

هر شبانگاهی ز شرم او نهان گردد همی

تا بروز حشر فرش کامرانی گسترد

هر که روزی بر وصالش کامران گردد همی

غمزه و ابروی او ایر و کمان وز سهمشان

قیامت چون تیر من همچون کمان گردد همی

گر سبکدل گردد از غم هست جای آن ، از آنک

بر دل من بار عشق گردد او گران گردد همی

در فراق آن نگار گل رخ شمشاد قد

لالهٔ رخسار من چون زعفران گردد همی

ز آب چشم من ، که با خون جگر آمیخته است

خاک کوی برنک زعفران گردد همی

در چنین محنت چرا باید کسی کز جان و دل

بندهٔ درگاه مخدوم جهان گردد همی؟

نصرة دین ، اتسز غازی ، که رای صایش

پیشوای انجم هفت آسمان گردد همی

آن خداوندی ، که دست او بوقت مکرمت

آفت سرمایهٔ در یاو کان گردد همی

آن عدو بندی ، که از عدلش در اطراف زمین

دزد رهزن رهنمای کاروان گردد همی

هست او صاحب قران ، نی نی ، که اندر یک زمان

صد کس از اقبال او صاحب قران گردد همی

بارهٔ عزمش بمیدان مهمات اندرون

با قضای آسمانی هم عنان گردد همی

رایت فرخندهٔ او در امارات ظفر

ناسخ نام درفشش کاویان گردد همی

تیر طایر شکل او را در مجال معرکه

سینهٔ ارباب بدعت آشیان گردد همی

خصم را ز آسیب گرز او بوقت کارزار

استخوان در تن چو مغز استخوان گردد همی

از برای خدمت درگاه او چون بندگان

از معجره آسمان بسته میان گردد همی

ای خداوندی ، که از بهر ثنای بزم تو

سوسن اندر بوستان باده زبان گردد همی

خیل اجرام فلک را همت والای تو

از محلی سخت عالی دید بان گردد همی

قدر تو بر اوج گردون مستقر سازد همی

رای تو بر گنج دانش قهرمان گردد همی

صیت عدل تو چنان مشهور شد ، کز خوف او

گرک مرا غنام ضایع را شبان گردد همی

چون بمیدان اندر آیی شهپر روح الامین

مرکب فتح ترا بر گستوان گردد همی

گرد ، کان از نعل شبدیز تو خیزد از زمین

توتیای چشم ابنای زمان گردد همی

آن زمان کان نیزهٔ خطی تو بی هیچ نطق

خط اوراق ظفر را ترجمان گردد همی

هر که یک نظرت نه بر وفق مراد تو کند

درد و چشم او مژع همچون سنان گردد همی

هر چه در اخبار و آثار ملوک آورده اند

خلق را ز اخلاق پاک تو عیان گردد همی

در همه اکناف عالم در ، بعهد کودکی

نام تو اندر معالی داستان گردد همی

در جوانی رای پیر رای پیران کسب کردی ، لاجرم

حضرت تو مرجع پیر و جوان گردد همی

فرش تمکین گستراند در بسیط شرق و غرب

هر کرا صدر رفیع تو مکان گردد همی

تا مکان گوهر و زر عرصه های باغ و راغ

از سخای نو بهار و مهرگان گردد همی

باد عز و دولت تو جاودان ، از بهر آنک

از تو عز دولت حق جاودان گردد همی

حشمت تو بی کران بادا ، که اندرون شرع

دستبرد صولت تو بی کران گردد همی

باد امر تو روان اندر جهان ، تا کوکبی

در صمیم قبهٔ خضرا روان گردد همی

شمارهٔ ۲۰۳ - در مدح شمس الدین وزیر

صدرا ، مساعی تو مؤید بود همی

و ز تو نظام دین محمد بود همی

تو شمس دینی و بفضای بهای تو

دین را جمال و زینت بی حد بود همی

در هند و روم و ترک نباشد نشان شیر

تا رای تو چو روی مهند بود همی

خاک ستانهٔ تو ، که چرخ سیادتست

از روی چرخ افزون مسند بود همی

کردار تو بخیر مشهر شدست و باز

گفتار تو بصدق مؤید بود همی

فضل تو و سخاوت تو ده قصیده اند

کان را ثبات ذکر مخلد بود همی

اسباب ملک از تو مهیا شود همی

و ارکان شرع از تو مشید بود همی

آن زمره را که فاضل تحصیل دولتند

اندر زمانه صدر تو مقصد بود همی

چشم مخافان تو و روز حاسدانت

از هیبت تو ابیض و اسود بود همی

هر عالمی ، که مشکل آفاق حل کند

در مجلس تو عاجر ابجد بود همی

یک نکتهٔ کمینه ز انواع دانشت

سرمایهٔ خلیل و مبرد بود همی

تا رونق کمال ندارد بنزد عقل

هر جا که از علوم مجدد بود همی

بادا مرکب از تو همه مفردات مجد

تا در سخن مرکب و مفرد بود همی

شمارهٔ ۲۰۴ - درمدح تاج الدین رافع بن علی شیبانی

ای پناه همه مسلمانی

رافع بن علی شیبانی

تاج دینی و از مکارم تو

همه اصحاب دین بآسانی

در معالی بلند مرتبتی

در معانی فراخ میدانی

دیدهٔ عزم و حزم را بصری

قالب علم و حلم را جانی

همه عین وفا و مکرمتی

همه محض سخا و احسانی

در بزرگی ز روی اصل و نسب

افتخار معد و عدنانی

در سخاوت کریم آفاقی

در شجاعت سوار گیهانی

چون تو از بهر حمله برخیزی

فتنه از روزگار بنشانی

تیغ تو وحش و طیر را در دشت

کرده هنگام حرب مهمانی

بگه بزم و رزم از کف وتیغ

هم زرافشان و هم سرافشانی

همه در بزمگاه در پاشی

هر چه در رزمگاه بستانی

شاکر جود و ذاکر فضلت

هم عراقی و هم خراسانی

هر چه در وصف تو همی گویند

بحقیقت هزار چندانی

سرورا ، بنده را ستانهٔ تو

در خوشی روضه ایست رضوانی

درد افلاس بنده را گه جود

باعطاهای جزل درمانی

نظر همت مبارک تو

برد ز احوال من پریشانی

عز و جا هم بخدمت تو فزود

ای بهر عز و جاه ارزانی

منم آن کس که شکر نتوانم

تویی آن کس که قدر من دانی

تا که تشبیه قد خوبان هست

در غزلها بسرو بستانی

حفظ یزدان نگاهبان تو باد

که نگهبان دین یزدانی

شمارهٔ ۲۰۵ - در مدح ملک اتسز

در آمد از غم تو ، ای بخوبی ارزانی

بکار من چو سر زلف تو پریشانی

کنم بطبع فدای تو دیده و دل و جان

که تو عزیزتر از دیده و دل و جانی

بنفشه زلفی و گل خدی و چه می گویم؟

همه سراسر خود دسته های ریحانی

اگر بساط کف پای تو کنم دیده

روا بود ، که سزای هزار چندانی

بزلف و رخ صفت عدل و صورت ظلمی

بچم و لب صفت درد و اصل درمانی

تراست حسن پری حاصل و نیابد کس

وصال روی تو بی دولت سلیمانی

همیشه سست بود در وصال پیمانت

مسلمند ظریفان بسست پیمانی

حلال داری بی جرم خون عاشق خویش

چنین روا بود اندر ره مسلمانی ؟

چه طبع داری ، ای بی وفا ؟که با همه کس

جفا کنی و ازان نایدت پشیمانی

ببی وفایی و بد عهدی و جفاگاری

نه ای زمانه و لیکن زمانه را مانی

گرفته دیدهٔ من پیشه در چکیدن خون

بسان کف خداوند گوهر افشانی

علاء دولت ، شاهی که از مکارم اوست

همه افاضل ایام را تن آسانی

خدایگانی ، فرزانه ای ، که خوانندش

ملوک عرصهٔ عالم سکندر ثانی

بدیع فکرت او را ضیای خورشیدی

رفیع همت او را علای کیوانی

تنش نشانهٔ انواع سعد گردون

دلش خزانهٔ الطاف فضل ربانی

بروز معرکه اندر خراب کردن شرک

نمود خنجر او دستبرد توفانی

ثنای اوست بهین حرز اهل دانش را

ز نکبت ملکی وز بلای گیهانی

خدایگانا، آنی که تا ابد داده است

زمانه بخت ترا مژدهٔ جهانبانی

تویی که لؤلؤ انعام را بکف بحری

تویی که گوهر انعام را بدل کانی

کمال ذات معلی بجاه تست چنانک

کمال جسم طبیعی بنفس انسانی

قوام پیکر اقبال و کامرانی را

بجای پنج حواس و چهار ارکانی

ز حشمتت اثری بود جاه جمشیدی

ز حکمتت طرفی بود علم یونانی

اگر بعهد تو دانای روم زنده شود

دهد گوهی بر خویشتن بنادانی

همیشه تا که بود ذات ایزدی باقی

مدام تا که بود جسم آدمی فانی

ز کردگار ترا باد تحفه آسایش

ز روزگار ترا باد بهره آسانی

نهاد شخص عدوی تو یار رنجوری

بنای عمر حسود تو جفت ویرانی

مباد رنج جداییت شرع و ایمان را

که تو وقایهٔ شرعی و پشت ایمانی

شمارهٔ ۲۰۶ - نیز در مدح ملک اتسز

زهی جاهت فریدونی ، زهی ملکت سلیمانی

به عون تو مسلم شد ز هر آفت مسلمانی

غلط گفتم ، خطا کردم، کجا آید به چشم اندر

تو را جاه فریدونی، تو را ملک سلیمانی؟

نجوید دهر جز از رسم تو آثار فرخنده

نگوید چرخ جز با رأی تو آثار پنهانی

قبول حضرتت داده یکی را تاج فغفوری

علو همتت داده یکی را تخت خاقانی

بهر آموزد از لفظ بدیع تو گهرباری

خزان آموزد از کف جواد تو زرافشانی

خداوندا، جهانبانا ،تویی کز دودهٔ آدم

ترا زیبد خداونی ، ترا زیبد جهانبانی

تو اندر دیدهٔ تأیید بایسته تر از نوری

تو اندر قالب اقبال شایسته تر از جانی

تو آن قادر خداوندی که از اعدا گه هیجا

همه پشت وقفا بینی ، بجای روی و پیشانی

در ایوان تو نپذیرند کسری را بفراشی

بدرگاه تو نپسندند خسرو را بدربانی

چو بگشایی لوای حق، بهیجا، خصم بربندی

چو برخیزی بعون دین ،بعالم گرد بنشانی

ز شخص کشتگان هر ساعتی بر سفرهٔ حربت

کنند اندر صمیم دشت وحش و طیر مهمانی

بوقت حمله آوردن بهر آشوب صد بحری

بهنگام عطا دادن بهر انگشت صد کانی

همه تشویش عالم را بحسن سعی برگیری

همه اسرار گردون را ز توح غیب برخوانی

بیک بخشش هزاران گنج وقت بزم برپاشی

بیک حمله هزاران ملک روز رزم بستانی

اگر از خط فرمان تو سر برگرداند

همه ترکیب عالم را ازین هیئت بگردانی

نماند اندر همه عالم ز عدل تو ، خداوندا

مگر در زلف مهر و یان بزم تو پریشانی

جهان از داد تو آباد شد چونانکه در گیتی

نبیند کس مگر در خانهٔ خصم تو ویرانی

ترا تأیید یزدانیست یار اندر همه وقتی

نباشد هیچ یاری بهتر از تأیید یزدانی

همی تا چون رخ دلبر بود خورشید گردونی

همی تا چون لب جانان بود یاقوت رمانی

دل اعدای جاهت باد جفت رنج و دشواری

تن انصار ملکت باد یار ناز و آسانی

قرین دوستانت باد دولت‌های گردونی

نصیب دشمنانت باد محنت های گیهانی

‌پناه ساعد و بازوت بادا عصمت یزدان

که تو از ساعد و بازو پناه شرع و ایمانی

شمارهٔ ۲۰۷ - در مدح ضیاء الدین علی بن جعفر

ضیاء الدین، ترا در کامرانی

هزاران سال بادا زندگانی

وفاک الله نائبة اللیالی

وصانک من ملمات الزمانی

تو آن صدری که در صدر تو یابند

همه انواع دانش را نشانی

جنابک روضة الاقبال تزری

اطایبها بروضات الجنانی

به طلعت صد هزاران آفتابی

به رفعت صد هزاران آسمانی

یشق اذا بدا بدر الدیاجی

جبینک والدجی ملقی الجرانی

تو در چشم معالی همچو نوری

تو در جسم معانی همچو جانی

ایابن المصطفی قفت البرایا

باصناف المعالی و المعانی

بود از خلق و خلق چون تو فرزند

روان مصطفی را شادمانی

غدا ولداک بل عضداک بحرا

وسیفا بالبیان والبنانی

دو تحفه گشته دین را از تو ظاهر

کز ایشان است دین را کامرانی

هما غیثان لکن فی العطایا

هما لیثان لکن فی الطعانی

ز شمس دین کرم را تندرستی

ز زین دین ستم را ناتوانی

فهذا ماله فی العلم ند

فهذا ماله فی الحلم ثانی

یکی را در مکارم پیشوایی

یکی را بر محامد قهرمانی

رئیس المشرقین غدوت صدرا

جمال شمال اولادالقرانی

به گاه حزم چون کوه متینی

به وقت عزم چون باد بزانی

حوی قصب السباق من البرایا

یمینک فی العلی یوم الرهانی

اگر زیر سپهری صد سپهری

وگر اندر جهانی صد جهانی

فسخطک کله سودالمنایا

و غلوک کله بیض الامانی

بزرگا، در فصاحت داستانم

چنان کندر سخاوت داستانی

فنثری دونه نثر الئالی

و نظمی دونه نظم الجمانی

مرا با حملهٔ گردون بسذه است

زبانی همچو شمشیر یمانی

و فی طی اللسانی تری لعمری

جمال المرء لا فی الطیلسانی

و لیکن چون نبینم رونق فضل

چه سود از فضل و از چیره زبانی ؟

سکنت الارض لکن عظم قدری

ثنی عن مدح اهلیها عنانی

ندارم دانش خود را سبک سنک

نیارم جز به صدر تو گرانی

علیک لدی الوری ماعشت اثنی

نعم و بحرمة سبع المثانی

همیشه مدح من خادم ترا باد

که قدر مدح من خادم تو دانی

نعش الدا علیرغم العادی

طلیق الوجه ، فیاض البنانی

ز تو دین را بقای جاودان است

ترا بادا بقای جاودانی

توتع دائماً مالاح فجر

برفعة منصب و علو شانی

به پیش خاطر تو باد پیدا

فلک را جمله اسرار نهانی

اتاک الموسم المیمون فاسعد

له والبس جاابیب الامانی

شمارهٔ ۲۰۸ - در ستایش ملک اتسز

ای بازوی شریعت از اقبال تو قوی

تابنده از جمال تو آثار خسروی

هر گه که در مهم معالی ندا دهی

جز پاسخ متابعت از چرخ نشنوی

فتنه غنوده گشت در ایام تو، که تو

از بهر قهر فتنه همی هیچ نغنوی

در کف گرفته خنجر چون آب و پس بطبع

آتش‌ نهاده سوی معالی همی روی

هر روز و هر شب از فلک اندر کنار ملک

اقبال تو نوست و در اقبال تو نوی

گشتست ملک مزرعهٔ تو، که اندرو

جز مکرمت نکاری و جز شکر ندروی

سهم تو مشرکان جهان را همی ‌کند

اندر مضیق زاویهٔ مرک منزوی

چرخ و زمین و هرچه در این دو میانه اند

باشند در طفیل تو جایی که تو روی

از حسن نقش صورت توقیعهای تو

منسوخ گشت نقش تصاویر مانوی

هستند از طریق مساوات نزد عقل

جاه تو و فلک چو دو مصراع مثنوی

عزی که بیند از تو همی خاک درگهت

هرگز ندیده مسند و ایوان کسروی

موقوف بر دعای تو تازی و پارسی

مقصود بر ثنای تو عبری و پهلوی

لطف بر ولی تو ظلی بود ظلیل

عنف تو بر عدوی تو دایی بود دوی

اوصاف تو مبارک و آثار تو رضی

افعال تو مهذب و اخلاق تو سوی

تو از میان زمرهٔ شاهان ممیزی

چون از میان زمرهٔ اشراف موسوی

هرگز ز کید هیچ مصنعی تو نشکنی

هرگز بزرق هیچ مزور تو نگروی

نهج صیانت تو صراطیست مستقیم

راه دیانت تو طریقیست مستوی

بعد از کلام ایزد و اخبار مصطفی

در راه شرع قول تو مقبول و معنوی

طبع تو بر دقایق ایام مطلع

لفظ تو بر حقایق آفاق محتوی

حساد را حسام تو پی کرد و پست کرد

اقدام با تعدی و اعناق ملتوی

جاه تو ایمنست ز عین الکمال، از آنک

در جاه هر زمان تو فزون تر همی شوی

تا از حروف هست در اعجاز قافیت

تأسیس ردف و حرف صلت حایل و روی

هرگز مباد نقش جلال تو مندرس

هرگز مباد فرش کمال تو منطوی

بر قمع کفر و نصر هدی باد تا بحشر

شمشیر تو برنده و بازوی تو قوی

شمارهٔ ۲۰۹ - در مدح اتسز

بزلف مشکی، جانا، بچهره دیبایی

چو تو نباشد، دانم، کسی بزیبایی

مرا تو گویی: در هجر من شکیبا شو

کرا بود ز چنین صورتی شکیبایی ؟

زبان ببندی و هر ساعت از حدیث مرا

هزار چشمهٔ خون از دو دیده بگشایی

گهی بخار جفا جان من بیازاری

گهی ببار عنا شخص من بفرسایی

ز جورت، ای شده جانم نشانهٔ غم تو

بجان رسیده مرا کار و هم نبخشایی

هنوز در بر من نامدی شبی بمراد

بر چو سیم دردا که رفت و برنایی

مرا ز پای درآورد درد و اندوه تو

بگیر دست من، آخر کرا همی بایی؟

اگر خیال تو شب‌ها نیامدی بر من

مرا چه بود برین حال ؟ اینت رسوایی !

خیال تو ز وفا هیچ می نیاساید

چنان‌که تو ز جفا هیچ می نیاسایی

تو از خیال نگارین بتیره شب‌ها در

چو روز کلبهٔ ادبار من بیارایی

کلاه گوشهٔ حکم تو چون پدید آید

در افتد ز سرمه کلاه رعنایی

بموکب تو روان همچو بندگان خورشید

میان بفخر ببندد، اگر بفرمایی

بگرد من سپه غم گرفته‌ای تو چنان

دلیروار، ندانم که از کجا آیی؟

ز بهر جستن من همچو امر خسرو شرق

بیک زمان همه آفاق را بپیمایی

علاء دولت، خوارزمشاه عالی رأی

که برد هیبت رایش ز دهر خود رایی

خدایگانی، کندر مصاف هیبت اوست

هزار لشکر آراسته بتنهایی

ضیای طلعت فرخندهٔ مبارک او

شدست دیدهٔ اقبال را چو بینایی

خدایگانا، چونانکه کهربا که را

ز پشت اسب عدو را بنیزه بربایی

اگر نه عاشق فتحست خنجر تو چرا

رخش ز خون چو رخ عاشقان بیالایی؟

چنان‌که خسرو سیارگان ز خیل نجوم

ز خسروان جهان تو بجاه والایی

بقدر صاحب چرخ هزار خورشیدی

بجود ناسخ موج هزار دریایی

بدست جود دفین زمین همی ‌پاشی

بپای قدر جبین فلک همی سایی

برزم جز همه اخبار فتح ننیوشی

برزم جز همه آثار فتح ننمایی

همه منافق سوزی و ملت افروزی

همه مخالف کاهی و دولت افزایی

بروز مکرمت اقبال عمر احبابی

بروز معرکه آشوب جان اعدایی

هر آن عدو که چو سرو سهی بر آرد سر

بسان سرو مسطح سرش بپیرایی

بصیقل خرد صافی و دل روشن

ز روی آینه ملک زنگ بزدایی

همه سعادت ملک و فروغ دین از تست

که مشتری اثر و آفتاب سیمایی

بطوع مسند شاهی ترا مهیا شد

کراست مسند شاهی بدین مهیایی ؟

همیشه بادی بر جای ، زانکه شرع رسول

بود منزه ز آفات، تا تو بر جایی

مبادا هیچ پریشانیی بمجلس تو

مگر ز طرهٔ مه پیکران یغمایی

شمارهٔ ۲۱۰ - خطاب به ملک اتسز

خسروا، از کمال دانایی

روی دولت همی بیارایی

گاه مال زمین همی ‌بخشی

گاه فرق فلک همی سایی

حرب جویان نهان شوند از بیم

چون تو از حربگه پدید آیی

پای فتنه تویی که بربندی

بند گردون تویی که بگشایی

شکنی روز کین بیک حمله

صد مصاف عدو بتنهایی

در جهان بر همه گنهکاران

بتجاوز همی ببخشایی

داند ایزد که هست خاک درت

نزد من بنده همچو بینایی

شغل من نیست بر در تو مگر

وصف گویی و مدح آرایی

خود نکردم گنه و گر کردم

از سر ابلهی و خود رایی

هیچ از آنجا که لطف سیرت تست

هست ممکن که عفو فرمایی؟

شمارهٔ ۲۱۱ - در مدح اتسز

گر هیچ گونه حال دل من بدانییی

تنها مرا بکلبهٔ احزان نمانییی

از من بقهر صورت وصلت نپوشیبی

بر من بجور سورهٔ حجرت نخوانییی

چون آفتاب کم روییی از من و مرا

مانند سایه در طلبت کم دوانییی

جستم ترا بخون دل و از تو کس نداد

جز در میان خون دل من نشانییی

بردم گمانییی که وفادارایی کنی

هرگز دروغ تر نبود زین گمانییی

چندان که می توانی بد می کنی بمن

ور خواهییی که کم کنییی هم توانییی

من کی بتن نمونهٔ نالی نوانمی ؟

گر نه بقد قرینهٔ سرو رانییی

گر من ترا که چنانکه جهان را بجویمی

از من بر آن صفت که جهانی جهانییی

گر چون سگان بگرد در تو بگردمی

از در مرا ، چنان که سگان را ، برانییی

شخص مرا ذلیل بدین سان نداریی

گر عز من بمجلس خسرو بدانییی

خوارزمشاه ، اتسز غازی ، که هر زمان

از رأی پیر اوست جهان را جوانییی

آن خسرو یگانه ، که اندر کمال مجد

او را ز خسروان جهان نیست ثانییی

ارباب شرع و اهل هدی را بعهد او

نا یافته نماند امان و امانییی

هر ساعت از سرایر نصرة زمانه را

کرده زبان نصرة او ترجمانییی

چرخی ، که او مدیر همه چرخ ها شدست

با امر نافذش نکند هم عنانییی

نی کوه را چو حزم متینش متانتی

نی باد را چو عزم روانش روانییی

رأیش چنان حجاب زهر کار بر گرفت

کز وی نهان نماند فلک را نهانییی

شاها ، تویی قرینی و هرگز بهیچ قرن

کس را نبود مثل تو صاحب قرانییی

ننموده دهر مثل تو در هر معالییی

ناورده چرخ شبه تو در هر معانییی

تیغ تو کرده هر نفسی وحش و طیر را

از شخص دشمنان هدی میزبانییی

بس خان شده ز قهر تو بی جان و یافته

بی جانی از قبول تو هر لحظه جانییی

شاها ، هنروری تو ، که هست از مکارمت

هر ساعتی بر اهل هنر مهربانییی

ابنای فضل می گذرانند سخت خوش

در سایهٔ عنایت تو زندگانییی

حلمت سبک شمارد اگر چند آورند

هر لحظه ای بصدر رفیعت گرانییی

تا در جهان کمال نیابد ز مینییی

الا بیمن تربیت آسمانییی

بادی تو شادمان و مبادا بهیچ وقت

از عمر بدسگال ترا شادمانانییی

آخرترین مباد ز تو هیچ باغییی

والا ترین مباد ز تو هیچ فانییی

ترجیعات

شمارهٔ ۱ - در مدح شهاب الدوله سبکتگین : سوسن شکفته بر رخ چون ارغوان تست

شمارهٔ ۲ - در مدح شروانشاه فخرالدین ابوالهیجا منوچهر بن افریدون

شمارهٔ ۳ - در مدح ملک اتسز : یار با من همی وفا نکند

شمارهٔ ۴ - نیز در مدح اتسز : ای توتیای دیدهٔ من خاک کوی تو

شمارهٔ ۵ - هم در مدح اتسز گوید : جانا اگر لب تو رهی فرد نیستی

شمارهٔ ۶ - در مدح ابوالمظفر اتسز : جعد تو کفرست و رخسار تو ایمان ، ای پسر

شمارهٔ ۷ - نیز در مدح اتتسز : ای دوست، غم تو برده هوشم

شمارهٔ ۸ - هم در مدح اتسز : جانا، بدست مهر تو دادم عنان دل

شمارهٔ ۹ - در رثای سید معزالدین بهاء الدین علی بن جعفر نعمه

شمارهٔ ۱۰ - در مدح ملک اتسز : ای چاه ز نخدان ، دلم از راه فگندی

شمارهٔ ۱ - در مدح شهاب الدوله سبکتگین

سوسن شکفته بر رخ چون ارغوان تست

آهن نهفته در بر چون پرنیان تست

تیری بغمزگان و کمانی بابروان

دلهای خلق خستهٔ تیر و کمان تست

هستی بلای جان همه عاشقان و لیک

سوگند عاشقان زمانه بجان تست

درست در دهانت و تیمار تو نهاد

در دیدهٔ من آن چه که اندر دهان تست

هر روز بامداد ببزم امیر در

تازه گلی ز چهرهٔ چون ارغوان تست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

جانا ، عنان دل بهوای تو داده ایم

سر بر خط اشارت عشقت نهاده ایم

بر جان ز خیل مهر تو صفها کشیده ایم

در دل بکوی عشق تو درها گشاده ایم

تا زاده ایم جفت هوای تو بوده ایم

گویا که از برای هوای تو زاده ایم

از سرد گفتن تو شود سوز ما فزون

بنگر که درغم تو چه گرم او فتاده ایم ؟

تو خوش نشسته ، ما بتظلم ز هجر تو

در بارگاه عمدهٔ ملک ایستاده ایم

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

نصرة قوی برایت و رأی رفیع اوست

گردون فراز گنبد گردان مطیع اوست

آسایش زمانه و آرایش زمین

از سیرت حمید و رسم رفیع اوست

سجده گه اکابر و بوسه گه کرام

ایوان بر کشیده و قصر منیع اوست

اندر زمین درنگ ز حزم متین اوست

وندر فلک شتاب زغزم سریع اوست

عدلش چهار فصل جهان را بود ربیع

تازه گل امانی و امن از ربیع اوست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

