معرفی گنجور

گنجور پروژه‌ای با هدف فراهم کردن دسترسی آزاد و رایگان پارسی‌زبانان به آثار سخنسرایان پارسی‌گوست.

شما می‌توانید با دریافت برنامه‌های رایگان گنجور رومیزی یا ساغر و برخی برنامه‌های رایگان دیگر تهیه شده برای سکوهای دیگر از امکانات بیشتری جهت مطالعهٔ این آثار بهره‌مند شوید.

اخبار جدید راجع به پروژهٔ گنجور را در این نشانی مطالعه فرمایید:

https://blog.ganjoor.net

نظرات خود را به پست الکترونیکی ganjoor@ganjoor.net ارسال یا در صفحهٔ فیس‌بوک گنجور به نشانی https://www.facebook.com/ganjoor مطرح فرمایید.

دربارهٔ فرخی یزدی

میرزا محمد فرخی یزدی ملقب به تاج الشعرا (۱۲۶۸ شمسی – ۲۵ مهر ۱۳۱۸ شمسی) شاعر و روزنامه‌نگار آزادی‌خواه و دموکرات صدر مشروطیت است. وی سردبیر روزنامهٔ طوفان بود. او همچنین نمایندهٔ مردم یزد در دوره هفتم مجلس شورای ملی بود و در زندان قصر کشته شد. مدفن او ناشناخته است.

غزلیات

شمارهٔ ۱ : گلرنگ شد در و دشت، از اشکباری ما

شمارهٔ ۲ : دوش یارم زد چو بر زلف پریشان شانه را

شمارهٔ ۳ : بی‌سر و پایی اگر در چشم خوار آید ترا

شمارهٔ ۴ : ای که پرسی تا به کی دربند دربندیم ما

شمارهٔ ۵ : گر که تأمین شود از دستِ غم آزادیِ ما

شمارهٔ ۶ : در سیاست آنکه شاگرد است طفلِ مکتبی را

شمارهٔ ۷ : ز بس ای دیده سر کردی شبِ غم اشکباری را

شمارهٔ ۸ : به هنگامِ سیه‌روزی عَلَم کن قَدِّ مردی را

شمارهٔ ۹ : می‌دهد نیکو نشان کاخی مکانِ فتنه را

شمارهٔ ۱۰ : باز گویم این سخن را گرچه گفتم بارها

شمارهٔ ۱۱ : سرپرست ما که می‌نوشد سبک رطل گران را

شمارهٔ ۱۲ : غارت غارتگران شد مال بیت المال ما

شمارهٔ ۱۳ : زد فصل گل چو خیمه به هامون جنون ما

شمارهٔ ۱۴ : با دل آغشته در خون گرچه خاموشیم ما

شمارهٔ ۱۵ : شبیه ماه مکن طفل خردسال مرا

شمارهٔ ۱۶ : همین بس است ز آزادگی نشانهٔ ما

شمارهٔ ۱۷ : از بس که غم به سینهٔ من بسته راه را

شمارهٔ ۱۸ : تا دیده دلم عارِضِ آن رَشکِ پری را

شمارهٔ ۱۹ : با بتی تا بطی از باده ناب است مرا

شمارهٔ ۲۰ : سخت با دل، دل سخت تو به جنگ است اینجا

شمارهٔ ۲۱ : زاهدا چند کنی منع قدح نوشی را

شمارهٔ ۲۲ : با آنکه کسی نیست به وارستگی ما

شمارهٔ ۲۳ : باور نکنی گر غم دل گفتن ما را

شمارهٔ ۲۴ : شرط خوبی نیست تنها جان من گفتار خوب

شمارهٔ ۲۵ : نای آزادی کند چون نی نوای انقلاب

شمارهٔ ۲۶ : با فکر تو موافق ناموس انقلاب

شمارهٔ ۲۷ : چون شرط وفا هیچ به جز ترک جفا نیست

شمارهٔ ۲۸ : در کف مردانگی شمشیر می‌باید گرفت

شمارهٔ ۲۹ : زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفت

شمارهٔ ۳۰ : از قناعت خواجه گردون مرا تا بنده است

شمارهٔ ۳۱ : در چمن تا قدِ سروِ تو برافراخته است

شمارهٔ ۳۲ : آن طایری که در قفس تنگ خانه داشت

شمارهٔ ۳۳ : هرگز دلم برای کم و بیش غم نداشت

شمارهٔ ۳۴ : جان من تنها نه خوبان را صباحت لازم است

شمارهٔ ۳۵ : دل زارم که عمرش جز دمی نیست

شمارهٔ ۳۶ : هر لحظه مزن در، که در این خانه کسی نیست

شمارهٔ ۳۷ : در شرع ما که قاعده اختصاص نیست

شمارهٔ ۳۸ : این نیست عرق کز رخ آن ماه جبین ریخت

شمارهٔ ۳۹ : این دل ویران ز بیداد غمت آباد نیست

شمارهٔ ۴۰ : جهان نمای درستی، دل شکسته ماست

شمارهٔ ۴۱ : کیست در شهر که از دست غمت داد نداشت

شمارهٔ ۴۲ : عشقبازی را چه خوش فرهاد مسکین کرد و رفت

شمارهٔ ۴۳ - درباره انتخابات مجلس : بی‌زر و زور کجا زاری ما را ثمر است

شمارهٔ ۴۴ : در غمت کاری که آه آتشینم کرده است

شمارهٔ ۴۵ : راستی کج کلها عهد تو سخت آمد سست

شمارهٔ ۴۶ - در زندان قصر : سوگواران را مجال بازدید و دید نیست

شمارهٔ ۴۷ : ما را ز انقلاب سر انتخاب نیست

شمارهٔ ۴۸ : شب غم روز من و ماه محن سال منست

شمارهٔ ۴۹ : گرچه مجنونم و صحرای جنون جای من است

شمارهٔ ۵۰ : غم نیست که با اهل جفا مهر و وفا داشت

شمارهٔ ۵۱ : هیچ چیزی نیست کاندر قبضه اشراف نیست

شمارهٔ ۵۲ : روزگاریست که در دشت جنون خانه ماست

شمارهٔ ۵۳ : مرگ هم در شبِ هجران به من ارزانی نیست

شمارهٔ ۵۴ : قمری چو من مدیح تو سرو چمن نگفت

شمارهٔ ۵۵ : آن پابرهنه را که به دل حرص و آز نیست

شمارهٔ ۵۶ : از ره داد ز بیدادگران باید کشت

شمارهٔ ۵۷ : از دست تو کس همچو من بی‌سروپا نیست

شمارهٔ ۵۸ : کینه دشمن مرا گفتی چرا در سینه نیست؟

شمارهٔ ۵۹ : روزگاریست که در دشت جنون خانه ماست

شمارهٔ ۶۰ : آنکه آتش برفروزد آه دل افروز ماست

شمارهٔ ۶۱ : دوش از مهر به من آن مه محبوب گذشت

شمارهٔ ۶۲ : پیشِ عاقل بی‌تَخَصُّص گر عمل معقول نیست

شمارهٔ ۶۳ : غیر خون آبروی توده زحمتکش نیست

شمارهٔ ۶۴ : زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفت

شمارهٔ ۶۵ : چمن از لاله چو بنهاد به سر افسر سرخ

شمارهٔ ۶۶ - در انتقاد از دولت وثوق‌الدوله : آن دست دوستی که در اول نگار داد

شمارهٔ ۶۷ : این ستمکاران که می‌خواهند سلطانی کنند

شمارهٔ ۶۸ - در زندان قصر (گویا این غزل موجب قتل فرخی گردیده)

شمارهٔ ۶۹ : ای دودهٔ طهمورث، دل یکدله باید کرد

شمارهٔ ۷۰ - در زندان قصر : به زندان قفس مرغ دلم چون شاد می‌گردد

شمارهٔ ۷۱ : «خیزید ز بیدادگران داد بگیرید

شمارهٔ ۷۲ : ز انقلابی سخت جاری سیل خون باید نمود

شمارهٔ ۷۳ : نارفیقان چون به یکرنگان دو رنگی می‌کنند

شمارهٔ ۷۴ : آنکه اندر دوستی ما را در اول یار بود

شمارهٔ ۷۵ : دل در کف بیداد تو جز داد ندارد

شمارهٔ ۷۶ : جز شور و شر از چشم سیاه تو نریزد

شمارهٔ ۷۷ : با تو در پرده دلم راز و نیازی دارد

شمارهٔ ۷۸ : با ادب در پیش قانون هرکه زانو می‌زند

شمارهٔ ۷۹ : در کهن ایرانِ ویران انقلابی تازه باید

شمارهٔ ۸۰ : پیش خود تا فکر نفع بینهایت می‌کند

شمارهٔ ۸۱ : اگر مرد خردمندی تو را فرزانگی باید

شمارهٔ ۸۲ : ابر چشم از سوز دل تا گریه را سر می‌کند

شمارهٔ ۸۳ : کام دلم ز وصل تو حاصل نمی‌شود

شمارهٔ ۸۴ : این غرقه به خاک و خون دلی بود

شمارهٔ ۸۵ : چون ز شهر آن شاهد شیرین‌شمایل می‌رود

شمارهٔ ۸۶ : خرم آن روزی که ما را جای در میخانه بود

شمارهٔ ۸۷ : سراپا کاخ این زورآوران گر زیوری دارد

شمارهٔ ۸۸ : بهار آمد و در جام باده باید کرد

شمارهٔ ۸۹ : شد بهار و مرغ دل افغان چه بلبل می‌کند

شمارهٔ ۹۰ : کاخِ جورِ تو گر از سیم بنایی دارد

شمارهٔ ۹۱ : نازم آن سروِ خرامان را که از بس ناز دارد

شمارهٔ ۹۲ : دلم امروز چون قمری سر نالیدنی دارد

شمارهٔ ۹۳ : چون سبو در پای خم هر کس چو من سر سوده بود

شمارهٔ ۹۴ : هر آنکه سخت به من لافِ آشنایی زد

شمارهٔ ۹۵ : گر یوسفِ من جلوه چنین خوب نماید

شمارهٔ ۹۶ : دل مایه ناکامی است از دیده برون باید

شمارهٔ ۹۷ : پاسبان خفته این دار گر بیدار بود

شمارهٔ ۹۸ - اولین کابینه سردار سپه : آنان که بی‌مطالعه تقدیر می‌کنند

شمارهٔ ۹۹ : بهر آزادی هر آن کس استقامت می‌کند

شمارهٔ ۱۰۰ - اشاره به نبش قبر کلنل پسیان : با من ای دوست ترا گر سرِ پرخاش نبود

شمارهٔ ۱۰۱ : گر پریشان خم گیسوی تو از شانه نبود

شمارهٔ ۱۰۲ : چنان کز تاب آتش آب از گرمابه می‌ریزد

شمارهٔ ۱۰۳ : آن دسته که سرگشته سودای جنونند

شمارهٔ ۱۰۴ : باز دلبر به دلم عزم شبیخون دارد

شمارهٔ ۱۰۵ : میْ‌پرستانی که از دور فلک آزرده‌اند

شمارهٔ ۱۰۶ : هر شرارت در جهان فرزند آدم می‌کند

شمارهٔ ۱۰۷ : عمری‌ست کز جگر، مژه خوناب می‌خورد

شمارهٔ ۱۰۸ : آنچه را با کارگر سرمایه‌داری می‌کند

شمارهٔ ۱۰۹ : گر از دو روز عمر مرا یک نفس بماند

شمارهٔ ۱۱۰ : توده را با جنگ صنفی آشنا باید نمود

شمارهٔ ۱۱۱ : آنکه از آرا خریدن مَسنَدِ عالی بگیرد

شمارهٔ ۱۱۲ : باز طوفان بلا لجهٔ خون می‌خواهد

شمارهٔ ۱۱۳ : رسم و ره آزادی یا پیشه نباید کرد

شمارهٔ ۱۱۴ : گر بدین سان آتشِ کین شعله‌ور خواهی نمود

شمارهٔ ۱۱۵ : آن غنچه که نشکفت ز حسرت دل ما بود

شمارهٔ ۱۱۶ : هر جا سخن از جلوه آن ماه پری بود

شمارهٔ ۱۱۷ : یک دم دل ما از غم، آسوده نخواهد شد

شمارهٔ ۱۱۸ : کانون حقیقت دهن بسته ما بود

شمارهٔ ۱۱۹ : دی تا دل شب آن بت طناز کجا بود؟

شمارهٔ ۱۲۰ : چو مهربان مَهِ من جلوه بی‌نقاب کند

شمارهٔ ۱۲۱ : دلت به حال دل ما چرا نمی‌سوزد

شمارهٔ ۱۲۲ : طوطی که چو من شُهره به شیرین‌سخنی بود

شمارهٔ ۱۲۳ : سر و کارِ من اگر با تو دل‌آزار نبود

شمارهٔ ۱۲۴ : آن پری چو از، بهر دلبری، زلف عنبرین، شانه می‌کند

شمارهٔ ۱۲۵ : هر کس که به دل مهر تو مه‌پاره ندارد

شمارهٔ ۱۲۶ : در جهان کهنه از نو شور و شر باید نمود

شمارهٔ ۱۲۷ : حلقه زلفی که غیر تاب ندارد

شمارهٔ ۱۲۸ : شب که دل با روزگار تار خود در جنگ بود

شمارهٔ ۱۲۹ : آنان که از فراعنه توصیف می‌کنند

شمارهٔ ۱۳۰ : شوریده دل به سینه به عنوانِ کارگر

شمارهٔ ۱۳۱ : فدای سوز دل مطربی که گفت بساز

شمارهٔ ۱۳۲ : یارب ز چیست بر سر فقر و غنا هنوز

شمارهٔ ۱۳۳ - درباره کمک به قحطی‌زدگان روسیهٔ بعد از انقلاب

شمارهٔ ۱۳۴ : تا حیات من به دست نان دهقان است و بس

شمارهٔ ۱۳۵ : گر در طلبِ اهلِ دلی همدمِ ما باش

شمارهٔ ۱۳۶ : در چمن ای دل چو من غیر از گلِ یک‌رو مباش

شمارهٔ ۱۳۷ : ای دل اندر عاشقی با طالعِ مسعود باش

شمارهٔ ۱۳۸ : بس تنگ شد از سختی جان حوصله دل

شمارهٔ ۱۳۹ : ما خِیلِ تُهی‌دست جگرگوشهٔ بختیم

شمارهٔ ۱۴۰ : شب چو در بستم و مست از مِیِ نابش کردم

شمارهٔ ۱۴۱ : گرچه ما از دستبرد دشمنان افتاده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۲ : با دشمن اگر میل تو پنداشته بودیم

شمارهٔ ۱۴۳ : گرچه دل سوخته و عاشق و جان‌باخته‌ایم

شمارهٔ ۱۴۴ : تا که در ساغر شراب صاف بی‌غش کرده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۵ : چون باد تا در آن خم گیسو درآمدیم

شمارهٔ ۱۴۶ : غم چو زور آور با شادی قدح نوشی کنم

شمارهٔ ۱۴۷ : تا در اقلیم قناعت خودنمایی کرده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۸ : گر ز روی معدلت آغشته در خون می‌شویم

شمارهٔ ۱۴۹ : هر چند که با فکر جوانیم که بودیم

شمارهٔ ۱۵۰ : زان طره به پای دل، تا سلسله‌ها دارم

شمارهٔ ۱۵۱ : خوش آنکه در طریق عدالت قدم زنیم

شمارهٔ ۱۵۲ : گذشتم از سرافرازی، سر افتادگی دارم

شمارهٔ ۱۵۳ : به کوی ناامیدی شمع‌آسا محفلی دارم

شمارهٔ ۱۵۴ : یاد باد آن شب که جا بر خاک کویی داشتیم

شمارهٔ ۱۵۵ : گر برخی جانان من دلداده نبودم

شمارهٔ ۱۵۶ : موبه‌مو شرح غمت روزی که با دل گفته‌ایم

شمارهٔ ۱۵۷ : روزگاری شد که سر تا پا دلی غمناک دارم

شمارهٔ ۱۵۸ : ز بس از روزگار بخت و سخت و سست دلتنگم

شمارهٔ ۱۵۹ : بحسرتی که چرا جای در قفس دارم

شمارهٔ ۱۶۰ : دیدی آخر به سر زلف تو پابست شدم

شمارهٔ ۱۶۱ : در میکده گر رند قدح نوش نبودیم

شمارهٔ ۱۶۲ : دیشب از غم تا سحرگه آه سردی داشتم

شمارهٔ ۱۶۳ - تحت نظر بودن پس از مراجعت از اروپا : فصل گل چو غنچه، لب را از غم زمانه بستم

شمارهٔ ۱۶۴ - در زندان قصر : ترسم ای مرگ نیایی تو و من پیر شوم

شمارهٔ ۱۶۵ : از پی دیوانگی تا آستین بالا زدیم

شمارهٔ ۱۶۶ : ز خودآراییِ تن جامهٔ جان چاک می‌خواهم

شمارهٔ ۱۶۷ : ما مست و خراب از می صهبای الستیم

شمارهٔ ۱۶۸ : ما خیل گدایان که زر و سیم نداریم

شمارهٔ ۱۶۹ : سر خط عاشقی را روز الست دادم

شمارهٔ ۱۷۰ : به باد روی گلی در چمن چو ناله کنم

شمارهٔ ۱۷۱ : بس به نام عمر مرگ هولناکی دیده‌ام

شمارهٔ ۱۷۲ : بستهٔ زنجیر بودن هست کارِ شیر و من

شمارهٔ ۱۷۳ : گر خدا خواهد بجوشد بحر بی‌پایان خون

شمارهٔ ۱۷۴ : از جور چرخ کج‌روش، وز دست بخت واژگون

شمارهٔ ۱۷۵ : تا چند هوسرانی، دندان هوس بشکن

شمارهٔ ۱۷۶ : ای توده دست قدرت از آستین برون کن

شمارهٔ ۱۷۷ : تا در خم آن گیسو چین و شکن افتاده

شمارهٔ ۱۷۸ : خوبرویان که جگر گوشه نازند همه

شمارهٔ ۱۷۹ : زین قیامی که تو با آن قد و قامت کردی

شمارهٔ ۱۸۰ - در زندان قصر : ریز بر خاک فنا ای خضر آب زندگی

شمارهٔ ۱۸۱ : آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی

شمارهٔ ۱۸۲ : دست اجنبی افراشت، تا لوای ناامنی

شمارهٔ ۱۸۳ : به جز این مرا نماند، پس مرگ سرگذشتی

شمارهٔ ۱۸۴ : بی‌پرده برآمد مهر زین پرده مینایی

شمارهٔ ۱۸۵ : نیمه شب زلف را در سایه مه تاب دادی

شمارهٔ ۱۸۶ : آن زلف مشکبو را، تا زیب دوش کردی

شمارهٔ ۱۸۷ : زالِ گردون را نباشد گر سرِ رویین‌تنی

شمارهٔ ۱۸۸ : قسم به عزّت و قَدر و مقامِ آزادی

شمارهٔ ۱۸۹ : دل ز غم یک پرده خون شد پرده‌پوشی تا به کی؟

شمارهٔ ۱

گلرنگ شد در و دشت، از اشکباری ما

چون غیر خون نبارد، ابر بهاری ما

با صد هزار دیده، چشم چمن ندیده

در گلستان گیتی، مرغی به خواری ما

بی‌خانمان و مسکین، بدبخت و زار و غمگین

خوب اعتبار دارد، بی‌اعتباری ما

این پرده‌ها اگر شد، چون سینه پاره دانی

دل پرده پرده خون است، از پرده‌داری ما

یک دسته منفعت‌جو، با مشتی اهرمن‌خو

با هم قرار دادند، بر بی‌قراری ما

گوش سخن شنو نیست، روی زمین وگرنه

تا آسمان رسیده است، گلبانگ زاری ما

بی‌مهر روی آن مه، شب تا سحر نشد کم

اخترشماری دل، شب‌زنده‌داری ما

بس در مقام جانان، چون بنده جان فشاندیم

در عشق شد مسلم، پروردگاری ما

از فر فقر دادیم، فرمان به باد و آتش

اسباب آبرو شد، این خاکساری ما

در این دیار باری، ای کاش بود یاری

کز روی غمگساری، آید به یاری ما

شمارهٔ ۲

دوش یارم زد چو بر زلف پریشان شانه را

موبه‌مو بگذاشت زیر بار دل‌ها شانه را

نیست عاقل را خبر از عالم دیوانگی

گر ز نادانی ملامت می‌کند، دیوانه را

در عزای عاشق خود شمع سوزد تا به حشر

خوب معشوق وفاداری بود، پروانه را

جز دل سوراخ سوراخش نبود از دست شیخ

دانه‌دانه چون شمردم سبحه صد دانه را

این بنای داد یارب چیست کز بیداد آن

دادها باشد به گردون محرم و بیگانه را

از در و دیوار این عدلیه بارد ظلم و جور

محو باید کرد یکسر این عدالتخانه را

شمارهٔ ۳

بی‌سر و پایی اگر در چشم خوار آید ترا

دل به دست آرش که یک روزی به کار آید ترا

با هزاران رنج بردن گنج عالم هیچ نیست

دولت آن باشد ز در بی‌انتظار آید ترا

دولت هر مملکت در اختیار ملت است

آخر ای ملت به کف کی اختیار آید ترا

پافشاری کن، حقوق زندگان آور به دست

ورنه همچون مرده تا محشر فشار آید ترا

نام جان کندن به شهر مردگان چون زندگی‌ست

همچو من زین زندگانی ننگ و عار آید ترا

تا نسازی دست و دامن را نگار از خون دل

کی به کف بی‌خون دل دست نگار آید ترا

کیستی ای نوگل خندان که در باغ بهشت

بلبل شوریده‌دل هر سو هزار آید ترا

کن روان از خون دل جو در کنار خویشتن

تا مگر آن سرو دلجو در کنار آید ترا

فرخی بسپار جان وز انتظار آسوده شو

گر به بالینت نیامد در مزار آید ترا

شمارهٔ ۴

ای که پرسی تا به کی دربند دربندیم ما

تا که آزادی بود دربند در بندیم ما

خوار و زار و بی‌کس و بی‌خانمان و دربه‌در

با وجود این همه غم، شاد و خرسندیم ما

جای ما در گوشهٔ صحرا بُوَد مانند کوه

گوشه‌گیر و سربلند و سخت‌پیوندیم ما

در گلستان جهان چون غنچه‌های صبحدم

با درون پر ز خون در حال لبخندیم ما

مادر ایران نشد از مرد زاییدن عقیم

زان زن فرخنده را فرزانه فرزندیم ما

ارتقاء ما میسر می‌شود با سوختن

بر فراز مجمر گیتی چو اسفندیم ما

گر نمی‌آمد چنین روزی کجا دانند خلق

در میان همگنان بی‌مثل و مانندیم ما

کشتی ما را خدایا ناخدا از هم شکست

با وجود آنکه کشتی را خداوندیم ما

در جهان کهنه ماند نام ما و فرخی

چون ز ایجاد غزل طرح نو افکندیم ما

شمارهٔ ۵

گر که تأمین شود از دستِ غم آزادیِ ما

می‌رود تا به فلک هلهلهٔ شادیِ ما

ما از آن خانه‌خرابیم که معمارِ دو دل

نیست یک لحظه در اندیشهٔ آبادیِ ما

بس که جان را به رَهِ عشق تو شیرین دادیم

تیشه خون می‌خورد از حسرتِ فرهادیِ ما

داد از دستِ جفای تو که با خیره‌سری

کرد پامالِ ستم مدفنِ اجدادیِ ما

آنچنان شُهره به شاگردیِ عشقِ تو شدیم

که جنون سرخطِ زر داد به استادیِ ما

فرخی دادِ سخندانی از آن داد که کرد

در غزل بندگیِ طبعِ خدادادیِ ما

شمارهٔ ۶

در سیاست آنکه شاگرد است طفلِ مکتبی را

کی به استادی تواند خویش سازد اجنبی را

این وَجیه‌ُالْمِلّه‌ها هستند قاصِر یا مُقَصِّر

برکنید از دوششان پاگون صاحب‌منصبی را

پای بنهادند گمراهانه در تیهِ ضلالت

پیروی کردند هر قومی که شیخانِ صبی را

خوب و بد را از عمل ای گوهری بشناس قیمت

کز نُبی بشناختند آزادگان قدرِ نَبی را

از فسون آنان که با ما دم زنند از نوع‌خواهی

روبه‌روی آفتاب آرند ماهِ نَخشَبی را

شمارهٔ ۷

ز بس ای دیده سر کردی شبِ غم اشکباری را

به روزِ خویش بنشاندی من و ابرِ بهاری را

گدا و بی‌نوا و پاکباز و مُفلِس و مِسکین

ندارد کس چو من سرمایهٔ بی‌اعتباری را

چرا چون نافهٔ آهو نگردد خونِ دل دانا

در آن کشور که پُشک ارزان کند مُشکِ تتاری را

غِنا با پافشاری کرد ایجادِ تهی‌دستی

خدا ویران نماید خانهٔ سرمایه‌داری را

وکالت چون وزارت شد ردیفِ نامِ اشرافی

چه خوب آموختند این قوم علمِ خرسواری را

ز جورِ کارفرما کارگر آن سان به خود لرزد

که گردد روبه‌رو کبکِ دری بازِ شکاری را

ز بس بی‌آفتابِ عارِضت شب را سحر کردم

ز من آموخت اختر، شیوهٔ شب‌زنده‌داری را

شمارهٔ ۸

به هنگامِ سیه‌روزی عَلَم کن قَدِّ مردی را

ز خونِ سرخ‌فامِ خود بشوی این رنگِ زردی را

نصیبِ مردمِ دانا به جز خونِ جگر نَبوَد

در آن کشور که خلقش کرده عادت هرزه‌گردی را

ز لیدرهای جمعیت ندیدم غیر خودخواهی

از آن با جبر کردم اختیار اقدامِ فردی را

کنون تازم چنان بر این مبارزهای نالایق

که تا بیرون کنند از سر هوای هم‌نبردی را

شبی کز سوزِ دل شد برقِ آهم آسمان‌پیما

چو بختِ خود سیه کردم، سپهرِ لاجوردی را

شمارهٔ ۹

می‌دهد نیکو نشان کاخی مکانِ فتنه را

محو می‌باید نمود این آشیانِ فتنه را

صورتِ وُلکان به خود بگرفته قصری با شکوه

خون کند خاموش این آتشفشانِ فتنه را

از قوام و بستگانش دیپلم باید گرفت

در خیانت داد هر کس امتحانِ فتنه را

گو به فامیل خیانت چشم خود را باز کن

هر که می‌خواهد شناسد دودمانِ فتنه را

بهرِ محوِ فارْس تازی تا به کی تازی‌فَرَس؟

باز کش ای فارِسِ سرکش عنانِ فتنه را

سینهٔ اَحرار شد آماجِ تیرِ ارتجاع

تا نمودی زینتِ بازو کمانِ فتنه را

آه اگر با این هیاهو باز نشناسیم ما

یکّه‌تازِ مفسدت‌جو، قهرمانِ فتنه را

شمارهٔ ۱۰

باز گویم این سخن را گرچه گفتم بارها

می‌نهند این خائنین بر دوش ملت بارها

پرده‌های تار و رنگارنگی آید در نظر

لیک مخفی در پس آن پرده‌ها اسرارها

مارهای مجلسی دارای زهری مهلکند

الحذر باری از آن مجلس که دارد مارها

دفع این کفتارها گفتار نتواند نمود

از ره کردار باید دفع این کفتارها

کشور ما پاک کی گردد ز لوث خائنین

تا نریزد خون ناپاک از در و دیوارها

مزد کار کارگر را دولت ما می‌کند

صرف جیب هرزه‌ها، ولگردها، بیکارها

از برای این همه خائن بود یک دار کم

پر کنید این پهن میدان را ز چوب دارها

دارها چون شد به پا با دست کین بالا کشید

بر سر آن دارها سالارها، سردارها

فرخی این خیل خواب‌آلود مست غفلتند

این سخن‌ها را بباید گفت با بیدارها

شمارهٔ ۱۱

سرپرست ما که می‌نوشد سبک رطل گران را

می‌کند پامال شهوت دسترنج دیگران را

پیکر عریان دهقان را در ایران یاد نارد

آنکه در پاریس بوسد روی سیمین‌پیکران را

شد سیه روز جهان، از لکهٔ سرمایه‌داری

باید از خون شُست یکسر باختر تا خاوران را

انتقام کارگر ای کاش آتش برفروزد

تا بسوزد سربه‌سر این تودهٔ تن‌پروران را

غارتِ غارتگران گردید بیت‌المالِ ملّت

باید از غیرت به غارت داد این غارتگران را

مادر ایران عقیم آمد برای مرد زادن

همچو زن‌ها پیروی کن صنعت رامشگران را

نوک کلک فرخی در آمهٔ خون شد شناور

تا که طوفانی نماید، این محیط بیکران را

شمارهٔ ۱۲

غارت غارتگران شد مال بیت المال ما

با چنین غارتگرانی وای بر احوال ما

اذن غارت را به این غارتگران داده است سخت

سستی و خون سردی و نادانی و اهمال ما

زاهد ما بهر استبداد و آزادی به جنگ

تا چه سازد بخت او تا چون کند اقبال ما

حال ما یک‌چند دیگر گر بدین سان بگذرد

بدتر از ماضی شود ایام استقبال ما

شیخ و شاب و شاه و شحنه و شبرو شدند

متفق بر محو آزادی و استقلال ما

شمارهٔ ۱۳

زد فصل گل چو خیمه به هامون جنون ما

از داغ تازه سوخت دل لاله‌گون ما

آن دم به خون دیده نشستیم تا کمر

کان سنگدل ببست کمر را به خون ما

ما جز برای خیر بشر دم نمی‌زنیم

این است یک نمونه ز راز درون ما

در بزم ما سخن ز خداوند و بنده نیست

دون پیش ماست عالی و عالی‌ست دون ما

ما را به سوی وادی دیوانگی کشید

این عشق خیره‌سر که بود رهنمون ما

ساقی ز بس که ریخت به ساغر شراب تلخ

لبریز کرد کاسه صبر و سکون ما

تا روز مرگ از سر ما دست برنداشت

بخت سیاه سوخته واژگون ما

شمارهٔ ۱۴

با دل آغشته در خون گرچه خاموشیم ما

لیک چون خم دهان کف کرده در جوشیم ما

ساغر تقدیر ما را مست آزادی نمود

زین سبب از نشئه آن باده مدهوشیم ما

گر توئی سرمایه دار با وقار تازه چرخ

کهنه رند لات و لوت خانه بر دوشیم ما

همچو زنبور عسل هستیم چون ما لاجرم

هر غنی را نیش و هر بیچاره را نوشیم ما

نور یزدان هر مکان، سر تا به پا هستیم چشم

حرف ایمان هرکجا، پا تا به سر گوشیم ما

دوش زیر بار آزادی چه سنگین گشت دوش

تا قیامت زیر بار منت دوشیم ما

حلقه بر گوش تهی دستان بود گر فرخی

جرعه نوش جام رندان خطاپوشیم ما

شمارهٔ ۱۵

شبیه ماه مکن طفل خردسال مرا

چو آفتاب نخواهی اگر زوال مرا

در این قفس چو مرا قدرت پریدن نیست

خوشم که سنگ حوادث شکست بال مرا

نهاد سر به بیابان ز غم دل وحشی

چو دید آهوی شیر افکن غزال مرا

هزار نکته ز اسرار عشق می گفتیم

نبسته بود اگر غم زبان لال مرا

به کوی باده فروشان قدم گذار و ببین

بدور جام چو جمشید جم جلال مرا

خیال طره آشفته تو تا دل شب

هزار بار پریشان کند خیال مرا

به صد امید نشاندم نهال آزادی

خدا کند، نکند باغبان نهال مرا

شمارهٔ ۱۶

همین بس است ز آزادگی نشانهٔ ما

که زیر بار فلک هم نرفته شانهٔ ما

ز دست حادثه پامال شد به صد خواری

هر آن سری که نشد خاک آستانهٔ ما

میان این همه مرغان بسته‌پر ماییم

که داده جور تو بر باد آشیانهٔ ما

هزار عقدهٔ چین را یک انقلاب گشود

ولی به چین دو زلفت شکست شانهٔ ما

اگر میان دو همسایه کشمکش نشود

رود به نام گرو، بی‌قباله خانهٔ ما

به کنج دل ز غم دوست گنج‌ها داریم

تهی مباد از این گنج‌ها خزانهٔ ما

در این وکیل و وزیر ای خدا اثر نکند

فغان صبحدم و ناله شبانهٔ ما

برای محو تو ای کشور خراب بس است

همین نفاق که افتاده در میانهٔ ما

شمارهٔ ۱۷

از بس که غم به سینهٔ من بسته راه را

دیگر مجال آمد و شد نیست آه را

دانم چو دیده دید، دل از کف رود ولی

نتوان نگاه داشت ز خوبان نگاه را

هر شب ز عشق روی تو ای آفتاب‌روی

از دود آه تیره کنم روی ماه را

ما را مخوان به کعبه که در کیشِ اهلِ دل

معنی یکی‌ست میکده و خانقاه را

بگشای گوش و هوش که در خلوت صبوح

خوش لذتی است، زمزمهٔ صبحگاه را

زین بیشتر به ریختن خون مردمان

فرصت مباد مردم چشم سیاه را

تو مست خواب غفلتی ای پادشاهِ حُسن

می‌نشنوی خروشِ دلِ دادخواه را

شمارهٔ ۱۸

تا دیده دلم عارِضِ آن رَشکِ پری را

پوشیده به تن جامهٔ دیوانه‌گری را

چون مردِ هنرپیشه به هر دوره ذلیل است

خوش آنکه کند پیشهٔ خود بی‌هنری را

شب تا به سحر در طلبِ صبحِ وصالت

بگرفته دلم دامنِ آهِ سحری را

در عصرِ تَمَدُّن چون تَوَحُّش شده افزون

بر دیده کشم سرمهٔ عهدِ حجری را

یاقوت مگر پیشِ لبِ لعلِ تو دم زد

کز رَشک چو من جلوه دهد خون‌جگری را

از روزِ ازل دستِ قضا قسمتِ ما کرد

رسوایی و آوارگی و دربه‌دری را

تا فرخی از سِرِّ غمِ عشق خبر شد

رجحان دهد از هر خبری بی‌خبری را

شمارهٔ ۱۹

با بتی تا بطی از باده ناب است مرا

گاه پیرانه سری عهد شباب است مرا

گوش تا گوش جهان گر شودم زیر نگین

چشم بر گوشه آن چشم خراب است مرا

هست از کثرت جوشیدن دریای جنون

داغهائی که به دل همچو حباب است مرا

بی مه روی تو، اختر شمرم تا به سحر

شب هجر تو مگر روز حساب است مرا

رنگ خونابه دهد بوی جگر سوختگی

بسکه دل ز آتش جور تو کباب است مرا

مایه زندگی امروزه دورنگی گر نیست

بیدرنگ از چه سوی مرگ شتاب است مرا

چشم من در پی دارائی اسکندر نیست

چشمه آب خضر همچو سراب است مرا

نقشهائی که تو در پرده گیتی نگری

همه چون واقعه عالم خواب است مرا

چکنم گر نکنم زندگی طوفانی

چون به یک چشم زدن خانه بر آب است مرا

شمارهٔ ۲۰

سخت با دل، دل سخت تو به جنگ است اینجا

تا که را دل شکند شیشه و سنگ است اینجا

در بهاران گل این باغ ز غم وا نشود

غنچه تا فصل خزان با دل تنگ است اینجا

نکنم شکوه ز مژگان تو اما چکنم

که دل آماجگه نوک خدنگ است اینجا

از می میکده دهر مشو مست غرور

که به ساغر عوض شهد شرنگ است اینجا

بی خطر کس نبرد گوهر از این لجه ژرف

کام دل در گرو کام نهنگ است اینجا

من نه تنها به ره عشق ز پا افتادم

پای یک ران فلک خسته و لنگ است اینجا

تا به سر حد جنونم بشتاب آوردی

ای دل آهسته که هنگام درنگ است اینجا

گل یک رنگ در این باغ نگردد سر سبز

خرمی قسمت گلهای دو رنگ است اینجا

از خطا بسکه در این خطه سیه رو پر شد

پیش بیگانه کم از کشور زنگ است اینجا

فرخی با همه شیرین سخنی از دهنت

دم نزد هیچ ز بس قافیه تنگ است اینجا

شمارهٔ ۲۱

زاهدا چند کنی منع قدح نوشی را

که به عالم ندهم عالم مدهوشی را

بایدش سوخت به هر جمع سراپا چون شمع

هر که از دست دهد شیوه خاموشی را

زندگی بی تو مرا ساخت چنان از جان سیر

که طلب می کنم از مرگ هم آغوشی را

آنکه تا دوش جگر گوشه ناپاکی بود

دارد امروز به پاکان سر همدوشی را