افروختست ملک بنور جمال او

و افراختست شرع بسعی جلال او

سیراب شد درخت امید جهانیان

از صوب اصطناع وز فیض نوال او

اقبال بوسه داده کف نیک خواه او

و ادبار خسته کرده دل بدسگال او

بی بهره مانده مال ز انصاف او و لیک

با بهره اند زایر و سایر ز مال او

نه ایزدست ، لیک چو ایزد نیافتند

ارباب عقل در همه دانش همان او

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

فخر معالی ، آنکه سپهر مفاخرست

کان مناقبست و مکان مآثرست

قدرش ز روی رفعت گردون اعظمست

دستش بوقت بسطت دریای زاخرست

اخلاق او یکایک چون مشک اذفرست

و الفاظ او سراسر چون در فاخرست

ذات شریف او ز همه منقبت بریست

شخص کریم او ز همه عیب طاهرست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

گردا، مساعی تو بعالم سمر شدست

نام تو در بسیط جهان مشتهر شدست

تا غایت کمان ، که در ذات عالمست

در جنب ذات کامل تو مختصر شدست

از آتش مهابت تیغ چو آب تو

چون دود جان دشمن دین پر شرر شدست

تو ساکنی بشهر بخارا و از سخات

اندر بلاد مشرق و مغرب خبر شدست

در روضهٔ جلال تو رضوان دیگری

وز فر تو بخارا خلد دگر شدست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

آنی که کعبهٔ فضلا بارگاه تست

از حادثات شرع نبی در پناه تست

هم آفتاب چرخ هنر نور طبع تست

هم توتیای چشم ظفر گرد راه تست

قادرتری ز گردون بر قهر دشمنان

و افزون تر از کواکب گردون سپاه تست

افلاک پست گردد آنجا که قدر تست

و آفاق تنگ باشد آنجا که جاه تست

جان و دلش ز تیر بد چرخ ایمنست

آن کس که او بجان و بدل نیک خواه تست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

من بنده را لقای تو عین سعادتست

بوسیدن بساط تو اصل سیادتست

گویم بنظم و نثر دعا و ثنای تو

وندر ضمیر از آنچه بگویم زیادتست

چونانکه هست عادت تو نشر مکرمات

نشر مدایح تو مرا نیز عادتست

از مهر خاندان تو مهریست بر دلم

وین نیست تازه ، بلکه زعهد ولادتست

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

ای پست گشته خصم تو ، نامت بلند باد

بدخواه تو بدست بلا مستمند باد

از حادثات عالم و از نایبات چرخ

جان مخالفان تو اندر گزند باد

از صورت سهیلت طرف ستام باد

وز پیکر هلالت نعل سمند باد

ای تو گرفته دردم حاجات دست خلق

از دست غصه پای حسودت ببند باد

ارباب عقل را بصف کارزار در

آثار دستبرد تو تا حشر پند باد

عالی شهاب دولت والا سبکتگین

در خاتم معالی کردار او نگین

شمارهٔ ۲ - در مدح شروانشاه فخرالدین ابوالهیجا منوچهر بن افریدون

طلعت تو آفتاب دیگرست

زلف مشکینت سحاب دیگرست

یار مشکین زلفی و هر لحظه ات

با من مسکین عتاب دیگرست

از سر زلف بتابت هر نفس

در دل عشاق تاب دیگرست

وعدهٔ تو در بیابان امید

وصل جویان را سراب دیگرست

کس نیاید وصل تو ، کز هر طرف

پیش وصل تو حجاب دیگرست

در دلم آتش مزن ، کاکنون مرا

پیش شاه شرق آب دیگرست

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

ای بطلعت همچو ماه آسمان

از تو روشن هم زمین و هم زمان

همچو ماه آسمانی و ز غمت

من نمی دانم زمین از آسمان

از برای کشتن من گشته اند

غمزه و ابروی تو تیر و کمان

هست چشم و گردن آهو ترا

لاجرم چون آهویی از من رمان

روی تو از روشنی همچو یقین

حال من در تیرگی همچو گمان

هر چه با فرزانگان گردون کند

تو کنی با بیدلان خود همان

جز جوار شاه عالم کی بود

بیدلان را از جفای چرخ امان؟

فخر دین ، شروانشه عالم که ، هست

عدل او در کشور دین قهرمان

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

ای شده با عزم تو مقرون ظفر

همت تو کرده از گردون گذر

نامه و نام ترا عالی محل

رایت و رأی ترا میمون اثر

با جلال تو بود گردون زمین

با نوال تو بود جیحون شمر

کی شود از امر تو یکسو قضا ؟

کی رود از حکم تو بیرون قدر ؟

پیش دست تو ندارد وقت جود

صدهزاران نعمت قارون خطر

در مضا عزم شریفت چون قضا

در ضیا رأی رفیعت چون قمر

از بنان تو شده پیدا کرم

وز بیان تو شده مضمون هنر

چرخ می گوید: نیارم تا بحشر

چون منوچهر شه افریدون دگر

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

ای مزین از فعال تو رسوم

وی مبین از مثال تو علوم

در خواطر از ثنای تو نقوش

بر دفاتر از عطای تو رقوم

یمن اطراف تو تا حد یمن

حسن آثار تو تا اکناف روم

در وحل مانده ز صف تو اسود

در خجل مانده ز کف تو غیوم

از وفاق تو نزاید جز طرب

وز نفاق تو نیابد جز هموم

کر گارت عاصمی گشته قوی

روزگارت خادمی گشته خدوم

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

سیرت تو هست عین سروری

صورت تو هست محض صفدری

مملکت چون جسم و تو چون دیده ای

محمدت چون بحر و تو چون گوهری

در علو قدر و در کنه شرف

بر ملوک مشرق و مغرب سری

تو همه بیخ مضرت بر کنی

تو همه فرش مسرت گستری

بر ولی همچون نسیم جنتی

بر عدو همچون سموم محشری

خیر و شر جمله گیتی پیش تست

پس تو زین معنی سپهر دیگری

جز حدیث حرب و کوشش نشنوی

جز طریق جود و بخشش نسپری

یک تنی در مسند دولت ولیک

چون شوی در معرکه صد لشکری

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروان شاه باد

ای مکارم را یمینت رهنما

وی اکابر را بصدرت التجا

چون تو ناورده ستاره شهریار

چون تو نادیده زمانه پادشا

آسمان از قصر تو گیرد علو

آفتاب از رأی تو گیرد ضیا

قصرک المیمون عالی جنة

مستقر را للا نامی و العلا

مثل تو در دورهٔ آدم کدام ؟

شبه تو عرصهٔ عالم کجا

راس اهل الفضل فی اقدامه

صانک الرحمن من فوق الردا

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

ای ز دولت دست جاهت را سوار

هیچ میدان چون تو نادیده سوار

عدل تو بفزود زینت ملک را

زینت ساعد بیفزاید سوار

حزم تو چون خاک و عزم تو چو باد

لطف تو چون باد و عنف تو چو نار

حاسدان را دل ز رشک ملک تو

پر شده از قطره های خون چو نار

همچو بحری در مقام مکرمت

همچو شیری از مضیق کارزار

دشمن دین و عدوی شرع را

گشته از تیغ و سنانت کارزار

در بسیط مشرق و مغرب تویی

پادشاه تاج بخش و تاجدار

تاجداری و ز خلاف تو شدند

قاصدان دولت تو تاج دار

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

تاج فرشست از تو بر فرق هدی

هست دنیا خاک پایت را فدی

ملک و دین را ، کافتخار هر دویی

یک ملک چون تو نبوده در هدی

فیض بحر از جود تو زاید ، چنانک

نظم ملک از عدل تو زاید همی

ای تو سید گشته از روی شرف

بر سلاطین جهان وقت سری

هست مغرب را باسمت افتخار

هست مشرق را برسمت اقتدی

خصم شروان از تو بر نطع هلاک

همچو شاهست او فتاده در عری

ای ابو الهیجا ، تویی و تخت ملک

چون فریدون از جلال و از علی

تو نصیر حقی و داری بحق

از امیرالمؤمنین عهد اللوی

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

آفتاب از روی تو بر دست تاب

خود ازین رویست فخر آفتاب

در سحاب از جود تو آمد اثر

زان بود خیرات عالم در سحاب

زور و تاب خسروان سهم تو بود

پیش سهم تو که آرد زور و تاب

صاب گردد از رفاق تو چو شهد

شهد گردد از خلاف تو چو صاب

در عذابند از کفت اعدای دین

کی سزند اعدای دین جز در عذاب

آب لطف از رقت خلق تو یافت

زان شدست اصل حیات خلق آب

خواب شمشیر تو بر دست از عدو

فتنه را کردست عدلت مست خواب

اضطراب افگنده تو در ملک خصم

باد فارغ ملک تو از اضطراب

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

بخت در پیمان شروانشاه باد

تخت در ایوان شروانشاه باد

عرصه گاه لشکر فتح و ظفر

عرصهٔ میدان شروانشاه باد

هر کجا اعدای دینرا غرقه ایست

غرقهٔ توفان شروانشاه باد

خلق عالم ، عالم و جاهل همه

تابع فرمان شروانشاه باد

هر که در چین و ختن بربالشست

بندهٔ دربان شروانشاه باد

در زیادت از تو ملک و آسمه

ملک بی نقصان شروانشاه باد

رحمت ایزد، که روح روح اوست

بر تن و بر جان شروانشاه باد

آسمان بر کام شروانشاه باد

تا قیامت نام شروانشاه باد

شمارهٔ ۳ - در مدح ملک اتسز

یار با من همی وفا نکند

تا تواند بجز جفا نکند

اوستادیست در جفا، که بحکم

یک دقیقه همی خطا نکند

نگذرد ساعتی بر آن رعنا

که دلم خستهٔ عنا نکند

بدعا خواستم غم عشقش

هیچ عاقل چنین دعا نکند

حاجتم هست ازو جواب سلام

زین قدر حاجتم روا نکند

بحدیثی مرا کند شادان

چو زیان نیستش چرا نکند ؟

حالت درد من کجا داند؟

تا همین حالتش سزا نکند

هم روا دارم این همه محنت

گر جهانش ز من جدا نکند

کند از من زمانه یار جدا

چه کنم با زمانه تا نکند ؟

کشت خواهد مرا بجور ولی

عدل خوارزمشه رها نکند

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

ای برخ ماه آسمان گشته

وی بقد سرو بوستان گشته

کوی تو با نعیم دولت تو

خوشتر از خلد جاودان گشته

همچو جان عزیز انده تو

آفت صد هزار جان گشته

تو پریچهر ای نه ای ، که پری

هست از شرم تو نهان گشته

بی بر همچو پرنیانت مرا

شخص چون تار پرنیان گشته

بی رخ همچو ارغوانت مرا

اشک همرنگ ارغوان گشته

پشتم از بیم تیر غمزهٔ تو

خم گرفته تر از کمان گشته

چون روانی بلطف و در غم تو

خونم از دیدگان روان گشته

من سبک دل زعشق و بر دل من

بار تیمار تو گران گشته

دیدهٔ من گهر فشان ز غمت

همچو دست خدایگان گشته

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

ای خجل گشته آفتاب از تو

خانهٔ صبر من خراب از تو

چند تابی دو زلف مشکین را؟

ای دل و جان من بتاب از تو

چو رخ تو ز شرم خوی گیرد

طیره گردد گل و گلاب از تو

در خوشی و کشی برند حسد

سرویازان و مشک ناب از تو

نمکی جمله و بر آتش عشق

دل خلقی شده کباب از تو

لب تو شکرست و من دایم

مانده ام چون شکر در آب از تو

از سر مهر چون سؤال کنم

نشنوم جز بکین جواب از تو

تو همه راحتی ، چه معنی راست

بهرهٔ من همه عذاب از تو ؟

بی حظابی که آمدست از من

نیست چندین جفا صواب از تو

داد من بی خلاف بستاند

خسرو مالک الرقاب از تو

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

ای ز عزمت خجل شهاب فلک

رأی تو رشک آفتاب فلک

بعلو جلال و رفعت قدر

خاک صدر تو برده آب فلک

نفس پاکت مشاهده کرده

هر چه رازست در حجاب فلک

امر عالیت را بخیر و بشر

سمع و طاعت شده جواب فلک

ناصحت صاحب نعیم جنان

حاسدت عاجز عذاب فلک

وقت هیجا خیال خنجر تو

برده آرام دهر و خواب فلک

هست از عدلت اعتدال جهان

هست از حربت اضطراب فلک

حزم تو منشاء درنگ زمین

عزم تو مبدأ شتاب فلک

با وفاق تو انتظام نجوم

وز خلاف تو اجتناب فلک

از برای شکار جان عدوت

باز کردست پر عقاب فلک

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

جز دلت علم را قوام نداد

جز کفت جود را نظام نداد

آنچه دست تو داد وقت عطا

ببهار اندرون غمام نداد

هر که با تو مسالمت نگزید

دولتش پاسخ سلام نداد

دشمنت را خدای عز و جل

در مقام طرب مقام نداد

جز مذلت برو سلام نکرد

جز شقاوت بدو پیام نداد

صبح او همچو شام گشت و قضا

عمرش از صبح تا شام نداد

لفظ اقبال بر سریر جلال

جز ترا مژدهٔ دوام نداد

تا ندیدت زمانه در خور ملک

مملکت را بتو زمام نداد

شکر حق را که هر چه داد بتو

از همه نوع جز تمام نداد

فضلا را بشرق و غرب درون

جز نوال تو نان و نام نداد

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

بخت بر درگهت مقیم شده

کار شرع از تو مستقیم شده

بر بداندیش تو زهیبت تو

صحن آفاق چون جحیم شده

کین تو فرصت عذاب شده

قهر تو مایهٔ نعیم شده

همه اطفال بدسگالانت

از سر تیغ تو یتیم شده

با بیان تو وقت کشف علوم

مشکلات جهان سلیم شده

خلق تو در صفا و در رقت

روضهٔ ملک را نسیم شده

ناصحت با طرب قرین گشته

حاسدت با ندم ندیم شده

چرخ از زادن چو تو شاهی

تا بروز قضا عقیم شده

از پی دفع سحر مکاران

رمح تو معجز کلیم شده

از حسامت بگونهٔ پرگار

قالب سر کشان دو نیم شده

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

دهر از خدمت تو خالی نیست

چرخ با همت تو عالی نیست

باطن و ظاهر ترا زیور

جز معانی و جز معالی نیست

همچو اخلاق تو ریاحین نیست

همچو الفاظ تو لئالی نیست

هر کجا صدر تست ، دولت را

مستقر جز در آن حوالی نیست

نیست یک تن ز خسروان ، که ترا

از ممالیک و از موالی نیست

ملک و دین را بجز تو حافظ نیست

بحر و بر را بجز تو والی نیست

روزگارت بجز متابع نیست

و آسمانت بجز متالی نیست

یک زبان از ثنات فارغ نیست

یک ضمیر از هوات خالی نیست

در هلاکش کند سپهر غلو

هر که در دوستیت غالی نیست

خادمان را مگر ز مجلس تو

سعی جاهی و عون حالی نیست

جز تو امروز در ولایت فضل

چون نکو بنگریم و الی نیست

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

نام و نان داد شهریار مرا

خدمتش کرد بختیار مرا

از سحاب مکارمش بشکفت

بخزان اندرون بهار مرا

وز عطای یمین او بفزود

بیمین اندرون یسار مرا

کام دل شد شکار من ، تا شاه

برد با خود سوی شکار مرا

رفتم اندر غبار مرکب او

کیمیا گشت آن غبار مرا

کرد صدق عنایت جاهش

بر همه کام کامگار مرا

راه دولت بمن نبود ، آنگه

مرکبی داد راهوار مرا

دست انعام او بلطف نهاد

همه لذات در کنار مرا

بر چنین اسب در نیاید نیز

خیل احداث روزگار مرا

نکند قصد من ، چو بیند چرخ

بر چنان باره ای سوار مرا

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

این نه اسبست چرخ گردانست

مرکب خاص شاه گیهانست

تند کوهی بوقت آرامش

گرد بادی بوقت جولانست

فعل او هست چون هلال ، و لیک

جبهتش آفتاب تابانست

صحن آفاق با توسع او

یک تگش را کمینه میدانست

سوی بالا دعای پیغمبر

سوی پستی قضای یزدانست

هست دریا گذار و از دریا

وهم را عبره کردن آسانست

سم او سنگ خاره را بشکست

چه شگفت ؟ آن نه سم که سندانست

گوش او سینهٔ سپهر بخست

چه عجب ؟ کان نه گوش ، پیکانست

لایق زین گر این براق آمد

که ز وصفش عقول حیرانست

بور بیژن سزای گردونست

رخش رستم برای پالانست

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

خسروا، دولتت مسخر باد

عالم از جاه تو منور باد

کردگارت معین و ناصر گشت

روزگارت مطیع و چاکر باد

دشمنت را زرمح چون مارت

همچو کژدم دو دست بر سر باد

رأی و در مراسم اسلام

بحلال و حرام داور باد

یک پیام تو بهز قهر عدو

عمل صد هزار لشکر باد

یک غلام ترا بموقف حرب

اثر صد هزار سرور باد

طوع حکم تو هفت گردونست

صیت مهر تو هفت اختر باد

هفت اندام تو بحل و بعقد

سبب نظم هفت کشور باد

تا قضا از جهان روان باشد

امر تو با قضا برابر باد

تخت خوارزمشاه عالی باد

عالم از دشمنانش خالی باد

شمارهٔ ۴ - نیز در مدح اتسز

ای توتیای دیدهٔ من خاک کوی تو

کم گشته آبروی من از عشق روی تو

همچون نسیم خلد بود نزد من بقدر

بادی که او نشان دهد از خاک کوی تو

ای یوسف زمانه، چو یعقوب بود

کارد بمن نسیم سحرگاه بوی تو ؟

پشتم خمیده گشت چو چوگان ز بار غم

در آرزوی آن ز نخ همچو گوی تو

شوریده کار گشته ام و تیره روزگار

در انتظار روی تو ، مانند موی تو

روی تو جان فزاید و خوی تو جان برد

الحق که نه لایقست بروی تو خوی تو

بدخو مباش ، تانبرد نزد شهریار

خوی بد تو رونق روی نکوی تو

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

ای فتنه گشته بر رخ خوب تو نیکویی

در نیکویی نظیر تو از خلق هم توی

بس دل که بسته طرهٔ جعدت بچابکی

بس جان که خسته دیدهٔ شوخت بجادوی

چون آهو، ای نگار، ز من گشته ای رمان

وین بس شگفت نیست ، که با چشم آهوی

جسم مرا بسحر دو بادام آفتی

درد مرا بلطف دو یاقوت داروی

آیم همیشه من بمراعات سوی تو

لیکن تو از طریق مراعات یک سوی

روی تو خوب و خوی تو بد، این ستوده نیست

ای روی خوب ، شرم نداری ز بد خوی؟

من مدح خوان شاهم و با من تو بد کنی

و آنگه امید داری از شاه نیکوی ؟

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

تا پسندی ز من سر زلف ، ای نگار من

شوریده گشت چون سر زلف تو کار من

بر عارض تو زلف تو گشتست بی قرار

زان بی قرار زلف ربودی قرار من

تو جفت دیگری شدی و درد جفت من

تو یار دیگری شدی و هجر یار من

پر شد ز خون دیده کنار من ، ای نگار

تا از تو ، ای نگار، تهی شد کنار من

در انتظار روی تو بر خاک کوی تو

دردا! که شد بباد همه روزگار من

همچون گل بهاری و اندر فراق تو

از باد سرد همچو خزان شد بهار من

در بی شمار اندهم و مکرمات شاه

بیرون برد ز دفتر انده شمار من

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

ایام حاسدان شریعت سیاه گشت

احوال راعیان ضلالت تباه گشت

تا مقتدای دولت و تا پشتکار ملت

خوارزمشاه ، اتسز خوارزمشاه گشت

آن خسروی ، که اهل هدی را جناب او

از حادثات عالم جافی پناه گشت

مار از نهیب خنجر او همچو مور شد

کوه از هوای هیبت او همچو کاه گشت

رأی بلند او بیضا همچو مهر شد

عزم روان او بمضا همچو ماه گشت

کینش اساس مهلکهٔ بدسگال شد

مهرش لباس مفخرت نیک خواه گشت

آن کس که گشت معتصم حبل خدمتش

از چاه ذل بر آمد و با عز و جاه گشت

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

آنگه که صحن معرکه درای خون شد

در دست مرگ جان دلیران زبون شود

خون در رگ مبارز پیکار بفسرد

جان در تن مقاتل غدار خون شود

زان بر فراخته شده رایات کارزار

رایات عمرهای دلیران نگون شود

تن را سوی زمین و روان را سوی فلک

از حربگه دلیل قضا رهنمون شود

شاها ، که داند آن که زتیغ و سنان تو

احوال دشمنان تو آن لحظه چون شود؟

با زخم گرز و خنجر فیروزه فام تو

صحن زمین معرکه بیجاده گون شود

در تارک مخالف تو و زنهاد او

شمشیر تو درون شود و جان برون شود

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

شاها، مخالفان تو بیچاره گشته اند

از خانمان خویشتن آواره گشته اند

تو همچو قطب ثابت و ایشان ز بیم تو

سرگشته چون کواکب سیاره گشته اند

از صد هزار واقعه دل خسته ماده اند

وز صد هزار حادثه غم خواره گشته اند

دور از منافقان جناب رفیع تو

از هیبت تو با دل صد پاره گشته اند

تا اهل دشمنی تو گشتند ، نزد عقل

اهل هزار طعنه و بیغاره گشته اند

بر خلق بوده اند ستمگاره ، لاجرم

مخذول روزگار ستم گاره گشته اند

یک بار نیست این که ز قهر تو دیده اند

مقهور دستبرد تو صد باره گشته اند

خسرو علاء دولت ، آن شاه روزگار

افزودن شده ز دولت او جاه روزگار

شاها ، جلالت تو بجوزا رسیده باد

اعلام فتح تو بثریا رسیده باد

آن تیغ صفدری ، که بزیر رکاب تست

از دست تو بتارک اعدا رسیده باد

آن بارگاه ، کز پی بارت کنند نصب

اطناب او بساحل دریا رسیده باد

آن باز ، کز کف تو پرد در شکارگاه

منقار او پدیدهٔ عنقا رسیده باد

آن چاکری ، که غایشهٔ مهر تو کشد

ز آلای او بدولت والا رسیده باد

آن نوبتی ، که بر در عالمی تو زنند

بانگش باوج گنبد خضرا رسیده باد

بر تخت مملکت برکات دوام تو

در وارثان آدم و حوا رسیده باد

شمارهٔ ۵ - هم در مدح اتسز گوید

جانا اگر لب تو رهی فرد نیستی

جفت سرشک لعل و رخ زرد نیستی

ور گرم نیستی سر و کار تو با حسود

از درد دل مرا نفس سرد نیستی

ور یابدی نسیم رخ و زلف تو دلم

در عشق تو ندیم غم و درد نیستی

ور جان من امید وصال تو داردی

در هجر اگر جزع کندی مرد نیستی

باران نصرة دین گر بخواهدی

بر فرق عمر من ز عنا گرد نیستی

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

جانا ، ز من بقصد کرانه گرفته ای

در کوی بی وفایی خانه گرفته ای

عشق مرا فسون مجازی گرفته ای

کار مرا فریب و فسانه گرفته ای

اندر میانهٔ دل و جانم نشسته ای

گرچه ز دست و دیده کرانه گرفته ای

دایم زمانه با تن من خود جفا کند

و اکنون تو نیز رسم زمانه گرفته ای

خستی هزار دل بد و چشم و از آن هیب

درگاه شهریار یگانه گرفته ای

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

جانا ، دلم ز عشق تو پالوده شد همه

پالوده وز رخم آلوده شد همه

شخصی که دی بوصل تو آسوده داشتم

امروز از فراق تو فرسوده شد همه

غمها بدل ز مهر تو سنجیده شد تمام

عالم بسر ز مهر تو پیموده شد همه

در بوتهٔ هوای تو ، ای به ز سیم و زر

رخهای همچو سیم زر اندوه شد همه

ما را چو خصم نصرة دین و چو دولتش

صبر و غم از تو کاسته . افزوده شد همه

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

امروز روی عالم و پشت سپاه اوست

اصحاب دین و اهل هدی را پناه اوست

فرمانده نواحی عالم ببیش و کم

از مستقر ماهی تا جرم ماه اوست

گرد حسام و معرکه و کارزار اوست

مرد سریر و مملکت و پیشگاه اوست

در اصل و انتساب بشمشیر و اکتساب

خوارزمشاه زاده و خوارزمشاه اوست

و آن کس که هست منتظر دولتی جزو

با دیدهٔ سپید و گلیم سیاه اوست

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

شاها ، نهیب تو ره دشمن همی زند

عزم تو گام در دل آهن همی زند

رمح و حسام تو چو قلم بدسگال را

سینه همی شکافد و گردن همی زند

بر جرم مهر جاه تو دامن همی کشد

در گرد ماه قدر تو خرمن همی زند

هر کو نظر کند بخلاف تو ، تازد

مژگانش در دو دیده چو سوزن همی زند

شمشیر آبدار تو هنگام کار زار

آتش بقهر در دل دشمن همی زند

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

ای شاه ، کان فضل و مکان شرف تویی

اهل سریر و تاج و لوای سلف تویی

از دو نژاد طاهر و از دودهٔ خطر

بر رغم یک جهان متخلف خلف تویی

بر قمع کفر و نصرة اسلام در مصاف

چون صف زند سپاه هدی پشت صف تویی

ترسندگان نکبت ایام سفله را

اندر جهان بحسن عنایت کنف تویی

صد بحر در وغا ، چو بکوشی ، بدل تویی

صدابر در سخا ، چو بخششی ، بکف تویی

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

شاها ، جلالت تو بر انجم قدم نهاد

در بادیه امان تو بیت الحرام نهاد

اکرام بی ریای تو بر غم روزگار

داد کرام داد و نهاد کرم نهاد

هر کو بجان نکرد وجود ترا سجود

از منزل بقا قدم اندر عدم نهاد

تیغ تو روز معرکه در دست دین و کفر

منشور شادمانی و تو قیع غم نهاد

در کلک مار شکل تو هنگام مهر و کین

زنبور وار دست قضا نوش و سم نهاد

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

شاها، چو چرخ قاهر و چون دهر قادری

در معرکه یگانه و در فضل نادری

اندر جلال قدر چو چرخ ثوابتی

وندر کمال فضل چو کان جواهری

در جود و در هنر همه محض مناقبی

چون جد و چون پدر همه عین مفاخری

با تو عدو چگونه کند همبری ؟ که او

از تخمهٔ خبیث و تو اصل طاهری

خصم تو از نژادهٔ منحوس فاجرست

تو باز از نژادهٔ مسعود فاخری

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

امروز قدوهٔ فضلای جهان منم

در نظم و نثر والی این دو زبان منم

سرمایهٔ عجم بدها و ذکا منم

پیرایهٔعرب ببیان و بنان منم

بر ملک نظم و نثر بلاغت بواجبی

والی منم ، وزیر منم ، قهرمان منم

در دیدهٔ فصاحت همچون بصر منم

در قالب بلاغت همچون روان منم

بر آستین مفخر بنویسم این تراز

کز جان و دل ملازم این آستان منم

شاهی ، که روزگار بطبعش مسخرست

فخر ملوک ، نصرة دین ، بو المظفرست

شاها ، دلت همیشه قرین سرور باد

چشم بد زمانه ز جاه تو دور باد

آن کس که با مخالفت تو الوف گشت

اقبال از موافقت او نفور باد

حساد را ز سهم تو هر لحظه ماتمست

احباب را ز جاه تو هر لحظه سور باد

در زیر پای قدر تو اوج نجوم باد

در شرم جود دست تو موج بحور باد

در مدح تو عبارت و معنی شعر من

بگذشته از مطالع شعری العبور باد

شمارهٔ ۶ - در مدح ابوالمظفر اتسز

جعد تو کفرست و رخسار تو ایمان ، ای پسر

هجر تو در دست و دیدار تو درمان ، ای پسر

مانده از خد تو خیره ماه گردون ، ای نگار

گشته از قد تو طیره سرو بستان ، ای پسر

کارگاهی نیست عشقت را بجز دل ، ای غلام

بارگاهی نیست مهرت را بجز جان ، ای پسر

گوی دولت از همه عشاق بربایم بفخر

گر زنم دست اندر آن زلف چو چوگان ، ای پسر

چو کمان و تیر دارم پشت و رخساره ، از انک

هست قد و غمزهٔ تو تیر و کمان ، ای پسر

من چرا دادم ؟ نگویی ؟ آب در دیده مقیم

گر تو داری چاه دایم در زنخدان ، ای پسر

ماه خدی ، گر بود ماه سخن گوی ، ای نگار

سرو قدی ، گر بود سرو خرامان ، ای پسر

بخت من خواهی چو زلف خود نگونسار ، ای غلام

کار من داری چو جعد خود پریشان ، ای پسر

مدح خوان خسروم ، با من مکن چندین جفا

از عتاب او حذر کن ، گفتمت ، هان ! ای پسر

گرچه بر من کارها دشوار گشت از هجر تو

گردد از عدل علاءالدوله آسان ، ای پسر

آن خداوندی ، که فکرت از صفاتش عاجزست

نصرة دین پیمبر ، بو المظفر اتسزست

شهریاری ، کوست در جاه افتخار روزگار

کامگاری کوست از خلق اختیار روزگار

بر وفاق امر او باشد مسیر اختران

بر مراد رأی او باشد مدار روزگار

سجده بردن بر بسیط اوست شغل آسمان

بوسه دادن بر رکاب اوست کار روزگار

نیست بیرون از حل و عقد دولتش

هر کم و بیشی ، که آید در شمار روزگار

همچو عدلش یک شجر نی در بهار مملکت

همچو ملکش یک پسر نی در کنار روزگار

کسوت تأیید او گشته لباس آسمان

خدمت درگاه او گشته شعار روزگار

آنچه او خواهد در آن باشد رضای ایزدی

و آنچه او گوید بدان افتد قرار روزگار

خوانده او را لفظ عزت قهرمان مملکت

کرده او را سعی دولت شهریار روزگار

پای قدر او سپرده رهگذر آسمان

دست عدل او ببرده اقتدار روزگار

گر حساب جود او خواهد که دریابد ، رسد

اندرین سودا بپایان روزگار روزگار

آن خداوندی ، که فکرت از صفاتش عاجزست

نصرة دین پیمبر ، بو المظفر اتسزست

خسروا ، امروز فخر دودهٔ آدم تویی

روز بازار ملوک عرصهٔ آدم تویی

چون ببخشی ، در سخا صد بار چون حاتم تویی

چون بکوشی در وغا ، صد بار چون رستم تویی

دوستان را از مکارم ، دشمنان را از حسام

در دو حالت اصل سور و مایهٔ ماتم تویی

با جلال همچو چرخ بیستون عالی تویی

با وفاق همچو کوه بیستون محکم تویی

گر سلیمان بد ز خاتم کارفرمای جهان

کارفرمای جهان بی منت خاتم تویی

در سیاست پاسبان مرکز غبرا تویی

در کفایت دیدبان قبهٔ اعظم تویی

بانکوخواهان دولت ، با بداندیشان دین

روز مهر و روز کین بافعل نوش و سم تویی

کیقباد و جم اگر رفتند از گیتی چه باک ؟

برسریر مملکت صد کیقباد و جم تویی

چیره دل در شکلهای معجب و معجز تویی

تیزبین در کارها مهمل و مبهم تویی

در جلال بی نهایت ، در سخای بی کران

مثل تو از جملهٔ شاهان عالم هم تویی

آن خداوندی ، که فکرت از صفاتش عاجزست

نصرة دین پیمبر ، بو المظفر اتسزست

ای حریم قدر تو گشته مکان آسمان

از پی امرت قضا بسته میان آسمان

پای جاه تو نساید جز رکاب مفخرت

دست بخت تو نگیرد جز عنان آسمان

حب درگاه تو ساکن در ضمیر روزگار

مدح اخلاق تو جاری بر زبان آسمان

تیر تو چون باکمان پیوسته گردد بفگند

از نهیب زخم تو تیر و کمان آسمان

با یمین تو بود اندک یسار بحر و بر

با ضمیر تو بود پیدا نهان آسمان

قدر تو کندر میان آسمان دارد مقر

آسمان دیگرست اندر میان آسمان

جاه تو باشد بر تبت هم قرین روزگار

قدر تو گردد بمنت هم قران آسمان

گر بود از آسمان سود و زیان هر کسی

هست از افعال تو سرد و زیان آسمان