وای بر حافظه ما که ز طفلی همگی

کرده از حفظ الفبای فراموشی را

فرخی گرچه گنهکار و خطاپیشه بود

دارد از لطف تو امید خطاپوشی را

شمارهٔ ۲۲

با آنکه کسی نیست به وارستگی ما

هست از چه به گیسوی تو دلبستگی ما

بشکست مرا پشت اگر بار درستی

میزان درستی شده بشکستگی ما

ما خسته دلان قلب جهانیم و از اینرو

دل خسته جهانیست ز دلخستگی ما

در مملکتی کآتش آشوب بود تند

بی‌جا نبود کندی و آهستگی ما

از حسن عمل با خط برجسته از این پس

تاریخ گواه است به برجستگی ما

شمارهٔ ۲۳

باور نکنی گر غم دل گفتن ما را

بین از اثر اشک به خون خفتن ما را

صد بار بهار آمد و یکبار ندیدند

مرغان مصیبت زده بشکفتن ما را

در زندگی از بسکه گرانجانی ما دید

حاضر نبود مرگ پذیرفتن ما را

رفت از بر من گرچه رهش با مژه رفتم

ره رفتن او بنگر و ره رفتن ما را

جز فرخی از طبع گهربار ندارد

کس طرز غزل گفتن و در سفتن ما را

شمارهٔ ۲۴

شرط خوبی نیست تنها جان من گفتار خوب

خوبی گفتار داری بایدت رفتار خوب

گر تو را تعمیر این ویران عمارت لازم است

باید از بهر مصالح آوری معمار خوب

بت‌پرست خوب به از خودپرست بدرفیق

یار بد بدتر بود صد بار از اغیار خوب

خوب دانی کیست پیش خوب و بد در روزگار

آنکه می‌ماند ز کار خوب او آثار خوب

رشته تسبیح سالوسی بد آمد در نظر

زین سپس دست من و زلف تو و زنار خوب

نام آزادی ز بدکیشان نمی‌آمد به ننگ

کشور ویران ما را بود اگر احرار خوب

کار طوفان خوب گفتن نیست هر بیکاره را

کار می‌خواهد ز اهل کار آن هم کار خوب

شمارهٔ ۲۵

نای آزادی کند چون نی نوای انقلاب

باز خون سازد جهان را نینوای انقلاب

انقلاب ما چو شد از دست ناپاکان شهید

نیست غیر از خون پاکان خون‌بهای انقلاب

اندرین طوفان خدا داند که کی غالب شود

ناخدای ارتجاعی یا خدای انقلاب

تا تو را در راه آزادی تن صد چاک نیست

نیستی در پیش یاران پیشوای انقلاب

با خط برجسته در عالم علم گردد بنام

آنکه بگذارد به دوش خود لوای انقلاب

گر رهد دستم ز دست این گروه خودپرست

با فداکاری گذارم سر به پای انقلاب

دل چه می‌خواهم نباشد در حدیث عشق دوست

جان چه کار آید نگردد گر فدای انقلاب

شمارهٔ ۲۶

با فکر تو موافق ناموس انقلاب

باید زدن به دیر کهن کوس انقلاب

گر دست من رسد ز سر شوق می روم

تا خوابگاه مرگ به پابوس انقلاب

از بهر حفظ ملک گزرسس بیاورم

در اهتزاز پرچم سیروس انقلاب

خون هزار زاغ بریزم به بوم خویش

آید به جلوه باز چو طاوس انقلاب

از انقلاب ناقص ما بود کاملا

دیدیم اگر نتیجه معکوس انقلاب

سالوس انقلابی ما اهل زرق بود

یاران حذر کنید ز سالوس انقلاب

طوفان خون پدید کند کلک فرخی

آن سر بریده تا شده مأنوس انقلاب

شمارهٔ ۲۷

چون شرط وفا هیچ به جز ترک جفا نیست

گر ترک جفا را نکنی شرط وفا نیست

کس بار نبست از سر کویت که دو صد بار

در هر قدم او را نظری سوی قفا نیست

بر خواهش غیر از چه تو را هست سر جنگ

با آنکه مرا غیر سر صلح و صفا نیست

از وسوسه زاهد سالوس به پرهیز

کانسان که کند جلوه بظاهر به خفا نیست

بیمار غم عشق ترا تا به قیامت

گر چاره مسیحا کند امید شفا نیست

شمارهٔ ۲۸

در کف مردانگی شمشیر می‌باید گرفت

حق خود را از دهان شیر می‌باید گرفت

تا که استبداد سر در پای آزادی نهد

دست خود بر قبضه شمشیر می‌باید گرفت

حق دهقان را اگر ملاک، مالک گشته است

از کفش بی‌آفت تأخیر می‌باید گرفت

پیر و برنا در حقیقت چون خطاکاریم ما

خرده بر کار جوان و پیر می‌باید گرفت

مورد تنقید شد در پیش یاران راستی

زین سپس راه کج و تزویر می‌باید گرفت

بهر مشتی سیر تا کی یک جهانی گرسنه

انتقام گرسنه از سیر می‌باید گرفت

فرخی را چون که سودای جنون دیوانه کرد

بی‌تعقل حلقه زنجیر می‌باید گرفت

شمارهٔ ۲۹

زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفت

مشکل ما را بمردن خوب آسان کرد و رفت

جغد غم هم در دل ناشاد ما ساکن نشد

آمد و این بوم را یکباره ویران کرد و رفت

جانشین جم نشد اهریمن از جادوگری

چند روزی تکیه بر تخت سلیمان کرد و رفت

پیش مردم آشکارا چون مرا دیوانه ساخت

روی خود را آن پری از دیده پنهان کرد و رفت

وانکرد از کار دل چون عقده باد مشکبوی

گردشی در چین آن زلف پریشان کرد و رفت

پیش از این‌ها در مسلمانی خدایی داشتم

بت‌پرستم آن نگار نامسلمان کرد و رفت

با رمیدن‌های وحشی آمد آن رعنا غزال

فرخی را با غزل‌سازی غزل‌خوان کرد و رفت

شمارهٔ ۳۰

از قناعت خواجه گردون مرا تا بنده است

پیش چشمم چشمه خورشید کی تابنده است

پر نگردد کاسه چشم غنی از حرص و آز

کیسه‌اش هر چند از مال فقیر آکنده است

حال ماضی سر به سر با ناامیدی‌ها گذشت

زین سپس تقدیر با پیش آمد آینده است

نیست بیخود گردش این هفت کاخ گردگرد

زانکه هر گردنده را ناچار گرداننده است

با سپر افکندگان مرده ما را کار نیست

جنگ ما همواره با گردنکشان زنده است

با چنین سرمایه عزم تزلزل ناپذیر

نامه حقگوی طوفان تا ابد پاینده است

شمارهٔ ۳۱

در چمن تا قدِ سروِ تو برافراخته است

روز و شب نوحه‌گری کار من و فاخته است

بُرد با کهنه‌حریفی‌ست که در بازیِ عشق

هرچه را داشته چون من همه را باخته است

به گمان غلط آن ترک کمانکش چون تیر

روزگاری‌ست مرا از نظر انداخته است

جانِ من زآهِ دلِ سوخته پرهیز نمای

که بدین سوختگی کارِ مرا ساخته است

مستیِ چشم تو با ابروی کج عربده داشت

یا پیِ کشتن من تیغِ ستم آخته است

چنگ بر طُرِّهٔ پُرچینِ تو زد آنکه چو باد

تا ختن از پی این مشک ختا تاخته است

فرخی دلخوش از آن است که این مردم را

یک به یک دیده و سنجیده و بشناخته است

شمارهٔ ۳۲

آن طایری که در قفس تنگ خانه داشت

در دل کجا دگر هوس آب و دانه داشت

دست زمانه کی کندش پایمال جور

هر سر که پاس خدمت این آستانه داشت

بهر گره‌گشایی دل تاخت تا ختن

آن باد مشک‌بوی که در دست شانه داشت

ما را به روز وصل چرا آشنا نکرد

تأثیر در دلت اگر آه شبانه داشت

چون نی نوا شد از دل هر بی‌نوا بلند

ساز تو بس که شور و نوا در ترانه داشت

دیشب به جرم آنکه ز هجران نمرده‌ایم

امروز بهر کشتن ما صد بهانه داشت

چون نافه خون به دل ز غزالان مشک‌موست

هر کس چو فرخی غزل عاشقانه داشت

شمارهٔ ۳۳

هرگز دلم برای کم و بیش غم نداشت

آری نداشت غم که غمِ بیش و کم نداشت

در دفترِ زمانه فتد نامش از قلم

هر ملّتی که مردمِ صاحب‌قلم نداشت

در پیشگاهِ اهلِ خرد نیست محترم

هر کس که فکرِ جامعه را محترم نداشت

با آنکه جیب و جام من از مال و می تهی‌ست

ما را فراغتی است که جمشید جم نداشت

انصاف و عدل داشت موافق بسی ولی

چون فرخی موافقِ ثابت‌قدم نداشت

شمارهٔ ۳۴

جان من تنها نه خوبان را صباحت لازم است

غیر خوبی خوبرویان را ملاحت لازم است

مرد با آزرم را در پیش مردم آب نیست

تا دو نان گیری از این دونان وقاحت لازم است

تا ز دشنامی مگر آن لب نمک‌پاشی است

بر دل صد پاره ما صد جراحت لازم است

کشت ما را زندگی ای مرگ آخر همتی

کز پس یک عمر زحمت استراحت لازم است

در غزل تنها نیاید دلربایی دل‌پسند

بلکه غیر از دلربایی‌ها فصاحت لازم است

شمارهٔ ۳۵

دل زارم که عمرش جز دمی نیست

دمی بی یاد روی همدمی نیست

بیاد همدم این یکدم تو خوش باش

که این دم هم دمی هست و دمی نیست

در این عالم خوشم با عالم عشق

که در عالم به از این عالمی نیست

ندارد صبح عیدی دور گردون

که پیش آهنگ شام ماتمی نیست

بسی ناگفتنی ها دارم اما

نمی گویم به کس چون محرمی نیست

فشاندم بسکه خون از چشمه چشم

به چشم خون فشان دیگر نمی نیست

به تیغم چون زدی تیغ دگر زن

که جز این زخم ما را مرهمی نیست

شمارهٔ ۳۶

هر لحظه مزن در، که در این خانه کسی نیست

بیهوده مکن ناله، که فریادرسی نیست

شهری که شه و شحنه و شیخش همه مستند

شاهد شکند شیشه که بیم عسسی نیست

آزادی اگر می‌طلبی غرقه به خون باش

کاین گلبن نوخاسته بی‌خار و خسی نیست

دهقان رهد از زحمت ما یک نفس اما

آن روز که دیگر ز حیاتش نفسی نیست

با بودن مجلس بود آزادی ما محو

چون مرغ که پابسته ولی در قفسی نیست

گر موجد گندم بود از چیست که زارع

از نان جوین سیر به قدر عدسی نیست

هر سر به هوای سر و سامانی و ما را

در دل به جز آزادی ایران هوسی نیست

تازند و برند اهل جهان گوی تمدن

ای فارْس مگر فارِسِ ما را فرسی نیست

در راه طلب فرخی ار خسته نگردید

دانست که تا منزل مقصود بسی نیست

شمارهٔ ۳۷

در شرع ما که قاعده اختصاص نیست

حق عوام نیز قبول خواص نیست

دیگر دم از تفاوت شاه و گدا مزن

بگزین طریقه‌ای که در آن اختصاص نیست

گفتم که انتقام ز اشراف دون بگیر

گفتی هنوز موقع کین و قصاص نیست

اینک به چنگ مرتجعین اوفتاده‌ای

آن سان که از برای تو راه خلاص نیست

از دست پافشاری خود فرخی فتاد

در ورطه‌ای که هیچ امید خلاص نیست

شمارهٔ ۳۸

این نیست عرق کز رخ آن ماه جبین ریخت

خورشید فلک رشته پروین به زمین ریخت

دیگر مزن از صلح و صفا دم که حوادث

در خرمن ابناء بشر آتش کین ریخت

زهری که ز سرمایه به دم داشت توانگر

در کام فقیران به دم بازپسین ریخت

هر قطره شود بحری و آید به تلاطم

این خون شهیدان که به نزهتگه چین ریخت

از نقشه گیتی شودش نام و نشان محو

هر کس که پی محو بشر طرح چنین ریخت

با اشک روان توده زحمتکش دنیا

در دامن صد پاره خود در ثمین ریخت

هر خاک مصیبت که فلک داشت از این غم

یکجا به سر فرخی خاک نشین ریخت

شمارهٔ ۳۹

این دل ویران ز بیداد غمت آباد نیست

نیست آبادی بلی آنجا که عدل و داد نیست

وانشد از شانه یک مو عقده از کار دلم

در خم زلفت کسی مشکل‌گشا چون باد نیست

کوه کندن در خور سرپنجه عشق است و بس

ورنه این زور و هنر در تیشه فرهاد نیست

در گلستان جهان یک گل به آزادی نرست

همچو من سرو چمن هم راستی آزاد نیست

یا اسیران قفس را نیست کس فریاد رس

یا مرا از ناامیدی حالت فریاد نیست

هر که را بینی به یک راهی گرفتار غم است

گوئیا در روی گیتی هیچکس دلشاد نیست

کرده از بس فرخی شاگردی اهل سخن

در غزل گفتن کسی مانند او استاد نیست

شمارهٔ ۴۰

جهان نمای درستی، دل شکسته ماست

کلید قفل حقیقت زبان بسته ماست

مگو چه دانه تسبیح از چه پامالیم

که عیب ما همه از رشته گسسته ماست

دو دسته یکسره در جنگ و توده بدبخت

در این مبارزه پامال هر دو دسته ماست

نوید صلح امید آنکه می دهد به بشر

سفیر خوش خبر و پیک پی خجسته ماست

نه غنچه باز نه گل بو دهد در این گلشن

گواه آن دل تنگ و دماغ خسته ماست

ز قید و بند جهان فرخی بود آزاد

که رند دربه‌در و از علاقه رسته ماست

شمارهٔ ۴۱

کیست در شهر که از دست غمت داد نداشت

هیچکس همچو تو بیدادگری یاد نداشت

گوش فریاد شنو نیست خدایا در شهر

ورنه از دست تو کس نیست که فریاد نداشت

خوش به گل درد دل خویش به افغان می گفت

مرغ بیدل خبر از حیله صیاد نداشت

عشق در کوه کنی داد نشان قدرت خویش

ورنه این مایه هنر تیشه فرهاد نداشت

جز به آزادی ملت نبود آبادی

آه اگر مملکتی ملت آزاد نداشت

فقر و بدبختی و بیچارگی و خون جگر

چه غمی بود که این خاطر ناشاد نداشت

هر بنائی ننهادند بر افکار عموم

بود اگر ز آهن، او پایه و بنیاد نداشت

کی توانست بدین پایه دهد داد سخن

فرخی گر به غزل طبع خداداد نداشت

شمارهٔ ۴۲

عشقبازی را چه خوش فرهاد مسکین کرد و رفت

جان شیرین را فدای جان شیرین کرد و رفت

یادگاری در جهان از تیشه بهر خود گذاشت

بیستون را گر ز خون خویش رنگین کرد و رفت

دیشب آن نامهربان مه آمد و از اشک شوق

آسمان دامنم را پر ز پروین کرد و رفت

پیش از این‌ها ای مسلمان داشتم دین و دلی

آن بت کافر چنینم بی‌دل و دین کرد و رفت

تا شود آگه ز حال زار دل، باد صبا

موبه‌مو گردش در آن گیسوی پرچین کرد و رفت

وای بر آن مردم‌آزاری که در ده روز عمر

آمد و خود را میان خلق ننگین کرد و رفت

این غزل را تا غزال مشک موی من شنید

آمد و بر فرخی صد گونه تحسین کرد و رفت

شمارهٔ ۴۳ - درباره انتخابات مجلس

بی‌زر و زور کجا زاری ما را ثمر است

در محیطی که ثمر بر اثر زور و زر است

رأی خود را ز خریت به پشیزی بفروخت

بس که این گاو و خر از قیمت خود بی‌خبر است

هرچه رأی از دل صندوق برون می‌آید

دادش از رأی خر و ناله‌اش از رأی خر است

بر سر سخت چون سندان غنی مشت فقیر

کارگر هست اگر چون چکش کارگر است

توده تا رأی‌فروشی است فنش رأی کثیر

مال یک سلسله مفتخور مفت خر است

غزل نامه طوفان به مضامین جدید

در بر خسرو شیرین‌دهنان چون شکر است

شمارهٔ ۴۴

در غمت کاری که آه آتشینم کرده است

آنقدر دانم که خاکسترنشینم کرده است

دولت وصل تو شیرین‌لب به رغم آسمان

با گدایی خسرو روی زمینم کرده است

تا برون آرم دمار از آن گروه ماردوش

تربیت همدوش پور آبتینم کرده است

خاک کوی آن بهشتی‌طلعت غلمان‌سرشت

بی‌نیاز از کوثر و خلد برینم کرده است

سوختم از دست غم پا تا به سر در راه عشق

چند گویم آنچنان یا این چنینم کرده است

شمارهٔ ۴۵

راستی کج کلها عهد تو سخت آمد سست

رفتی و عهد شکستی نبد این کار درست

روز اول ز غمت مردم و شادم که به مرگ

چاره آخر خود خوب نمودم ز نخست

لاله آن روز چو من شد به چمن داغ به دل

کز سمن سبزه و از سوری او سوسن رست

آنکه روزی به سر کوی تواش پای رسید

ریخت خون آنقدر از دیده که دست از جان شست

رندی و مستی و دیوانه گری پیشه من

شوخی و دلبری و پرده دری شیوه تست

خاک بر آب بقا باد که از آتش عشق

یافت خضر دل من آنچه سکندر می جست

خیزد از یزد چو من فرخی استاد سخن

خاست گر عنصری از بلخ و ابوالفتح از بست

شمارهٔ ۴۶ - در زندان قصر

سوگواران را مجال بازدید و دید نیست

بازگرد ای عید از زندان که ما را عید نیست

گفتنِ لفظِ مبارکبادِ طوطی در قفس

شاهدِ آیینه‌دل داند که جز تقلید نیست

عید نوروزی که از بیداد ضحّاکی عزاست

هرکه شادی می‌کند از دودهٔ جمشید نیست

سر به زیرِ پَر از آن دارم که دیگر این زمان

با من آن مرغ غزل‌خوانی که می‌نالید نیست

بی‌گناهی گر به زندان مُرد با حال تباه

ظالمِ مظلوم‌کش هم تا ابد جاوید نیست

هرچه عریان‌تر شدم گردید با من گرم‌تر

هیچ یار مهربانی بهتر از خورشید نیست

وای بر شهری که در آن مزد مردان درست

از حکومت غیر حبس و کشتن و تبعید نیست

صحبت عفو عمومی راست باشد یا دروغ

هرچه باشد از حوادث فرخی نومید نیست

شمارهٔ ۴۷

ما را ز انقلاب سر انتخاب نیست

چون انتخاب ما به جز از انقلاب نیست

دستور انتخاب به دستور داده است

دستی که جز به خون دل ما خضاب نیست

افراد خوب جمله زیان می‌کنند و سود

الا نصیب «لیدِر عالی‌جناب» نیست

گر پرسشی کنی ز خطایای او تو را

جز حرف ژاژ و حربه تهمت جواب نیست

نازم به محفلی که در آن بزم بی‌ریا

فرقی میان هیچکس از شیخ و شاب نیست

شهر خراب و شحنه و شیخ و شهش خراب

گویا در این خرابه به غیر از خراب نیست

رأی خطا به دشمن خود می‌دهد کسی

کز فرط جهل صاحب رأی صواب نیست

شمارهٔ ۴۸

شب غم روز من و ماه محن سال منست

روزگاریست که از دست تو این حال منست

بسکه دلتنگ از این زندگی تلخ شدم

مردن اکنون به خدا غایت آمال منست

دوست با هر که شدم دشمن جانم گردید

چکنم اینهمه از شومی اقبال منست

در میان همه مرغان چمن فصل بهار

آنکه بشکسته شد از سنگ ستم، بال منست

به گناهی که چو خورشید گرفتم پیشی

چشم هر اختر سوزنده به دنبال منست

فرخی چون تو و من کس به سخندانی نیست

شعر شیرین ز تو و ملک سخن مال منست

شمارهٔ ۴۹

گرچه مجنونم و صحرای جنون جای من است

لیک دیوانه‌تر از من دلِ شیدای من است

آخر از راه دل و دیده سر آرد بیرون

نیش آن خار که از دست تو در پای من است

رخت بربست ز دل شادی و هنگام وداع

با غمت گفت که یا جای تو یا جای من است

جامه‌ای را که به خون رنگ نمودم امروز

بر جفاکاری تو شاهد فردای من است

چیزهایی که نبایست ببیند، بس دید

به خدا قاتلِ من دیدهٔ بینای من است

سرِ تسلیم به چرخ آنکه نیاورد فرود

با همه جور و ستم همّتِ والای من است

دل تماشایی تو، دیده تماشایی دل

من به فکر دل و خلقی به تماشای من است

آنکه در راهِ طلب خسته نگردد هرگز

پای پُرآبلهٔ بادیه‌پیمای من است

شمارهٔ ۵۰

غم نیست که با اهل جفا مهر و وفا داشت

با اهل وفا از چه دگر جور و جفا داشت

از کوی تو آن روز که دل بار سفر بست

در هر قدمی دیده حسرت بقفا داشت

همچشمی چشمان سیاه تو نمی کرد

در چشم اگر نرگس بیشرم، حیا داشت

هر روز یکی خواجه فرمانده ما گشت

یک بنده در این خانه دو صد خانه خدا داشت

بی برگ و نوائی نفشارد جگر مرد

نی با دل سوراخ، دو صد شور و نوا داشت

بشکست دلم را و ندانست ز طفلی

کاین گوهر یکدانه چه مقدار بها داشت

با دست تهی پا بسر چرخ برین زد

چون فرخی آن رند که با فقر غنا داشت

شمارهٔ ۵۱

هیچ چیزی نیست کاندر قبضه اشراف نیست

گر وکالت هم فتد در چنگشان انصاف نیست

شاه و دربار و وزارت عز و جاه و ملک و مال

هیچ چیزی نیست کاندر قبضه اشراف نیست

عاقلان دیوانه‌ام خوانند و چون مجنون مرا

از جنون خود، به حکم عقل استنکاف نیست

بس که از سرمایه‌داران، مجلس ما گشته پر

اعتبارش هیچ کم از دکه صراف نیست

پوستش با داس برکن با چکش مغزش بکوب

هر توانگر را که با ما قلب قلبش صاف نیست

حرفه و زحمت چو اوصاف وکیل ملت است

بگذر از هرکس که او دارای این اوصاف نیست

فرخی از بندگی لاف خداوندی زند

گرچه می‌داند که مردان خدا را لاف نیست

شمارهٔ ۵۲

روزگاریست که در دشت جنون خانه ماست

عهد مجنون شد و دور دل دیوانه ماست

آنکه خود سازد و جان بازد و پروا نکند

در بر شمع جهانسوز تو پروانه ماست

هست جانانه ما شاهد آزادی و بس

جان ما در همه جا برخی جانانه ماست

شانه ای نیست که از بار تملق خم نیست

راست گر هست از این بار گران شانه ماست

از درستی چو به پیمان شکنی تن ندهیم

جای می، خون دل از دیده به پیمانه ماست

شمارهٔ ۵۳

مرگ هم در شبِ هجران به من ارزانی نیست

بی‌تو گر زنده بماندم ز گران‌جانی نیست

مشکلِ هر کسی آسان شود از مرگ امّا

مشکلِ عشق بدین سهلی و آسانی نیست

سربه‌سر غافل و پامال شد ایمان از کفر

گوییا در تنِ ما عِرقِ مسلمانی نیست

جز جفاکاری و بی‌رحمی و مظلوم‌کشی

شیوه و عادتِ دربارِ بریتانی نیست

فتنه در پنجهٔ یک سلسله لُرد است و مدام

کارِ آن سلسله جز سلسله‌جنبانی نیست

ملل از سرخیِ خون روی‌سفیدند ولیک

هیچ ملّت به سیه‌بختیِ ایرانی نیست

شمارهٔ ۵۴

قمری چو من مدیح تو سرو چمن نگفت

گر گفت مدح سرو چمن همچو من نگفت

هر جا روی حکایت شیرین و خسرو است

یک تن سخن ز درد دل کوهکن نگفت

پروانه از شراره ای از دست رفت لیک

با آنکه شمع سوخت سراپا سخن نگفت

هر کس که دید لعل چو یاقوت دوست را

دیگر سخن ز رنگ عقیق یمن نگفت

خون مرا چو شیر خورد شکرین لبی

کز کودکی درست زبانش لبن نگفت

این دل که شد به حلقه زلفت شبی اسیر

تا روز جز حکایت بند و شکن نگفت

یک عمر وصف حسن تو گر گفت فرخی

شد باز معترف که به وجه حسن نگفت

شمارهٔ ۵۵

آن پابرهنه را که به دل حرص و آز نیست

سرمایه‌دار دهر چو او بی‌نیاز نیست

گر دیگران تعین ممتاز قائلند

ما و مرام خود که در آن امتیاز نیست

کوته نشد زبان عدو گر ز ما، چه غم؟

شادیم از آنکه عمر خیانت دراز نیست

با مشت باز حمله مکن باز لب ببند

گنجشک را تحمل چنگال باز نیست

در شرع ما که خدمت خلق از فرایض است

انصاف طاعتی است که کم از نماز نیست

بیچارگی ز چار طرف چون شود دچار

غیر از خدای عزوجل چاره‌ساز نیست

در این قمارخانه که جان می‌رود گرو

یک تن حریف «فرخی» پاکباز نیست

شمارهٔ ۵۶

از ره داد ز بیدادگران باید کشت

اهل بیدادگر این است و گران باید کشت

پرده ملک دریدند چو از پرده دری

فاش و بی پرده از این پرده دران باید کشت

آنکه خوش پوشد و خوش نوشد و بیکار بود

چون خورد حاصل رنج دگران باید کشت

آزمودیم وز ابناء بشر جز شر نیست

خیرخواهانه از این جانوران باید کشت

مسکنت را از دم داس درو باید کرد

فقر را با چکش کارگران باید کشت

بی خبر تا که بود از دل دهقان مالک

خبر این است کز آن بی‌خبران باید کشت

هر چه گفتیم و نوشتیم چو آدم نشدند

زین سپس اول از این گاو و خران باید کشت

شمارهٔ ۵۷

از دست تو کس همچو من بی‌سروپا نیست

گر هست چو من این همه انگشت‌نما نیست

خود عقده خود را ز دل از گریه گشودم

دیدم که کسی بهر کسی عقده گشا نیست

از صفحه زنگاری افلاک شود محو

هر نام که در دفتر ارباب وفا نیست

زندان نفس یا قفس دل بودش نام

هر سینه که آماجگه تیر بلا نیست

در دایره فقر قدم نه که در آن خط

یک نقطه ترا فاصله با شاه و گدا نیست

از راه صنم پی به صمد بردم و دیدم

راهی به خدا نیست که آن ره به خدا نیست

با منفعت صنفی خود فرخی امروز

خود در صدد کشمکش فقر و غنا نیست

شمارهٔ ۵۸

کینه دشمن مرا گفتی چرا در سینه نیست؟

بسکه مهر دوست آنجا هست جای کینه نیست!

نقد جان را رایگان در راه آزادی دهیم

گر به جیب و کیسه ما مفلسان نقدینه نیست

گنج عزت کنج عزلت بود آن را دل چو یافت

دیگرش از بی نیازی حاجت گنجینه نیست

خواستم مثبت شوم باشد اگر کابینه خوب

چون بدیدم، دیدم این کابینه آن کابینه نیست

رفت اگر آن شوم، این مرحوم آمد روی کار

الحق این روز عزا کم زان شب آدینه نیست

جود حاتم بخشی این دسته صالح نما

کم ز بذل و بخشش آن صالح پیشینه نیست

خوب و بد را صفحه طوفان نماید منعکس

زانکه این لوح درخشان کمتر از آیینه نیست

شمارهٔ ۵۹

روزگاریست که در دشت جنون خانه ماست

عهد مجنون شد و دور دل دیوانه ماست

پیش زور و زر غالب همه تسلیم شدند

آنکه تسلیم نشد همت مردانه ماست

شانه ای نیست که از بار تملق خم نیست

راست گر هست از این بار گران شانه ماست

راه امن است ولیک از اثر ناامنی

روز و شب تحت نظرخانه ویرانه ماست

امتحان داد به هنگام عمل لیدر حزب

که به عنوان خودی محرم بیگانه ماست

شمارهٔ ۶۰

آنکه آتش برفروزد آه دل افروز ماست

وآنکه عالم را بسوزد ناله جان سوز ماست

بر سر ما پا مزن منعم که چندی بعد از این

طایر اقبال و دولت مرغ دست آموز ماست

نیست جز انگشتری این گنبد فیروز رنگ

گردشش آنهم به دست طالع فیروز ماست

نام مسکین و غنی روزی که محو و کهنه گشت

با تساوی عموم آن روز نو، نوروز ماست

نوک مژگان تو را با فرخی گفتم که چیست

گفت این برگشته پیکان ناوک دلدوز ماست

شمارهٔ ۶۱

دوش از مهر به من آن مه محبوب گذشت

چشم بد دور که آن ماه به من خوب گذشت

مگذر از بیشه ما نیست گرت جرأت شیر

که در اینجا نتوان با دل مرعوب گذشت

مردم از کشمکش زندگی و حیف که عمر

همه در پیچ و خم کوچه آشوب گذشت

فرخی عمر امانی نفسی بیش نبود

آن هم از آمد و شد گر بد و گر خوب گذشت

شمارهٔ ۶۲

پیشِ عاقل بی‌تَخَصُّص گر عمل معقول نیست

پس چرا در کشورِ ما این عمل معمول نیست

واردات و صادراتِ ما تعادل چون نداشت

هرچه می‌خواهی در ایران فقر هست و پول نیست

با فلاکت مملکت از چار سو پر سائِل است

وز برای این همه سائِل کسی مسئول نیست

بس ز بی‌چیزی جهان تاریک شد در پیشِ چشم

چشمِ مردم مبتلای نرگسِ مکحول نیست

در برِ دنیای قابل قابلیت هست شرط

قابلیت پیش ما ناقابلان مقبول نیست

گر عزیزی خوار شد از بهرِ آزادیِ مصر

پیش ملّیون شرافتمند چون زغلول نیست

کشتهٔ آن قاتلی امروز گشتم کز غرور

تا به فردای قیامت یادش از مقتول نیست

شمارهٔ ۶۳

غیر خون آبروی توده زحمتکش نیست

باد بر هم زنِ خاکستر این آتش نیست

هست سیم و زر ما پاکدلان پاکی قلب

قلب قلب است که درگاه محک، بی‌غش نیست

در کمان خانه ابروی تو در گاه نگاه

تیرهائیست که در ترکش کی آرش نیست

من نه تنها ز غم عشق تو دیوانه شدم

عاقلی نیست که مجنون تو لیلی وش نیست

بهر تسخیر ادا می کند این شیخ ریا

آنچه در قاعده سیبوی واخفش نیست

همه از کثرت بدبختی خود می‌نالند

گوییا در همه آفاق کسی دلخوش نیست

شمارهٔ ۶۴

زندگانی گر مرا عمری هراسان کرد و رفت

مشکل ما را به مردن خوب آسان کرد و رفت

جغد غم هم در دل ناشاد ما ساکن نشد

آمد و این بوم را یکباره ویران کرد و رفت

پیش مردم آشکارا چون مرا دیوانه ساخت

روی خود را آن پری از دیده پنهان کرد و رفت

وانکرد از کار دل چون عقده باد مشکبوی

گردشی در چین آن زلف پریشان کرد و رفت

پیش از این‌ها در مسلمانی خدایی داشتم

بت‌پرستم آن نگار نامسلمان کرد و رفت

با رمیدن‌های وحشی آمد آن رعنا غزال

فرخی را با غزل‌سازی غزل‌خوان کرد و رفت

شمارهٔ ۶۵

چمن از لاله چو بنهاد به سر افسر سرخ

پای گل زن ز کف سبزخطان ساغر سرخ

اشک چون سیم سپیدم شد از آن خون که ز خلق

زردرویی کشد آنکس که ندارد زر سرخ

گرچه من قاتل دل را نشناسم اما

دیده‌ام در کف آن چشم سیه خنجر سرخ

کی به بام تو پری روی زند بال و پری

هر کبوتر که ز سنگ تو ندارد پر سرخ

تاخت مژگان تو بر ملک دل از چشم سیاه

چون سوی شرق به فرمان قضا لشکر سرخ

خون دل خورده‌ام از دست تو بس، از پس مرگ

سر زند سبزه سر از تربت من با سر سرخ

شب ما روز نگردد ز مه باختری

تا چو خورشید به خاور، نزنیم اختر سرخ

پرسش خانه ما را مکن از کس که ز اشک

خانه ماست همان خانه که دارد در سرخ

فرخی روی سفید آنکه بر چرخ کبود

با رخ زرد ز سیلی بودش زیور سرخ

شمارهٔ ۶۶ - در انتقاد از دولت وثوق‌الدوله

آن دست دوستی که در اول نگار داد

با دشمنی به خون دل آخر نگار داد

دیدی که باغبان جفاپیشه عاقبت

بر باد آشیانه چندین هزار داد

می خواست خون ز کشور دارارود چو جوی

دستی که تیغ کید به جانو سیار داد

با اختیار تام کند طرد و قتل و حبس

ای داد از کسی که به او اختیار داد

شمارهٔ ۶۷

این ستمکاران که می‌خواهند سلطانی کنند

عالمی را کشته تا یک دم هوسرانی کنند

آنچه باقی مانده از دربار چنگیز و نِرُن

بار بار آورده و سر بار ایرانی کنند

جشن و ماتم پیش ما باشد یکی چون بره را

روزگار جشن و ماتم هردو قربانی کنند

روز شادی نیست در شهری که از هر گوشه‌اش

بی‌نوایان بهر نان هرشب نواخوانی کنند

تا به کی با پول این یک مشت خلق گرسنه

صبح عید و عصر جشن و شب چراغانی کنند

با چنین نعمت که می‌بینند این مردم رواست

شکرها تقدیم دربار بریتانی کنند

شمارهٔ ۶۸ - در زندان قصر (گویا این غزل موجب قتل فرخی گردیده)

باید این دور اگر عالی و گردون باشد

گُنگ و کور و کر و سرگشته چو گردون باشد

در مُحیطی که پسندِ همه دیوانه‌گری است

عاقل آن است که در کِسوَتِ مجنون باشد

خسروِ کشور ما تا بُوَد این شیرین‌کار

لاله‌سان دیدهٔ مردم همه گلگون باشد

عذرِ تقصیر همی‌خواهد و گوید مأمور

کاین جنایت حَسَب‌ُالْاَمرِ همایون باشد

هرکه زین پیش جوان مُرد و چنین روز ندید

باید از مرگ به جان شاکر و ممنون باشد

نقطهٔ مرکزِ آیندهٔ ما دانی کیست

آنکه امروز از این دایره بیرون باشد

کاوه در جامعهٔ کارگری بار نیافت

به گناهی که طرفدارِ فریدون باشد

لایقِ شاه بُوَد قصر نه هر زندانی

حاکمِ جامعه گر ملّت و قانون باشد

فرخی از کَرَمِ شاه شده قصرنشین

به تو این منزلِ نو فرخ و میمون باشد

شمارهٔ ۶۹

ای دودهٔ طهمورث، دل یکدله باید کرد

یک سلسله دیوان را در سلسله باید کرد

تا این سر سودایی، از شور نیفتاده

در راه طلب پا را، پُر آبله باید کرد

بدبختیِ ما تنها از خارجه چون نَبْوَد

هر شِکوِه که ما داریم از داخله باید کرد

با جامهٔ مُستَحفِظ در قافله دزدانند

این راهزنان را طرد، از قافله باید کرد

اهریمنِ استبداد، آزادیِ ما را کشت

نه صبر و سکون جایز، نه حوصله باید کرد

مابینِ بشر شد سد، چون مسئلهٔ سرحد

زین بعد ممالک را، بی‌فاصله باید کرد

شمارهٔ ۷۰ - در زندان قصر

به زندان قفس مرغ دلم چون شاد می‌گردد

مگر روزی که از این بند غم آزاد می‌گردد

ز آزادی جهان آباد و چرخ کشور دارا

پس‌از مشروطه با افزار استبداد می‌گردد

تپیدن‌های دل‌ها ناله شد آهسته‌آهسته

رساتر گر شود این ناله‌ها فریاد می‌گردد

شدم چون چرخ سرگردان که چرخ کج‌روش تا کی

به کام این جفاجو با همه بی‌داد می‌گردد

ز اشک و آه مردم بوی خون آید که آهن را

دهی گر آب و آتش دشنهٔ فولاد می‌گردد

دلم از این خرابی‌ها بود خوش زان‌که می‌دانم

خرابی چون‌که از حد بگذرد آباد می‌گردد

ز بی‌داد فزون آهن‌گری گم‌نام و زحمت‌کش

علم‌دار و علم چون کاوهٔ حداد می‌گردد

علم شد در جهان فرهاد در جان‌بازی شیرین

نه هرکس کوه‌کن شد در جهان فرهاد می‌گردد

دلم از این عروسی سخت می‌لرزد که قاسم هم

چو جنگ نینوا نزدیک شد داماد می‌گردد

به ویرانی این اوضاع هستم مطمئن ز‌آن‌رو

که بنیان جفا و جور بی‌بنیاد می‌گردد

ز شاگردی نمودن فرخی استاد ماهر شد

بلی هر کس که شاگردی نمود استاد می‌گردد

شمارهٔ ۷۱

«خیزید ز بیدادگران داد بگیرید

وز دادستانانِ جهان یاد بگیرید

در دادستانی رَه و رسم ار نشناسید

در مدرسه این درس ز استاد بگیرید

از تیشه و از کوهِ گران یاد بیارید

سرمشق در این کار ز فرهاد بگیرید

فاسد شده خون در بدنِ عارف و عامی

دستورِ حکیمانه ز فَصّاد بگیرید»

تا چند چو صیدید گرفتارِ دَد و دام

از دام برون آمده صَیّاد بگیرید

ضَحّاکِ عَدو را به چکش مغز توان کوفت

سرمشق گر از کاوهٔ حَدّاد بگیرید

آزادی ما تا نشود یکسره پامال

در دست ز کین دشنهٔ پولاد بگیرید

شمارهٔ ۷۲

ز انقلابی سخت جاری سیل خون باید نمود

وین بنای سست‌پی را سرنگون باید نمود

از برای نشر آزادی زبان باید گشاد

ارتجاعیون عالم را زبون باید نمود

تا که در نوع بشر گردد تساوی برقرار

سعی در الغاء القاب و شئون باید نمود

ثروت آن کس که می‌باشد فزون باید گرفت

وآنکه کم از دیگران دارد فزون باید نمود

منزل جمعی پریشان، مسکن قومی ضعیف

قصرهای عالی اشراف دون باید نمود

صلح کل چون مستقر شد خارج از جمع لغات

اصطلاح توپ و شمشیر و قشون باید نمود

پاک تا سطح زمین گردد ز ناپاکان «حبیب»