جاه تو گشته بحشمت پیشوای روزگار

رأی تو گشته بدانش قهرمان آسمان

هر زمان بر آسمان برتر شود قدرت ، مگر

در جلالت گشت خواهد آسمان آسمان ؟

آن خداوندی ، که فکرت از صفاتش عاجزست

نصرة دین پیمبر ، بو المظفر اتسزست

خسروا ، گردون ترا از طبع و دل مأمور باد

آفت چشم بد از عرض کریمت دور باد

رایت منصور آنرا به که دین را نصرتست

نصرت دینی ، همیشه رایتت منصور باد

از سنان و نیزه و پیکان و تیر تو بحرب

شخص بدخواه تو همچو خانهٔ زنبور باد

روز رزم تو سر خصمان نگون آویخته

از سر رمح تو همچون خوشهٔ انگور باد

هر چه نامقدور باشد نزد ابنای زمان

با کمال قدرت و اقبال تو مقدور باد

از نهیب تو برزم و از سخای تو ببزم

قسم حاسد ماتم و بخش موافق سور باد

ذکر انصاف تو در هر کشوری شد منتشر

صیت انعام تو در هر محفلی مذکور باد

گاه و بیگه ، سال و مه ، اندر حضر وندر سفر

ایزدت یار و فلک چاکر ، جهان مأمور باد

بر دوام روزگار و بر نظام ملک تو

هر زمان منشور گردون از پس منشور باد

خاطر اهل زمین بر مدحتت مقصور گشت

همت چرخ فلک بر خدمتت مقصور باد

شمارهٔ ۷ - نیز در مدح اتتسز

ای دوست، غم تو برده هوشم

بگذاشت چو دیگ پر ز جوشم

سرمایهٔ مرد عقل و هوشست

در عشق تو رفت عقل و هوشم

بی روی تو خسته ماند جسمم

بی گفت تو بسته گشت گوشم

تو جز بجفای من نکوشی

من جز بفای تو نکشم

خونست ز حسرت تو اشکم

زهرست زانده تو نوشم

از دست فراق جان خراشت

بر چرخ همی رسد خروشم

جز با رخ همچو زر نباشم

جز جامهٔ غم همی نپوشم

این جامه و زربهای عمریست

کز بهر ترا همی فروشم

آخر کرم علاء دولت

برگیرد بار غم ز دوشم

شاهی ، که بجام مهرش اکنون

جز بادهٔ بی غمی ننوشم

گردون جلال نصرة الدین

دریای نوال نصرة الدین

خورشید جهان، علای دولت

آن قاعدهٔ بنای دولت

شاهی، که مشاطه وار آراست

تیغ و قلمش لقای دولت

از عدت او نظام عالم

وز مدت او بقای دولت

افروخت دلش چراغ دانش

وافروخت کفش لوای دولت

بر طاعت اوست عهد گردون

در خدمت اوست رأی دولت

ای از تو نگون هوای بدعت

وی از تو فزون بهای دولت

حکمت شده مقتدای گیتی

امرت شده پیشوای دولت

شاهان دگر چو حلقه بر در

تو در کنف سرای دولت

این لفظ بود و بیگاه

تسبیح جهان ، دعای دولت

یک لحظه مباد هیچ خالی

از نصرة دین، علای دولت

گردون جلال نصرة الدین

دریای نوال نصرة الدین

ای شاه، قرین تو ظفر باد

در پیش تو آسمان سپر باد

قدر تو چو چرخ با شرف گشت

امر تو چو دهر با خطر باد

تا هست جهان بحسن سیرت

از حسن تو در جهان خبر باد

تا هست زمین بعون مدت

از تیغ تو بر زمین اثر باد

دست تو نشانهٔ کرم باد

دست تو خزانهٔ هنر باد

کشف همه شکلهای مشکل

نزدیک دل تو مختصر باد

بذل همه گنجهای معظم

در پیش کف تو ما حضر باد

نجم شرف تو مندرست

شاخ طرب تو بارور باد

همواره ترا برغم حاسد

در صدر جلال مستقر باد

گردون جلال نصرة الدین

دریای نوال نصرة الدین

شمارهٔ ۸ - هم در مدح اتسز

جانا، بدست مهر تو دادم عنان دل

کردم امیر مهر ترا بر جهان دل

بیچاره دل بکوی عنا اندر اوفتاد

تا رهبر عنای تو بستد عنان دل

خیل فراق تو بره عاشقی درون

بی نصرة وصال تو زد کاروان دل

گم شد دل من و ندهد کس نشان مرا

جز در دو زلف پرشکن تو نشان دل

دیده همی نثار کند بر خیال تو

هر لعل قیمتی که بخیزد بکان دل

ای در میان جان غم عشق ترا مکان

ما را برین صفت چه نهی بر کران دل؟

چون جان و دل نفیس و عزیزی، گرچه هست

در عشق تو مذلت جان و هوان دل

دل در حصار مدح خداوند شد، چو دید

هر سو طلیعهٔ غم تو در میان دل

این فخر بس که: عشق تو حق جوار یافت

با مدح شهریار زمین در میان دل

فخر ملوک، اتسزی غازی، که مهر اوست

هم کاردان جان شده، هم قهرمان دل

تا هست آب و آتش و تا هست خاک و باد

فخر ملوک اتسز خوارزمشاه باد

هر که قبول حضرت خوازمشاه یافت

از جور حادثات زمانه پناه یافت

وان کو علاء دولت و دین را مطیع گشت

بعد از دوام ذل و هوان عز و جاه یافت

آن کو خلاف دولت او یافت در جهان

از عز و جاه بهرهٔ خود بند و چاه یافت

از سهم او بنای ضلالت تباه گشت

وز عون او سپاه شریعت پناه یافت

طبعش بسوی هرچه معالیست دست برد

دستش بسوی هرچه ایادیست راه یافت

هر مار را فلک بر سهمش چو مور دید

هر کوه را خرد بر علمش چو کاه یافت

هر گه که قصد خیل سپاه حسود کرد

اعلامش را ملائکه خیل و سپاه یافت

منقاد امر اوست هر آن خسروی ، که او

تاج و نگین گرفت و سریر و کلاه یافت

بگداخت همچو تار قصب بدسگال او

کندر زمان ز خنجر او نور ماه یافت

بر چنگ او هر آن که ز شاهان کمر بست

کار سفید کرد و گلیم سیاه یافت

تا هست آب و آتش و تا هست خاک و باد

فخر ملوک اتسز خوارزمشاه باد

شاها ، هر آنکه با تو دم انتقام زد

بر صبح او زمانه علامات شام زد

وان کو بجام مهر تو آب حیات یافت

در عالم فنا همه لاف دوام زد

در حلق نیک خواه تو دولت شراب ریخت

بر فرق بدسگال تو محنت حسام زد

گردون نهاد کام دل اندر دو چنگ آنک

یک روز در طریق وفای تو گام زد

و آن کو بد تو گفت و نگوید بجز بدی

چون استخوان زبانش در اطراف کام زد

برنامه ای که دید فلک نقش نام تو

منقاد گشت و بوسه بر آن نقش و نام زد

دست فضا ز بهر کنف بر سر دولت

از قبه های ارزق گردون خیام زد

وز بیم تیر حادثه چرخ کبود فام

در دیدهٔ مخالف جاهت سهام زد

چون دست تو بدید نکرد از غمام یاد

آن کو مثل بگاه سخا از غمام زد

همچون حمام گشت ز طوق مکارمت

آن کو بمدحت تو نوای حمام زد

تا هست آب و آتش و تا هست خاک و باد

فخر ملوک اتسز خوارزمشاه باد

شاها ، زمانه از گهر تو خطر گرفت

آری خطر بکان گهر از گهر گرفت

در علم خاطر تو نهاد علی نهاد

در عدل سیرت تو طریق عمر گرفت

کف الخضیب قبهٔ خضرا ز آفتاب

در نصرة تو تیغ کشید و سپر گرفت

بفگند پنجهٔ فلک اندر وغا سپر

چون پنجهٔ عزیمت تو تیغ بر گرفت

در بر و بحر رأی تو نور قمر فگند

در شرق و غرب امر تو سیر قمر گرفت

افلاک را جلالت تو زیر پی سپرد

اسلام حمایت تو زیر پر گرفت

از چشمهٔ رضای تو کوثر صفا ربود

وز آتش نهیب تو دوزخ شرر گرفت

گردون چو دید قدر تو خود را زمین نمود

دریا چو دید جود تو خود را شمر گرفت

حزم تو کارزار قلیل و کثیر گشت

امر تو شاهراه قضا و قدر گرفت

چرخ سفید کار ندارد سیه گلیم

آنرا که بر خجسته در تو مقر گرفت

تا هست آب و آتش و تا هست خاک و باد

فخر ملوک اتسز خوارزمشاه باد

شاها، قرار اهل زمانه بر تو باد

منزلگه افاضل عالم در تو باد

درع کمال و عز شرف در بر تو هست

تاج جلال و جاه و خطر بر سر تو باد

اعلام شرع را ظفر از خنجر تو خاست

اجرام چرخ را خطر از اختر تو باد

چونانکه هست لشکر تو شرع را مطیع

تأیید ایزدی تبع لشکر تو باد

اصل زوال حادثها خدمت تو گشت

جای نزول فایدها پیکر تو باد

ای بر سر مبارک تو افسر جلال

اجرام آسمان گهر افسر تو باد

آسایش زمانه و آرامش زمین

از سیر و سیرت قلم و خنجر تو باد

هر چان صلاح جان تو باشد بتو هست

هر چان صلاح دین تو باشد بر و باد

چرخی تو و جلال و خطر کوکب تو گشت

بحری تو و کمال و هنر گوهر تو باد

از خسروان عرصهٔ آفاق هر کجا

فرمان دهیست، یکسره فرمان بر تو باد

تا هست آب و آتش و تا هست خاک و باد

فخر ملوک اتسز خوارزمشاه باد

شمارهٔ ۹ - در رثای سید معزالدین بهاء الدین علی بن جعفر نعمه

دیده ها را ز سر بپالایید

چهره ها را بخون بیالایید

ساعتی از جزع میارامید

لحظه های از عنا میاسایید

شمع لهو و سرور مفروزید

در عیش و نشاط مگشایید

گه بتیمار جان بر نجانید

گه باندوه تن بفرسایید

از میانتان معز دین گم شد

ای بزرگان جزع بیفزایید

مجلس نزهتش بر اندازید

محفل ماتمش بیارایید

گر نشایید ماتم او را

اندرین حال پس چه را شایید؟

کودکی با فضایل پیران

مثل او در زمانه ننمایید

بار غفلت ز دوش برگیرید

زنگ طلمت ز سینه بزدایید

بر دل اهل بیت پیغمبر

اندرین حادثه ببخشایید

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

رفت آن کو جمال عالم بود

افتخار نژاد آدم بود

کودکی بود در جهان ، کو را

فضل پیران همه مسلم بود

دل او چون خرد مطهر بود

عرض او چون هنر مکرم بود

از مؤخر ز مصطفی د رعهد

لیک اندر شرف مقدم بود

خاتمی بود آسمان او را

آفتابش نگین خاتم بود

سقف دین و قواعد دولت

بجلالش بلند و محکم بود

همت او بارتفاع محل

دیدبان سپهر اعظم بود

شمع فضل از لقاش روشن بود

باغ مجد از بقاش خرم بود

کعبه ای بود در سخا و کفش

ناسخ صد هزار زمزم بود

در علو جلال و رفعت قدر

او فزون بود و آسمان کم بود

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

این ز قصر بقا بیفتاده

عالمت شربت فنا داده

یک جهان مرد و زن بماتم تو

درد و غم را شدند آماده

بسته دل در غم تو و بی تو

خون دل از دو دیده بگشاده

سینه از زخم کف چو پیروزه

چهره از خون دل چو بیجاده

ای ز دار فنا ترا ایزد

سوی دار بقا فرستاده

دیدهٔ فضل چون تو نادیده

مادر عقل چون تو نازاده

روزگارت نظیر ننموده

آسمانت مثال ننهاده

نفس تو از عفاف ناجسته

نعمت چنگ و لذت باده

چون گل ساده بود طلعت تو

شد بگل سوده آن گل ساده

در زمانه زبند حسرت تو

نیست آزاد هیچ آزاده

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

تا جدا گشتی از کنار پدر

تیره شد بی تو روزگار پدر

مجلس علم و مجمع علما

از تو شد خالی ، ای نگار پدر

روز و شب در فراق طلعت تو

ناله و نوحه گشت کار پدر

تا ترا چرخ کرد یار فنا

صد هزاراران غمست یار پدر

بشمار پدر در آمد غم

تا برون رفتی از شمار پدر

از خزان و بهار ببریدی

بی تو شد چون خزان بهار پدر

تا تو در خاک بی قرار شدی

در فراق تو انتظار پدر

هست از ین روز را، که دیدی تو

در فراق تو انتظار پدر

غمگسار پدر تو بودی و گشت

بی تو یاد تو غمگسار پدر

تو برفتی و تا ابد از تو

درد دل ماند یادگار پدر

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

تنم از اندهان بفرسودی

دلم از دیدگان بپالودی

پشتم از بار رنج بشکستی

رویم از خون دیده آلودی

در فراق لقای خویش مرا

صبر و غم کاستی و افزودی

من وصالت هنوز نادیده

هجر جستی ز من باین زودی

دل من زار بود در مهرت

بر دل زار من نبخشودی

طلعت همچو شمی خویش مرا

بنمودی و زود بربودی

کس بگل شمس را نینداید

تو بگل شمس را بیندودی

هر چه فرمودت، زبیش و ز کم

همه جز امتثال ننمودی

ای چراغ دلم ، کجا رفتی ؟

ای نشاط دلم ، کجا بودی؟

از بقاع زمین جدا گشتی

در ریاض بهشت آسودی

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

ای عزیز پدر ، کجا رفتی ؟

از کنار پدر چرا رفتی؟

اژدهاییست مرگ مردم خوار

پس تو در کام اژدها رفتی

چه سزای تو بود مرگ اکنون؟

ای سزا ، چون به ناسزا رفتی؟

تو همه عمر ورچه اندک بود

بر ره مجد و کبریا رفتی

خاطر صائبت نداد رضا

که تو گامی سوی خطا رفتی

بر نخورده ز بوستان بقا

سوی کاشانهٔ فنا رفتی

نی ؟ که از کلبهٔ فنا دلشاد

بسوی روضهٔ بقا رفتی

هست ارواح انبیا د رخلد

بر ارواح انبیا رفتی

مصطفی جدتست ، پس تو مگر

گه نزدیک مصطفی رفتی

فرع زهرا و مرتضی بودی

بر زهرا و مرتضی رفتی

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

آن فروزندهٔ رخ دین کو؟

آن سر افراز آل یاسین کو ؟

آن کزو بود رونق حق کو ؟

و آن کزو بود قوت دین کو؟

آن شهابی ، که بود حملهٔ او

قامع لشکر شیاطین کو؟

آن جوادی ، که بود مجلس او

مسکن جملهٔ مساکین کو؟

بر سپر سیادت و دولت

صورت ماه و شکل پروین کو؟

اندر اطراف باغ فضل و هنر

قامت سرو و روی نسرین کو؟

دین حق را جمال و رونق کو ؟

اهل دین را محل و تمکین کو؟

ای جمال هدی ، بهاءالدین

باغ عیش ترا ریاحین کو؟

همچو یعقوب در غم یوسف

مر ترا دیدهٔ جهان بین کو؟

رفت یوسف ، ترا در انده او

غمگساری چو ابن یامین کو؟

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

صدر عالم، بهاء دین نعمه

زادک الله رائع النّعمه

ظلمتی دید عیش تو، لیکن

بیدالله تنجلی الظّلمه

در دل از درد چون زنی آتش؟

چشم از خون چرا کنی چشمَه؟

در حوادث دو چشم تقوی را

نیست جز گرد صابری سرمَه

صبر کن، صبر کن، خداوندا

انّما الصّبر کاشف الغُمّه

تهمت خشم ایزدست جزع

فتجنّب مواقع التُّهمَه

صبر در حادثات مومن را

هست حق خدای در ذمَّه

قد مضی سِبطک العزیز الی

جنة من اطایب جمَّه

فجزاه الاله مغفرة

و کساه ملابس الرّحمه

جاودان باد با تو در عالم

سامی القدر عالی الهمّه

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

گر من از مجلس تو مهجورم

وز جناب ضیاء دین دورم

عالم السر ز حال من داند

که درین حادثه چه رنجورم ؟

بعنا و خروش متصلم

وز نشاط و سرور محجورم

گاه در بند دهر ممتحنم

گاه در دست چرخ مقهورم

کرد گردون ز درد تو قیعم

داد گیتی ز رنج منشورم

او شراب فنا چشید ، ولیک

من ز انواع رنج مخمورم

در زمان کین خبر رسانیدند

زهر شد نوش و نار شد نورم

داشتم سور و چون شنیدم حال

ماتمی شد در آن زمان سورم

گر نبودم بماتمش حاضر

دور ، دورست راه ، معذورم

لیک کردم من اندرین غیبت

هر چه بود از غریو مقدورم

نیست کس را ز دست مرگ نجات

اُذکُروا ذکر هادِم اللّذّات

سرورا ، آسمان مطیع تو باد

چاکر همت رفیع تو باد

چرخ و ایام در همه احوال

این معین تو و آن مطیع تو باد

مدد سیر اختران فلک

همه از فکرت سریع تو باد

راحت روح عاقلان جهان

همه آن نکتهٔ بدیع تو باد

مربع و مرتع افاضل عصر

عرصهٔ حضرت مریع تو باد

ملجأ و مقصد اکابر دهر

کنف سدهٔ منیع تو باد

دشمن مال و مهلک دشمن

کف راد و دل شجیع تو باد

بر سر اهل شرع گسترده

سایهٔ دولت وسیع تو باد

روز محشر ، بعرصه گاه فنا

قرة العین تو شفیع تو باد

شمارهٔ ۱۰ - در مدح ملک اتسز

ای چاه ز نخدان ، دلم از راه فگندی

وآنگاه بصد شعبده در چاه فگندی

در سلسلهٔ عشق کشیدی دلم ، ای ماه

تا سلسلهٔ غالیه بر ماه فگندی

با راحت و با رامش و با لهو تنم را

در ناله و در نوحه و در آه فگندی

وز عیش سحرگاه و شبانگاهی ما را

در آه سحر گاه و شبانگاه فگندی

خود را و مرا بیهده از خوی بد خویش

اندر دهن حاشیهٔ شاه فگندی

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

ای با غم تو جان من آرام گرفته

چون مرغ مرا هجر تو در دام گرفته

در زاویهٔ عشق تو افگنده مرا چرخ

و اندوه توام گرد در و بام گرفته

بی روی چو صبح تو و بی موی چو شامت

صبحم ز عنا تیرگی شام گرفته

من سوخته در آتش هجران جمالت

تو با دگران جام می خام گرفته

من رفته بیاد تو علی رغم عدو نیز

در منزل خوارزمشهی جام گرفته

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

کار تو اگر فتنه و بیداد نبودی

کار دل من ناله و فریاد نبودی

اشکم نشدی لالهٔ نعمان ز غم تو

گر بر رخ تو سوسن آزاد نبودی

آن سلسلها زلف تو بر مه ننهادی

گر در بر تو آهن و فولاد نبودی

بر فرق مرا خاک نبودی ز فراقت

گر قاعدهٔ وصل تو بر باد نبودی

در عشق توام جمله فراموش شدی عیش

گر مدح خداوند مرا یاد نبودی

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

شاهی که افاضل ز کفش مال نهادند

در نعمت او دیدهٔ آمال نهادند

آنان که مه و سال شمردند رسومش

پیرایهٔ تاریخ مه و سال نهادند

از طبع و دلش کارگزاران طبیعت

رسم کرم و سنت افضال نهادند

بر طلعت او سورت تأیید نبشتند

در طالع او صورت اقبال نهادند

هر چان صفت و سدادست ، مرو را

یکباره در اقوال و در افعال نهادند

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

شاها، علم شرع پیمبر بتو دادند

سرمایه و پیرایهٔ حیدر بتو دادند

کردند بحق تعبیهٔ لشکر اسلام

و آنگاه زمام همه لشکر بتو دادند

چون مصلحت خامه و خنجر ز تو دیدند

از کل بشر خامه و خنجر بتو دادند

هر جاه و سرافرازی و مفخر، که جهان داشت

آن جاه و سرافرازی و مفخر بتو دادند

امروز تویی همچو سکندر بمعالی

گویی همه میراث سکندر بتو دادند

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

بی جاه تو آسایش اسلام نباشد

بی ملک تو آرایش ایام نباشد

افلاک چه گوید؟ که ترا خاک نبوسد

ایام که باشد؟ که ترا رام نباشد

جز دست تو هنگام سخا نیست بگیتی

دستی که بجز صورت انعام نباشد

جز پای تو هنگام وغا نیست بعالم

پایی که بجز پایهٔ اقدام نباشد

ای گشته باسیاف و باقلام یگانه

کس چون تو با سیاف و باقلام نباشد

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

ای شاه ، جز از تو بهنر طاق ندیدند

جز حضرت تو کعبهٔ آفاق ندیدند

اصناف خلایق ، که همه طالب رزقند

جز کف ترا ضامن ارزاق ندیدند

آنان ، که باخلاق نکو نام گرفتند

والله که چو اخلاق تو اخلاق ندیدند

قومی ، که نشستند باعناق تهور

جز تیغ ترا ضارب اعناق ندیدند

خود را همه جز سلسله و حلقه و بندت

اعدای تو بر ساعد و بر ساق ندیدند

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

ای شاه ، بجز خدمت تو کار ندارم

جز مدح تو با خاطر خود یار ندارم

در سایهٔ زنهار تو یک ذره مخافت

از حادثهٔ عالم غدار ندارم

نازی ، که نه از تست بجز رنج ندانم

فخری ، که نه از تست بجز عار ندارم

بسیار بها گشته ام از فضل و در آفاق

جز جود تو امروز خریدار ندارم

بازار معالیت روا باد ، که از خلق

من بنده بجز نزد تو بازار ندارم

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

بی صدر تو ، ای شاه ، سر افراز نبودم

مسعود بانجام و بآغاز نبودم

بی خدمت تو سایهٔ اقبال ندیدم

بی مدحت تو مایهٔ اعجاز ندیدم

با زر شده ام از تو و بی جاه تو عمری

جز همچو زر اندر دهن گاز نبودم

تا تربیت جود تو بر بنده نیفتاد

زین گونه هنرورز و سخن ساز نبودم

نازی ، که مرا وعده ، نه از صدر تو کردند

حقا که بدل قایل آن ناز نبودم

آن باز شریفم ، که زبس نخوت و همت

جز گرد جناب تو بپرواز نبودم

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

ای شاه ، جز از تو بجهان شاه مبادا

احداث جهان را بر تو راه مبادا

بادا بجهان جاه تو ، تا وقت مروت

اموال جهان را بر تو جاه مبادا

درگاه تو شد عرصهٔ آفاق و بشاهی

معمور جزین عرصه و درگاه مبادا

دستی ، که درازست فلک را بسعادت

از گوشهٔ فتراک تو کوتاه مبادا

تا روز قضا جز بمرا تو در آفاق

احوال بد اندیش و نکو خواه مبادا

آن نصرة دین ، آن ملک کشور پنجم

خاک قدم او شده تاج سر انجم

ترکیبات

شمارهٔ ۱ - در مدح ملک اتسز : ای دو چشم تو بغمزه عالمی بر هم زده

شمارهٔ ۲ - نیز در مدح ملک اتسز گوید : ملک بهار گشت مقرر بنام گل

شمارهٔ ۳ - هم در مدح اتسز گوید : ای برده آتش رخ تو آب روی من

شمارهٔ ۴ - هم در مدح اتسز : با من آخر، صنما، جنگ چرا باید داشت؟

شمارهٔ ۵ - نیز در ستایش اتسز خوارزم شاه : جانا،دلم به عشق گرفتار می‌کنی

شمارهٔ ۱ - در مدح ملک اتسز

ای دو چشم تو بغمزه عالمی بر هم زده

آتش اندر دین و عقل دودهٔ آدم زده

صد هزاران جان فزون از بهر نقش روی تو

بر بساط عشق تو عشاق عالم کم زده

در شب تیره فروغ چهرهٔ چون روز تو

بصد هزاران مشعله در عرصهٔ عالم زده

بر سر کوی تو شبها ساکنان صومعه

باده های عشق خورده ، نعره های غم زده

همچو تیغ نصرة الدین بقعه های مفسدان

غمزهٔ تو توبه های مصلحان بر هم زده

آن خداوندی ، که عالم را نصیب از رأی اوست

دهر زیر دست او و چرخ زیر پای اوست

ای دل شیران عالم صید دام عشق تو

نامهٔ عمر مرا تو قیع نام عشق تو

دستهای زیرکان در زیر سنگ حکم تو

پایهای سرکشان در بند دام عشق تو

از پی مستی جهان را در خرابات فنا

ساقیان فتنه گردان کرده جام عشق تو

روح گامی کی زند الا بکوی مهر تو ؟

عقل کاری کی کند الا بکام عشق تو ؟

عشق تو همچون دعای دولت خوارزمشاه

خواجهٔ دلها شده ، ای من غلام عشق تو

آن خداوندی ، که هست امروز شاه روزگار

بارگاه حضرت او کارگاه روزگار

باز داغ عاشقی در دل رقم خواهیم زد

چنگ در فتراک عشق آن صنعم خواهیم زد

بر در تیمار تو زین پس وطن خواهیم ساخت

در ره اندوه تو زین پس قدم خواهیم زد

هست صحرای غم تو جای شادی ، پس همه

خیمهٔ شادی درین صحرای غم خواهیم زد

عقل و دین بر فرش دیدار تو کم خواهیم باخت

جان و دل با نقش دیدار تو کم خواهیم زد

در جوار حضرت خوارزمشاهی ما و تو

از می دولت چه ساغرها بهم خواهیم زد؟

خسرو عالی ، علاء دولت ، آن کان کرم

آن دل و دست شجاعت ، آن تن و جان کرم

خسروی ، کزوی معالی را کمان دیگرست

مسند خوارزمشاهی را جمال دیگرست

گرچه بود از شاه ماضی حال ما آراسته

خود در ایام شه باقیش حال دیگرست

گر ز صدرا او شود صادر بروزی صد مثال

هر مثالی را ز گردون امتثال دیگرست

صادران و واردان خطهٔ افلاس را

هر زمان از گنج انعامش نوال دیگرست

فکر او از راه قدرت د رهمه میدان علم

هر کجا مرکب برون تازد جلال دیگرست

آنکه هست از سعی او بنیان دین محکم شده

حضرت او مقصد ذریت آدم شده

خسروی ، کز خسروان ظاهر نشد همتای او

برده سودای بداندیشان ید بیضا او

کیمیای دین و دولت گشته باد دست او

توتیای ملک و ملت گشته خاک پای او

از وفاق او سعادت بهرهٔ احباب او

وز خلاف او شقاوت حصهٔ اعدای او

پیر و برنا را نگردد ساخته اسباب رزق

جز بعون رأی پیر و دولت برنای او

هست دریایی بوسعت خاطر میمون

هست گردونی برفعت همت والای او

جز معالی نیست اختر بر همه گردون او

جز معانی نیست گوهر در همه دریای او

بر هوای خدمت او اختیار آسمان

باد بر قطب مراد او مدار آسمان

خسروا، گنج هدی را قهرمانی چون تو نیست

بر سریر مملکت صاحب قرانی چون تو نیست

هست شخص تو ز اجسام زمین ، لیکن یقین

خیل اجرام فلک را دیدبانی چون و نیست

در ظلام ظلم عالم ، از شبیخون فتن

ساحت اکناف دین را پاسبانی چون تو نیست

آسمان چون توان گفتن همی ؟از بهر آنک

در علو مرتبت هیچ آسمانی چون تو نیست

ای شده درگاه تو پیر و جوان را مستقر

زیر چرخ پیر با دولت جوانی چو تو نیست

ای تو از عز و جلالت هر چه خواهی یافته

رونقی از جاه تو خوارزمشاهی یافته

ای ز دوران فلک حاصل شده اغراض تو

بر نخیزد تا ابد افگندهٔ اعراض تو

جوهری با نه عرض تأیید حق موجود کرد

جوهری تو که بود این نه فلک اعراض تو

شعله ای شمس منیر از فکرت نقاد تو

قطره ای بحر محیط از خاطر فیاض تو

ای توکل و روزگار و اهل او اجزای تو

وی تو جمله و آسمان و خیل او ابعاض تو

دست در فتراک اغراض تو زد شرع رسول

لاجرم اغراض او حاصل شد از اغراض تو

ای بحق گشته ز سعی آسمان خوارزمشاه

تا جهان باشد تو بادی در جهان خوارزمشاه

ای هوای تو شده مقصود هر فرزانه را

چرخ با مهر تو خویشی داده هر بیگانه را

صورتی شاهانه داری ، سیرتی در خورد آن

سیرت شاهانه باید صورت شاهانه را

نکته ای ز الفاظ تو ابکم کند گوینده را

شمه ای طبع تو عاقل کند دیوانه را

بدسگال تو اگر یابد ز نعمت دانه ای

در عقب صد دام محنت باشد آن یک دانه را

دشمن جان تو همچون پر شده پیمانه را

کز پس پری نگونساری بود پیمانه را

ای ز انجم در صف هیجا سپاه تو فزون

دشمن جاه تو کم بادا و جاه تو فزون

ای بمدح تو مزین گشته دفترهای من

پر شده از بادهٔ جود تو ساغرهای من

من یکی بحرم ز خاطر ، پر ز گوهر های فضل

گردن و گوش مدیحت راست گوهرهای من

پهلوان نظمم و عهدیست تا کم دیده ای

عرصه های صدر خو خالی ز لشکرهای من

گرچه غایب بوده ام از حضرت معمور تو

مشتمل بودست بر شکر تو دفترهای من

خطبه های مدح تو خواندستم اندر شرق و غرب

وز شرف بر آسمان بودست منبرهای من

ای میان بسته زمانه بر هوای قدر تو

باد گردون لب گشاده در ثنای صدر تو

خسروا، بی کار و بار تو جهان هرگز مباد

تیغ تو از قهر اوباش جهان عاجز مباد

از تو عادل تر تنی اندر جهان هرگز نبود

از تو خالی ، ای شه عادل ، جهان هرگز مباد

گفته های تو بوقت نطق جز معجب نبود

کرده های تو بوقت حرب جز معجز مباد

از کمین تر جملهٔ جودت کهین تفصیل را

جز همه سرمایهٔ دریا و کان بارز مباد

روز و شب هست این دعا کر و بیان عرش را

کز خلایق خسرو آفاق جز اتسز مباد

شمارهٔ ۲ - نیز در مدح ملک اتسز گوید

ملک بهار گشت مقرر بنام گل

ناکام شد ولایت بستان بکام گل

بلبل خطیب وار بر اطراف شاخها

بر خواند خطبهٔ ملکانه بنام گل

از دام گل گرفت حذر زاغ حیله گر

وندر فتاد بلبل مسکین بدام گل

مانند خلد گشت ز آثار گل جهان

گل را چنین بود اثر ، ای من غلام گل

باد صبا ،که نایب اخلاق خسروست

هر صبح دم بباده رساند پیام گل

ای رشک گل ، بوقت گل آماده دار جام

وی دولت چو باده ، پر از باده دار جام

اطراف بوستان ز گل آرایشی گرفت

آن کم شده طراوتش افزایشی گرفت

آرایشی نبود ببستان درون ، ولی

از مقدم سپاه گل آرایشی گرفت

الحان جان فزای بر آورد عندلیب

زاغ از نفیر بی مزه آسایشی گرفت

بر باغ و راغ دیدهٔ ابر گهر فشان

چون دیدهٔ عنا زده پالایشی گرفت

وز لاله کوهسار چنان شد که گوییا

از خون گشتگان شه آلایشی گرفت

باغست آن ، ندانم ، یا بزم خسروست؟

راغست آن ، ندانم ، یا رزم خسروست؟

بار دگر هوای علم فتح باب زد

وز ابر پرده پیش رخ آفتاب زد

باد صبا درید ببستان حجاب گل

تا ابر پیش چهرهٔ انجم حجاب زد

گل روی چون نگار بنامحرمان نمود

بلبل ز رشک عربدهٔ احتساب زد

باد از نسیم در ره صحرا عبیر بیخت

ابزار سرشک برخ ز لاله گلاب زد

در باغ شهریار ، بهنگام نو بهار

خرم کسی که دست بجام شراب زد !