ز انقلابی سخت جاری سیل خون باید نمود

شمارهٔ ۷۳

نارفیقان چون به یکرنگان دو رنگی می‌کنند

از چه تفسیر دو رنگی را زرنگی می‌کنند

در مقام صلح این قوم ار سپر انداختند

تیغ بازی با سلحشوران جنگی می‌کنند

دیو را خوانند همسنگ پری هنگام مهر

روم را درگاه کین همرنگ زنگی می‌کنند

عرض و طول ارض را از بهر خود خواهند و بس

با همه روزی فراخی چشم تنگی می‌کنند

شیر مردی را اگر بینند این روبه‌وَشان

خرد با سرپنجه‌ای خوی پلنگی می‌کنند

نام آزادی برای خویش سازند انحصار

بازی این رل را حریفان با قشنگی می‌کنند

شمارهٔ ۷۴

آنکه اندر دوستی ما را در اول یار بود

دیدی آخر بهر ملت دشمن خونخوار بود

وآن که ما او را صمد جو سال‌ها پنداشتیم

در نهانش صد صنم پیچیده در دستار بود

زاهد مردم فریب ما که زد لاف صلاح

روز اندر مسجد و شب خانه خمار بود

بی‌قراری گر به ظاهر بودش از عقد قرار

عاقد آن را به باطن محرم اسرار بود

بود یک چندی به پیشانیش اگر داغ وطن

شد عیان کان داغ بهر گرمی بازار بود

پای بی‌جوراب دستاویز بودش بهر زهد

با وجود آنکه سر تا پا کله بر دار بود

فرخی را رشته تسبیح سالوسی فریفت

گر نهانی متصل آن رشته با زنار بود

شمارهٔ ۷۵

دل در کف بیداد تو جز داد ندارد

ای داد که کس همچو تو بیداد ندارد

فریادرسی نیست در این ملک وگرنه

کس نیست که از دست تو فریاد ندارد

این کشور ویرانه که ایران بودش نام

از ظلم یکی خانه آباد ندارد

دلها همه گردیده خراب از غم و اندوه

جز بوم در این بوم دل شاد ندارد

هر جا گذری صحبت جمعیت و حزب است

حزبی که در این مملکت افراد ندارد

دل در قفس سینه تن مرغ اسیریست

کز بند غمت خاطر آزاد ندارد

عشق است که صدپاره نماید جگر کوه

اینگونه هنر تیشه فرهاد ندارد

شمارهٔ ۷۶

جز شور و شر از چشم سیاه تو نریزد

اِلّا خطر از تیر نگاه تو نریزد

آهسته بزن شانه بر آن زلف پریشان

تا جمع دل از طرف کلاه تو نریزد

کانون شدی ای سینه مگر کز شرر دل

جز اخگر غم ز آتش آه تو نریزد

تا در خم می از پی توبه نکنی غسل

ای شیخ گنهکار گناه تو نریزد

ای خاکِ مقدّس که بُوَد نام تو ایران

فاسد بُوَد آن خون که به راه تو نریزد

شمارهٔ ۷۷

با تو در پرده دلم راز و نیازی دارد

کس ندانست که در پرده چه رازی دارد

بر سر زلف تو دارد هوس چنگ زدن

دست کوتاه من امید درازی دارد

گرو آخر ببرد درگه بازی ز حریف

پاکبازی که دل و دیده بازی دارد

خواجه گاهی به نگاهی دل ما را ننواخت

تا بگویم نظر بنده نوازی دارد

شمع در ماتم پروانه اگر غمزده نیست

از چه شب تا به سحر سوز و گدازی دارد

خسرو محتشم روی زمین دانی کیست؟

آن گدایی که چو محمود ایازی دارد

شمارهٔ ۷۸

با ادب در پیش قانون هرکه زانو می‌زند

چرخ نوبت را به نام نامی او می‌زند

وآنکه شد تسلیم عدل و پیش قانون سر نهاد

پایه قدرش به کاخ مهر پهلو می‌زند

تا بود سرمایه بهر درهمی سرمایه‌دار

خویشتن را از طمع زین سو بدان سو می‌زند

گر ندیدی حمله مالک به دهقان ضعیف

گرگ را بنگر، چسان خود را به آهو می‌زند

شه اگر مستعصم و ایران اگر بغداد نیست

دشمن اینجا پس چرا بانگ هلاکو می‌زند

در غزل گفتن غزال فکر بکر فرخی

طعنه بر گفتار سعد و شعر خواجو می‌زند

شمارهٔ ۷۹

در کهن ایرانِ ویران انقلابی تازه باید

سخت از این سست‌مردم قتل بی‌اندازه باید

تا مگر از زردرویی رخ بتابیم ای رفیقان

چهرهٔ ما را ز خونِ سرخ دشمن غازه باید

نامِ ما، در پیشِ دنیا پست از بی‌همّتی شد

غیرتی چون پورِ کیخسرو بلندآوازه باید

می‌کند تهدید ما را این بنای ارتجاعی

مُنهَدِم این کاخ را از صَدر تا دروازه باید

فرخی از زندگانی تنگدل شد در جوانی

دفترِ عمرش به دستِ مرگ بی‌شیرازه باید

شمارهٔ ۸۰

پیش خود تا فکر نفع بینهایت می‌کند

کارفرما کارگر را کی رعایت می‌کند

ماه نو با روی پر خون شفق را کن نگاه

کان ز داس و دست دهقانان حکایت می‌کند

فوری از نای وزیر آید نوای راضیم

از فلان مأمور اگر ملت شکایت می‌کند

آخر ای مظلوم از مظلوم چون خود یاد کن

چون ببینی ظالم از ظالم حمایت می‌کند

آه مظلومان چو آتش در میان پنبه است

چون فتد اینجا به آنجا هم سرایت می‌کند

بگذرند از کبریایی گر خداوندان آز

ثروت دنیا خلایق را کفایت می‌کند

از طریق نامه طوفانی خود فرخی

اهل ثروت را به سوی حق هدایت می‌کند

شمارهٔ ۸۱

اگر مرد خردمندی تو را فرزانگی باید

وگر همدرد مجنونی غم دیوانگی باید

رفیقی بایدم همدم، به شادی یار و در غم هم

وزین خویشان نامحرم مرا بیگانگی باید

من و گنج سخن‌سنجی که کنجی خواهد و رنجی

چو من گر اهل این گنجی تو را ویرانگی باید

چو زد دهقان زحمتکش به کشت عمر خود آتش

تو را ای مالک سرکش جوی مردانگی باید

قناعت داده دنیا را گروه بی‌سر و پا را

چرا با این غنا ما را، غم بی‌خانگی باید

در این بی‌انتها وادی، چو پا از عشق بنهادی

به گرد شمع آزادی، تو را پروانگی باید

شمارهٔ ۸۲

ابر چشم از سوز دل تا گریه را سر می‌کند

هرکجا خاکیست از باران خون تر می‌کند

تا ز خسرو آبروی آتش زرتشت ریخت

گنج بادآور ز حسرت خاک بر سر می‌کند

خیر در جنس بشر نبود خدایا رحم کن

این بشر را کز برای خیر خود شر می‌کند

سیم را نابود باید کرد کاین شیء پلید

مؤمن صدساله را یک‌روزه کافر می‌کند

خاک پای سرو آزادم که با دست تهی

سرفرازی بر درختان توانگر می‌کند

شمارهٔ ۸۳

کام دلم ز وصل تو حاصل نمی‌شود

گیرم که شد، دگر دل من دل نمی‌شود

دیوانه‌ای که مزه دیوانگی چشید

با صد هزار سلسله عاقل نمی‌شود

اجرا نشد میان بشر گر مرام ما

آجل شود اگرچه به عاجل نمی‌شود

حق گر خورد شکست ز یک دسته بی‌شرف

حق است و حق به مغلطه باطل نمی‌شود

زور و فشار و سختی و تهدید و گیر و دار

با این رویه حل مسائل نمی‌شود

تکفیر و ارتجاع و خرافات و های هوی

از این طریق طی مراحل نمی‌شود

مجلس مقام مردم ناپاک دل مخواه

کاین جای پاک جای اراذل نمی‌شود

یک ملک بی‌عقیده و یک شهر چاپلوس

یارب بلا برای چه نازل نمی‌شود

نازم به عزم ثابت چون کوه فرخی

کز باد سهمگین متزلزل نمی‌شود

شمارهٔ ۸۴

این غرقه به خاک و خون دلی بود

یا طایر نیم بسملی بود

از دست تو قطره قطره خون شد

یک چند اگر مرا دلی بود

مجنون که کناره جست زین خلق

دیوانه نمای عاقلی بود

دل داشت هوای دام صیاد

پیداست که صید غافلی بود

جز آنکه بکشت جان زد آتش

از عشق مرا چه حاصلی بود

جان داد شهید عشق و تا حشر

شرمنده تیغ قاتلی بود

اندیشه وصل هر چه کردم

الحق که خیال باطلی بود

شمارهٔ ۸۵

چون ز شهر آن شاهد شیرین‌شمایل می‌رود

در قفایش، کاروان در کاروان، دل می‌رود

همچو کز دنبال او وادی به وادی چشم رفت

پیش‌پیشش اشک هم منزل به منزل می‌رود

دل اگر دیوانه نبود الفتش با زلف چیست

کی به پای خویش عاقل در سلاسل می‌رود

چون به باطن در جهان نبود وجودی غیر حق

حق بود آن هم که در ظاهر به باطل می‌رود

یارب این مقتول عشق از چیست کز راه وفا

سر به کف بگرفته استقبال قاتل می‌رود

کوی لیلی بس خطرناک است ز آنجا تا به حشر

همچو مجنون بازگردد هرچه عاقل می‌رود

شمارهٔ ۸۶

خرم آن روزی که ما را جای در میخانه بود

تا دل شب بوسه گاه ما لب پیمانه بود

عقده های اهل دل را مو به مو می کرد باز

در کف مشاطه باد صبا گر شانه بود

با من و مرغ بهشتی کی شود هم آشیان

آن نظر تنگی که چشمش سوی آب و دانه بود

سوخت از یک شعله آخر شمع را پا تا به سر

برق آن آتش که در بال و پر پروانه بود

فرق شهر و دشت از نقص جنون کی می گذاشت

راستی مجنون اگر مانند من دیوانه بود

خانه آباد ما را کرد در یک دم خراب

جور و بیدادی که در این کشور ویرانه بود

هر کرا از جنس این مردم گرفتم یار خویش

دیدم از ناآشنایی محرم بیگانه بود

روزگار او را نسازد پست همچون فرخی

هر که با طبع بلند و همت مردانه بود

شمارهٔ ۸۷

سراپا کاخ این زورآوران گر زیوری دارد

ولی بزم تهی دستان صفای دیگری دارد

نیارد باد امشب خاک راهش را برای ما

مگر در رهگذار او کسی چشم تری دارد

نگار من مسلمان است و در عین مسلمانی

به محراب دو ابرو چشم مست کافری دارد

مکن هرگز بدی با ناتوانان از توانائی

که گیتی بهر خوب و زشت مردم دفتری دارد

ز عریانی ننالد مرد با تقوی که عریانی

بود بهتر ز شمشیری که در خود جوهری دارد

سر قتل محبان داشتی اما ندانستی

میان عاشقان هم فرخی آخر سری دارد

شمارهٔ ۸۸

بهار آمد و در جام باده باید کرد

به فکر ساده من فکر ساده باید کرد

به سرسپرده خود عارفی چه خوش می گفت

که دستگیری از پا فتاده باید کرد

بر اسب پیلتن ای شه اگر سوار شدی

تفقدی به گدای پیاده باید کرد

هزار عقده گشاید اراده و تصمیم

پی گرفتن تصمیم اراده باید کرد

چو در میان دو همسایه کشمکش افتاد

بگو به خانه خدا استفاده باید کرد

زبون شدیم ز بس وقت کار حرف زدیم

زبان به بسته و بازو گشاده باید کرد

به بنده ای که چو من ای خداندادی هیچ

ز عدل و داد تو شکر نداده باید کرد

شمارهٔ ۸۹

شد بهار و مرغ دل افغان چه بلبل می‌کند

عاشقان را فصل گل گویا جنون گل می‌کند

آنچه از بوی گل و ریحان به دست آرد نسیم

صرف پاانداز آن زلف چو سنبل می‌کند

کی شود آباد آن ویرانه کز هر گوشه‌اش

یک ستمکاری تعدی یا تطاول می‌کند

دست‌رنج کارگر را تا به کی سرمایه‌دار

خرج عیش و نوش و اشیاء تجمل می‌کند؟

کشور جم سربه‌سر پامال شد از دست رفت

پور سیروس ای خدا تا کی تحمل می‌کند؟

می‌کند در مملکت غارتگری مأمور جزء

جزء آری در عمل تقلید از کل می‌کند

ناجی ایران بود آنکس که در این گیرودار

خوب میزان سیاست را تعادل می‌کند

شمارهٔ ۹۰

کاخِ جورِ تو گر از سیم بنایی دارد

کلبهٔ بی‌درِ ما نیز صفایی دارد

همچو نی با دلِ سوراخ کند ناله ز سوز

بی‌نوایی که چو من شور و نوایی دارد

در غمِ عشق تو مردیم و ننالیم که مَرد

نکند ناله ز دردی که دوایی دارد

پا نهد بر سر خوبانِ جهان شانه‌صفت

هر که دست و هنرِ عقده‌گشایی دارد

آتشِ ظلم در این خاک نگردد خاموش

مَهدِ زرتشت عجب آب و هوایی دارد

گر به کامِ تو فلک دور زند غرّه مشو

که جهان از پیِ هر سور عزایی دارد

پس چرا از ستم و جور چنین گشته خراب

آخر این خانه اگر خانه‌خدایی دارد

شمارهٔ ۹۱

نازم آن سروِ خرامان را که از بس ناز دارد

دستهٔ سنبل مدام از شانه پاانداز دارد

رونما گیرد ز گل چون رو نماید در گلستان

بر عروسانِ چمن آن نازنین بس ناز دارد

ساختم با سوختن یک عمر در راهِ محبّت

عشقِ عالم‌سوز آری سوز دارد ساز دارد

زین اسیرانِ مصیبت‌دیده نَبوَد چون من و دل

مرغِ بی‌بالی که در دل حسرتِ پرواز دارد

با خداوندی نگردید از طمع این بنده قانع

خواجهٔ ما تا بخواهی حرص دارد آز دارد

دستِ باطل قفلِ غم زد بر زبانِ مرغِ حق‌گو

ورنه این مرغِ خوش‌الحان صدهزار آواز دارد

با رمیدن رام سازد آن غزالِ مُشک‌مو را

هرکه همچون فرخی طبعِ غزل‌پرداز دارد

شمارهٔ ۹۲

دلم امروز چون قمری سر نالیدنی دارد

مگر آن سرو قد فردا به خود بالیدنی دارد

چو من در این چمن جز غنچه دلتنگی نشد پیدا

که در شب گر خورد خون صبحدم خندیدنی دارد

ز حسن بی بقا ای گل مکن خون در دل بلبل

که دست انتقام باغبان گل چیدنی دارد

رمیدن دید بس در زندگانی این دل وحشی

به مرگ ناگهانی میل آرامیدنی دارد

دلم از دیدن نادیدنی‌ها کی شود غمگین

که این نادیدنی‌های جهان هم دیدنی دارد

شمارهٔ ۹۳

چون سبو در پای خم هر کس چو من سر سوده بود

همچو ساغر دورها از دست غم آسوده بود

پارسایان را ز بس مستی گریبانگیر شد

دامن هر کس گرفتیم از شراب آلوده بود

دودمان چرخ از آن روشن بود تا رستخیز

زانکه همچون آفتاب او را چراغ دوده بود

آنکه راه سود خود را در زیان خلق دید

از ره بیدانشی راه خطا پیموده بود

تا نخوردم می ندانستم که در ایام عمر

جز غم می آنچه می خوردم غم بیهوده بود

وای بر آن شهر بی قانون که قانون اندر آن

همچو اندر کافرستان مصحف فرسوده بود

آنکه در زنجیر کرد افکار ما را فرخی

در حقیقت آفتابی را به گل اندوده بود

شمارهٔ ۹۴

هر آنکه سخت به من لافِ آشنایی زد

به روزِ سختیِ من دم ز بی‌وفایی زد

به بی‌نوایی خود شد دلم چو نی سوراخ

دمی که نی به نوا داد بی‌نوایی زد

دُکّانِ پستهٔ بی‌مغز بسته شد آن روز

که با دهانِ تو لبخند خودنمایی زد

دریده‌چشمیِ نرگس ببین که چشمِ ترا

بدید و باز سر از گل ز بی‌حیایی زد

فدای همّتِ آن رهروم که بر سرِ خار

هزار افسرِ گل با برهنه‌پایی زد

ز شوخِ پارسی آن شیخِ پارسا چه شنید

که پشتِ پا به مقامات پارسایی زد

مقام شانه به سر شد از آنکه سر تا پای

همیشه دست به کارِ گره‌گشایی زد

به روزگارِ رضا هر که را که من دیدم

هزار مرتبه فریاد نارضایی زد

به ناخداییِ این کشتیِ شکسته مناز

که ناخدا نتواند دم از خدایی زد

به من غزالِ غزل‌خوان من از آن شد رام

که فرخی رهِ او با غزل‌سرایی زد

شمارهٔ ۹۵

گر یوسفِ من جلوه چنین خوب نماید

خون در دلِ نوباوهٔ یعقوب نماید

خونریزیِ ضحّاک در این مُلک فزون گشت

کو کاوه که چرمی به سرِ چوب نماید

مَپْسَند خدایا که سر و افسرِ جم را

با پای ستم دیو، لگدکوب نماید

کو دست توانا که به گلزارِ تمدن

هر خار و خسی ریخته جاروب نماید

ای شَحنه بکش دست ز مردم که در این شهر

غیر از تو کسی نیست که آشوب نماید

سلطانِ حقیقی بود آن کس که توانست

خود را به برِ جامعه محبوب نماید

هر کس نکند تکیه بر افکارِ عمومی

او را خطرِ حادثه مغلوب نماید

بر فرخی آورد فشار آنچه مَصائِب

او را نتوانست که مرعوب نماید

شمارهٔ ۹۶

دل مایه ناکامی است از دیده برون باید

تن جامه بدنامی است آغشته به خون باید

از دست خردمندی، دل را به لب آمد جان

چندی سر سودائی پابند جنون باید

شمشیر زبان ای دل، کامت نکند حاصل

در پنجه شیر عشق یک عمر زبون باید

شب تا به سحر چون شمع، می سوزم و می گوید

گر عاشق دلسوزی سوز تو فزون باید

گر کشته شدن باشد پاداش گنهکاری

ای بس تن بدکاران کز دار نگون باید

شمارهٔ ۹۷

پاسبان خفته این دار گر بیدار بود

کی برای کیفر غارتگران بی‌دار بود

پرده دل تا نشد چاک از غمت پیدا نگشت

کز پس یک پرده پنهان صدهزار اسرار بود

ناتوانی بین که درمان دل بیمار خویش

جُستم از چشمی که آن هم از قَضا بیمار بود

در شب غم آنکه دامان مرا از کف نداد

با گواهی دادن دل دیده خونبار بود

نیست گوش حق‌نیوشی در خراب‌آباد ما

ورنه از دست تو ما را شکوه بسیار بود

شمارهٔ ۹۸ - اولین کابینه سردار سپه

آنان که بی‌مطالعه تقدیر می‌کنند

خواب ندیده است که تعبیر می‌کنند

عمری بود که کافر راه محبتیم

ما را دگر برای چه تکفیر می‌کنند

بازیگران که با دم شیرند آشنا

غافل که تکیه بر دم شمشیر می‌کنند

در خاک پاک ری که عزازیل را رُنود

با آب رشوه راحت و تطهیر می‌کنند

تا زر بود میان ترازو من و ترا

با زور آن مساعده تسخیر می‌کنند

شمارهٔ ۹۹

بهر آزادی هر آن کس استقامت می‌کند

چاره این ارتجاع پر وخامت می‌کند

گو سپر افکن در این شمشیربازی از نخست

هرکسی کاندیشه از تیر ملامت می‌کند

باید از اول بشوید دست از حق حیات

در محیط مردگان هرکس اقامت می‌کند

در قفس افتد چو شیر شرزه از قانون‌کشی

روبه افسرده ابراز شهامت می‌کند

چون وثوق‌الدوله خائن قوام‌السلطنه

بهر محو مرز ایران استقامت می‌کند

پشت کرسی دزدیش مطرح شد و از رو نرفت

الحق این کم‌حس به پررویی کرامت می‌کند

گر صفیر کلک طوفان صور اسرافیل نیست

از چه اکنون با قیام خود قیامت می‌کند

شمارهٔ ۱۰۰ - اشاره به نبش قبر کلنل پسیان

با من ای دوست ترا گر سرِ پرخاش نبود

یارِ دشمن شدنت در همه‌جا فاش نبود

پافشاری پیِ حقِّ خود اگر ملّت داشت

مالِ او غارتِ یک دستهٔ عیّاش نبود

پولِ تصویبیِ مجلس نَبُد از ماه به ماه

گرد آن کهنه‌حریف این همه کلّاش نبود

معنیِ دولتِ قانونی اگر این باشد

نامی از دولت و قانون به جهان کاش نبود

ما طرفداریِ خورشیدِ حقیقت کردیم

آن زمانی که هما سُخرهٔ خفّاش نبود

با چنین زندگی آری به خدا می‌مردم

اگر این جانیِ بی‌عاطفه نَبّاش نبود

گر به نقّادیِ کابینه نمی‌راند سخن

خامهٔ فرخی این قدر گهرپاش نبود

شمارهٔ ۱۰۱

گر پریشان خم گیسوی تو از شانه نبود

هر خمی منزل جمعی دل دیوانه نبود

تیشه بر سر زد فرهاد و چو شیرین جان داد

دیگران را مگر این همت مردانه نبود

گر به کنج دل من غیر غمت راه نیافت

جای آن گنج جز این خانه ویرانه نبود

جذبه عشق مرا برد به جایی که ز وصل

فرق بین فرق و محرم و بیگانه نبود

خرم آن شب که ز پیمانه چو پیمان بستی

شاهد ما و تو جز شاهد پیمانه نبود

شمارهٔ ۱۰۲

چنان کز تاب آتش آب از گرمابه می‌ریزد

ز سوز دل مدام از دیده‌ام خونابه می‌ریزد

به مرگ تهمتن از جور زال چرخ در زابل

چو رود هیرمند اشک از رخ رودابه می‌ریزد

به جان پروانه شمعم که گاه سوختن از غم

سرشک خویش را با حال عجز و لابه می‌ریزد

گزیدم بس ز ناکامی بس انگشت تحیر را

از این رو تا قیامت خونم از سبّابه می‌ریزد

گواه دامن پاک سیاوش گشت چون آتش

فلک خاکستر غم بر سر سودابه می‌ریزد

من و دل از غم ماهی ز اشک و آه چون ماهی

گهی در دجله می‌خواهد، گهی در تابه می‌ریزد

شمارهٔ ۱۰۳

آن دسته که سرگشته سودای جنونند

پا تا به سر از دایره عقل برونند

دانی که بود رهرو آزادی گیتی

آنانکه در این بادیه آغشته بخونند

در محفل ما صحبتی از شاه و گدا نیست

دانی همگی عالی و عالی همه دونند

با پنجه برآرند زبان از دهن شیر

آنانکه ز سر پنجه تو زبونند

جویای وکالت ز موکل نبود کم

این دوره جگر سوختگان بس که فزونند

از جلوه طاوسی این خلق بترسید

کز راه دورنگی همه چون بوقلمونند

چون زاغ کشاندند سوی خانه‌خرابی

این خانه‌خرابان که به ما راهنمونند

شمارهٔ ۱۰۴

باز دلبر به دلم عزم شبیخون دارد

که به رخ دیده شبی اشک و شبی خون دارد

می‌رود غافل و خلقش ز پی و من به شگفت

کاین چه لیلی است که صد سلسله مجنون دارد

پای خم دست پی گردش ساغر بگشای

تا بدانی چه به سر گردش گردون دارد

شور شیرین نه همین تارک فرهاد شکافت

بلکه خسرو هم از آن پهلوی گلگون دارد

سرو خاک ره آن رند که با دست تهی

سطوت قارنی و ثروت قارون دارد

چشم فتان تو نازم که به هر گوشه هزار

چون منِ گوشه‌نشین واله و مفتون دارد

خواری و زاری و آوارگی و دربه‌دری

این همه فرخی از اختر وارون دارد

شمارهٔ ۱۰۵

میْ‌پرستانی که از دور فلک آزرده‌اند

همچو خم از ساغر دل دورها خون خورده‌اند

نیست حق زندگی آن قوم را کز بی‌حسی

مردگان زنده بلکه زندگان مرده‌اند

در بر بیگانه و خویشند دایم سرفراز

بهر حق خویش آن قومی که پا بفشرده‌اند

فارسان فارس را پای فرس گر لنگ نیست

اهل عالم از چه زیشان گوی سبقت برده‌اند

دوده سیروس را یارب چه آمد کاینچنین

بی‌دل و بی‌خون و سست و جامد و افسرده‌اند

شمارهٔ ۱۰۶

هر شرارت در جهان فرزند آدم می‌کند

بهر گرد آوردن دینار و درهم می‌کند

آبرو هرگز ندارد آنکه در هر صبح و شام

پیش دونان پشت را بهر دونان خم می‌کند

چون ز غم بیچاره گردی باده با شادی بنوش

کاین اساس شادمانی چاره غم می‌کند

تکیه بر عهد جهان هرگز مکن کاین بی‌وفا

صبح عید عاشقان را شام ماتم می‌کند

زورمندان را طبیعت کرده غارت‌پیشه خلق

آفتاب از این سبب تاراج شبنم می‌کند

فرخی آسودگی در حرص بی‌اندازه نیست

می‌شود آسوده هرکس آز را کم می‌کند

شمارهٔ ۱۰۷

عمری‌ست کز جگر، مژه خوناب می‌خورد

این ریشه را ببین ز کجا آب می‌خورد

چشم تو را به دامن ابرو هرآنکه دید

گفتا که مست، باده به محراب می‌خورد

خال سیه به کنج لب شکرین تست

یا هندویی که شیره عناب می‌خورد

دل در شکنج زلف تو چون طفل بندباز

گاهی رود به حلقه و گه تاب می‌خورد

ریزد عرق هرآنچه ز پیشانی فقیر

سرمایه‌دار جای می ناب می‌خورد

غافل مشو که داس دهاقین خون‌جگر

روزی رسد که بر سر ارباب می‌خورد

دارم عجب که با همه امتحان هنوز

ملت فریب «لیدِر» و احزاب می‌خورد

با مشت فرخی شکند گرچه پشت خصم

اما همیشه سیلی از احباب می‌خورد

شمارهٔ ۱۰۸

آنچه را با کارگر سرمایه‌داری می‌کند

با کبوتر پنجه باز شکاری می‌کند

می‌برد از دست‌رنجش گنج اگر سرمایه‌دار

بهر قتلش از چه دیگر پافشاری می‌کند؟

سال و مه در انتظار قرص نان شب تا به صبح

دیده زارع چرا اخترشماری می‌کند؟

تا به کی، ارباب یارب بر خلاف بندگی

چون خدایان بر دهاقین کردگاری می‌کند؟

خاکپای آن تهیدستم که در اقلیم فقر

بی‌نگین و تاج و افسر، شهر یاری می‌کند

بر لب دریاچه‌های پارک، ای مالک مخند

بین چسان از گریه دهقان آبیاری می‌کند!

نیش‌های نامه طوفان به قلب خائنین

راست پنداری که کار زخم کاری می‌کند

نوک کلک حق‌نویس تیز و تند فرخی

با طرفداران خارج ذوالفقاری می‌کند

شمارهٔ ۱۰۹

گر از دو روز عمر مرا یک نفس بماند

در انتظار ناجی فریادرس بماند

هرکس ببرد گوی ز میدان افتخار

جز فارس را که فارس همت فرس بماند

دل می‌تپد به سینه تنگم ز سوز عشق

چون مرغ بی‌پری که به کنج قفس بماند

در انتظار یار سفر کرده سال‌هاست

چشمم به راه و گوش به بانگ جرس بماند

مفتی شراب خورد و صراحی شکست و رفت

مطرب غنا نخواند و به چنگ عسس بماند

هر گل شکفت و رفت به باد از جفای چرخ

اما برای خستن دل، خار و خس بماند

در شاهراه علم که اصل سعادت است

هرکس نرفت پیش ز مقصود پس بماند

شمارهٔ ۱۱۰

توده را با جنگ صنفی آشنا باید نمود

کشمکش را بر سر فقر و غنا باید نمود

در صف حزب فقیران اغنیا کردند جای

این دو صف را کاملا از هم جدا باید نمود

این بنای کهنه پوسیده ویران گشته است

جای آن با طرح نو از نو بنا باید نمود

تا مگر عدل و تساوی در بشر مجری شود

انقلابی سخت در دنیا به پا باید نمود

مسکنت را محو باید کرد بین شیخ و شاب

معدلت را شامل شاه و گدا باید نمود

از حصیر شیخ آید دم به دم بوی ریا

چاره آن باریا و بوریا باید نمود

فرخی بی‌ترک جان گفتن در این ره پا منه

زان که در اول قدم جان را فدا باید نمود

شمارهٔ ۱۱۱

آنکه از آرا خریدن مَسنَدِ عالی بگیرد

مملکت را می‌فروشد تا که دلّالی بگیرد

یک ولایت را به غارت می‌دهد تا با جسارت

تُحفه از حاکم ستاند، رشوه از والی بگیرد

از خیانت کور سازد آنکه چشمِ مملکت را

چشمِ آن دارد ز ملّت مزدِ کحّالی بگیرد

روی کرسیِ وکالت آنکه زد حرف از کسالت

اجرتِ خمیازه خواهد، حقِّ بی‌حالی بگیرد

از تهی‌مغزی نماید کیسهٔ بیگانه را پر

تا به کف بهر گدایی، کاسهٔ خالی بگیرد

شمارهٔ ۱۱۲

باز طوفان بلا لجهٔ خون می‌خواهد

آنچه زین پیش نمی‌خواست، کنون می‌خواهد

آنکه بنشاند به این روز سیه ایران را

بر سر دار مجازات نگون می‌خواهد

عاقل کام طلب ره رو آزادی نیست

راه گم کرده صحرای جنون می‌خواهد

نوشداروی مجازات که درمان دل است

مفتی و محتسب و عالی و دون می‌خواهد

دست هر بی‌سروپایی نرسد بر خط عشق

مرد از دایره عقل برون می‌خواهد

خاک این خطه اگر موج زند همچو سراب

تشنه کامی‌ست که از جامعه خون می‌خواهد

فرخی گر همه ناچیز ز بی‌چیزی شد

فقر را باز ز هرچیز فزون می‌خواهد

شمارهٔ ۱۱۳

رسم و ره آزادی یا پیشه نباید کرد

یا آنکه ز جان‌بازی اندیشه نباید کرد

سودی نبری از عشق گر جرأت شیرت نیست

آسوده گذر هرگز زین پیشه نباید کرد

گر آبِ رَزَت باید ای مالکِ بی‌انصاف

خون دل دهقان را در شیشه نباید کرد

در سایه استبداد پژمرده شد آزادی

این گلبن نورس را بی‌ریشه نباید کرد

با داس و چکش کن محو، این خسروی ایوان را

چون کوهکنی هر روز با تیشه نباید کرد

شمارهٔ ۱۱۴

گر بدین سان آتشِ کین شعله‌ور خواهی نمود

مُلک را در مدّتی کم پُرشَرَر خواهی نمود

با چنین رُل‌ها که بی‌باکانه بازی می‌کنی

پیر و بُرنا را گرفتارِ خطر خواهی نمود

اندر این شمشیربازی از طریق دوستی

پیشِ دشمن سینهٔ ما را سپر خواهی نمود

پافشاری می‌کنی از بس به تحکیمِ مقام

مملکت را سربه‌سر زیر و زبر خواهی نمود

با چنین سختی که بنوازی تو کوسِ هرج و مرج

گوش گردون را از این آواز کر خواهی نمود

دستِ دهقان را به داسِ خون‌چکان خواهی رساند

کارفرما را اسیرِ کارگر خواهی نمود

آخر ای سرمایه‌دار این سودها را پایه نیست

با زبردستی در این سودا ضرر خواهی نمود

شمارهٔ ۱۱۵

آن غنچه که نشکفت ز حسرت دل ما بود

وان عقده که نگشود ز غم مشکل ما بود

مجنون که به دیوانه گری شهره شهر است

در دشت جنون همسفر عاقل ما بود

گر دامن دل رنگ نبود از اثر خون

معلوم نمی شد دل ما قاتل ما بود

سرسبز نگردید هر آن دانه که کشتیم

پا بسته آفت زدگی حاصل ما بود

دردانه مه بود و جگر گوشه خورشید

این شمع شب افروز که در محفل ما بود

این سر که به دست غم هجر تو سپردیم

در پای غمت هدیه ناقابل ما بود

از راه صنم پی به صمد بردم و دیدم

مستوره آئینه حق باطل ما بود

شمارهٔ ۱۱۶

هر جا سخن از جلوه آن ماه پری بود

کار من سودازده دیوانه‌گری بود

پرواز به مرغان چمن خوش که در این دام

فریاد من از حسرت بی‌بال و پری بود

گر این همه وارسته و آزاد نبودم

چون سرو چرا بهره من بی ثمری بود

روزی که ز عشق تو شدم بیخبر از خویش

دیدم که خبرها همه در بیخبری بود

بی تابش مهر رخت ای ماه دل افروز

یاقوت صفت قسمت ما خون جگری بود

دردا که پرستاری بیمار غم عشق

شبها همه در عهده آه سحری بود

ما را ز در خانه خود خانه خدا راند

گویا ز خدا قسمت ما دربه‌دری بود

شمارهٔ ۱۱۷

یک دم دل ما از غم، آسوده نخواهد شد

وین عقده بآسانی، بگشوده نخواهد شد

تا فقر و غنا با هم، در کشمکش و جنگند

اولاد بنی آدم، آسوده نخواهد شد

در وادی عشق از جان، تا نگذری ای سالک

این راه پر از آفت، پیموده نخواهد شد

اندیشه کجا دارم، از تهمت ناپاکان

چون دامن ما پاکست، آلوده نخواهد شد

ای شاه رخ نیکو، از خط جفا رخ شو

کاین لکه تو را از رو، بزدوده نخواهد شد

از گفته ما و من شد تازه غم دیرین

این رسم کهن تا کی، فرسوده نخواهد شد

گر دشمن جان گردند، آفاق به جان دوست

یکجو غم جانبازان، افزوده نخواهد شد

شمارهٔ ۱۱۸

کانون حقیقت دهن بسته ما بود

قانون درستی، دل بشکسته ما بود

صیاد از آن رخصت پرواز به ما داد

چون باخبر از بال و پر بسته ما بود

از هر دو جهان چشم به یک چشم زدن بست

آزاد ز بس خاطر وارسته ما بود

هر پست سزاوار سردار نگردید

این منزلت و مرتبه شایسته ما بود

اسرار جهان روشن از آنست بر ما

چون مظهر آیینه، دل خسته ما بود

انگشت قضا نامه گیتی چو ورق زد

سردفتر آن مسلک برجسته ما بود

شمارهٔ ۱۱۹

دی تا دل شب آن بت طناز کجا بود؟

تا عقده ز دل باز کند باز کجا بود؟

گر زیر پر خود نکنم سر چکنم من

در دام، توانائی پرواز کجا بود

تا بر سر شمشاد چمن پای بکوبد

تردستی آن سرو سرافراز کجا بود

از حرص بود آنچه رسد بر سر آدم

در جنس بشر این طمع و آز کجا بود

تا کی پی آوازه روانیم ندانیم

خواننده این پرده آواز کجا بود

از جور همه خانه خرابیم خدایا

این فتنه گر خانه برانداز کجا بود

با این غم و این محنت و این سوز نهانی

در فرخی این طبع غزلساز کجا بود

شمارهٔ ۱۲۰

چو مهربان مَهِ من جلوه بی‌نقاب کند

ز غم ستاره‌فشان چشم آفتاب کند

طریقِ بنده‌نوازی ببین که خواجهٔ من

مرا به عیبِ هنر داشتن جواب کند

در این طلوعِ سعادت که روز بیداری‌ست

غرورِ جهل مبادا ترا به خواب کند

ز فقر آه جگرگوشگانِ کیکاووس

سزد اگر دلِ سیروس را کباب کند

به این اصولِ غلط باز چشم آن داری

زمانه داخل آدم ترا حساب کند

ز انتخاب چو کاری نمی‌رود از پیش

به پورِ کاوه بگو فکرِ انقلاب کند

هر آنکه خانهٔ ما فرخی خراب نمود

بگو که خانهٔ او را خدا خراب کند

شمارهٔ ۱۲۱

دلت به حال دل ما چرا نمی‌سوزد

بسوزد آنکه دلش بهر ما نمی‌سوزد

ز سوز اهل محبت کجا شود آگاه

چو شمع آنکه ز سر تا به پا نمی‌سوزد

در این محیط غم‌افزا گمان مدار که هست

کسی که ز آتش جور و جفا نمی‌سوزد

ز دود آه ستمدیدگان سوخته‌دل

به حیرتم که چرا این بنا نمی‌سوزد

بگو به کارگر و عیب کارفرما بین

هرآنکه گفت که فقر از غنا نمی‌سوزد

غریق بحر فنا ای خدا شدیم و هنوز

برای ما دل این ناخدا نمی‌سوزد

ز تندباد حوادث ز بس که شد خاموش

چراغ عمر من بی‌نوا نمی‌سوزد

شمارهٔ ۱۲۲

طوطی که چو من شُهره به شیرین‌سخنی بود

با قندِ تو لب‌بسته ز شکّرشکنی بود

لعلِ تو که خاصیتِ یاقوتِ روان داشت

دل‌خون‌کنِ مرجان و عقیقِ یمنی بود

چون غنچه ز غم تنگدل و خون جگرم ساخت

آن گل که جگرگوشهٔ نازک‌بدنی بود

در عشق اگر فقر و غنا نیست مؤثر

پس قسمت فرهاد چرا کوهکنی بود

آلت‌شدگانی که یکی خانه ندارند

جانبازیشان از چه ز حب‌الوطنی بود

گر از غم این زندگی تلخ نمردیم

انصاف توان داد که از بی‌کفنی بود

هم خیر بشر خواهد و هم صلح عمومی

از روز ازل مسلک طوفان علنی بود

شمارهٔ ۱۲۳

سر و کارِ من اگر با تو دل‌آزار نبود

این همه کارِ من خون شده دل زار نبود

همه گویند چرا دل به ستمگر دادی

دادم آن روز به او دل که ستم کار نبود

می‌شدم آلتِ هر بی‌سر و پا چون تسبیح

دستگیرِ من اگر رشتهٔ زُنّار نبود

یا به من سنگ نزد هیچکس از سنگدلی

یا کسی از دلِ دیوانه خبردار نبود

همه در پرده ز اسرار سخن‌ها گفتند

لیک بی‌پرده کسی واقفِ اسرار نبود

هر جنایت که بشر می‌کند از سیم و زر است

کاش از روز ازل درهم و دینار نبود

شَحنه و شیخ و شَه و شاهد و شیدا همه مست

در همه دیرِ مغان آدمِ هُشیار نبود

بود اگر جامعه بیدار در این دارِ خراب

جای سردار سپه جز به سرِ دار نبود

در نمایشگهِ این صحنهٔ پر بیم و امید

هر چه دیدیم به جز پرده و پندار نبود

شمارهٔ ۱۲۴

آن پری چو از، بهر دلبری، زلف عنبرین، شانه می‌کند

در جهان هر آن، دل که بنگری، بی‌قرار و، دیوانه می‌کند

با چنین جمال، گر تو ای صنم، یک زمان زنی، در حرم قدم

همچو کافران، مؤمن حرم، رو به سوی بت، خانه می‌کند

شمع را از آن، من شوم فدا، گرچه می‌کشد، ز آتش جفا

پس به سوز دل، گریه از وفا، بهر مرگ پروانه، می‌کند

پیش مردمش، درد و چشم ریش، کی دهد مکان، این دل پریش

یار خویش را، کی به دست خویش، آشنای بیگانه می‌کند

جز محن ز عمر، چیست حاصلم، زندگی نکرد، حل مشکلم

مرگ ناگهان، عقده از دلم، باز می‌کند یا نه می‌کند

شمارهٔ ۱۲۵

هر کس که به دل مهر تو مه‌پاره ندارد

از هر دو جهان بهره به یکباره ندارد

فریاد ز بیچارگی دل که به ناچار

جز آنکه به غم ناله کند چاره ندارد

هم ثابت در عشقم و هم رهرو سیار

افلاک چو من ثابت و سیاره ندارد

دارد دل من گر هوس خفتن در گور

طفل است و بجز عادت گهواره ندارد

با این همه خواری ز چه دارد سر سختی

آن سست وفا گر دل چون خاره ندارد

ریزد غم و افسردگیش از در و دیوار

هر شهر که میخانه و میخواره ندارد

در کیش من آزار دل اهل محبت

جرمیست که آن توبه و کفاره ندارد

با اینهمه دیوانه یکی چون من و مجنون

صحرای جنون از وطن آواره ندارد

شمارهٔ ۱۲۶

در جهان کهنه از نو شور و شر باید نمود

فکر بکری بهر ابنای بشر باید نمود

سیم و زر تا هست در عالم بشر آسوده نیست

تا شویم آسوده محو سیم و زر باید نمود

خاک عالم گل شد از اشکم چه خاکی سر کنم

زین سپس فکری برای چشم تر باید نمود

در قدمگاه محبت پا منه بردار دست

یا اگر پا می گذاری ترک سر باید نمود

گر شب غم بهر ما آه سحر کاری نکرد

روز شادی شکوه از آه سحر باید نمود

تا شوند آشفته‌تر جمعی پریشان روزگار

زلف مشکین ترا آشفته‌تر باید نمود

در بیابان جنون، مجنون مرا تنها گذاشت

اندرین ره باز فکر همسفر باید نمود

شمارهٔ ۱۲۷

حلقه زلفی که غیر تاب ندارد

تا چه کند با دلی که تاب ندارد

کشمکش چین و اضطراب بشر چیست

گیتی اگر حال انقلاب ندارد

مجلس ما را هر آنکه دید به دل گفت

ملت جم، حسن انتخاب ندارد

خانه خدایا به فکر خانه خود نیست

یا خبر از خانه خراب ندارد

خواجه پی جمع مال و توده بدبخت

هیچ بجز فکر نان و آب ندارد

زور به پشت حساب مشت زد و گفت

حرف حسابی دگر جواب ندارد

فرخی از زندگی خوش است به نانی

گر نرسد آن هم، اضطراب ندارد

شمارهٔ ۱۲۸

شب که دل با روزگار تار خود در جنگ بود