خسرو علاء دولت ، خورشید روزگار

آن کیقباد عالم و جمشید روزگار

پیرایهٔ لباس معانی بیان اوست

سرمایهٔ اساس ایادی بنان اوست

ملت سپهر و طلعت او آفتاب اوست

دولت جهان و همت او آسمان اوست

چرخ ، ارچه گردنست ، مطیع زمام اوست

مهر ، ارچه توسنست، اسیر عنان اوست

از نکبت حوادث ایام ایمنست

آن کس که در حمایت حفظ و امان اوست

دانندهٔ عجایب ایام رأی اوست

بینندهٔ سرایر آفاق جان اوست

شاهی ، کزو لوای شریعت مظفرست

فخر ملوک ، نصرت دین ، بوالمظفرست

ای شاه ، در فنون معالی ممیزی

انواع فضل را سبب و اصل و حیزی

هنگام نطق صاحب الفاظ معجبی

هنگام حرب حامل اسباب معجزی

تو آن ممیزی ، که بعهد وجود تو

معدوم گشت قاعدهٔ نا ممیزی

عالم ز تست عاجز و من بی عنایت

مقهور عالمی شده ام ، اینت عاجزی

وین عجز صعب تر که: بباید گذاشتن

بی کام دل ستانهٔ والای اتسزی

ای برده شور صولت تو اقتدار چرخ

بر موجب مراد تو بادا مدار چرخ

شاها ، فلک قبول در تو طلب کند

در وصلت تو بکر معانی طرب کند

کیوان ، که از نجوم برفعت فزون ترست

چون ارتفاع قدر تو بیند عجب کند

در زهر حسن تربیت تو شفا نهد

وز خار عون منفعت تو رطب کند

ز آثار دودمان تو آرد همه دلیل

آن کو بیان فخر عجم در عرب کند

در عین اعتراض بدود ، هر که از ملوک

جز تو حدیث مکتسب و منتسب کند

بر من همه شداید ایام رفته گیر

وز خاک حضرت تو بناکام رفته گیر

ای شاه ، جز دل تو خرد را خزانه نیست

جز درگه تو تیر امل را نشانه نیست

هست این ستانه مأمن احرار و کی بود

ایمن کسی که در کنف این ستانه نیست ؟

از تو مرا جفای زمانه جدا فگند

وین بر تنم نخست جفای زمانه نیست

بر من زمانه بد کند ، ایرا نگشته ام

منقاد اهل او و جزینش بهانه نیست ؟

ای جاه بی کرانهٔ تو با رهی قرین

چون جاه تو جفای فلک را کرانه نیست

آخر زمانهٔ همه پرخاش بگذرد

این ریشخند جملهٔ اوباش بگذرد

شاها ، من این جلالت و آلا گذاشتم

وز عجز این ستانهٔ والا گذاشتم

وین حضرتی ، که خاک جنابش کشید می

چون سرمه در دو دیدهٔ بینا ، گذاشتم

زین جا بعجز رفتم و بسیار یادگار

در مدح تو ز طبع خود این جا گذاشتم

اقبال بی نهایت درگاه فرخت

از جور بی نهایت اعدا گذاشتم

از حادثات گنبد خضرا ، نه بر مراد

این صدر همچو گنبد خضرا گذاشتم

گر آفت اجل نرسد بندهٔ ترا

هم باز بیند این در فرخندهٔ ترا

ای آنکه ذات فرخ تو محض کبریاست

در اعتقاد پاک تو نه کبر و نه ریاست

گفتم ثنای تو ، که ثنای تو واجبست

وندر زمانه جز تو که مستوجب ثناست ؟

واکنون خدای داند کندر ضمیر من

اندوه اجتناب جناب تو ت کجاست ؟

گرچه صواب نیست رحیل از درت و لیک

بودن میان زمرهٔ حساد هم خطاست

تو جاودان بمان ، که صلاح جهان ز تست

ور خود چو من کسی نبود در جهان رواست

ما را بحضرت تو نیاز آمدن بود

گر بخت برنگردد و باز آمدن بود

شاها ، کمینه بندهٔ تو روزگار باد

احسانت پیشه باد و ایادت کار باد

در کارزار خصم تو رفتست روزگار

از روز خصم تو در کارزار باد

از آبدار خنجر آتش نهیب تو

مانند باد دشمن تو خاکسار باد

ای از سیاست تو بهار عدو خزان

بر خاک فرخ تو خزان چون بهار باد

پیوسته سال و ماه بهر کام و هر مراد

یار تو باد و ناصر تو کردگار باد

شمارهٔ ۳ - هم در مدح اتسز گوید

ای برده آتش رخ تو آب روی من

رفته دل از محبت و رفته ز کوی من

با روی نیکوی تو نماندست هیچ بد

کز روی نیکوی تو نیامد بروی من

نی از تو هیچ وقت سلامی بنزد من

نی از تو هیچ گونه پیامی بسوی من

من بی تو وز برای تو بر خاسته مقیم

شهری بجستجوی من و گفتگوی من

آبم مبر ، که بارد گر در پناه شاه

خواهد روان شد آب سعادت بجوی من

خوارزمشاه ، اتسز غازی ، علاء دین

پشت و پناه ملت تازی ، علاء دین

جانا ، ز مهر مگذر و آهنگ کین مکن

بر جان من ز لشکر هجران کمین مکن

اندر فراق آن دهن همچو خاتمت

از گوهر سرشک رخم پر نگین مکن

تو ماه آسمانی و ما را بدست ظلم

در زیر پای هجر چو خاک زمین مکن

با خصم من مساز و بآتش مرا مسوز

با من رهی ز بهر چنین مکن

آن دل که مدح خسرو صاحب قران دروست

او را تو با جفای زمانه قرین مکن

آن خسروی که بر همه اعدا مظفرست

خورشید دین و داد ، ملک بوالمظفرست

شاهی ، کزو ممالک دنیا شرف گرفت

تیرش صمیم سینهٔ اعدا هدف گرفت

او هست از سلف خلف صدق ، لاجرم

عهد و لوا و مسند و تخت سلف گرفت

اسلام در جوار امانش پناه یافت

و اقبال در ظلال جلالش کنف گرفت

او در دولتست و گرفتست ملک ازو

آن رتبت و جلال که از در صدف گرفت

افزود جاه لشکر ایمان بعون او

تا او بحرب تیغ یمانی بکف گرفت

گیتی همیشه بستهٔ پیمان او بود

چرخ آن کند که موجب فرمان او بود

شاها ، تویی که دولت و دین در کنار تست

اقبال تابع تو و تأیید یار تست

در هیچ روزگار نبودیت ملک را

این قدر و این جلال که در روزگارست

قهر عدو بنصرة اسلام شغل تست

کسب ثنا ببخشش اموال کار تست

چرخ ارچه مسرعست ، اسیر مضای تست

کوه ارچه ساکنست ، غلام وقار تست

فخر تبار خویشی و جاوید باد فخر

گرچه تفاخر همه خلق از تبار تست

ای رأی پیر تو همه اسلام کرده شاد

بخت جوان موافق آن رأی پیر باد

آن صفدری که نیست همال تو صفدری

در کان چون تو نیودست گوهری

هر نقطه‌ای ز جاه عریض تو عالمی

هر شعله‌ای ز رأی منبر تو اختری

صدر تو خلد و مدحت من آب کوثرست

مر خلد را گزیر نباشد ز کوثری

آراسته به مدح ستایشگران بود

هر جای که که هست سریری و افسری

این دولت مبارک و این بارگاه را

دانی که نیست چاره ز چون من ثناگری

ای بس خزانه‌ها که به مداح داده‌اند

تا این خزانه‌های مدایح نهاده‌اند

ای آنکه از کمال تو در روزگار تو

همچون بهشت گشته بلاد و دیار تو

انصاف کی بود که کشد جور روزگار

مداح پایگاه تو در روزگار تو ؟

بازی کزو شکار تو مرغی بود حقیر

باشد عزیز در کنف زینهار تو

بر دست دولت تو من آن باز فرخم

کز من بود ثنای مخلد شکار تو

انصاف آن بود که: مرا همچو دیگران

امنی بود ز جور فلک در جوار تو

جورست پیشه گنبد فیروزه فام را

آخر غلام توست، ادب کن غلام را

در دولت تو اسب معالی بتاختم

وز نعمت تو نرد امانی بباختم

در صدرها بمدحت تو رخ فروختم

بر سروران بخدمت تو سر فراختم

تو حق من بمکارم شناختی

من حق صدر تو مدایح شناختم

گفتم ترا ثنای چو شهد و روان خویش

چون موم اندر آتش فکرت گداختم

خاطر بسوختم بشبان، تا بمدح تو

چندین هزار عقد جواهر بساختم

بر جامهٔ ثنای تو کردم من آن تراز

کز حسن آن برشک بود لعبت طراز

قومی، که در تتبع احوال بنده اند

نام وفا ز دفتر مردی فگنده اند

پیوسته در محاسد فضل خادمند

همواره در منازعت کار بنده اند

از هیبت تغیر رأی رفیع تو

من روز و شب بگریه و ایشان بخنده اند

پازهر التفات تو باید همی مرا

کین طایفه بفعل چو زهر گزنده اند

از چاه غم بر آیم، اگر دست گیرم

وین ها در او فتند بچاهی که کنده اند

آن کس که مدح خان چو تو پادشاه بود

ترسان ز کید هرکس و ناکس چرا بود؟

شاها، بنام نیک یکی شمع برفروز

پروانه وار نقش بدیها بدان بسوز

مقبل کسا! که مدح و ثنا جست، پیش از انک

عاجز شد از مصایب این عالم عجوز

گرچه عطا کند بمکافات یک ثنا

والله گزارده نشود حق او هنوز

چون نان روز روز بمادح همی دهند

یابند جاودانه ازو نام دل فروز

دادند زیرکان که: بود بنزد عقل

این نام جاودانه از آن نان روز روز

جز سوی نام نیک خردمند ننگرد

نام نکو بماند و این عمر بگذرد

شاها، ز حضرت تو حوادث تو بعید باد

و اوقات تو بیمن چو فرخنده عید باد

در تیغ تست باس شدید وز خشم تو

بر خصم دولت تو عذاب شدید باد

چون اوج چرخ گوشهٔ قصرت رفیع گشت

تا روز حشر مدت عمرت مدید باد

از دست فتنه در صف بازار اضطراب

ارواح دشمنان تو در من یزید باد

ای گشته کار کرد تو عنوان مملکت

عنوان مدح های تو شعر رشید باد

شمارهٔ ۴ - هم در مدح اتسز

با من آخر، صنما، جنگ چرا باید داشت؟

وز منت بیهده دل تنگ چرا باید داشت؟

با عدو مردمی و صلح چرا باید کرد؟

با رهی عربده و جنگ چرا باید داشت؟

گر نداری بمن آهنگ، روا هست، و لیک

بر بداندیش من آهنگ چرا باید داشت؟

ننگ داری همه از صحبت من وین نه نکوست

آخر از صحبت من ننگ چرا باید داشت؟

از ره من ، ای در دل من منزل تو

خویشتن دور بفرسنگ چرا باید داشت؟

من چو اصحاب تظلم بدر نصرة دین

زده در دامن او چنگ چرا باید داشت؟

آن خداوند، که اقبال فلک بندهٔ اوست

پیکر حادثه از پای در افگنده اوست

صنما، عربده پیوسته کنی تا چه شود؟

بغم اندیشهٔ ما بسته کنی تا چه شود؟

هر زمان مشعلهٔ آتش بی خویشتنی

با رهی بیهده پیوسته کنی، تا چه شود؟

بی نیازی تو ز آرایش و چون هست چنین

بر گل از سنبل تردسته کنی، تا چه شود؟

در عنا افگنیم هر نفس و از سر صدق

دشمنم راز عنا رسته کنی، تا چه شود؟

شادی از خاطر من رفته کنی، تا چه بود؟

رامش از سینهٔ من جسته کنی، تا چه شود؟

تیر سازی و کمان غمزه و ابرو و مرا

دل بدان تیر و کمان بسته کنی، تا چه شود؟

دل کنی بر دل من فتنه و خود را امروز

پیش شاه عجم آهسته کنی، تا چه شود؟

شهریاری ، که بدو رایت دین منصورست

عالم علم و کرم از دل او معمورست

صنما، دل ز تو مهجور نخواهم کردن

جان ز هجران تو رنجور نخواهم کردن

هرکه مهجور شد از روی تو رنجور دلست

پس دل از هجر تو رنجور نخواهم کردن

دل و جان را، که تو از هر دو گرانمایه تری

جز بر اندوه تو مقصور نخواهم کردن

تا سر من ز گریبان نکنی دور بتیغ

چنگ از دامن تو دور نخواهم کردن

ماتم عمر مرا داشته گیر ، از همه عمر

با جمال رخ تو سور نخواهم کردن

بر سخن های خودم یار کنی، رو، که روان

بر سخن های تو مغرور نخواهم کردن

خویشتن جز با یادی علاء الدوله

بر صف هجر تو منصور نخواهم کردن

آن خداوند، کزو روز ضلالت سیهست

قبلهٔ تاجوران اتسز خوارزمشهست

خسروی، کز ره کینش بحذر باید بود

خسروان را بدرش بسته کمر باید بود

چرخ را پیش معالیش زمین باید بود

بحر را پیش ایادیش شمر باید بود

گرده نان را ز کمال فزعش روز مصاف

در وغا بسته لب و خسته جگر باید بود

در جهان طالب انواع هنر اوست ز خلق

مرد را طالب انواع هنر باید بود

از پی کسب شرف وز پی تحصیل جلال

بدر فرخ او کرده مقر باید بود

با وصال قدمش جفت شرف باید گشت

در پناه علمش یار ظفر باید بود

هان! مشو فرد ز فرخنده در با خطرش

که چو زو فرد شوی جفت خطر باید بود

نطق با فایده جز وصف ببیانش نبود

بر بی غایله جر فعل بنانش نبود

خسروا، مهر تو گیتی یله کی یارد کرد؟

جز ترا چرخ فلک عاقله کی یارد کرد؟

عدل تو هست بر آن گونه، که از هیبت او

غول جز رهبری قافله کی یارد کرد؟

باد چون دید که اطلاق اسیران از تست

نیز بر آب همی سلسله کی یارد کرد؟

دست آنکس ، که گریبان بخلافت بندد

گوی را متصل انگله کی یارد کرد؟

گوش رعدار شنود نعرهٔ کوس تو برزم

بیش بر اوج هوا مشعله کی یارد کرد؟

دشمن تو، که گریزد ز جود ظفرت

جز در اکناف عدم مرحله کی یارد کرد؟

چرخ گردنده شب تیرهٔ پر واقعه را

جز بفتح تو همی حامله کی یارد کرد؟

ملک آفاق ترا جمله مسلم شده گیر

صدر تو مرجع ذریت آدم شده گیر

خسروا، جز بر تو بار مرا خوش نبود

جز ثنای در تو کار مرا مرا خوش نبود

هیچ شغلی ، که ازو مثل مرا ، دور از من

کم شود نزد تو بازار، مرا خوش نبود

خورده شد باده بفرمان تو یکبار و لیک

خورن باده دگر بار مرا خوش نبود

خوردن آنچه تن من شود از خوردن او

در خور طعنهٔ احرار مرا خوش نبود

مستی خارج از اندازه که بر باد دهد

موزه و جبه و دستار مرا خوش نبود

چون شود عدت تیمار تو اندک بر من

زان سپس مدت بسیار مرا خوش نبود

بی در تو ، بجلال تو ، اگر پای نهم

بر سر گنبد دوار مرا خوش نبود

هر که او بندهٔ این حضرت والا بود

همچو من صاب صد نعمت و آلا گردد

تا جهانست نکو خواه جهان باد ترا

بر همه خلق جهان حکم روان باد ترا

شرع از نکبت ایام امان یافت بتو

از همه نکبت ایام امان باد ترا

عدت بخت همه بهرهٔ تن گشت ترا

مایهٔ عقل همه حصهٔ جان باد ترا

در دو حالت، بدو معنی: بسکون و بمضا

عزم و حزمی چو زمین و چو زمان باد ترا

هر چه شکست در آفاق ترا هست یقین

هر چه سرست بر افلاک عیان باد ترا

عالم علم و کرم زیر نگین تو شدست

مرکب عز و شرف زیر عنان باد ترا

علم و حلمست بهین زیور افعال ملوک

تا بود این دو ،این باد و هم آن باد ترا

شمارهٔ ۵ - نیز در ستایش اتسز خوارزم شاه

جانا،دلم به عشق گرفتار می‌کنی

جان مرا نشانهٔ تیمار می‌کنی

بس اندکست میل تو سوی وفا و لیک

اندر جفا تکلیف بسیار می‌کنی

با من همیشه چرخ ستمگار بد کند

تو اقتدا به چرخ ستمگار می‌کنی

داری دهان چو نقطهٔ پرگار و در غمت

بر من جهان چو نقطهٔ پرگار می‌کنی

با من ره جفا سپری و بدین سبب

در چشم‌ها چو خاک رهم خوار می‌کنی

دفع جراحتست زره ها و تو مرا

مجروح دل به زلف زره‌وار می‌کنی

لشکرکشان به لشکر جرار کی کنند؟

آنها که تو به طرّهٔ طرار می‌کنی

عشقست با رخ تو به خروارها مرا

با این همه که ظلم به خروار می‌کنی

بر کافران نکرد کسی آن ستم، که تو

بر مادحان شاه جهاندار می‌کنی

خوارزمشاه، آن که سزد به وقت حرب

تشبیه او به حیدر کرار می‌کنی

آن کس که در حمایت خوارزمشاه نیست

از جور حادثات جهان در پناه نیست

یار از وفا برید، ندانم چه اوفتاد؟

راه جفا گزید ، ندانم چه اوفتاد ؟

در ما نگاه می‌کند، آنکه روز و شب

جز روی ما ندید، ندانم چه اوفتاد؟

جز من نبود مأمن او در همه جهان

ناگه ز من رسید، ندانم چه اوفتاد؟

آرام او نبودی جز با من و کنون

بی‌من خوش آرمید، ندانم چه اوفتاد ؟

روی چو گل نهفت و زین روی خار غم

در جان من خلید، ندانم چه اوفتاد ؟

سر برد از خط من و آخر خط جفا

بر نام من کشید ، ندانم چه اوفتاد ؟

نوشین لبش امید همی داشت جان من

زهر غمش چشید ، ندانم چه اوفتاد ؟

بالای همچو تیر من از بار جور او

همچون کمان خمید، ندانم چه اوفتاد ؟

بخریدمش به جان و کنون از جفای او

کارم به جان رسید، ندانم چه اوفتاد ؟

اسرار ما ، که بود نهان از همه جهان

شاه جهان شنید ، ندانم چه اوفتاد ؟

شاهی ، که خصم ملک ز مردیش عاجزست

خورشید خسروان جهان شاه اتسزست

خوارزمشاه رایت ایمان بلند کرد

جان مخالفان هدی مستمند کرد

شخص حسود موضع حد حسام ساخت

فرق ملوک موقع سم سمند کرد

عنوان نادرات تواریخ عالمست

آن واقعات کو به سمرقند و چند کرد

بسیار حصن‌های حصین را به تیغ تیز

بگشاد و پای‌های دلیران به بند کرد

تنین آسمان نکند تا به روز حشر

آن‌ها که شهریار به خم کمند کرد

من صد مصاف هایل او پیش دیده‌ام

او بی قیاس کرد ، ندانم که چند کرد ؟

درنده گرگ را اثر عدل شاملش

در دشت راعی رمهٔ گوسفند کرد

مهرش چو آب شخص ولی را حیات داد

کینش چو زهر جان عدو را گزند کرد

لفظی که گفت، دولت آن را عزیز داشت

کاری که کرد، گردون آن را پسند کرد

مثلش نبود جز به معالی وزین قبل

نام بلند یافت چو همت بلند کرد

گسترده در بسیطهٔ آفاق نام اوست

گردون مطیع او و زمانه غلام اوست

آنان که تیغ نصرت او برکشیده‌اند

سر بر فراز گنبد اخضر کشیده‌اند

بی‌سر بمانده‌اند به صحرای کارزار

آنان که از متابعتش سر کشیده‌اند

زوار ازو عطیت بی‌حد گرفته‌اند

کفار ازو بلیت بی‌مر کشیده‌اند

با رسم ملک او همه آفاق خط نسخ

در رسم‌های ملک سکندر کشیده‌اند

اعدای او ، انارهم الله ، به رزم او

از دست مرگ ضربت خنجر کشیده‌اند

احباب او ، اعانهم الله ، به بزم او

در خلد عدن شربت کوثر کشیده‌اند

در بوستان دولت او مست نعمتند

آنان که جام طاعت او درکشیده‌اند

اعدا کشیده‌اند ازو ،آنچه مشرکان

در خیبر از وقایع حیدر کشیده‌اند

مردان کارزار ز بیم حسام او

در سر چو عورتان همه معجر کشیده‌اند

با عدل او شدست فراموش خلق را

رنجی که از سپهر ستمگر کشیده‌اند

چرخ بلند بستهٔ پیمان او شده

اطراف شرق و غرب به فرمان او شده

ای شاه شرق ، وقت جوانی عالمست

آفاق همچو عیش ولی تو خرمست

مر ابر را نثر ز لؤلوی فاخرست

مر خاک را بساط ز دیبای معلمست

مرده جهان ز باد سحر زنده چد دگر

در باد معجر دم عیسی مریمست

گل با طراوتست چو رخسار دلبران

گلبن به سان قامت عشاق پر خمست

مر ابر را ز برق وز باران چو عاشقان

هم سینه پر ز آتش و هم دیده پر نمست

روی زمین ز لاله و گل پر نگار و نقش

از سعی چرخ اخضر چون چرخ اعظمست

این تیره‌فام خاک درین فصل نوبهار

پر سبزه از عنایت این سبز طارمست

عالم چو جنتست و لیکن ز بیم تو

بر دشمنان دولت تو چون جهنمست

کم کن ز کار رزم و بیفزای در نشاط

کاقبال تو فزون و بداندیش تو کمست

از من ترا بشارت بادا که : مر ترا

تا حشر ملک مشرق و مغرب مسلمست

شاها ، ترا سعادت و اقبال یار باد

اندر خوشی خزان تو چون نوبهار باد

دولت هیشه یاور خوازمشاه باد

نصرت همیشه رهبر خوازمشاه باد

چرخ فلک ، اگر چه تکبر سرشت اوست

چون بندگان مسخر خوازمشاه باد

گیتی به طبع بندهٔ خوارزمشاه گشت

گردون به طوع چاکر خوازمشاه باد

آتش فتاده در همه اوطان مشرکان

از آبدار خنجر خوازمشاه باد

خوارزمشاه در خور تاج جلالتست

تاج جلال بر سر خوازمشاه باد

هر جان بود نشاط تن و آرزوی دل

از سعی بخت در خور خوازمشاه باد

از هرچه هست رفعت خوارزمشاهیش

بیش از ستاره لشکر خوازمشاه باد

نزد حکیم عقل همه کشف مشکلات

از خاطر منور خوازمشاه باد

هر پادشه که خیزد تا روز رستخیز

اندر جهان ز گوهر خوازمشاه باد

پیوسته در مصالح دین و مراد ملک

عون خدای یاور خوازمشاه باد

مقطعات

شمارهٔ ۱ - در هجو ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : آن مخنث ادیبک صابر

شمارهٔ ۲ - در حق رئیس الدین : ای جهان کرم رئیس الدین

شمارهٔ ۳ - در مدح امیر داد مرضی : ای مرتضی نیابت سلطان شرق را

شمارهٔ ۴ - در مرثیۀ نصرة الدین اتسز : ز مرگ شاهزاده نصرة الدین

شمارهٔ ۵ - در مرثیۀ جمال الدین یوسف : از وفات جمال الدین یوسف

شمارهٔ ۶ - در حق شمس الدین وزیر : ای شمی دین جمال تو اصل سعادتست

شمارهٔ ۷ - نیز در حق شمس الدین وزیر : ای شمس دین ، امیر تویی بر مراد دل

شمارهٔ ۸ - در حق تاج الدیز وزیر : تاج دولت ، تویی که بر سر چرخ

شمارهٔ ۹ - در مدح امام حمیدالدین ابوبکر بن عمر محمودی

شمارهٔ ۱۰ - در حق ملک نیمروز : نه من از آسمان گردنده

شمارهٔ ۱۱ - در حق اتسز خوارزمشاه : تویی ، شاها ، که از مهر و زکینت

شمارهٔ ۱۲ - در عشق گوید : آه ! از عشق بی کران ، کین عشق

شمارهٔ ۱۳ - دربارۀ ادیب صابربن اسمعیل ترمذی : صابر، ای چون صبر ذات تو گزیده نزد عقل

شمارهٔ ۱۴ - ترجمه از شعر تازی : هست ابوبکر پخته در دانش

شمارهٔ ۱۵ - قطعۀ مصنوع : بعلم نظیرش نیابی بهمت

شمارهٔ ۱۶ - در حق شمس الدین محمد وزیر : تاج اسلام شمس الدین ، گشتست

شمارهٔ ۱۷ - در حق شمس الدین ابو الفتح : شمس دین ، صورت ، بو الفتح

شمارهٔ ۱۸ - دربارۀ ملک اتسز : شاها ، خدایگانا ، آنی که لحظه ای

شمارهٔ ۱۹ - در حق مجد الدین صاحب وزیر : صاحب ، ای فاضلی ، که از دانش

شمارهٔ ۲۰ - مقطع : آوخ ! آوخ ! وای وای و درد درد!

شمارهٔ ۲۱ - خطاب بپادشاه : خسروا ، چرخ با عنایت تو

شمارهٔ ۲۲ - در حق جمال الدین وزیر : ای فخر جهان ، جمال دولت

شمارهٔ ۲۳ - در مدح احمد بن سعد : مایهٔ حمد و سعد ، احمد سعد

شمارهٔ ۲۴ - در حق صابر بن اسمعیل ترمذی : پیش انواع فضلت ، ای صابر

شمارهٔ ۲۵ - در حق ملک اتسز : شها ، دست رادت بکردار نیک

شمارهٔ ۲۶ - نیز در حق ملک اتسز : شها ، دست و تیغت در ایوان و میدان

شمارهٔ ۲۷ - در حق حمیدالدین : با جمال تو ، ای حمیدالدین

شمارهٔ ۲۸ - در مرثیۀ رافع بن علاء : از مرگ رافع بن علا، آن جهان جود

شمارهٔ ۲۹ - در حق شهاب الدین : جز بنان تو، ای شهاب الدین

شمارهٔ ۳۰ - در مطایبه : روسبی خواهران زنی چندند

شمارهٔ ۳۱ - در حق حاسدان خویش : مرا نقصی نیابد، گر سفیهان

شمارهٔ ۳۲ - در حق کمال الدین : کمال دین رسول، ای مخالفان ترا

شمارهٔ ۳۳ - در حق شمس الدین : آمدم سوی سرای شمس دین

شمارهٔ ۳۴ - در حق ادیب صابر بن اسماعیل ترمذی : ملک شاعران بنظم و بنثر

شمارهٔ ۳۵ - در معارف : نکند با عدو مدارا سود

شمارهٔ ۳۶ - در مرثیۀ فخرالدین : گزین فخر دین ، آن شجاعی، که چرخ

شمارهٔ ۳۷ - در جواب ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : جواب کریم جمال خراسان

شمارهٔ ۳۸ - در حق ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : طبعت ، ای صابران اسمعیل

شمارهٔ ۳۹ - نیز در حق ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی : علمت ، ای صابر بن اسمعیل