گر مرا چنگی به دل می‌زد نوای چنگ بود

نیست تنها غنچه در گلزار گیتی تنگدل

هر که را در این چمن دیدم چو من دلتنگ بود

گر ز آزادی بود آبادی روی زمین

پس چرا بی‌بهره از آن کشور هوشنگ بود

نوشدارو شد برای نامداران مرگ سرخ

بس که در این شهر ننگین زندگانی تنگ بود

بس که دلخون گشتم از نیرنگ یاران دورنگ

دوست دارم هر که را در دشمنی یکرنگ بود

بی‌سر و پایی که داد از دست او بر چرخ رفت

کی سزاوار نگین و درخور اورنگ بود

شاه و شیخ و شحنه درس یک مدرس خوانده‌اند

قیل و قال و جنگشان هم از ره نیرنگ بود

برندارم دست و با سر می‌روم این راه را

تا نگویی فرخی را پای کوشش لنگ بود

شمارهٔ ۱۲۹

آنان که از فراعنه توصیف می‌کنند

از بهر جلب فایده تعریف می‌کنند

بام بلند همسر نام بلند نیست

از فکر کوته است که تصحیف می‌کنند

تخفیف و مستمری و شهریه و حقوق

گیرند و بالمناصفه تنصیف می‌کنند

در حیرتم ز ملت ایران که از چه روی

معتاد گوش خود، به اراجیف می‌کنند

آزادی است و مجلس و هر روزنامه را

هر روز بی‌محاکمه توقیف می‌کنند

گویند لب ببند چو بینی خطا ز ما

راهی است ناصواب که تکلیف می‌کنند

فرش حصیر و نان و پنیر و مقام فقر

ما را توانگران به چه تخویف می‌کنند

شمارهٔ ۱۳۰

شوریده دل به سینه به عنوانِ کارگر

شورید و گفت جانِ من و جانِ کارگر

شاه و گدا فقیر و غنی کیست آنکه نیست

محتاج زرع زارع و مهمان کارگر

سرمایه‌دار از سرِ خوان رانَدَش ز جور

با آنکه هست ریزه‌خورِ خوان کارگر

در خز خزیده خواجه، کجا آیَدَش به یاد

پای برهنه، پیکرِ عریان کارگر

با آنکه گنج‌ها بَرَد از دست‌رنج وی

پامال می‌کند سر و سامان کارگر

آتش به جان او مزن از باد کبر و عجب

ای آنکه همچو آب خوری نان کارگر

ترسم که خانه‌ات شود ای محتشم خراب

از سیل اشک دیده گریان کارگر

یا کاخ رفعت تو بسوزد ز نار قهر

از برق آه سینه سوزان کارگر

کی آن غنی که جمع بود خاطرش مدام

رحم آورد به حال پریشان کارگر

ای دل فدای کلبه بی‌سقف بذرکار

وی جان‌نثار خانه ویران کارگر

شمارهٔ ۱۳۱

فدای سوز دل مطربی که گفت بساز

در این خرابه چو منزل کنی بسوز و بساز

چنان ز سنگ حوادث شکست بال و پرم

که عمرها به دلم ماند حسرت پرواز

کنم بزیر پر خویش سر به صد اندوه

چو مرغ صبح ز شادی برآورد آواز

گره گشا نبود فکر این وکیل و وزیر

مگر تو چاره کنی ای خدای بنده نواز

به پایتخت کیان ای خدا شود روزی؟

که چشم خلق نبیند گدای دست دراز

در این خرابه بهر جا که پای بگذاری

غم است و ناله و فریاد و داد و سوز و گداز

گهر فشانی طوفان گواه طبع من است

که در فنون غزل فرخی کند اعجاز

شمارهٔ ۱۳۲

یارب ز چیست بر سر فقر و غنا هنوز

گیتی به خون خویش زند دست و پا هنوز

دردا که خون پاک شهیدان راه عشق

یک جو در این دیار ندارد بها هنوز

با آنکه گشت قبطی گیتی غریق نیل

در مصر ما فراعنه فرمانروا هنوز

کابینه ها عموم سیاه است ز آنکه هیچ

کابینه سفید ندیدیم ما هنوز

ای شیخ از حصیر فریبم مده به زرق

کاید ز بوریای تو بوی ریا هنوز

مالک غریق نعمت جاه و جلال و قدر

زارع اسیر زحمت و رنج و بلا هنوز

در قرن علم و عهد طلائی ز روی جهل

ما در خیال مس شدن کیمیا هنوز

شد دوره تساوی و در این دیار شوم

فرق است در میانه شاه و گدا هنوز

طوفان انقلاب رسد ای خدا ولیک

ما را محیط کشمکش ناخدا هنوز

شمارهٔ ۱۳۳ - درباره کمک به قحطی‌زدگان روسیهٔ بعد از انقلاب

نمود همچو ابوالهول رو به ملت روس

بلای قحط و غلا با قیافه منحوس

فتاد هیکل سنگین دیوپیکر قحط

به روی قلب دهاقین روس چون کابوس

مگر که دیو سپید است این بلای سیاه

که کرده روسیه را مبتلا چو کیکاوس

یکی به ساحل ولگا ببین که ناله زار

فشار گرسنگی را چه سان کند محسوس

به سان جوجه ز فقدان دانه بی‌جان بین

تذرو کبک خرامی که بود چون طاوس

کجا رواست شود، زرد رنگ چون خیری

عذار سرخ نکویان همچو تاج خروس

یکی ز کثرت سختی ز عمر خود بیزار

یکی ز شدت قحطی ز زندگی مأیوس

در آرزوی یکی دانه شام تا به سحر

بود به سنبله چشم گرسنگان مأنوس

کنون که ملت روس است با مجاعه دوچار

گه تهمتنی است ای سلاله سیروس

به دستگیری قومی نما سرافرازی

که می‌کنند اجل را به جان و دل پابوس

جوی ز گندم این سرزمین تواند داد

ز چنگ مرگ رها جان صد هزار نفوس

نوشت خامه خونین «فرخی» این بیت

به روی صفحه طوفان به صدهزار افسوس

جنوب بحر خزر شد ز اشک چشمه چشم

برای ساحل رود نوا چو اقیانوس

شمارهٔ ۱۳۴

تا حیات من به دست نان دهقان است و بس

جان من سر تا به پا قربان دهقان است و بس

رازق روزی ده شاه و گدا بعد از خدای

دست خون‌آلود بذرافشان دهقان است و بس

در اسد چون حوت سوزد ز آفتاب و عاقبت

بی‌نصیب از سنبله میزان دهقان است و بس

آنکه لرزد همچو مرغ نیم بسمل صبح و شام

در زمستان پیکر عریان دهقان است و بس

دست هرکس در توسل از ازل با دامنی است

تا ابد دست من و دامان دهقان است و بس

دور دوران هر دو روزی بر مراد دوره ایست

آنکه ناید دور آن دوران دهقان است و بس

بر سر خوان، خواجه پندارد که باشد میزبان

غافل است از اینکه خود مهمان دهقان است و بس

منهدم گردد قصور مالک سرمایه‌دار

کاخ محکم کلبه ویران دهقان است و بس

نامه طوفان که با خون می‌نگارد فرخی

در حقیقت نامه طوفان دهقان است و بس

شمارهٔ ۱۳۵

گر در طلبِ اهلِ دلی همدمِ ما باش

سلطانی اگر می‌طلبی یارِ گدا باش

گر در صددِ خواجگیِ کون و مکانی

با صدق و صفا بندهٔ مردانِ خدا باش

خواهی چو بر آن طُرّهٔ آشفته زنی چنگ

چون شانه سراپا همه‌جا عقده‌گشا باش

گر مغبچهٔ میکده‌ای شوخِ ختا شو

ور معتکفِ مدرسه‌ای شیخِ ریا باش

تا بَدرِ درخشان شوی از سِیرِ تکامل

همچون مَهِ نو لاغر و انگشت‌نما باش

در بادیهٔ عشق اگر پای گذاری

اول قدم آمادهٔ صد گونه بلا باش

شمارهٔ ۱۳۶

در چمن ای دل چو من غیر از گلِ یک‌رو مباش

گر چو من یک‌رو شدی در بندِ رنگ و بو مباش

تا نخوانندت بخوان هرجا مشو بی‌وعده سبز

تا نبینی رنگِ زردی چون گلِ خودرو مباش

گاهِ سرگردانی و هنگامِ سختی بهرِ فکر

ای سرِ شوریده غافل از سرِ زانو مباش

نان ز راهِ دست‌رنجِ خویشتن آور به دست

گر کشی منّت به جز منّت‌کشِ بازو مباش

از مناعت زیرِ بارِ گنبدِ مینا مرو

وز قناعت ریزه‌خوارِ روضهٔ مینو مباش

چون تساوی در بشر اسبابِ خیرِ عالم است

بی‌تفکر منکرِ این مَسلَکِ نیکو مباش

راست‌بینِ گوشه‌گیر از جفتِ خود شو همچو چشم

کج‌روِ بالانشین پیوسته چون ابرو مباش

شیرِ غازی را در این شمشیربازی تاب نیست

یا سپر افکن به میدان یا سلامت‌جو مباش

فرخی بهر دو نان در پیش دونان هیچوقت

چاپلوس و آستان‌بوس و تَمَلُّق‌گو مباش

شمارهٔ ۱۳۷

ای دل اندر عاشقی با طالعِ مسعود باش

چون به چنگ آری ایازی عاقبت محمود باش

پیش این مردم تَعَیُّن چون به موجودیت است

گر رسد دستت، به هر قیمت بُوَد، موجود باش

تا نوازی دوستان را جنّتِ شدّاد شو

تا گدازی دشمنان را آتشِ نمرود باش

پیشِ یکرنگان دورنگی چون نمی‌آید پسند

یا چو یزدان پاک یا چون اهرمن مردود باش

تا درآیی در شمارِ کشتگانِ راهِ عشق

با هزاران داغِ دل چون لاله خون‌آلود باش

پیشِ مردان خدا هرگز دم از هستی مزن

نیستی را پیشه کن ناچیز شو نابود باش

رهروِ ثابت‌قدم، هستی اگر چون فرخی

در طلب با عزمِ ثابت طالبِ مقصود باش

شمارهٔ ۱۳۸

بس تنگ شد از سختی جان حوصله دل

دل شِکوه ز جان می‌کند و جان گله دل

دل شیفته سلسله مویی است کز افسون

با یک سر مو بسته دو صد سلسله دل

از بادیه عشق حذر کن که در آن دشت

در هر قدمی گمشده صد قافله دل

سر منزل دلدار کجا هست که واماند

از دست غمش پای پر از آبله دل

تا خلوت دل جایگه مهر تو گردید

نبود بخدا یکسر مو فاصله دل

با غیر تو مشغولی و غافل که ز حسرت

نبود به جز از خوردن خون مشغله دل

شمارهٔ ۱۳۹

ما خِیلِ تُهی‌دست جگرگوشهٔ بختیم

سرگرم نه با تاج و نه پابند به تختیم

آزادیِ ایران که درختی است کهن‌سال

ما شاخهٔ نورستهٔ آن کهنه‌درختیم

در صلح و صفا گرم‌تر از موم ملایم

با جنگ و جفا سردتر از آهنِ سختیم

پوشید جهان خلعتِ زیبای تمدن

ما لُخت و فرومایه از آنیم که لَختیم

تا جامهٔ ناپاکِ تن آغشته به خون نیست

ما پیشِ جهان تن به تن آلوده ز رختیم

شمارهٔ ۱۴۰

شب چو در بستم و مست از مِیِ نابش کردم

ماه اگر حلقه به در کوفت جوابش کردم

دیدی آن تُرکِ خَتا دشمن جان بود مرا

گرچه عمری به خطا دوست خطابش کردم

منزلِ مردمِ بیگانه چو شد خانهٔ چشم

آنقدر گریه نمودم که خرابش کردم

شرحِ داغِ دلِ پروانه چو گفتم با شمع

آتشی در دلش افکندم و آبش کردم

غرقِ خون بود و نمی‌مرد ز حسرت فرهاد

خواندم افسانهٔ شیرین و به خوابش کردم

دل که خونابهٔ غم بود و جگرگوشهٔ درد

بر سر آتشِ جورِ تو کبابش کردم

زندگی کردن من مردن تدریجی بود

آنچه جان کَنْد تنم، عمر حسابش کردم

شمارهٔ ۱۴۱

گرچه ما از دستبرد دشمنان افتاده‌ایم

ما ز بهر جنگ از سر تا به پا آماده‌ایم

در طریق بندگی، روزی که بنهادیم پای

بر خلاف نوع خواهی یک قدم ننهاده‌ایم

افترایی گر به ما بستند ارباب ریا

پیش وجدان راستی با جبهه بگشاده‌ایم

قلب ما تسخیر شد از مهر جمعی خودپرست

آه از این بت‌ها که ما در قلب خود جا داده‌ایم

پیشه ما راستی، وین نادرستان حسود

در پی تنقید ما کاندر سیاست ساده‌ایم

این اسیری تا به کی، ای ملت بی‌دست و پای

گر برای حفظ آزادی ز مادر زاده‌ایم

فرخی چندیست ما هم در پی صید عوام

روز تا شب در خیال سبحه و سجاده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۲

با دشمن اگر میل تو پنداشته بودیم

ای دوست دل از مهر تو برداشته بودیم

دردا که نبودش بجز از کینه ثمر هیچ

تخمی که ز مهر تو به دل کاشته بودیم

ز آن پیش که آزاد شود سرو تهی دست

ما پرچم آزادگی افراشته بودیم

تشکیل غلط قاعده فقر و غنا گشت

ای کاش که این قاعده نگذاشته بودیم

پر ساختن کیسه اگر مقصد ما بود

همچون دگران جیب خود انباشته بودیم

سرلوحه طوفان شده گلرنگ که در آن

ما شرح دل خون شده بنگاشته بودیم

شمارهٔ ۱۴۳

گرچه دل سوخته و عاشق و جان‌باخته‌ایم

باز با این همه دل‌سوختگی ساخته‌ایم

اثر آتش دل بین که از آن شمع‌صفت

اشک‌ها ریخته در دامن و بگداخته‌ایم

با همه مقصد خیری که مرام من و تست

در بنی نوع بشر ولوله انداخته‌ایم

جز دورنگی نبود عادت این خلق دورنگ

همه را دیده و سنجیده و بشناخته‌ایم

عجبی نیست که با این همه دشمن من و دل

جز به دیدار رخ دوست نپرداخته‌ایم

عمرها در طلب شاهد آزادی و عدل

سر قدم ساخته تا ملک فنا تاخته‌ایم

بر سر نامه طوفان بنگر تا دانی

بیرق سرخ مساوات برافراخته‌ایم

شمارهٔ ۱۴۴

تا که در ساغر شراب صاف بی‌غش کرده‌ایم

بر سر غم خاک از آن آب چو آتش کرده‌ایم

قدر ما در می‌کشی میْ‌خوارگان دانند و بس

چون به عمری خدمت رندان میْ‌کش کرده‌ایم

سعی و کوشش چون اثر در سرنوشت ما نداشت

بی‌جهت ما خاطر خود را مشوش کرده‌ایم

نقش‌های پرده دل تا که گردد آشکار

چهره را با خامه مژگان منقش کرده‌ایم

چشم ما چون آسمان پروین‌فشان دانی چراست

بس که دیشب یاد آن بی‌مهر مهوش کرده‌ایم

دست ما و شانه هرگز عقده از دل وا نکرد

گرچه با زلف تو یک عمری کشاکش کرده‌ایم

فرخی چون زندگانی نیست غیر از درد و غم

ما دل خود را به مرگ ناگهان خوش کرده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۵