شمارهٔ ۴۰ - در حق حمید الدین : مجلس سامی حمید الدین

شمارهٔ ۴۱ - لغز در نام قطب : مهی ، کندر سمرقند از لب او

شمارهٔ ۴۲ - در شکایت از دوری : خدایگانا ، رنج فراق مجلس تو

شمارهٔ ۴۳ - در مطایبه : هرگز آن راحتم نخواهد شد

شمارهٔ ۴۴ - خطاب بملک اتسز : دانی ، شها ، که دور فلک در هزار سال

شمارهٔ ۴۵ - در صنعت مقلوب : راز تو با خدای سخت نکوست

شمارهٔ ۴۶ - در حق نجم الدین : سوار فضلی ای نجم دین و می سازد

شمارهٔ ۴۷ - در حق ضیاء الدین عراق وزیر : ایا خوب سیرت وزیری ، که ملک

شمارهٔ ۴۸ - در مدیحه گوید : چاکران تو گه رزم چو خیاطانند

شمارهٔ ۴۹ - در حق مؤتمن الدین امین الملک : ای فخر عصر، مؤتمن دین ، امین ملک

شمارهٔ ۵۰ - در مدح عمر بن عبدالعزیز : دو عمر آورد پیدا روزگار

شمارهٔ ۵۱ - در حق شمس الدین : بزرگوار جهان ، شمس دین ، بزرگ کریم

شمارهٔ ۵۲ - در حق امیر زنگی حبش : صفدری ، که از هنر اوست معالی دلخوش

شمارهٔ ۵۳ - در حق شمس الدین : گزیده شمس دین ای از نهیبت

شمارهٔ ۵۴ - در معارف : از خدمت مخلوق باز کش

شمارهٔ ۵۵ - در حق شمس الدین : شمس دین ، کدخدای خاص ملک

شمارهٔ ۵۶ - نیز در حق شمس الدین : شمس الدین ای ز فیض مکرمتت

شمارهٔ ۵۷ - هم در حق شمس الدین : ایا ثنای تو بر جملهٔ خلایق فرض

شمارهٔ ۵۸ - نبز در حق شمس الدین : ای شمس دین ، نظام معالی ، جمال ملک

شمارهٔ ۵۹ - هم در حق شمس الدین : اجل شمس دین ، ای بچشم عنایت

شمارهٔ ۶۰ - هم در حق مجدالدین نجیب الملک یوسف : دیار بلخ چون مصرست خرم

شمارهٔ ۶۱ - د رحق شمس الدین : ای شمس دین و دولت ، ای صدر شرق و غرب

شمارهٔ ۶۲ - نیز در حق شمس الدین : ای صدر شرق و غرب خداوند شمس دین

شمارهٔ ۶۳ - در حق جمال الدین : جمال دین پیمبر ، تو آن سر افرازی

شمارهٔ ۶۴ - در حق اتسز : خدایگانا ، سی سال شد که من بنده

شمارهٔ ۶۵ - خطاب بشاه : ندارم جامه ای ، ای شاه عالم

شمارهٔ ۶۶ - در خواستن شراب : ای ز نور شراب خانهٔ تو

شمارهٔ ۶۷ - در مدیحه : ما بندگان ، اگر چه جداییم از درت

شمارهٔ ۶۸ - د رحق فخرالدین : فخر دین ، اعتقاد من دانی

شمارهٔ ۶۹ - در حکمت : اگر آید ز دوستی گنهی

شمارهٔ ۷۰ - در حق شهاب الدین صابر بن اسمعیل ترمذی : شهاب الدین، سپهر فضل ، صابر

شمارهٔ ۷۱ - در حق شمس الدین : شمس دین ، ای ترا بهر نفسی

شمارهٔ ۷۲ - در مدح تاج الدوله : ای گشته کار خلق مفوض برای تو

شمارهٔ ۷۳ - در حق صابر بن اسمعیل ترمذی : ای صابر ، ای سپهر سخن ، ای جهان فضل

شمارهٔ ۷۴ - در تهنیت وزارت : صدرا ، وزارت از تو جمالی گرفت نو

شمارهٔ ۷۵ - در شکر گزاری از پادشاه : احوال بنده باز نظامی گرفت نو

شمارهٔ ۷۶ - در وصف قصر خوارزمشاه اتسز : زهی ! قصر خوارزمشاهی ، که دولت

شمارهٔ ۷۷ - در مرثیۀ رافع بن علاء : ای رافع علا ، ز وفات توام غمیست

شمارهٔ ۷۸ - د رحق شمس الدین : شمس دین ، ای خدمت درگاه تو

شمارهٔ ۷۹ - در مدیحه : ای همه عاقلان بطوع و بطبع

شمارهٔ ۸۰ - در حق ملک اتسز : ای شاه ، بی سفینهٔ جود تو مانده ام

شمارهٔ ۸۱ - در مدح پادشاه : خدایگانا ، آنی که دشمنان ترا

شمارهٔ ۸۲ - در حق جمال الدوله حری : جمال دولت حری ، بافضل

شمارهٔ ۸۳ - در حق فخر الدین : اجل فخر دین ، ای کریم جهان

شمارهٔ ۸۴ - در حق جمال الدین : ای یگانه جمال دولت و دین

شمارهٔ ۸۵ - در صنعت مقطع : از دل راد او رود رادی

شمارهٔ ۸۶ - در حق حمید الدین : در هنر ، ای حمید دین رسول

شمارهٔ ۸۷ - در شکایت : ز آن روز که گفتی : پس ازین جور کنم کم

شمارهٔ ۸۸ - در مدیحه : من نگویم: به ابر مانندی

شمارهٔ ۸۹ - در حق امیر مسعود : ای گرانمایه تربت میمون

شمارهٔ ۹۰ - در حق فرید الدین : بر بدایع نظم تو ای فریدالدین

شمارهٔ ۹۱ - نیز در معارف : خرد نزدیک دولت رفت و گفتا

شمارهٔ ۹۲ - نیز در مدح معارف : نگردد رزق خلق افزون بطاعت

شمارهٔ ۹۳ - در مرثیۀ نصرة الدین : قطب دین ، گر برفت نصرة دین

شمارهٔ ۹۴ - در ترجمه از شعر تازی : چون ز شعبان گذشت بیست ، مباش

شمارهٔ ۹۵ - نیز در ترجمۀ شعر تازی : من همان گویم کان لاشه خرک

شمارهٔ ۹۶ - در حق مجدالدین : اجل مجد دین ، در بلا و عنا

شمارهٔ ۹۷ - در حق تاج الدین : تاج دین ، در بسیط عالم نیست

شمارهٔ ۹۸ - در حق ملک اتسز : سرای ترا ، شهریارا ، ز نزهت

شمارهٔ ۱ - در هجو ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

آن مخنث ادیبک صابر

هجو کردست بی سبب ما را

پُر ز گُه کردمی دهانش ، اگر

ببرد کس به بصره خرما را

شمارهٔ ۲ - در حق رئیس الدین

ای جهان کرم رئیس الدین

ای جهان در طلب رضای ترا

بر سپهر معالی آن بدری

که نپوشد زمین ضیای ترا

مجلس ما پر از کواکب شد

صدر خالیست از برای ترا

شمارهٔ ۳ - در مدح امیر داد مرضی

ای مرتضی نیابت سلطان شرق را

منسوخ کرده صدق تو آیات زرق را

هستی امیر داد بشرق و بغرب و هست

از داد تو نظام چه غرب و چه شرق را

با فکرت تو هیچ ضیا نیست شمس را

با ضربت تو هیچ مضا نیست برق را

گردون ز بهر کسب معالی و مفخرت

آورده زیر پای جلال تو فرق را

همچون جوار تو گه توفان حادثات

هرگز سفینه ای نبود دفع غرق را

شمارهٔ ۴ - در مرثیۀ نصرة الدین اتسز

ز مرگ شاهزاده نصرة الدین

نه دل را ماند قوت ، نه زبان را

جهانی بود در انواع مردی

که داند مرثیت گفتن جهان را؟

شمارهٔ ۵ - در مرثیۀ جمال الدین یوسف

از وفات جمال الدین یوسف

مندرس شد رسوم فضل و ادب

صد هزاران هزار عالم و علم

در دو گز خاک رفت ، اینت عجب

رفت شخصی ، که بود سیرت او

فلک علم و حلم را کوکب

همه فضل و بفضل نا مغرور

همه مجد و بمجد نا معجب

بود اندر نسب جمال عجم

بود اندر حسب چراغ عرب

او ز گیتی برفت و از پس او

نه نسب ماند خلق را ، نه حسب

در کمال علو سواری بود

که همی تاخت بر فلک مرکب

ادهم و اشهبش بخاک افگند

خاک بر فرق ادهم و اشهب

که گشاید در خلاص اکنون

بی کسان را زحبس و رنج و تعب؟

که نماید ره نجات اکنون

مفلسان را زدست و یل و هرب؟

تلخ شد نوش محمدت چون زهر

تیره شد روز مفخرت چون شب

از رخ سروری برفت بها

وز دل مهتری برفت طرب

شمع افضال را نماند فروغ

نخل اقبال را نماند رطب

سلب مرگ تا بپوشیدست

یک جهان راست چاک چاک سلب

بسته لب گشت خلق را تا حشر

شد گشاده بنام نیکش لب

نیست مرده بنزد اهل خرد

هر که ذکر جمیل کرد طلب

صبر کن ، ای دل ، اندرین حالت

که رضای خدای به ز غضب

تن فراده ، که بامضای قضا

نکند هیچ سود حرب و هرب

مرگ چون شر بست و هر که بزاد

خورد خواهد شرب ازین مشرب

چون همه خلق را همین پیشست

این جزع کردن از پسش چه سبب؟

شمارهٔ ۶ - در حق شمس الدین وزیر

ای شمی دین جمال تو اصل سعادتست

درگاه فرخ تو سپهر سیادتست

هم عفو احتمال ترا رسم سیرتست

دور سپهر هست چنان کت ارادتست

من عاجزم ز گفتن مدحت ، که مدح تو

از هر چه از ضمیر من آید زیادتست

بوسند اهل شرع جناب ترا ، از آنک

بوسیدن جناب تو عین عبادتست

شمارهٔ ۷ - نیز در حق شمس الدین وزیر

ای شمس دین ، امیر تویی بر مراد دل

و آنکس که دشمن تو ، اسیر حوادثست

تو واحد جهانی و ثانی آفتاب

و اسلام را سعادت تو عهد ثالثست

شمارهٔ ۸ - در حق تاج الدیز وزیر

تاج دولت ، تویی که بر سر چرخ

خاک پای شریف تو تاجست

خاک تو در علو چو گردونست

صدر تو در شرف چو معراجست

هنر از طبع تو بتعظیمست

گهر از دست تو بتاراجست

تویی آن کس ، که زایران ترا

خرقه دیباج و لقمه دراجست

لطف کن در ره رهی ، که رهی

سخت رنجور و نیک محتاجست

شمارهٔ ۹ - در مدح امام حمیدالدین ابوبکر بن عمر محمودی

حمیدالدین ، در انواع محامد

که از مادر نظیر تو نزادست

ره آزادگی خلقت نمودست

در فرزانگی طبعت گشادست

تویی گردون فراز دهر و در دهر

هنر کس را چو تو گردن ندادست

نشستی تو در اقبال و معالی

بخدمت بر در تو ایستادست

سواری در علوم و هر سواری

بمیدان سخن با تو پیادست

سواد خط تو بر روی کاغذ

چو مشک سوده بر کافور سادست

دل فرزانگان را نظم خوبت

سرور افزای همچون جام بادست

رهی از بهر نظمت مدتی شد

که چشم و گوش سوی تو نهادست

نمی بیند خطابات شریفت

نگویی تا چه معنی اوفتادست ؟

شمارهٔ ۱۰ - در حق ملک نیمروز

نه من از آسمان گردنده

خدمت تو بجان طلب کردست ؟

تا تو اشعار من طلب کردی

روح در قالبم طرب کردست

خاصه ، آن خسروی که چرخ بلند

از معالی او عجب کردست

ملک نیمروز ، کاقبالش

روز بدخواه نیم شب کردست

قصت رمح او کند با خصم

آنچه مهتاب با قصب کردست

باد راحت نصیب تو ، که فلک

قسم بدخواه تو نصب کردست

شمارهٔ ۱۱ - در حق اتسز خوارزمشاه

تویی ، شاها ، که از مهر و زکینت

ولی را عید و دشمن را وعیدست

بعیدت تهنیت گفتن نیارم

که خود سرتاسر ایام تو عیدست

شمارهٔ ۱۲ - در عشق گوید

آه ! از عشق بی کران ، کین عشق

همه رنج دلست و دردسرست

خبر درد من به عالم رفت

ای دریغا ! که یار بی خبرست

شمارهٔ ۱۳ - دربارۀ ادیب صابربن اسمعیل ترمذی

صابر، ای چون صبر ذات تو گزیده نزد عقل

تا نپنداری که در هجرت دل من صابرست

هست چندان آرزوی تو مرا ، کز وصف آن

هم کتابت عاجزست و هم عبارت قاصرست

عقل من مغلوب و شوق طلعت تو غالبست

جان من مقهور و رنج فرقت تو قاهرست

غایبست از مسکن تو شخص مسکینم و لیک

هر کجا شخص تو باشد جانم آنجا حاضرست

نیست نادر آن که جان بی جسم یابد زندگی

جسم کان بی جان بود زنده ، منم وین نادرست

تو چو قطبی ساکن اندر یک مکان ، لیکن چو ماه

صیت تو اندر همه اطراف گیتی سایرست

فکرتی داری ، که گوهر تحفهٔ آن فکرتست

خاطری داری ، که دریا سخرهٔ آن خاطرست

مستقر تو هزاران بابلست ، از بهر

شعر تو سرمایهٔ سحر هزاران ساحرست

بندهٔ نثر تواند و چاکر نظم تواند

هر چه در اقطار عالم کاتبست و شاعرست

قدر تو اندر معالی همچو شمس طالعست

طبع تو اندر معالی همچو بحر زاخرست

در فاخر خیزد از طبع تو ، آری ، در جهان

هر کجا بحریست زاخر جای در فاخرست

این چه حال افتاد ، کاشعار ترا در رنج آن

مطلع و مقطع شکایات سپهر جابرست

خاندان طاهر پیغمبر اندر محنت اند

غم خورد زین حال هر کش اعتقاد طاهرست

آن که دین را کرد نصرة ذوالفقار جد او

در مضیقی اوفتاده ، بی معین و ناصرست

تا شنیدم از فلک آل پیمبر شاکی اند

ناکسم گر جان من از زندگانی شاکرست

نی بسوی هیچ عشرت سینهٔ من مایلست

نی بروی هیچ راحت دیدهٔ من ناظرست

من کیم خود ؟ کز برای این سبب در خلد عدن

خسته روح کاظمست و رنجه جان باقرست

می گزارم من بنظم و نثر حق نعمتش

کافر نعمت ، بشرع مردمی در ، کافرست

شعر تو آمد بمن ، لیکن مرا اندر جواب

از مهابت مانعست و از محبت آمرست

نیست قدرت بر جواب شعر تو طبع مرا

گرچه طبعم بر همه انواع دانش قادرست

عذر تقصیر رهی بپذیر ، از روی کرم

زانکه تقصیر رهی را عذر های ظاهرست

شمارهٔ ۱۴ - ترجمه از شعر تازی

هست ابوبکر پخته در دانش

لیک در عهد و در وفا خامست

با هر آن کس که دوستی دارد

غایت آن ز صبح تا شامست

شمارهٔ ۱۵ - قطعۀ مصنوع

بعلم نظیرش نیابی بهمت

بگیتی مثالش نیابی بحکمت

مقدم بدانش ، ممیز ببخشش

مظفر بکوشش ، موفر بخدمت

ز زمزم حلاوت چشاند بسیرت

ز رضوان نشانی نماید بعصمت

دما دم وفاتش رساند سعادت

پیاپی خلافش چشاند مذمت

شمارهٔ ۱۶ - در حق شمس الدین محمد وزیر

تاج اسلام شمس الدین ، گشتست

خاک صدر تو آسمان را تاج

تحفه داده ترا عنایت حق

سیرت و نام صاحب المعراج

هست عزم ترا مضای حسام

هست رأی ترا ضیای سراج

قصر عالیت ثابت الارکان

بحر بر تو دایم الامواج

در گه تست مأمن خائف

حضرت تست موقف محتاج

در گذشته بارتفاع محل

قدر تو از نظام و از ابراج

نکند با تو چرخ رای خلاف

نسپرد با تو دهر راه لجاج

سرورا ، گفته ای مرا : کامروز

نیست الا بمجلس تو رواج

صدر تو مقصد منست ، چنانک

خانهٔ کعبه مقصد حجاج

وطن من ز حمل بخشش تو

هست آگنده از زر و دیباج

گشته انبار من پر از غله

بی غم و رنج ، بلکه دخل و خراج

خواست بیماری نیازم کشت

گر نکردی مرا کف تو علاج

شمارهٔ ۱۷ - در حق شمس الدین ابو الفتح

شمس دین ، صورت ، بو الفتح

ای در فضل بر دلت مفتوح

ای تو شیر و غابروز مصاف

وی تو ابر سخا بوقت صبوح

از تو ایام را هزار شرف

وز تو اسلام را هزار فتوح

فضل را از تو چرخ جموش

نیست باحشمت تو دهر جموح

باشارات تو ز بیدادی

توبه کردست روزگار و نصوح

دفع توفان جور گردون را

شده درگاه تو سفینهٔ نوح

تاز بختست خاطری خرم

تا ز چرخست سینه ای مجروح

باد در زیر پای نکبت دهر

شخص بدخواه دولتت مطروح

شمارهٔ ۱۸ - دربارۀ ملک اتسز

شاها ، خدایگانا ، آنی که لحظه ای

از بیم خنجر تو نیارد غنود چرخ

در روزگار دولت تو همچو ماتمی

پوشد ز هیبت تو لباس کبود چرخ

تا رفت جز براه وفاقت نرفت ماه

تا بود جز بحکم مرادت نبود چرخ

از روی فخر گوهر اکلیل خویش ساخت

هر نکته کان ز لفظ شریفت شنود چرخ

شاها چو دست حشمت تو برسرم ببرد

در زیر پای قهر تنم را بسود چرخ

هر چان طراوتست ز حالم ببرد دهر

هر چان حلاوتست ز عیشم ربود چرخ

بی حسن اصطناع تو و لطف جود تو

عیشم بکاست عالم و رنجم فزرود چرخ

به زین بمن نگر ، که اگر حالتی بود

والله ! که مثل من بخواهد نمود چرخ

شمارهٔ ۱۹ - در حق مجد الدین صاحب وزیر

صاحب ، ای فاضلی ، که از دانش

بندهٔ تست صاحب عباد

همت تست پیشوای علوم

فکرت تست مقتدای رشاد

همه محض محامدی و شرف

همه عین مکارمی و سداد

گشته طبع ترا هنر مامور

شده جان ترا خرد منقاد

ای گرفته عیار فضل بدان

طبع نقاد و خاطر وقاد

داند ایزد که : رفت بی تو مرا

هم ز دل صبر و هم ز دیده رقاد

باد حاصل ز من مراد اجل

گر مرا جز لقای تست مراد

تا عروضی ز حاف و خرم همی

اندر اسباب آرد و اوتاد

باد کون تو از فساد آمن

اندرین شاهراه کون و فساد

شمارهٔ ۲۰ - مقطع

آوخ ! آوخ ! وای وای و درد درد!

دل ز درد آزاد داری روی زرد

از رخ زردم روان و ز دل روان

وز روان زی دل روان آزار و درد

دور دارد آرزوی دل ز دور

وز دو وردم دور دارد آن دو ورد

شمارهٔ ۲۱ - خطاب بپادشاه

خسروا ، چرخ با عنایت تو

دل اهل هنر نیازارد

دست بر آسمان برد هر کو

پای در خدمت تو بفشارد

بنده روزی که پیش تو نبود

از حساب حیات نشمارد

بشنو این قطعه ، کز شنیدن او

طبع را سمع در نشاط آرد

هر که در نظم این سخن نگرد

بحری از نظم در بپندارد

شاد زی سال و مه ، که شادی تو

غم ابنای فضل نگذارد

شمارهٔ ۲۲ - در حق جمال الدین وزیر

ای فخر جهان ، جمال دولت

آفاق بتو جمال دارد

گردون ، که بروست مطلع سعد

دیدار تو را بفال دارد

هر اهل هنر ، که در جهان هست

از سعی تو جاه و مال دارد

ای نام گرفته ، مال داده

از حال توبه که حال دارد ؟

جز نام ، دگر هر آنچه باشد

از مال جهان زوال دارد

شمارهٔ ۲۳ - در مدح احمد بن سعد

مایهٔ حمد و سعد ، احمد سعد

که همه سوی محمدت یازد

هم ایادی ازو همی بالد

هم معالی باو همی نازد

سعی گردون بخیر انجامد

هر مهمی ، که او بیاغازد

گر نمی ساخت پیش ازین با او

چرخ ، اکنون بطبع می سازد

چون مروا شناخت تاج الدین

چه کند چرخ اگرش ننوازد ؟

باز در موکب خداوندی

مرکب عیش و لهو می تازد

گاه شعر لطیف می گوید

گاه شطرنج نغز می بازد

بچنین منزلت ، که حاصل کرد

شاید ار او ز چرخ بفرازد

بر سریر سرو بنشیند

بر بساط نشاط بگرازد

عیش او باد چون عسل ، که عدوش

زین حسد همچو موم بگدازد

شمارهٔ ۲۴ - در حق صابر بن اسمعیل ترمذی

پیش انواع فضلت ، ای صابر

کثرت اختران قلیل آمد

نظم تو خطهٔ خراسان را

همچو در خلد سلسبیل آمد

نکتهٔ خاطر چو آتش تو

روح را آتش خلیل آمد

بر سر طالبان دانش و فضل

ظل آداب تو ظلیل آمد

خامهٔ تو قصیر و ز سعیش

عمر فضل و هنر طویل آمد

ساکن خانهٔ علوم تویی

غیر تو عابر سبیل آمد

با زبان چو خنجرت ، گه نطق

خنجر صبح دم کلیل آمد

تو اجلی بقدر و دیدن تو

خلق را نعمتی جلیل آمد

اشک چشم من ، ای عزیز المثل

در فراق تو بس ذلیل آمد

مر الم را تنم ملایم گشت

مرعنا را دلم عدیل آمد

صبر کردن ز طلعت چو تویی

عقل را سخت مستحیل آمد

هذیانی ، که در مرض گویند

قطعهٔ من از آن قبیل آمد

در فراق تو سخت معلولم

شاید ار شعر من علیل آمد

شمارهٔ ۲۵ - در حق ملک اتسز

شها ، دست رادت بکردار نیک

ز آفاق بیخ بدیها بکند

بداندیش را از سریر سرور

نهیبت بچاه نوایب فگند

بروز وفا دست اقبال تو

در آورد پای بدان را ببند

خورد آب در ظل عدلت کنون

ز یک آبخور گرگ با گوسپند

چو گیتی تویی فارغ از هر نهیب

چو گردون تویی ایمن از هر گزند

بگیری ، اگر رأی افتد ترا

خمیده فلک را بخم کمند

خلاف تو کاریست بس بازیان

وفاق تو شغلیست بس سودمند

بسا قلعه ها را که کردی خراب

بنوک سنان و بسم سمند

بسابی خرد باغیان را ، که داد

بهیجا زبان حسام تو پند

تو، ای مرد دانا ، نگویی مرا

کزین قصهٔ طوس و کاوس چند ؟

ندیدی مگر زخم تیغ ملک

بدشت سمرقند و صحرای جند ؟

یکی برگذر ، پس بچشم خرد

نگه کن بدین قلعه های بخند

در مکرمات و عطا باز کن

در حادثات و دواهی ببند

مبادا دلت از نوایب حزین

مبادا رخت از مصایب نژند

شمارهٔ ۲۶ - نیز در حق ملک اتسز

شها ، دست و تیغت در ایوان و میدان

یکی زر فشاند، یکی سرفشاند

شمال سحرگاه الطاف برت

گل باغ آمال را بشکافند

سرشک سحاب کف در فشان

ز خارا مه دی ریاحین دماند

که گیرد بکف کعتبین خلافت

که در ششدر چرخ جافی نماند؟

دهان سیادت رکاب تو بوسد

زبان سعادت ثنای تو خواند

نه جودست هر چان کف تو نبخشد

نه علمست هر جان دل تو نداند

شمارهٔ ۲۷ - در حق حمیدالدین

با جمال تو ، ای حمیدالدین

رونق ماه و آفتاب نماند

در جهان با مکارم دستت

نام و آوازهٔ سحاب نماند

پیش الطاف تو ز غایت لطف

آب را هیچ قدر و آب نماند

طلعت فضل و چهرهٔ دانش

از ضمیر و در حجاب نماند

تا تو معمار گشته ای، یک گام

در جهان هنر خراب نماند

بی تو ما را ، بحق نعمت تو

در دل و دیده صبر و خواب نماند

تا من از تو جدا شدم بخطا

در دلم فکرت صواب نماند

جامهٔ عیش را تراز برفت

خیمهٔ لهو را طناب نماند

شخص آمال را حیات بشد

جام لذات را شراب نماند

در فراق تو چرخ را با من

جز بلفظ جفا خطاب نماند

هر چه خواهد کنون تواند گفت

که مرا قدرت جواب نماند

بی تو در جمله روزگار مرا

هیچ راحت ز هیچ باب نماند

شمارهٔ ۲۸ - در مرثیۀ رافع بن علاء

از مرگ رافع بن علا، آن جهان جود

از رفعت و علا بجهان در اثر نماند

نه شخص او برفت، که شخص کرم برفت

نه ذات او ماند، که ذا هنر نماند

شمارهٔ ۲۹ - در حق شهاب الدین

جز بنان تو، ای شهاب الدین

مشکلات علوم حل نکند

آنچه رأی تو کرد در گیتی

قرص خورشید در حمل نکند

سعد از حاسدت خبر نکند

نحس در ناصحت عمل نکند

خواستی موزه ای و راهی نیست

عوض موزه هم خلل نکند

موزه گر نیست، پای تا بدهد

ویل اگر نیست کم ز طل نکند

شمارهٔ ۳۰ - در مطایبه

روسبی خواهران زنی چندند

که خری را بیک نواله کنند

در وثاق من آمدند امروز

تا بلا را بمن حواله کنند

دفع ایشان نمی توانم کرد

جز بچیزی که در پیاله کنند

شمارهٔ ۳۱ - در حق حاسدان خویش

مرا نقصی نیابد، گر سفیهان

بنقض من فراوان ژاژ خایند

چو پیشانی شیر بیشه بینند

سگان کاهدان در بانگ آیند

شمارهٔ ۳۲ - در حق کمال الدین

کمال دین رسول، ای مخالفان ترا

بدست قهر چنان گوشمال داده چو عود

بر فضایل تو کاسدست گوهر و در

بر شمایل تو فاسدست عنبر و عود

شمارهٔ ۳۳ - در حق شمس الدین

آمدم سوی سرای شمس دین

بازگشتم چون جمال او نبود

من چه خواهم کرد بی او آن سرای؟

تشنه را از ساغر فارغ چه سود؟

شمارهٔ ۳۴ - در حق ادیب صابر بن اسماعیل ترمذی

ملک شاعران بنظم و بنثر

خادم صدر خود ، مرا بستود

تا بدان نظم و نثر حرمت او

نزد اشراف مملکت بفزود

نظم و نثری، که در طراوت و لطف

هیچ گوشی نظیر آن نشنود

درج سحری ، کزو ببنده رسید

درج کی بود؟ درج گوهر بود

جان بیاسود از آن خطاب و لیک

لحظه ای از ثنا زبان ناسود

بر بیاض و سواد او کردند

آفرین اختران چرخ کبود

شد تراز مفاخر بنده

این خداوندیی، که او فرمود

بار محنت ز شخص من برداشت

زنگ انده ز جان من بزدود

ای بزرگی که در کمال و هنر

چرخ گردان نظیر تو ننمود

چشم عقل تو راز دهر بدید

پای قدر تو اوج چرخ بسود

در علو دست همت عالیت

قصب سبق از آسمان بربود

دانشت را عدو نکرد انکار

کس بگل آفتاب را نندود

داند ایزد که: شخص من بنده

زیر پای فراق تو فرسود

عیشم از باد اندهان پژمرد

رویم از خون دیدگان آلود

در دلم آتش غمیست، کزو

نفسم پر شرار گشت چو دود

دیدهٔ من اگر غندوستی

جز برای خیال تو نغنود

من ز تو دورم و بدو معنی

هستم از بخت خویش ناخشنود

ای دریغا! همی زنم، لیکن

ای دریغا! که می ندارد سود

باز خر از فراق خویش مرا

که دلم در فراق تو پالود

ملک شاعران تویی، لابد

بر رعایا ببایدت بخشود

دارم از فضل حق طمع که : مرا

برساند ببارگاه تو زود

شمارهٔ ۳۵ - در معارف

نکند با عدو مدارا سود

از بر قرب دور باید بود

گرچه داری بناز کژدم را

بزند هر کجات یابد، زود

شمارهٔ ۳۶ - در مرثیۀ فخرالدین

گزین فخر دین ، آن شجاعی، که چرخ

مرو را بمردی قرینه ندید

بجام رضا همچو مردان مرد

شراب قضا بستد و در کشید

ز دار فنا شد بدار بقا

در آن خطه جای اقامت گزید

مپنداردا، هیچ کوته نظر

که آن شخص در زیر خاک آرمید

بلی ، از جهان فرومایه رفت

و لیکن بفردوس اعلی رسید

بپر سعادت چو روح الامین

بدین سقف زنگارگون بر پرید

چو از عیب هاجان او پاک باد

برون رفت ازین خاکدان پلید

شمارهٔ ۳۷ - در جواب ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

جواب کریم جمال خراسان

رسید و بدان انس جان می فزاید

ز هر خط او اندهی می گریزد

ز هر لفظ او مشکلی می گشاید

بسی مهتری کرد در لفظ و معنی

وز او جز چنین مهتری‌ها نیاید

مرا کف کافی او داد راحت

گرش پای میمون نرنجید ، شاید

چو از گنج اقلام او رنجه بودم

مرا رنج اقدام او می نباید

شمارهٔ ۳۸ - در حق ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

طبعت ، ای صابران اسمعیل

هست دریا ، که درهمی زاید

لفظ تو گوش و گردن معنی

بجواهر همی بیاراید

نثر تو شمع انس افروزد

نظم تو روح روح افزاید

عقدهایی که در علو م افتد

همه جز خاطر تو نگشاید

قصب سبق دست رتبت تو

در بلندی ز چرخ برباید

ز نک خورده حسام دانش را

صیقل فکرت تو بزداید

از چار طبع در دو زبان

یک هنرمند چون تو ننماید

دست تو دامن شرف گیرد

پای تو تارک فلک ساید

فضل را روزگار کی پوشد ؟

کسب بگل آفتاب ننداید

خصم گر زشت گویدد ، دریا

بدهان سگی نیالاید

کلک پیراسته سر تو ، همه

زلف ابکار نظم پیراید

با تو ای پیر عقل برنا بخت

هیچ برنا و پیر برناید

فلک فضلی و مآثر تو

چون فلک تا ابد نفرساید

طبعت آن بوته شد ، که جز دروی

عقل زر هنر نیالاید

نایبات فلک بناب بلا

جگر حاسد تو می خاید

هست در سیرت و سریرت تو

از بزرگی هر آنچه می باید

نظم ، کز طبع تو رود ، در حال

همه آفاق را بپیماید

روح مجروح را طبیب خرد

دارو از گفتهٔ تو فرماید

عندلیبم خطاب کردستی

هر خطابی که تو کنی شاید

عندلیبیست این رهی ، که بعمر

جز ثنای تو هیچ نسراید

می ستاید ترا و در هر باب

مستحقی ، اگرت بستاید

اعتذاری نوشته ای ، که مرا

جز بدان جان همی نیاساید

خوب شعری چنان ، که گر شعری

بیند آنرا ، ز شرم برناید

اینکش همچو حرز می خوانم

تامرا حادثات نگزاید

خود نبودست وحشتی ، و ربود

با چنان اعتذار کی پاید ؟

بیقین دان که : بعد ازین جانم

جز بسوی رضات نگراید

تو ستودی مرا و مثل مرا

زیبد ار روزگار بستاید

جز برای ریاضت خاطر

همتم سوی نظم نگراید

شمارهٔ ۳۹ - نیز در حق ادیب صابر بن اسمعیل ترمذی

علمت ، ای صابر بن اسمعیل

روی عالم همی بیاراید

رفعت قدر تو بپای شرف

تارک آسمان همی ساید

تویی آنکس ، که در بدایع نظم

مثل تو روزگار ننماید

همه دانش ز طبع تو خیزد

همه معنی ز لفظ تو زاید

چرخ ذکر ترا نپوشاند

دهر عز ترا نفرساید

هر که پیش تو یاد نظم آرد

بیقین دان که : باد پیماید

تو ستودی مرا و مثل مرا

زیبد ، از روزگار بستاید

منم آنکس که صیقل نظمم

زنگ از تیغ فضل بزداید

خامهٔ من ، که هست بسته میان

بستهٔ مشکلات بگشاید

علهاییست بس شریف ، کزان

یک زمان فکرتم نیاساید

جز برای ریاضت خاطر

همتم سوی نظم نگراید

می ندانی کمال علم مرا

دیر عهدی ندیدم ، شاید

متهم کرده ای مرا بحسد

از چو من کاملی حسد ناید

تا جمال کمال من بیند

تیز بین دیده ای همی باید

طیبتی کردم ، این معاذ الله !

تا ازین وحشتی نیفزاید

شمارهٔ ۴۰ - در حق حمید الدین

مجلس سامی حمید الدین

که همه جز بمهر نگراید

بخصال حمید خویش همی

رونق محمدت بیفزاید

شرع را زیور شمایل او

گوش و گردن همی بیاراید

کف او از کرم نیارامد

دل او از هنر نیاساید

رفعت قدر تو بزیر قدم

آسمان را همی بفرساید

زادهٔ بحر و کان خجل گردد

زان سخن ، کز ضمیر او زاید

چرخ بر کینه روز و شب ، دندان

بر بداندیش او همی خاید

مدتی بس مدید شد ، که مرا

هیچ تشریف می نفرماید

بر گزافه چنین روا نبود

آخر این را بهانه ای باید

بر دل او اگر غباری هست

من چه دانم ؟ چو باز ننماید

هاش الله ! اگر ز من چیزی

بر خلاف رضای او آید

بی خطابات او همی رخ من

دیده از خون دل بیالاید

نیست جایز که آن چنان مخدوم

بر چنین خادمی نبخشاید

اوست آن قاضیی که دانش او

کار عالم همی بپیراید

خود نگه کرد بایدش کین حکم

خاصه در شرع مردمی ، شاید ؟

تا وفای سپهر سود کند

تا جفای زمانه بگزاید

او بماناد شاد ، کاتش غم

جان خصمش همی بپالاید

شمارهٔ ۴۱ - لغز در نام قطب

مهی ، کندر سمرقند از لب او

نبات مصر را جان می فزاید

اگر طوطی طبع جان فزاید

بشاخ شکر نابش گراید

بشولد مر طبق را بر طریقی

که در تک آنچه باشد بر سر آید

پس آنگه بر سر شاخ فراغت

بهر لحنی ، که خواهی ، می سراید

شمارهٔ ۴۲ - در شکایت از دوری

خدایگانا ، رنج فراق مجلس تو

دراز گشت ، مرین را نهایتی باید

ز بارگاه تو دوری عقوبتیست بزرگ

درین مقابله آخر جنایتی باید

شمارهٔ ۴۳ - در مطایبه

هرگز آن راحتم نخواهد شد

کان نگار از خمار مینالید

خفته در روی و چاکری مشفق

پشت او را بناز می مالید

کیر اندر میان شلوارم

پیرهن پیرهن همی پالید

شمارهٔ ۴۴ - خطاب بملک اتسز

دانی ، شها ، که دور فلک در هزار سال

چون من یگانه ای ننماید بصد هنر

گر زیر دست هر کس و ناکس نشانیم

اینجا دقیقه ایست ، شناسم من این قدر

بحرست مجلس تو و در بحر بی خلاف

لؤلؤ بزیر باشد و خاشاک برزبر

شمارهٔ ۴۵ - در صنعت مقلوب

راز تو با خدای سخت نکوست

زین قبل هست کار خصم تو زار

رأی عالیت را بحل و بعقل

هست تأیید آسمانی یار

راغ و باغ مخالف جاهت

تیره چون چاه و موحشست چو غار

رام شد آسمان بمهر ترا

هست با دشمنت بکینه چو مار

ران تو زین فخر ساید و هست

زین حسد جان حاسدت پر نار

شمارهٔ ۴۶ - در حق نجم الدین

سوار فضلی ای نجم دین و می سازد

زمانه ساعد جاه ترا ز فخر سوار

یسار برده فراوان یمین مادح تو

از آن گزیده یمین و از آن خجسته یسار

نگار یافته از خط تو صحیفه عقل

وزان نگار خجل گشته خط و خد نگار

کنار عاطفت تست مأمن فضلا

که هیچ وقت نگیرند از آن کنار کنار

نزار شد تن بخت از شکوه بخشش تو

چنانکه پیکر شرک از نهیب آل نزار

بهار جود کف تست کز صنایع او

پرست باغ مکارم ز ضمیران بهار

مدار چرخ بفرمان تست و تا باشی

زهیچ حادثه از هیچ چرخ باک مدار

ببار بر سر احرار ، ابروار ، عطا

کزان نیابد الا گل مدیح ببار

بکار تخم محامد ، که نزد اهل خرد

بجز محامد ناید ازین زمانه بکار

بخار جان بد اندیش را بخار بلا

که خیره جان بد اندیش را سزاست بخار

شمارهٔ ۴۷ - در حق ضیاء الدین عراق وزیر

ایا خوب سیرت وزیری ، که ملک

ندیدست مانندهٔ تو وزیر

عراقی بنام و بود با سخات

خراج عراق و خراسان حقیر

مطیع مثالت وضیع و شریف

غلام جنابت صغیر و کبیر

بدست هوای تو دلها رهین

بدام وفای تو جانه اسیر

طویلیست دست تو در مکرمت

که باد از دست تو حوادث قصیر

بانعام و اکرام ذکر ترا

چو شمسست در گرد عالم مسیر

همه خیر ورزی چو دانستی

که عالم خبیرست و ناقد بصیر

بمن روضه ای آمد از خدمتت

کزان روضهٔ عیش من شد نضیر

کنون بر کشیدم بمدح و ثنات

در آن روضه مانند مرغان صغیر

غدیری همی بایدت از می مرا

برنگ عقیق و ببوی عبیر

که تا اندرین فرخ اوقات عید

همم روضه باشد ، ز تو ، هم غدیر

علا تو بود مر زمین را قرار

یتو باد چشم وزارت قریر

نکوه خواه از لطف تو در بهشت

بد اندیش از عنف تو در سعیر

شمارهٔ ۴۸ - در مدیحه گوید

چاکران تو گه رزم چو خیاطانند

گرچه خیاط نیند ، ای ملک کشور گیر

بگز نیزه قد خصم تو می پیمایند

تا ببرند بشمشیر و بدوزند بتیر

شمارهٔ ۴۹ - در حق مؤتمن الدین امین الملک

ای فخر عصر، مؤتمن دین ، امین ملک

در دل ترا ز آتش انده مباد سوز

با سور و پا سروری و تا هست روزگار

بی سور و بی سرور مبادات هیچ روز

مجروح باد سینهٔ پر کینهٔ عدوت

از رمح سینه دوز وز شمشیر کینه توز

گه در کف تو بادهٔ گل رنگ جان فزا

گه در بر تو کودک مهر وی دل فروز

من خواستم بمجلست آمد و لیک هست

دور از تو در تنم ز مرض باقیی هنوز

شمارهٔ ۵۰ - در مدح عمر بن عبدالعزیز

دو عمر آورد پیدا روزگار

هر دو را نام پدر عبدالعزیز

آن عمر را عدل بود آیین و رسم

این عمر را عدل هست و علم نیز

آن عمر مر ظالمان را کرد قهر

این عمر مر سایلان را داد چیز

آن عمر تا اندر آن عالم بود

این عمر بادا درین عالم عزیز

شمارهٔ ۵۱ - در حق شمس الدین

بزرگوار جهان ، شمس دین ، بزرگ کریم

تویی ، که هست به تو بیضهٔ هدی محروس

رفیع قدر ترا آفتاب برده سبق

عریض جاه تو بر روزگار کرده فسوس

به یک نظر تو ببینی هزار علم دقیق

به یک صفت تو ببخشی هزار گنج عروس

مکارم تو کند مرده را همی زنده

مکارم تو به آمد ز طب جالینوس

گر نه وحی درین عهد منقطع بودی

ز کردگار به دست تو آمدی ناموس

شمارهٔ ۵۲ - در حق امیر زنگی حبش

صفدری ، که از هنر اوست معالی دلخوش

دولت افگنده بدرگاه رفیعت مفرش

میر زنگی حبش ، آنکه حسامش کردست

روز اعدا بسیاهی چو رخ زنگ و حبش

شیر مردی ، که چو بیرون کند از ترکش تیر

تیر خود را کند از دیدهٔ شیران ترکش

همچو مومست بر شدت باسش آهن

همچو آبست بر شعلهٔ تیغش آتش

ای بزرگی ، که بود پیش ضیای عزمت

بصفت خانهٔ خورشید چو چشم اخفش

گشته معدوم بر رمح توصیف رستم

گشته منسوخ بر نام تو تیر آرش

تا بزحمت تن اصحاب محن بیند رنج

تا بنعمت سر ارباب نعم گردد خوش

بر سر شرع بجز افسر تأیید منه

وز کف بخت بجز بادهٔ اقبال مچش

شمارهٔ ۵۳ - در حق شمس الدین

گزیده شمس دین ای از نهیبت

شده حال بداندیشان مشوش

کشیده بر سرت تأیید سایه

فگنده بر درت اقبال مفرش

بدست باس تو چون موم آهن

بپیش خشم تو چون آب آتش

شده منقاد تو ایام توسن

شده مامور تو گردون سرکش

چو تو تیر و کمان گیری بهیجا

ثنا گوی تو گردد جان آرش

چو در علم آبی و دانش نمایی

شوندت بنده صدر چاچ و اخفش

ز خون دیده وز خم تپانچه

شده روی بداندیشت منقش

همیشه تا بگیتی عاشقان را

شود عیش از وصال دلبران خوش

تو بادی بابت دلبر بشادی

بپیش تو زمانه دست در کش

پر از تیر جفای چرخ جافی

دل بدخواه جاه تو چو ترکش

شمارهٔ ۵۴ - در معارف

از خدمت مخلوق باز کش

ای نفس عنا کش ، عنان خویش

تا سیر شوی تو ز نان او

سیر آمده باشی ز جان خویش

شمارهٔ ۵۵ - در حق شمس الدین

شمس دین ، کدخدای خاص ملک

ای درت کعبهٔ عوام و خواص

رأی تو گنج عقل را گنجور

طبع تو بحر فضل را غواص

چرخ در خمت تو با رغبت

دهر در طاعت تو با اخلاص

کان و دریا حسود دست تواند

آری «القاص لایحب القاص»

سرورا ، چرخ شخص من بگداخت

در تف حادثات همچو رصاص

آنچه من دیدم از ازمانه ، ندید

فرع بو طالب از نتیجهٔ عاص

پست ناکشته دیده رنج خمار

مرد ناکشته دیده هول قصاص

ندهد از جفای چرخ مرا

جز کمال عنایت تو خلاص

شمارهٔ ۵۶ - نیز در حق شمس الدین

شمس الدین ای ز فیض مکرمتت

شده اطراف دشت همچو ریاض

تویی از روی قدر آن جوهر

که ترا هست نه فلک اعراض

چشم حق را ز خط تست سواد

روی دین را ز رأی تست بیاض

کرده اعراض طبع تو زان قوم

که وقیعت کنند در اعراض

شده از تیغ حادثات فلک

تن خصمت دوپاره چون مقارض

ای تو چون بدر و صفدان چو نجوم

ای تو چون بحر و سروران چو حیاض

عادت تو تفضل و احسان

سیرت تو تغافل و اغماض

گشته از تازیانهٔ سهمت

اشهب و ادهم جهان مرتاض

منم آن کس ، که از مکام تست

آمده حاصلم همه اغراض

باعطاهای جزل تو نبود

زین سپس حاجتم باستقراض

تا کند در تنم تصرف جان

نکنم از هوای تو اعراض

شمارهٔ ۵۷ - هم در حق شمس الدین

ایا ثنای تو بر جملهٔ خلایق فرض

کم از بزرگی تو آسمان به طول و به عرض

تو شمس دینی و بر شمس آسمان گشتست

نماز بردن سوی در رفیع تو فرض

امید رزق ز دیوان جود تو دارد

هر آن کسی که دهد لشکر امانی عرض

ز سیر هفت ستاره ، ز دور هفت فلک

چو تو نیاید یک تن علی بسیط الارض

ترا شد ستم بنده ، که کردیم آزاد

هم از عنای سؤال و هم از عقیلهٔ قرض

شمارهٔ ۵۸ - نبز در حق شمس الدین

ای شمس دین ، نظام معالی ، جمال ملک

ای زیر پای قدر تو گردون شده بساط

طبع تراست از ستم و بخل اجتناب

رأی تراست با کرم و عدل اختلاط

حساد از خلاف تو در قبصهٔ عنا

احباب از وفاق تو در روضهٔ نشاط

بر آسمان ز هیبت رأی تو آفتاب

لرزان رود چو مرد گنه کار بر صراط

در مهر تو گرفته ملک راه اجتهاد

از کین تو گزیده فلک رسم احتیاط

هرگز نگشت طبع کریم تو منقبض

ورچه بمجلس تو بسی کردن انبساط

بی حد گناه من بکرم عفو کرده ای

عفو یکی گناه به از صد پل و رباط

شمارهٔ ۵۹ - هم در حق شمس الدین

اجل شمس دین ، ای بچشم عنایت

شده حال آزادگان را ملاحظ

نه ایام را جز شعار تو زینت

نه اسلام را جز جوار تو حافظ

بر جود تو ما حضر جود حاتم

بر فضل تو مختصر فضل جاحظ

عدو را پیام تو شر الصواعق

ولی را کلام تو خیر المواعظ

شمارهٔ ۶۰ - هم در حق مجدالدین نجیب الملک یوسف

دیار بلخ چون مصرست خرم

بمجدالدین نجیب الملک یوسف

خداوندی ، مه خصمش را ز نیکی

نصیبی نیست جز رنج و تأسف

بزرگی را بجاه او تفاخر

بزرگان را بمدح او تشرف

بود انجاز عدلش بی تعلل

بود انعام دستش بی تکلف

کند در خیرها تعجیل و داند

که کار خیر نپذیرد توقف

شمارهٔ ۶۱ - د رحق شمس الدین

ای شمس دین و دولت ، ای صدر شرق و غرب

ای از همه خصال بدی گوهر تو پاک

احباب را ز مایدهٔ جود تو حیات

حساد را ز صاعقهٔ سهم تو هلاک

از عزم نافذ تو ربوده نفاذ باد

وز حزم ثابت تو گرفته ثبات خاک

دریا پیش بسطت جود تو چون شمر

گردون بجنب رفعت قدر تو چون مغاک

تو فرد عالمی و ندارد با تو خلق

در همت و بزرگی و اقبال اشتراک

همواره تا قرار زمین هست بر سمک

پیوسته تا جمال فلک هست از سماک

بادا ز دست حادثهٔ چرخ کینه کش

پیراهن حیات عدوی تو چاک چاک

شمارهٔ ۶۲ - نیز در حق شمس الدین

ای صدر شرق و غرب خداوند شمس دین

خصم ترا مباد ز انده فراغ دل

آثار شکر تو فضلا را غذای روح

انوار مهر تو عقلا را چراغ دل

در مجلس تو هست مرا رحمت روان

وز رشک بدسگال مرا هست داغ دل

من باغبان مدح تو گشتم ، که هر زمان

نو تحفه ای بصدر تو آرم ز باغ دل

شمارهٔ ۶۳ - در حق جمال الدین

جمال دین پیمبر ، تو آن سر افرازی

که نیست بمعالی و مکرمات عدیل

سداد رأی تو در گرد ملک حصن حصین

جناح عدل تو بر اهل شرک گشته دلیل

بجنب حلم تو احنف شده سفیه سفیه

بپیش جود تو حاتم شده بخیل بخیل

همه نهاد تو در حق نتیجهٔ توحید

همه حدیث تو در دین قرینهٔ تنزیل

نهاده سهم تو در گردن نوایب غل

کشیده خوف تو در دیدهٔ حوادث میل

عزایم تو شده ملک را بفتح بشیر

مکارم تو شده خلق را برزق کفیل

ز کوه حلم تو یک ذره اند جودی و طور

ز بحر علم تو یک قطره اند دجله و نیل

غلام لفظ بدیع تو در صدف لؤلؤ

حسود نعل سمند تو بر فلک اکلیل

ولیت را زند اقبال چنگ در دامن

عدوت را فگند چرخ سنگ بر قندیل

بجنب رأی تو چون سایه ای نماید مهر

بپیش باس تو چون پشه ای نماید پیل

بزرگوارا ، شخص من از تو شد زنده

ازان سپس که بتیغ زمانه بود قتیل

بسعی تست همه عز من ظریف و بلند

زجود تست همه مال من کثیر و قلیل

همی نمایی تبجیل بی قیاس ، و لیک

همی فزاید تبجیل من همه تحجیل

بمن عطای جزیلت رسید و حاصل شد

بدان عطای جزیلت بسی جزای جزیل

ز من ثنای جمیلست بس درین دنیی

که خود بعقبی یابی بسی ثواب جمیل

همیشه تا که بود اندرین سرای فنا

یکی ز بخت عزیز و یکی ز چرخ ذلیل

بباغ لهو رخ ناصح تو باد چو گل

ز زخم دست بر حاسد تو باد چو نیل

همیشه پشت تو و گردن تو باد قوی

که پشت شرک شکستی و گردن تعطیل

شمارهٔ ۶۴ - در حق اتسز

خدایگانا ، سی سال شد که من بنده

غلام صدر توام ، مادح جناب توام

بشرق و غرب جهان ، هر کجا کشی رایت

منم نخست که در خدمت رکاب توام

پس از لطایف صنع خدای عز و جل

چنانکه هستم زنده بنان و آب توام

ز قول و فعل من آخر چه در وجود آمد؟

که مستحق سؤال تو و جواب توام

ملوک دهر ندارند باعتاب تو تاب

من ضعیف چه اندر خود عتاب توام؟

شمارهٔ ۶۵ - خطاب بشاه

ندارم جامه ای ، ای شاه عالم

که با او نزد هر مردم نشینم

زمستانست و چون سیرم برهنه

من غر زن مگر در خم نشینم ؟

شمارهٔ ۶۶ - در خواستن شراب

ای ز نور شراب خانهٔ تو

روی آفاق همچو دست کلیم

یک صراحی شرابمان بفرست

باشد این نزد همت تو سلیم

هست نایافت باده اندر شهر

ورنه از دولت تو دارم سیم

شمارهٔ ۶۷ - در مدیحه

ما بندگان ، اگر چه جداییم از درت

پیوسته در دعای و ثنای تو مانده ایم

بر ما شب حوادث گیتی دراز گشت

در آرزوی صبح لقای تو مانده ایم

شمارهٔ ۶۸ - د رحق فخرالدین

فخر دین ، اعتقاد من دانی

که همیشه هوای تو جویم

دورم از مجلست و لیک مقیم

در مجالس دعای تو گویم

سال و مه ورد مدح تو خوانم

روز و شب راه مهر تو پویم

در فراق رکاب فرخ تو

چهره از خون دل همی شویم

لعل شد بی لقای تو اشکم

زرد شد بی جمال تو رویم

تا تو من بنده را نمی جویی

آب حشمت نمانده در جویم

در نوایب ز ناله چون نالم

در مصایب ز مویه چون مویم

پیش چوگان حادثات فلک

باز سر گشته مانده چون گویم

بوی صدر تو گر بمن برسد

دیدهٔ بینا شود بد آن بویم

از تو تشریف نامه دارم چشم

که چنین کرد لطف تو خویم

شمارهٔ ۶۹ - در حکمت

اگر آید ز دوستی گنهی

بگناهی نباید آزردن

ور زبان را بعذر بگشاید

باید آن عذر نیک بپذردن

زانکه نزدیک بخردان بترست

عفو ناکردن از گنه کردن

شمارهٔ ۷۰ - در حق شهاب الدین صابر بن اسمعیل ترمذی

شهاب الدین، سپهر فضل ، صابر

فضایل هست ذاتت را بفرمان

خرد با جان تو جستست وصلت

هنر با طبع تو بستست پیمان

شعار تست عز اهل دانش

دثار تست حرز اهل ایمان

ترا در نظم لعبت های آذر

ترا در نثر حکت های لقمان

تن مطروح را جاه تو قوت

دل مجروح را لطف تو درمان

سخن فرمان بر طبع تو چونانک

پری فرمان بر امر سلیمان

زهی !در فطرت تو علم حیدر

زهی ! در طینت تو شرم عثمان

شدم دور از تو و زین رأی باطل

پشیمانم ، پشیمانم ، پشیمان!

بدیدار تو دارم حرص و هستند

بهم در یک طویله حرص و حرمان

فرستادن بنزدیک تو اشعار

فرستادن بود زیره بکرمان

همیشه تا چو موسی نیست فرعون

همیشه تا چو هارون نیست هامان

همه اوقات تو بادا براحت

همه احوال تو بادا بسامان

نکو خواه تو در اقبال خرم

بداندیش تو در ادبار پژمان

یکی در قبضهٔ محنت گرفتار

یکی در روضهٔ نعمت خرامان

شمارهٔ ۷۱ - در حق شمس الدین

شمس دین ، ای ترا بهر نفسی

در جان کهن سعادت نو

ای زبانها بمدحت تو روان

وی روانها بطاعت تو گرو

بر گذشته موافق تو زچرخ

در فتاده مخالف تو بگو

تا بود راحت از شنیدن مدح

جز همه مدح مادحان مشنو

همه جز با هنروران منشین

همه جز با سمن بران مغنو

شمارهٔ ۷۲ - در مدح تاج الدوله

ای گشته کار خلق مفوض برای تو

اقبال آفریده شده از برای تو

ماوی گه اکابر عالم بکوی تو

منزلگه افاضل گیتی سرای تو

بهرامشاه را اکرا بود مرد حرب(!)

صد بار هست چون اکرا کند رأی تو(!)

لیکن بشرق و غرب نباشد ترا رضا

مانند تاج دولت ... همه ورای تو (!)

ما بر خدای تو ........ چو منی

تا خوشی همی کند دل مدحت سرای تو

شمارهٔ ۷۳ - در حق صابر بن اسمعیل ترمذی

ای صابر ، ای سپهر سخن ، ای جهان فضل

ای کعبهٔ افاضل ایام کوی تو

ای برده نور چشم معانی ز لفظ تو

وی خورده آب باغ معالی ز جوی تو

تا گوی نظم و نثر بمیدان فگنده ای

چوگان هیچ کس نربودست گوی تو

هفت اختر و دوازده برج و چهار طبع

در جاه کمترند ز یک تار موی تو

مهر تو جویم از دل و جان و مباد شاد

آن کس ، که نیست از دل و جان مهر جوی تو

جانم ز هجر روی تو در اندهست و بس

ای صد هزار شادی و راحت بروی تو

تو یوسفی بعزت و یعقوب وار هست

ما را همه سکون و تسلی ببوی تو

تشریف تو رسید و بهر حالتی مرا

تشریف داده ای ز خود ، اینست خوی تو

من مدح گوی تو شدم و زین مرا چه فخر؟

کامروز عالمیست همه مدح گوی تو

این خدمتیست مختصر ایرا به پیش ازین

شد خدمتی نبشته به اِطناب سوی تو

شمارهٔ ۷۴ - در تهنیت وزارت

صدرا ، وزارت از تو جمالی گرفت نو

دیوان بمنصب تو جلالی گرفت نو

کار ممالک از پس نقصان بی قیاس

از نوک خامهٔ تو کمالی گرفت نو

هر مفسلی ، که بود در اطراف شرق و غرب

از فیض بخشش تو نوالی گرفت نو

از بعد چشم زخم فراوان ، که اوفتاد

خسرو بروزگار تو فالی گرفت نو

شمارهٔ ۷۵ - در شکر گزاری از پادشاه

احوال بنده باز نظامی گرفت نو

اسباب عیش بنده قوامی گرفت نو

بی صیت و نام بود وز عدل خدایگان

صیتی گرفت تازه و نامی گرفت نو

بخت نفور گشته باقبال سنجری

نزدیک بنده و سامی گرفت نو

اینک ز بهر کشتن اعدای دولتت

نده بدست قهر حسامی گرفت نو

شمارهٔ ۷۶ - در وصف قصر خوارزمشاه اتسز

زهی ! قصر خوارزمشاهی ، که دولت

ندارد مگر سوی او رخ نهاده

ز سقفش ستاره بعبرت بمانده

ز وهمش زمانه بحیرت فتاده

چو او چشم گردون بخوبی ندیده

چو او دست گیتی بخوشی نداده

هزاران صف از لهو در وی کشیده

هزاران در از خلد در وی گشاده

همه خاکها اندر آن مشک سوده

همه چوبها اندر آن عود ساده

درو شادمانی و تأیید رسته

وزو کامگاری و اقبال زاده

همه تا چو شیری که از روی پشته

نباشد گه جنگ روباه ماده

درو باد خسرو بشادی نشسته

بخدمت شهان پیش او ایستاده

مه گوش هوشش سوی لحن مطرب

همه میل دستش سوی جام باده

چو شاه و چو فرزین ملک با وزیرش

خدم چون رخ و اسب و پیل و پیاده

شمارهٔ ۷۷ - در مرثیۀ رافع بن علاء

ای رافع علا ، ز وفات توام غمیست

کان غم نگشت خواهد هرگز گذارده

صد بار گر ببارم از دیده خون دل

یک حق نعمت تو نگردد گزارده

شمارهٔ ۷۸ - د رحق شمس الدین

شمس دین ، ای خدمت درگاه تو

بر همه آزادگان فرخ شده

از مهمات هدی امر ترا

سمع و طاعت از هدی پاسخ شده

در عری گاه سپهر خدعه گر

بدسگالت خسته یا شهرخ شده

شمارهٔ ۷۹ - در مدیحه

ای همه عاقلان بطوع و بطبع

سوی خاک در تو پوینده

ای همه فاضلان بنظم و بنثر

مدحت مجلس تو گوینده

چون نسیم شمایل تو نیافت

در خوشی هیچ حس بوینده

نیست در روضهٔ معالی تو

جز گل مکرمات روینده

روی آمال را بآب نوال

دست افضال تست شوینده

یافتی آنچه جستی از دولت

هست یابنده مرد جوینده

شمارهٔ ۸۰ - در حق ملک اتسز

ای شاه ، بی سفینهٔ جود تو مانده ام

از چشم و دل در آتش و توفان صاعقه

دیدستم از مفارقت صدر تو همانک

بیند تن از مفارقت نفس ناطقه

شمارهٔ ۸۱ - در مدح پادشاه

خدایگانا ، آنی که دشمنان ترا

دریده نیزه و تیر تو سینه و حدقه

نجاح تو بمعالی هزار چون جراح

رباح تو ببزرگی هزار چون صدقه

منم ، که رقت احوال من بدان درجه است

که مانده ام متحیر در انده نفقه

طمع بریده ام از جامگی ، از آن امروز

مرا نکایت دشمن فگند ازان طبقه

تبارک الله ! از جامگی چو در گذری

نه عادت صله ماند و نه سنت صدقه

شمارهٔ ۸۲ - در حق جمال الدوله حری

جمال دولت حری ، بافضل

شد اندر خاتم حری نگینه

بپیش رأی او خورشید تابان

بود چون پیش یاقوت آبگینه

فلک با نیک خواه او بمهرست

چنان با بدسگال او بکینه

بجاه او مکرم گشت خوارزم

چنان کز جاه پیغمبر مدینه

یکی پر در سفینه عاریت داد

مرا آن در معالی بی قرینه

بیک نظرت درون ، از بس فواید

مرا مانند دریا گشت سینه

سفینه گر ز بهر دفع غرقست

غریق منتم کرد این سفینه

شمارهٔ ۸۳ - در حق فخر الدین

اجل فخر دین ، ای کریم جهان

ترا داد یزدان همه جاه هستی

بفضل و کرم دست گیرم ، که در غم

مرا کشت اندیشهٔ تنگ دستی

بود هیچ آیا که ما خادمان را

شراب سخای تو آرد بمستی ؟

بیک جذبهٔ مکرمت بخت ما را

ببالا رساند کف تو ز پستی ؟

بدو نام نیکو طلب کن بدنیا

که چیزی نیاید ز دنیاپرستی

شمارهٔ ۸۴ - در حق جمال الدین

ای یگانه جمال دولت و دین

دلم از هجر خویش خستستی

روی آورده ای بعیش و مرا

پشت بی روی خود شکستستی

در میان ریاض همچو بهشت

با سمن ساعدان نشستستی

دست عشرت گشاده ای و ببند

پای احداث چرخ بستستی

گرت خود نیست راحتی ، باری

از گرانی بنده رستستی

شمارهٔ ۸۵ - در صنعت مقطع

از دل راد او رود رادی

زان دل راد دارم آزادی

زردی از رخ ز دودش آن دل راد

ای دل راد ، داد او دادی

درد دارد ز زار دل زارش

ای دل راد ، داد او دادی

شمارهٔ ۸۶ - در حق حمید الدین

در هنر ، ای حمید دین رسول

همچو صدر نژاد عبادی

جاهت افروختست هر محفل

ذکرت آراستست هر نادی

مایهٔ صد هزار محمدتی

در خور صد هزار احمادی

خایفان را بتقویت عونی

جایعان را بمردمی زادی

مر معالی و مر مکارم را

سخت مطبوع و نیک منقادی

صید کردی بمکرمت دل خلق

از که آموختی تو صیادی ؟

بشنو از من که : تا چه می بینم

از معادات گنبد عادی ؟

گه مرا آبخور بصحرا بر

گه مرا خوابگاه در وادی

گاه بر کوه و گاه در دریا

گه شوم حاضر و گهی بادی

نه بجز آسمان مرا خیمه

نه بجز اختران مرا هادی

روز و شب هست چنگ و بربط من

بانگ ملاح و نعرهٔ حادی

کرده من در جهاد با کفار

همچو مریخ ، پیشهٔ جلادی

جای دارعه درع داودی

جای دستار بیضهٔ عادی

در مقامی ، که سرکشان از رمح

بر رگ جان کنند فصادی

هر که کشته شود فلک گوید :

« مالهذا القتیل من وادی ؟ »

دیرزی ، شاد باش ، طوبی لک

که برون زین عداد و اعدادی

شمارهٔ ۸۷ - در شکایت

ز آن روز که گفتی : پس ازین جور کنم کم

بسیار بیفزودی و کم هیچ نکردی

گفتم : نکنم با تو وفا ، ترک کنی ، زانک

هر چیز که گفتی : نکنم ، هیچ نکردی

گفتی : چو بمیری بسر خاک تو آیم

آن نیز بکردیم و تو هم هیچ نکردی

شمارهٔ ۸۸ - در مدیحه

من نگویم: به ابر مانندی

که نکو ناید از خردمندی

او همی‌بخشد و همی‌گرید

تو همی‌بخشی و همی‌خندی

شمارهٔ ۸۹ - در حق امیر مسعود

ای گرانمایه تربت میمون

ای مکان امیر مسعودی

تازه بادی چو خلد عدن ، که تو

خوابگاه شجاعت و جودی

از بقاع زمین نه ای ، که بدو

از ریاض بهشت معدودی

شمارهٔ ۹۰ - در حق فرید الدین

بر بدایع نظم تو ای فریدالدین

طویله‌های گهر را نماند مقداری

نه باغ طبع تو را هست جز ادب شجری

نه شاخ لفظ تو را هست جز هنر باری

به گرد تو نرسند اهل نظم و نثر امروز

وگرچه جهد و تکلف کنند بسیاری

به شعر یار خودم خوانده‌ای و لیک به فضل

تو را ندانم اندر همه جهان یاری

چو من به فضل تو اقرار دارم از سر صدق

ز کس نیابی در مشرق و غرب انکاری

تو را فلک به مقام شرف رسانیدست

فلک نکرده ازین علاقه تر کاری

به بارگاه خداوند مشرق و مغرب

متاع فضل تو را خاست روز بازاری

گران بها گهری و کجا تواند بود؟

چنین گدا را الا چنان خریداری

جهان تو داری، طوبی لک ای فرید الدین

به زیر عدل چنان جهانداری

شمارهٔ ۹۱ - نیز در معارف

خرد نزدیک دولت رفت و گفتا

که : می خواهم که با من یار باشی

جوابش داد دولت ، گفت : جایی

که من باشم تو خود ناچار باشی

شمارهٔ ۹۲ - نیز در مدح معارف

نگردد رزق خلق افزون بطاعت

و نه نقصان پذیرد از معاصی

و لیکن طاعت و عصیان دهد بر

در آن روزی که یؤخذ بالنواصی

شمارهٔ ۹۳ - در مرثیۀ نصرة الدین

قطب دین ، گر برفت نصرة دین

شد بشمشیر ملک را قاضی

خلد الله دولة الباقی

قدس الله مهجة الماضی

شمارهٔ ۹۴ - در ترجمه از شعر تازی

چون ز شعبان گذشت بیست ، مباش

بشب و روز بی شراب دمی

همه جام بزرگ خواه ، که خرد

نکند وقت احتمال همی

شمارهٔ ۹۵ - نیز در ترجمۀ شعر تازی

من همان گویم کان لاشه خرک

گفت و می کند بسختی جانی

چه کنم ؟ بار کشم ، راه روم

که مرا نیست جزین درمانی

یا بمیرم من و یا خر بنده

یا بود راه مرا پایانی

شمارهٔ ۹۶ - در حق مجدالدین

اجل مجد دین ، در بلا و عنا

ز ناله چو نالم ، ز مویه چو موی

تو دانی که : در حسن رأی ملک

چه آید ز احداث ما را بروی ؟

اگر هیچ دانی ، شود ممکنت ؟

فراغ دل من بنوعی بجودی

بآب شفاعت ، که مقبول باد

ز رخسار من گرد محنت بشوی

نکو گفتن آیین پیران بود

تویی پیر دولت ، نکویی بگوی

شمارهٔ ۹۷ - در حق تاج الدین

تاج دین ، در بسیط عالم نیست

بی ثنای تو هیچ دانایی

نه چو قدر تو هست گردونی

نه چو جود تو هست دریایی

اختران سپهر کی بینند

همچو رأی تو کار فرمایی؟

پست باشد بپیش همه تو

هر کجا چرخ راست بالایی

نیست با دانش و شجاعت تو

هیچ پیری و هیچ برنایی

گر فرستی بنزد این خادم

که چنو نیست نظم آرایی

باده ای از شراب خانهٔ خاص

خوشگواری ، نشاط افزایی

مدحتی گویدت ، که هر بینش

باشد آراسته چو دیبایی

چیست به زان ثنا ؟ که خوانندش

فضلای جهان بهر جایی

شمارهٔ ۹۸ - در حق ملک اتسز

سرای ترا ، شهریارا ، ز نزهت

بهر گوشه صد بوستانست گویی

بروزی رسند از در او خلایق

در او در آسمانست گویی

رباعیات

شمارهٔ ۱ - در مدح ملک اتسز : ای همت تو تاخته بر گردون اسب

شمارهٔ ۲ - در شکوه : آن دست زنان و پای کوبان پیوست

شمارهٔ ۳ - در تغزل : چون فندق مهر تو دهانم بربست

شمارهٔ ۴ - در تغزل : معشوقه دلم به تیر اندوه بخست

شمارهٔ ۵ - در تغزل : با عیب خریدی تو مرا روز نخست

شمارهٔ ۶ - سلطان تکش بن اتسز در دوشنبه ۲۲ربع الاخر سنۀ ۵۶۸ در خوارزم بر تخت نشست رشید این رباعی بر وی بخواند

شمارهٔ ۷ - در مدح وزیر : شطرنج وزارت تو فرزین طلبست

شمارهٔ ۸ - در تغزل : آن دلبر ماهرخ ، که جانان منست

شمارهٔ ۹ - در مدح کمال الدین : عنوان ظفر نام کمال الدین است

شمارهٔ ۱۰ - در تغزل : چشمی دارم ، همه پر از صورت دوست

شمارهٔ ۱۱ - در شکوه : دشمن چو بدانست که : احوالم چیست

شمارهٔ ۱۲ - در تغزل : چون چرخ همیشه رسم تو طنازیست

شمارهٔ ۱۳ - در تغزل : یک چند ، چو کار من ز تو ساز گرفت

شمارهٔ ۱۴ - در تغزل : دل جام وفا به دست اخلاص گرفت

شمارهٔ ۱۵ - در تغزل : مشک تبتی رنگ ز موی تو گرفت

شمارهٔ ۱۶ - در مدح ملک اتسز : ای فتح و ظفر بندهٔ کوس و علمت

شمارهٔ ۱۷ - در شکوه : در محنت این زمانهٔ بی فریاد

شمارهٔ ۱۸ - در مدح ملک اتسز : ای شه ، که بجامت می صافیست ، نه درد

شمارهٔ ۱۹ - در تغزل : تا گرد رخت سنبل تر کاشته‌اند

شمارهٔ ۲۰ - در ذم مردم روزگار : سوی در این قوم ، که کمتر ز خرند

شمارهٔ ۲۱ - در شکوه : هر کس ، که نهاد کار ما می بیند

شمارهٔ ۲۲ - در مدح رکن الدین : ایام بکام رکن دین خواهد بود

شمارهٔ ۲۳ - در تغزل : می رفت و گلاب از سمنش می بارید

شمارهٔ ۲۴ - در مرثیۀ اتسز : شاها ، فلک از سیاستت می لرزید

شمارهٔ ۲۵ - در تغزل : امروز بی رخت ، ای سیمین بر

شمارهٔ ۲۶ - در مدح ملک اتسز : بخشندهٔ نعمت و ستانندهٔ عز

شمارهٔ ۲۷ - نیز در مدح ملک اتسز : ای طالع تو عهدهٔ هر کام فلک

شمارهٔ ۲۸ - در مدح ملک اتسز : آنان ، که بقوتند اندازهٔ پیل

شمارهٔ ۲۹ - در هجا : ای خواجه ، ضیا شود ز روی تو ظلم

شمارهٔ ۳۰ - در تغزل : بس شب به دعا دو دست برداشته ام

شمارهٔ ۳۱ - در تغزل : در دل ز غم عشق تو ناری دارم

شمارهٔ ۳۲ - در تغزل : بگسست ز صحبت من آن دل گسلم

شمارهٔ ۳۳ - در شکوه : گفتم که: به مدحتِ تو خورشید شوم

شمارهٔ ۳۴ - در تغزل : بویت شنوم ز باد ، بیهوش شوم

شمارهٔ ۳۵ - در تغزل : در منزل غم فگنده مفرش ماییم

شمارهٔ ۳۶ - در شکوه : بر یاد تو ، بی تو ، این جهان گذران

شمارهٔ ۳۷ - در تغزل : ای روی تو فردوس برین دل من

شمارهٔ ۳۸ - در تغزل : ای من ز غمت وطن در آتش کرده

شمارهٔ ۳۹ - در مدیحه گوید : ای دست زمانه بسته از بیدادی

شمارهٔ ۴۰ - در شکوه : عدل تو اگر چهره بما بنمودی

شمارهٔ ۴۱ - در مدح رکن الدین : ای رکن الدین ، ز ابر و دریا بیشی

شمارهٔ ۴۲ - در تغزل : از حسرت رخسار تو ، ای زیباروی

شمارهٔ ۴۳ - در مدح ملک اتسز : شاها ، بجلال ، آسمانی گویی

شمارهٔ ۱ - در مدح ملک اتسز

ای همت تو تاخته بر گردون اسب

هر مدح ، که گویند ، تو را باشد حسب

تو شاه جهانی و جهان جمله تو راست

یک نیمه به میراث و دگر نیمه به کسب

شمارهٔ ۲ - در شکوه

آن دست زنان و پای کوبان پیوست

زین پیش گذشتن من از کوی تو هست

آن دست مرا کنون بر آورد از پای

و آن پای مرا کنون در افگند ز دست

شمارهٔ ۳ - در تغزل

چون فندق مهر تو دهانم بربست

بار غم تو چو گوژ پشتم بشکست

هر تیر ، که از چشم چو بادام تو جست

در خسته دلم چو مغز در پسته نشست

شمارهٔ ۴ - در تغزل

معشوقه دلم به تیر اندوه بخست

حیران شدم و کسم نمی‌گیرد دست

مسکین تن من به پای محنت شد پست

دست غم دوست پشت من خرد شکست

شمارهٔ ۵ - در تغزل

با عیب خریدی تو مرا روز نخست

امروز اگر رد کنیم ، عیب از تست

گر دوست همی در خور خود خواهی جست

پس دست بباید از همه گیتی شست

شمارهٔ ۶ - سلطان تکش بن اتسز در دوشنبه ۲۲ربع الاخر سنۀ ۵۶۸ در خوارزم بر تخت نشست رشید این رباعی بر وی بخواند

جدت ورق زمانه از ظلم بشست

عدل پدرت شکستگی کرد درست

ای بر تو قبای سلطنت آمده چست

هان ! تا چه کنی ؟ که نوبت دولت تست

شمارهٔ ۷ - در مدح وزیر

شطرنج وزارت تو فرزین طلبست

کمتر کرم تو واری ذهبست

در پیش تو شاه، رخ نهادم ببساط

از اسب پیاده ماندنم زین سببست

شمارهٔ ۸ - در تغزل

آن دلبر ماهرخ ، که جانان منست

بر من به عزیزی چو دل و جان منست

اندر دل من نشسته باشد پیوست

مقبل تر ازین دل نبود کآن منست

شمارهٔ ۹ - در مدح کمال الدین

عنوان ظفر نام کمال الدین است

مقصود جهان کام کمال الدین است

هر جا که یکی صاحب فضل است امروز

در سایهٔ انعام کمال الدین است

شمارهٔ ۱۰ - در تغزل

چشمی دارم ، همه پر از صورت دوست

با دیده مرا خوش است ، چون دوست در اوست

از دیده و دوست فرق کردن نه نکوست

یا اوست بجای دیده یا دیده خود اوست

شمارهٔ ۱۱ - در شکوه

دشمن چو بدانست که : احوالم چیست

بر تلخی زندگانی من بگریست

بدحال تر از من اندرین عالم کیست ؟

در آرزوی مرگ همی باید زیست

شمارهٔ ۱۲ - در تغزل

چون چرخ همیشه رسم تو طنازیست

کار تو همه فریب و صنعت بازیست

بس عهد ، که همچو زلف خود بشکستی

در مذهب تو عهد شکستن بازیست

شمارهٔ ۱۳ - در تغزل

یک چند ، چو کار من ز تو ساز گرفت

طبع تو ره ملالت و ناز گرفت

یا دست نبایست به من داد به عهد

یا پای نبایست ز من باز گرفت

شمارهٔ ۱۴ - در تغزل

دل جام وفا به دست اخلاص گرفت

جان در طلبش گردش رقاص گرفت

مسکین چه خبر داشت ؟ که سلطان فراق

اقطاع وصال با زر خاص گرفت

شمارهٔ ۱۵ - در تغزل

مشک تبتی رنگ ز موی تو گرفت

خوشبوی بدان گشت که بوی تو گرفت

گر زانکه ز آفتاب گیرد یاقوت

یاقوت لبت رنگ ز روی تو گرفت

شمارهٔ ۱۶ - در مدح ملک اتسز

ای فتح و ظفر بندهٔ کوس و علمت

بیش از عدد ستاره خیل و حشمت

آراسته ملک و دین به تیغ و قلمت

و آسوده جهان همه به عدل و کرمت

شمارهٔ ۱۷ - در شکوه

در محنت این زمانهٔ بی فریاد

دور از تو چنانم که بداندیش تو باد

در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده

...........

شمارهٔ ۱۸ - در مدح ملک اتسز

ای شه ، که بجامت می صافیست ، نه درد

اعدای تو را ز غصه خون باید خورد

گر دشمنت ، ای شاه ، بود رستم گرد

یک خر ز هزار اسب نتواند برد

شمارهٔ ۱۹ - در تغزل

تا گرد رخت سنبل تر کاشته‌اند

عشاق دل از مهر تو برداشته‌اند

آن چاه ذقن‌، که دل در او می‌افتاد

تا لب به بنفشهٔ تر انباشته‌اند

شمارهٔ ۲۰ - در ذم مردم روزگار

سوی در این قوم ، که کمتر ز خرند

دانش چه بری ؟ که از تو دانش نخرند

سالی یک بار آب جویت ندهند

روزی صد بار آبرویت ببرند

شمارهٔ ۲۱ - در شکوه

هر کس ، که نهاد کار ما می بیند

دامن ز وفای ما همی در چیند

روزی ، که ز منزل بقا برخیزد

کس نیست که در ماتم ما بنشیند

شمارهٔ ۲۲ - در مدح رکن الدین

ایام بکام رکن دین خواهد بود

اقبال غلام رکن دین خواهد

آرایش روزگار و آسایش خلق

از نامه و نام رکن دین خواهد بود

شمارهٔ ۲۳ - در تغزل

می رفت و گلاب از سمنش می بارید

مشک از خط عنبر شکنش می بارید

از گفتهٔ من دوبیتیی در حق خویش

می خواند و شکر از دهنش می بارید

شمارهٔ ۲۴ - در مرثیۀ اتسز

شاها ، فلک از سیاستت می لرزید

پیش تو بطبع بندگی می ورزید

صاحب نظری کجاست ؟ تا در نگرد

تا آن همه مملکت بدین می ارزید ؟

شمارهٔ ۲۵ - در تغزل

امروز بی رخت ، ای سیمین بر

از رنج تن و درد دل و خون جگر

عمریست ، که گر عوض کنم با مرگش

چیز دگرم نهاد باید بر سر

شمارهٔ ۲۶ - در مدح ملک اتسز

بخشندهٔ نعمت و ستانندهٔ عز

بندندهٔ دشمن و گشایندهٔ دز

ایام ازو خیره و گردون عاجز

خوارزمشه عالم و عادل اتسز

شمارهٔ ۲۷ - نیز در مدح ملک اتسز

ای طالع تو عهدهٔ هر کام فلک

بر برده سیاست تو آرام فلک

مأمور اشارت تو اجسام زمین

منقاد ارادت تو اجرام فلک

شمارهٔ ۲۸ - در مدح ملک اتسز

آنان ، که بقوتند اندازهٔ پیل

با قوت شیرند و بآوازهٔ پیل

روزی ز سر تیغ تو آویخته گیر

سرهای همه از سر دروازهٔ پیل

شمارهٔ ۲۹ - در هجا

ای خواجه ، ضیا شود ز روی تو ظلم

با طلعت تو سور نماید ماتم

در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده

............

شمارهٔ ۳۰ - در تغزل

بس شب به دعا دو دست برداشته ام

بس روز به راه تو نظر داشته ام

از خویشتنم خیر مبادا ! همه عمر

گر بی تو ز خویشتن خبر داشته ام

شمارهٔ ۳۱ - در تغزل

در دل ز غم عشق تو ناری دارم

وز آب دو دیده پر کناری دارم

با این همه همچو باد، گاه و بی گاه

با خاک سر کوی تو کاری دارم

شمارهٔ ۳۲ - در تغزل

بگسست ز صحبت من آن دل گسلم

مالید بزیر پای محنت چو گلم

هر شب گردد خیال او گرد دلم

الحق ز مراعات خیالش خجلم !

شمارهٔ ۳۳ - در شکوه

گفتم که: به مدحتِ تو خورشید شوم

نی آنکه چو گل آیم و چون بید شوم

نومید دلیر باشد و چیره زبان

زنهار ! چنان مکن ، که نومید شوم

شمارهٔ ۳۴ - در تغزل

بویت شنوم ز باد ، بیهوش شوم

نامت شنوم ز خلق ، مدهوش شوم

اول سخنم تویی ، چو در حرف آیم

و اندیشهٔ من تویی چو خاموش شوم

شمارهٔ ۳۵ - در تغزل

در منزل غم فگنده مفرش ماییم

وز آب دو دیده دل پر آتش ماییم

عالم چو ستم کند ، ستمکش ماییم

دست خوش روزگار ناخوش ماییم

شمارهٔ ۳۶ - در شکوه

بر یاد تو ، بی تو ، این جهان گذران

بگذاشتم ، ای ماه و تو از بی خبران

دست از همه شستم و نشستم به کران

چون بی تو گذشت ، بگذرد بی دگران

شمارهٔ ۳۷ - در تغزل

ای روی تو فردوس برین دل من

روزان و شبان غمت قرین دل من

گفتم : مگر از دست غمت بگریزم

عشق تو گرفت آستین دل من

شمارهٔ ۳۸ - در تغزل

ای من ز غمت وطن در آتش کرده

چون زلف تو احوال مشوش کرده

تن زیر پی حادثه مفرش کرده

با ناخوشی زمانه دل خوش کرده

شمارهٔ ۳۹ - در مدیحه گوید

ای دست زمانه بسته از بیدادی

وز دست گشاده داد بخشش دادی

تا بندهٔ تو شدم ز غم آزادم

از بندگی توام مباد آزادی

شمارهٔ ۴۰ - در شکوه

عدل تو اگر چهره بما بنمودی

ور چشم عنایتت نظر فرمودی

این جور ، که رفت بر تنم ، کی رفتی ؟

وین رنج ، که هست بر دلم ، کی بودی؟

شمارهٔ ۴۱ - در مدح رکن الدین

ای رکن الدین ، ز ابر و دریا بیشی

وز جملهٔ سرکشان گیتی پیشی

یک عالم را سخای تو باز خرید

از رنج نیاز و آفت درویشی

شمارهٔ ۴۲ - در تغزل

از حسرت رخسار تو ، ای زیباروی

از ناله چو نال گشتم ، از مویه چو موی

در نسخه اصلی این بیت نوشته نشده

...................

شمارهٔ ۴۳ - در مدح ملک اتسز

شاها ، بجلال ، آسمانی گویی

در دانش و جود، بحر و کانی گویی

هجرت کردی ، باز گرفتی عالم

پیغمبر آخر الزمانی گویی

غزلیات

شمارهٔ ۱ : از طرهٔ تو غیرت مشک سیاه راست

شمارهٔ ۲ : دلم در عاشقی زار اوفتادست

شمارهٔ ۳ : ای راحت عیش ها وصالت

شمارهٔ ۴ : با تو در سینه جان نمی‌گنجد

شمارهٔ ۵ : جانا ، مرا غم تو به غایت همی‌رسد

شمارهٔ ۶ : جانم از عشق تو می بخروشد

شمارهٔ ۷ : جانا ، همه خطاب تو با من جفا بود

شمارهٔ ۸ : رفت آن که‌م برِ تو آبی بود

شمارهٔ ۹ : ای معجزات موسی بنموده از گریبان

شمارهٔ ۱۰ : مشکست توده توده نهاده بر ارغوان

شمارهٔ ۱

از طرهٔ تو غیرت مشک سیاه راست

وز چهرهٔ تو حیرت خورشید و ماه راست

عادت ربودن دل و پیشه هلاک جان

آن دو رخ سپید و دو چشم سیاه راست

پوشی همه قبا و کلاه وز حرمتت

این عز و جاه بین که قبا و کلاه راست

دیده گناه کرد که : در تو نگاه کرد

پس چون عقوبت از تو دل بی گناه راست؟

خوبی ترا و عشق مرا و سریر ملک

خوارزمشاه اتسز خوارزمشاه راست

شمارهٔ ۲

دلم در عاشقی زار اوفتادست

به‌دست رنج و تیمار اوفتادست

ستم کش بایدم بودن به ناکام

که معشوقم ستم‌گار اوفتادست

نکو رویست و بدخویست و نشگفت

که گل در صحبت خار اوفتادست

بلای جان خلقست و دل من

به‌صد جانش خریدار اوفتادست

دلم امسال در دام غم عشق

بتر از پار و پیرار اوفتادست

همی شویم به‌خون این بار چهره

که دست خونم این بار اوفتادست

مرا عشقست و جز من مردمان را

ازین انواع بسیار اوفتادست

دلم برده‌ست و جان هم برد خواهد

نه خر مرده است و نه بار اوفتادست

ملامت چون کنم خود را؟ نه اول

ز من آیین این کار اوفتادست

ز من بیزار شد معشوق و با منش

ندانم تا چه آزار اوفتادست؟

حدیث عشق ما و خوبی او

بر شاه جهان‌دار اوفتادست

علاء دین و دنیا شاه اتسز

که شاهی را سزاوار اوفتادست

شمارهٔ ۳

ای راحت عیش ها وصالت

مقصود همه جهان جمالت

ای محنت عاشقان فراقت

وی نعمت مفلسان وصالت

ای پردهٔ نقشِ حسن، زلفت

وی دانهٔ دام عشق خالت

ماه شب چهارده به‌خوبی

ناقص بر آیت کمالت

پالوده تن من از فریبت

فرسوده تن من از محالت

ای حال دلم تباه بی تو

چون حال دلم مباد حالت

نی نی ، که مراست تازه عیشی

در سایهٔ دولت خیالت

شمارهٔ ۴

با تو در سینه جان نمی‌گنجد

تو درونی از آن نمی‌گنجد

عشق در سر برفت و عقل برفت

کین دو در یک مکان نمی‌گنجد

شمارهٔ ۵

جانا ، مرا غم تو به غایت همی‌رسد

اندوه عشق تو به نهایت همی‌رسد

گویی: حکایتی مکن از حال عشق من

خود کی ز عشق تو به حکایت همی‌رسد؟

حسن تو ختم گشت نخواهد، که هر زمان

در شأن من به حسن صد آیت همی‌رسد

کم کن جفا، که از تو به درگاه تاج دین

گه‌گه به لطف حال شکایت همی‌رسد

شمارهٔ ۶

جانم از عشق تو می بخروشد

دلم از انده تو می جوشد

این همه نامهٔ حسرت خواند

و آن همه جامهٔ محنت پوشد

شخص رنجورم از دست فراق

زهر بر یاد تو چون می نوشد

شادم از عشق تو ، هر چند دلم

باغم عشق بجان می کوشد

گر بمانیم ز عشقت ، یارا

کس به‌سیم سره‌مان نفروشد

شمارهٔ ۷

جانا ، همه خطاب تو با من جفا بود

وز من جفات را همه پاسخ وفا بود

هرگز مباد با تو جفاکار روزگار

ورچه همیشه کار تو با من جفا بود

ای نزد من ز جان و دل من عزیز تر

قصدت همه بجان و دل من چرا بود؟

با روی تست عشق روا و بدین سبب

هرچ آن ز تو به‌روی من آید روا بود

گویند : دل به‌مهر نگاری دگر سپار

هرگز نکوتر از تو نگاری کجا بود ؟

خورشید پیش نقش رخ تو هدر شود

یاقوت پیش رنگ لب تو هبا بود

جان مرا همیشه سعادت زیاد تست

حاشا! اگر زیاد تو جانم جدا بود

بربود عشق تو دل و دیده ز من و لیک

با عشق تو غم دل و دیده کرا بود؟

تا کی تنم ز عشق تو بار بلا کشد ؟

تا کی دلم ز جور تو یار عنا بود؟

در کش ز جور دامن و می دان:که رسم جور

در روزگار خسرو عادل خطا بود

شمارهٔ ۸

رفت آن که‌م برِ تو آبی بود

یا سلام مرا جوابی بود

از سر ناز و از سرِ کَشّی

هر نفس با منت عتایی بود

در کف من ز دست ساقی وصل

هر زمان ساغر شرابی بود

وعده‌های خوشم همی دادی

آن همه وعده‌ها سرابی بود

روزگار وصال جمله گذشت

گویی آن روزگار خوابی بود

شمارهٔ ۹

ای معجزات موسی بنموده از گریبان

هم چشم تست فرعون ، هم زلف تست ثعبان

ای پیش روی خوبت حسن هزار یوسف

داری هزار یعقوب اندر هزار کنعان

ای خاسته بخوبی ، صد فتنه خاست از تو

ای خاسته بخوبی ، بنشین و فتنه بنشان

با چاه آن ز نخدان بر آن لبان زمزم

گویی که : عاشقان را با کعبه گشت یکسان

چون اصل زندگانی نوش لب تو دیدم

نام لبت نهادم سلطان آب حیوان

چون در عراق یک دل نگذاشتی مسلم

خورشید نیکوانی ، سر برزن از خراسان

شمارهٔ ۱۰

مشکست توده توده نهاده بر ارغوان

زلفین حلقه حلقهٔ آن ماه دلستان

زان توده تودهٔ مشک آیدم حقیر

زین حلقه حلقهٔ تنگ آیدم بجان

چون قطره قطره آب لطیفست عارضش

وز نور شعله شعله نهاده بر ارغوان

زان قطره قطرهٔ آبست چون بخار

زین شعله شعلهٔ نارست چون دخان

هر روز دجله دجله بر آرم من از سرشک

کو طرفه طرفه گل شکفاند ببوستان

زان دجله دجله دجلهٔ بغداد را مدد

زین طرفه طرفه طرفهٔ شمشاد شد نوان

تا پشته پشته بار فراقش همی کشم

چون ذره ذره کرد مرا بر هوا هوان

زان پشته پشته پشتهٔ کوه آیدم سبک

زین ذره ذره ذرهٔ گرد آیدم گران

هجرانش باره باره زمن برد خواب و خور

من خیره خیره مانده ز دست عنا عیان

زان باره باره بارهٔ ...............

زین خیره خیره خیرهٔ ...................

چون نکته نکته در غزل آرم ز وصف او

بختم ز تحفه تحفهٔ دولت دهد نشان

زان نکته نکته نکتهٔ رنج و جراحتست

زیم تحفه تحفه تحفه قبول خدایگان

وطواط

قصاید

ترجیعات

ترکیبات

مقطعات

رباعیات

غزلیات

مسمط مصنوع : گفتار تو پرداخته آیات هنر

مسمط مصنوع

گفتار تو پرداخته آیات هنر

کردار تو افراخته رایات ظفر

ایام ز اخبار تو با فخر و شرف

اسلام ز آثار تو با قدر و ظفر

قدر تو هست چو جوزا به جلال و به خطر

صدر تو گشته چو دریا به سخا و به هنر

در حیرت فرزانگیت هر سرور

در غیرت مردانگیت هر صفدر

پیراسته از خامهٔ تو هر دولت

آراسته از نامهٔ تو هر کشور

جود تو جسم کرم را چو روان

هنرت چشم کرم را چو بصر

همه اقوال سدید تو مثل

همه افعال حمید تو سمر

شده گویندهٔ مدحت دلشاد

شده جویندهٔ قدحت غم خور

انعام تو در برج مروت اختر

اکرام تو در درج فتوت گوهر

اوصاف تو پیرایهٔ اشراف جهان

الطاف تو سرمایهٔ اصناف بشر

اصطناع کرمت مانع هر شدت

و ارتفاع هممت دافع هر ظلمت

عاقلان ز بیان تو همه همت

سایلان را ز بنان تو همه نعمت

تا جهان است در او باد ترا لذت

تا زمان است در او باد ترا حشمت