چون باد تا در آن خم گیسو درآمدیم

با خون دل چو نافه آهو درآمدیم

با پای خسته در ره بی انتهای عشق

رفتیم آنقدر که بزانو درآمدیم

دامان پاک ما اگر آلوده شد ز می

از آب توبه شکر که نیکو درآمدیم

روی تو در برابر ما بود جلوه گر

هر جا که رو نهاده و هر سو درآمدیم

ما را مکن ز ریشه که با خواری تمام

در گلشن تو چون گل خودرو درآمدیم

در کوی عشق غلغله ها بس بلند بود

ما هم در آن میان به هیاهو درآمدیم

محراب و کعبه حاجت ما چون روا نکرد

در قبله‌گاه آن خم ابرو درآمدیم

شمارهٔ ۱۴۶

غم چو زور آور با شادی قدح نوشی کنم

درد و غم را چاره با داروی بیهوشی کنم

گر مرا گردد میسر روز عفو و انتقام

دوست می دارم که از دشمن خطاپوشی کنم

در فراموشی غمت می کرد از بس یاد دل

تا قیامت یاد ایام فراموشی کنم

پاکباز خانه بر دوشم ولی از فر فقر

در مقام همسری با چرخ، همدوشی کنم

خصم از روباه بازی بشکند چون پشت شیر

من چرا از روی غفلت خواب خرگوشی کنم

تا افق روشن نگردد پیش من چون آفتاب

همچو شمع صبحدم یک چند خاموشی کنم

فرخی از کوس آزادی جهان بیدار شد

پس چرا من از سبک مغزی گران گوشی کنم

شمارهٔ ۱۴۷

تا در اقلیم قناعت خودنمایی کرده‌ایم

بر زمین چون آسمان فرمانروایی کرده‌ایم

عشق ما را در ردیف بندگان هم جا نداد

با وجود آنکه یک عمری خدایی کرده‌ایم

استخوان بشکسته‌ایم اما به ایمان درست

خاک استغنا به فرق مومیایی کرده‌ایم

جایگاه عرش ما را در خور همت نبود

جا ز بی‌قیدی به فرش بوریایی کرده‌ایم

عجز و زاری در ترازو وزن زور و زر نداشت

گرچه با این حربه ما زورآزمایی کرده‌ایم

پیش اهل دل نه کافر نی مسلمانیم ما

بس که در اسلام کافر ماجرایی کرده‌ایم

دست ما و شانه از گیسوی او کوته مباد

کز برای اهل دل مشکل‌گشایی کرده‌ایم

شمارهٔ ۱۴۸

گر ز روی معدلت آغشته در خون می‌شویم

هرچه بادا باد ما تسلیم قانون می‌شویم

عاقلی چون در محیط ما بود دیوانگی

زین سبب چندی خردمندانه مجنون می‌شویم

لطمه ضحاک استبداد ما را خسته کرد

با درفش کاویان روزی فریدون می‌شویم

یا به دشمن غالب از اقبال سعد آییم ما

یا که مغلوب عدو از بخت وارون می‌شویم

یا چه قارون در حضیض خاک بگزینیم جای

یا چو عیسی مستقر بر اوج گردون می‌شویم

طعم آزادی ز بس شیرین بود در کام جان

بهر آن از خون خود فرهاد گلگون می‌شویم

روح را مسموم سازد این هوای مرگبار

زندگانی گر بود زین خطه بیرون می‌شویم

شمارهٔ ۱۴۹

هر چند که با فکر جوانیم که بودیم

در پیروی پیر مغانیم که بودیم

گر هستی ما را ببرد باد مخالف

خاک قدم باده کشانیم که بودیم

با آنکه بهار آمد و بشکفت گل سرخ

ما زرد رخ از باد خزانیم که بودیم

عمریست که از سوز فراق تو من و شمع

شب تا به سحر اشک فشانیم که بودیم

هنگام زبونی نشود حربه ما کند

چون دشنه همان تند زبانیم که بودیم

مستند حریفان سبک مغز به یک جام

ما جرعه کش رطل گرانیم که بودیم

در سادگی و عیب و هنر گفتن در رو

چون آینه مشهور جهانیم که بودیم

از باد حوادث متزلزل همه چون کاه

مائیم که چون کوه همانیم که بودیم

شمارهٔ ۱۵۰

زان طره به پای دل، تا سلسله‌ها دارم

از دست سر زلفت، هرشب گله‌ها دارم

کار تو دل‌آزاری، شغل من و دل زاری

تو غلغله‌ها داری، من مشغله‌ها دارم

در این ره بی‌پایان، وامانده و سرگردان

از بس که به پای جان، من آبله‌ها دارم

تا در ره آزادی، شد عشق مرا هادی

گم‌گشته در آن وادی بس قافله‌ها دارم

با آنکه ترا در دل، پیوسته بود منزل

با وصل تو الحاصل من فاصله‌ها دارم

آسوده نشد لختی، دل از غم جان سختی

با این همه بدبختی، من حوصله‌ها دارم

شمارهٔ ۱۵۱

خوش آنکه در طریق عدالت قدم زنیم

با این مرام در همه عالم، علم زنیم

این شکل زندگی نبود قابل دوام

خوب است این طریقه بد را به هم زنیم

قانون عادلانه‌تر از این کنیم وضع

آنگاه بر تمام قوانین قلم زنیم

دست صفا دهیم به معمار عدل و داد

پا بر سر عوالم جور و ستم زنیم

چون جنگ خلق بر سر دینار و درهم است

باید به جای سکه چکش بر درم زنیم

دنیا چو شد بهشت برین زین تبدلات

ما از نشاط طعنه به باغ ارم زنیم

ما را چو فرخی همه خوانند تندرو

روزی گر از حقایق ناگفته دم زنیم

شمارهٔ ۱۵۲

گذشتم از سرافرازی، سر افتادگی دارم

گرفتم رنگ بی‌رنگی، هوای سادگی دارم

مرا شد نیستی هستی، بلندی جستم از پستی

چو سروم کز تهیدستی، بر آزادگی دارم

گرم دشمن بود تنها، به جان دوست من تنها

برای رفع دشمن‌ها، به جان ایستادگی دارم

من آن خونین دل زارم، که خون خوردن بود کارم

مباهاتی که من دارم، ز دهقان‌زادگی دارم

نمودم ترک عادت را، ز کم جستم زیادت را

من اسباب سعادت را، بدین آمادگی دارم

شمارهٔ ۱۵۳

به کوی ناامیدی شمع‌آسا محفلی دارم

ز اشک و آه خود در آب و آتش منزلی دارم

بلا و محنت و رنج و پریشانی و درد و غم

هزاران خرمن از کشت محبت حاصلی دارم

شد از دارالشفای مرگ، درمان درد مهجوری

برای درد خود زین پس علاج عاجلی دارم

چو گل شد ز آب چشمم خاک کویت، از درم راندی

نگفتی من در آنجا حق یک آب و گلی دارم

اگر عدلیه حکم تخلیت اول کند اجرا

من بی‌خانمان آخر خدای عادلی دارم

تو از بیداد گل می‌نالی و من از گل‌اندامی

تو ای بلبل اگر داری دلی من هم دلی دارم

گره شد گریه از غم در گلوی فرخی آنسان

که نتواند به آسانی بگوید مشکلی دارم

شمارهٔ ۱۵۴

یاد باد آن شب که جا بر خاک کویی داشتیم

تا سحر از آتش دل آبرویی داشتیم

خرم آن روزی که در میخانه با میخوارگان

تا به شب از نشئهٔ می، های و هویی داشتیم

سیل می از کوهسار خُم به شهر افتاد دوش

کاشکی ما هم به دوش خود سبویی داشتیم

بود اینم از برای دیدن معشوق مرگ

در تمام زندگی گر آرزویی داشتیم

داغ و درد گل‌رخان پژمرده و خوارم نمود

ورنه ما هم روزگاری رنگ و بویی داشتیم

شمارهٔ ۱۵۵

گر برخی جانان من دلداده نبودم

در دادن جان این همه آماده نبودم

عیب و هنر خلق نمی شد ز من اظهار

چون آینه گر پاکدل و ساده نبودم

سرسبزی من جز ز تهی دستی من نیست

چون سرو نبودم اگر آزاده نبودم

خم بود اگر پشت من از بار تملق

پیش همه با جبهه بگشاده نبودم

ننهادی اگر تیغ تو منت به سر من

در پای تو چون کشته من افتاده نبودم

کیفیت چشمان تو مستی به من آموخت

آن روز که من در طلب باده نبودم

از جنس فقیرانم و با این غم بسیار

دلشاد از آنم که غنی‌زاده نبودم

شمارهٔ ۱۵۶

موبه‌مو شرح غمت روزی که با دل گفته‌ایم

همچو تار طره‌ات سر تا قدم آشفته‌ایم

فصل گل هم گر دلتنگم نشد وا نی شکفت

ما و دل تا عمر باشد غنچه نشکفته‌ایم

از شکاف سینه ما کن نظر تا بنگری

گنج مهرت را چه سان در کنج دل بنهفته‌ایم

شاهد زیبای آزادی خدایا پس کجاست

مقدم او را به جانبازی اگر پذرفته‌ایم

تا مگر خاشاک بیداد و ستم کمتر شود

بارها این راه را با نوک مژگان رفته‌ایم

از کجا دانیم حال مردم بیدار چیست

ما که یک عمری ز اشک چشم در خون خفته‌ایم

فرخی باشد اگر در شهر گوش حق‌نیوش

خوب می‌داند که ما دُر حقایق سفته‌ایم

شمارهٔ ۱۵۷

روزگاری شد که سر تا پا دلی غمناک دارم

همچو صبح از دست غم هر شب گریبان چاک دارم

من تن تنها و خلقی دشمن جانند، اما

دوست چون شد دوست با من کی ز دشمن باک دارم

آتش غم داد بر باد فنا بنیاد هستی

اینک از آن شعله در چشم آب و بر سر خاک دارم

پاکبازم در قمار عشق هر چند، ای حریفان

پیش پاکان دامنی با پاک بازی پاک دارم

شش جهت از چار سو شد چون قفس بر طایر دل

این دو روز عمر عزم سیر نه افلاک دارم

شمارهٔ ۱۵۸

ز بس از روزگار بخت و سخت و سست دلتنگم

بسختی متصل با روزگار و بخت در جنگم

دو رنگی چون پسند آید بچشم مردم دنیا

بغیر از خون دل خوردن چه سازم من که یکرنگم

خوشم با این تهی دستی بلندی جویم از پستی

نه در سر شور دیهیم و نه در دل مهر اورنگم

بگو با عارف و عامی سپردم جان بناکامی

گذشتم از نکو نامی کنون آماده ننگم

منم آن مرغ دلخسته شکسته بال و پر بسته

که دست آسمان دایم ز اختر می‌زند سنگم

شمارهٔ ۱۵۹

بحسرتی که چرا جای در قفس دارم

ز سوز درد کنم ناله تا نفس دارم

فضای تنگ قفس نیست در خور پرواز

پریدنی به میان هوا، هوس دارم

گدای خانه به دوش و سیاه مست و خموش

نه بیم دزد و نه اندیشه از عسس دارم

به شهسواری میدان غم شدم مشهور

ز بسکه لشکر محنت ز پیش و پس دارم

به دوره ترن و عصر آسمان پیمای

من از برای سفر استر و فرس دارم

هزارها دل خونین چو گل بخاک افتاد

هنوز من غم یک مشت خار و خس دارم

به داد من نرسد ای خدا اگرچه کسی

خوشم که چون تو خداوند دادرس دارم

شمارهٔ ۱۶۰

دیدی آخر به سر زلف تو پابست شدم

پا در آن سلسله نگذاشته از دست شدم

ننهادی قدمی بر سرم ای سرو بلند

گرچه در راه تو من خاک صفت پست شدم

کس چو من در طلب شاهد آزادی نیست

زانکه با نیستی از پرتو آن هست شدم

ناوک ناز تو پیوسته شد از شست رها

ناز شست تو که من کشته آن شست شدم

تا ابد مستیم از جلوه ساقی باقیست

زانکه از آن می باقی ز ازل مست شدم

شمارهٔ ۱۶۱

در میکده گر رند قدح نوش نبودیم

همچو خم می اینهمه در جوش نبودیم

یک صبح نشد شام که در میکده عشق

از نشئه می بیخود و مدهوش نبودیم

از جور خزانیم زبان بسته وگرنه

هنگام بهار این همه خاموش نبودیم

یک ذره اگر مهر و وفا داشتی ای مه

از یاد تو اینگونه فراموش نبودیم

در تهمتنی شهره نگشتیم در آفاق

گر کینه کش خون سیاووش نبودیم

چون شمع سحر مردن ما بود مسلم

گر زنده از آن صبح بناگوش نبودیم

ما پاکدلان را غم عشقت چو محک زد

دانست چو سیم سره مغشوش نبودیم

شمارهٔ ۱۶۲

دیشب از غم تا سحرگه آه سردی داشتم

آه سردی داشتم آری که دردی داشتم

سرخ روئی یافتم از دولت بیدار چشم

ورنه پیش از اشکباری رنگ زردی داشتم

زورمندی بین که تنها پهلوان عشق بود

گر به میدان محبت هم نبردی داشتم

از رفیقان سفر ماندم عقب فرسنگها

یاد از آن روزی که پای ره نوردی داشتم

باغ و ورد عاشقان نبود بغیر از داغ و درد

داغ و دردی دوش همچون باغ و وردی داشتم

تیشه بالای سر فرهاد خونها خورد و گفت

وه چه صاحب درد شیرین کار مردی داشتم

شمارهٔ ۱۶۳ - تحت نظر بودن پس از مراجعت از اروپا

فصل گل چو غنچه، لب را از غم زمانه بستم

از سرشک لاله رنگم، در چمن به خون نشستم

ای شکسته بال بلبل، کن چو من فغان و غلغل

تو الم چشیده هستی، من ستم‌کشیده هستم

تا قلم نگردد آزاد، از قلم نمی‌کنم یاد

گر قلم شود ز بیداد، همچو خامه هردو دستم

گر زنم دم از حقایق، بر مصالح خلایق

شحنه می‌کشد که رندم، شرطه می‌کشد که مستم

ملت نجیب ایران، خوانده با یقین و ایمان

شاعر سخن‌شناسم، سائس وطن‌پرستم

پیش اهل دل از این پس، از مفاخرم همین بس

کز برای راحت خویش، خاطر کسی نخستم

هرکجا روم به گردش، آید از پِیَم مفتش

همت بلندپرواز، این چنین نموده پستم

من که از چهل به پنجه، ماه و هفته بوده رنجه

کی فتد به سال شصتم، صید آرزو بستم؟

ای خوشا نشاط مردن، جان به دلخوشی سپردن

تا چو فرخی توان گفت، مردم و ز غصه رَستم

شمارهٔ ۱۶۴ - در زندان قصر

ترسم ای مرگ نیایی تو و من پیر شوم

وین قدر زنده بمانم که ز جان سیر شوم

آسمانا ز ره مهر مرا زود بکش

که اگر دیر کشی پیر و زمینگیر شوم

جوهرم هست و برش دارم و ماندم به غلاف

چون نخواهم کج و خونریز چو شمشیر شوم

میر میراث خوران هم نشوم تا گویم

مردم از جور بمیرند که من میر شوم

منم آن کشتی طوفانی دریای وجود

که ز امواج سیاست ز بر و زیر شوم

گوشه گیری اگرم از اثر اندازد به

که من از راه خطا صاحب تأثیر شوم

پیش دشمن سپر افکندن من هست محال

در ره دوست گر آماجگه تیر شوم

غم مخور ای دل دیوانه که از فیض جنون

چون تو من هم پس از این لایق زنجیر شوم

شهره شهرم و شهریه نگیرم چون شیخ

که بر شحنه و شه کوچک و تحقیر شوم

کار در دوره ما جرم بود یا تقصیر

فرخی بهر چه من عامل تقصیر شوم

شمارهٔ ۱۶۵

از پی دیوانگی تا آستین بالا زدیم

همچو مجنون خیمه را در دامن صحرا زدیم

زندگانی بهر ما چون غیر دردسر نداشت

بر حیات خود به دست مرگ پشت پا زدیم

تا به مژگان تو دل بستیم در میدان عشق

خویش را بر یک سپاهی با تن تنها زدیم

بی نیازی بین که با این مفلسی از فر فقر

طعنه بر جاه جم و دارائی دارا زدیم

تا قیامت وعده کوثر خمارم می گذاشت

باده را در محفل آن حور با هورا زدیم

کیست این ماه مبارک کانچه را ما داشتیم

در قمار عشق او شب تا سحر یک جا زدیم

گر خطرها داشت در پای سیاست فرخی

حالیا ما با توکل، دل بر این دریا زدیم

شمارهٔ ۱۶۶

ز خودآراییِ تن جامهٔ جان چاک می‌خواهم

ز خون‌افشانیِ دل دیده را نمناک می‌خواهم

دل از خونسردیِ نوباوگانِ کاوه پرخون شد

شقاوت‌پیشه‌ای خونریز چون ضحّاک می‌خواهم

چو از بالا نشستن آبرومندی نشد حاصل

نشیمن با گدای هم‌نشینِ خاک می‌خواهم

در این بازی که طرحِ نو نماید رفعِ ناپاکی

حریفِ کهنه‌کارِ پاکبازِ پاک می‌خواهم

رود از بس پی صیدِ غزالان این دلِ وحشی

به گیسوی تو او را بستهٔ فتراک می‌خواهم

قفس از شش جهت شد تنگ در این خاکدان بر دل

پری شایستهٔ پروازِ نه افلاک می‌خواهم

شمارهٔ ۱۶۷

ما مست و خراب از می صهبای الستیم

خمخانه تهی کرده و افتاده و مستیم

با طره دلبند تو کردیم چو پیوند

پیوند ز هر محرم و بیگانه گسستیم

از سبحه صد دانه ارباب ریا به

صد مرتبه این رشته زنار که بستیم

فرقی که میان من و شیخ است همین است

کو دل شکند دایم و ما توبه شکستیم

تا دامن وصل از سر زلفت بکف آید

چون شانه مشاطه سراپا همه دستیم

ای ناصح مشفق تو برو در غم خود باش

ما گر بد و گر خوب همانیم که هستیم

چون شاهد عیب و هنر ما عمل ماست

گو خصم زند طعنه که ما دوست پرستیم

شمارهٔ ۱۶۸

ما خیل گدایان که زر و سیم نداریم

چون سیم نداریم ز کس بیم نداریم

شاهنشه اقلیم بقائیم بباطن

در ظاهر اگر افسر و دیهیم نداریم

دنیا همه مال همه گر هست چرا پس

ما قسمتی از آنهمه تقسیم نداریم

هر مشکلی آسان شود از پرتو تصمیم

اشکال در این است که تصمیم نداریم

در راه تو دل خون شد و جانم بلب آمد

چیز دگری لایق تقدیم نداریم

پابند جنون دستخوش پند نگردد

ما حاجت پند و سر تعلیم نداریم

تسلیم تو گشتیم سراپا که نگویند

در پیش محبان سر تسلیم نداریم

شمارهٔ ۱۶۹

سر خط عاشقی را روز الست دادم

ننهاده پا در این راه سر را ز دست دادم

تو با کمان ابرو دل را نشانه کردی

من هم به دست و تیرت، جان ناز شست دادم

عیبم مکن بسستی کز حربه درستی

این نادرستها را آخر شکست دادم

تا چشم و ابرویت را پیوسته دادم الفت

تیغ هزار دم را در دست مست دادم

در بند طره دوست دادم بسادگی دل

غافل که جان خود را زین بند و بست دادم

ای لعبت سپاهی از جان من چه خواهی

تو آنچه بود بردی من آنچه هست دادم

شمارهٔ ۱۷۰

به باد روی گلی در چمن چو ناله کنم

هزار خون به دل داغدار لاله کنم

ز بس که خون به دلم کرده دست ساقی دهر

مدام خون عوض باده در پیاله کنم

به جد و جهد اگر عقده‌های چین شد باز

من از چه رو به قضا کار خود حواله کنم

شدم وکیل از آن رو که نقد فی المجلس

برای نفع خود این خانه را قباله کنم

منم که طاعت هفتاد ساله خود را

فدای غمزه ماه دو هفت ساله کنم

به غیر توده ملت چو هیچکس کس نیست

چرا ز هر کس و ناکس من استماله کنم

ز بس که هر چه نویسم به من کنند ایراد

بر آن سرم که دگر ترک سرمقاله کنم

شمارهٔ ۱۷۱

بس به نام عمر مرگ هولناکی دیده‌ام

هر نفس این زندگانی را هلاکی دیده‌ام

زندگی خواب است و در آن خواب عمری از خیال

مردم از بس خواب‌های هولناکی دیده‌ام

بود آن هم دامن پرخون صحرای جنون

در تمام عمر اگر دامان پاکی دیده‌ام

دوست دارم لاله را مانند دل کز سوز و داغ

در میان این دو، وجه اشتراکی دیده‌ام

پیش تیر دلنوازت جان به شادی می‌برد

هرکجا چون خود شهید سینه چاکی دیده‌ام

در حقیقت جز برای جلب سیم و زر نبود

گر میان اهل عالم اصطکاکی دیده‌ام

خضر هم با چشم دل از چشمه حیوان ندید

تردماغی‌ها که من از آب تاکی دیده‌ام

نیست خاکی تا کنم بر سر ز بس از آب چشم

کرده‌ام گل در غمت هرجا که خاکی دیده‌ام

شمارهٔ ۱۷۲

بستهٔ زنجیر بودن هست کارِ شیر و من

خونِ دل خوردن بُوَد از جوهرِ شمشیر و من

راستی گر نیستم با شیر از یک سلسله

پس چرا در بند زنجیریم دائم شیر و من

با دلِ سوراخ شب تا صبح گرمِ ناله‌ایم

مانده‌ایم از بس به زندانِ جفا زنجیر و من

بر درِ دیرِ مغان و خاک ما چون بگذری

با ادب همّت طلب کن ای جوان از پیر و من

یک سرِ مو وا نشد هرگز گره از کارِ دل

با هزاران جِدّ و جَهد ناخنِ تدبیر و من

مشکلِ دل فرخی آسان نشد چون قاصِریم

در بیانِ این حقیقت قوهٔ تقریر و من

شمارهٔ ۱۷۳

گر خدا خواهد بجوشد بحر بی‌پایان خون

می‌شوند این ناخدایان غرق در طوفان خون

با سرافرازی نهم پا در طریق انقلاب

انقلابی چون شوم، دست من و دامان خون

خیل دیوان را به دیوانخانه دعوت می‌کنم

می‌گذارم نام دیوانخانه را دیوان خون

کارگر را بهر دفع کارفرمایان چو تیپ

با سر شمشیر خونین می‌دهم فرمان خون

کلبهٔ بی‌سقف دهقان را چو آرم در نظر

کاخ‌های سر به کیوان را کنم ایوان خون

ای خوش آن روزی که در خون غوطه‌ور گردم چو صید

همچو قربانی به قربانگه شوم قربان خون

فرخی را شیرگیر انقلابی خوانده‌اند

زآن که خورد از شیر خواری شیر از پستان خون

شمارهٔ ۱۷۴

از جور چرخ کج‌روش، وز دست بخت واژگون

دارم دل و چشمی عجب، این جای غم آن جوی خون

دوش از تصادف، شیخ و من، بودیم در یک انجمن

کردیم از هر در سخن، او از جنان، من از جنون

از اشک خونین دلخوشم، وز آه دل منت کشم

دایم در آب و آتشم، هم از برون، هم از درون

می‌دید اگر خسرو چو من، رخسار آن شیرین‌دهن

می‌کَند همچون کوهکن، با نوک مژگان بیستون

در این طریق پرخطر، گم گشته خضر راهبر

ای دل تو چون سازی دگر، بی‌رهنمای رهنمون

شمارهٔ ۱۷۵

تا چند هوسرانی، دندان هوس بشکن

بگذر ز گران جانی زندان نفس بشکن

تو مرغ سلیمانی از چیست بزندانی؟

با بال و پرافشانی ارکان قفس بشکن

گوید چو بدت نادان او را بخوشی برخوان

چون پنبه نرم افغان در کام جرس بشکن

گر باز گذارد پا در میکده بی پروا

جام و قدح و مینا بر فرق عسس بشکن

در وادی عشق یار، باری چو فکندی بار

هم دست ز جان بردار هم پای فرس بشکن

چون می شکنی یارا از کینه دل ما را

این گوهر یکتا را بنواز و سپس بشکن

هر ناکس و کس تا چند پای تو نهد دربند

با مشت چکش مانند پشت همه کس بشکن

شمارهٔ ۱۷۶

ای توده دست قدرت از آستین برون کن

وین کاخ جور و کین را تا پایه سرنگون کن

از اشک و آه ای دل کی می بری تو حاصل

از انقلاب کامل خود را غریق خون کن

با صد زبان حقگو لب بند از هیاهو

در پنجه غم او خود را چو من زبون کن

چون کوهکن به تمکین بسپار جان شیرین

وز خون خویش رنگین دامان بیستون کن

با فکر بکر عاقل آسان نگشت مشکل

دیوانه وار منزل در وادی جنون کن

در راه عشق یاری باری چو پا گذاری

آن همتی که داری بر خویش رهنمون کن

در انتظار آن گل فریاد کن چو بلبل

آشفته زلف سنبل از اشک لاله‌گون کن

شمارهٔ ۱۷۷

تا در خم آن گیسو چین و شکن افتاده

بس بند و گره ز آن چین در کار من افتاده

در مسلک آزادی ما را نبود هادی

جز آنکه در این وادی خونین کفن افتاده

شادم که در این عالم از حرص بنی آدم

مسکین و غنی با هم اندر محن افتاده

زین شعله که پیدا نیست آنکس که نسوزد کیست

این شور قیامت چیست در مرد و زن افتاده

در عالم مسکینی جان داده بشیرینی

هر کشته که می بینی چون کوهکن افتاده

از وادی عشق ای دل جان برده کسی مشکل؟

زیرا که به هر منزل سرها ز تن افتاده

با ذوق سخنرانی گر نامه ما خوانی

در جای سخن دانی در از دهن افتاده

شمارهٔ ۱۷۸

خوبرویان که جگر گوشه نازند همه

پی آزار دل اهل نیازند همه

سوخت پروانه گر از شمع به ما روشن کرد

که رخ افروختگان دوست گدازند همه

بر سر زهد فروشان جهان پای بکوب

که بر ابناء بشر دست درازند همه

نتوان گفت به هر شیشه گری اسکندر

گرچه از حیث عمل آینه سازند همه

خواجگانی که خدا را نشناسند ز عجب

عجبی نیست اگر بنده آزند همه

بسکه در جنس بشر گشته حقیقت نایاب

مردم از پیر و جوان اهل مجازند همه

فرخی آه از آن قوم که در کشور خویش

دوست با دشمن و بیگانه‌نوازند همه

شمارهٔ ۱۷۹

زین قیامی که تو با آن قد و قامت کردی

در چمن راستی ای سرو قیامت کردی

آخر ای غم تو چه دیدی ز دلم کز همه جا

رخت بستی و در این خانه اقامت کردی

قطره قطره شدی از دیده برون در شب هجر

ای دل از بسکه تو اظهار شهامت کردی

دل بر ابروی کمان تو نینداخته چشم

سینه ام را هدف تیر ملامت کردی

خون‌بهایم بود این بس که پس از کشته شدن

بر سر خاک من اظهار ندامت کردی

شمارهٔ ۱۸۰ - در زندان قصر

ریز بر خاک فنا ای خضر آب زندگی

من ندارم چون تو این اندازه تاب زندگی

دفتر عمر مرا ای مرگ سرتاپا بشوی

پاک کن با دست خود ما را حساب زندگی

خواب من خواب پریشان خورد من خون جگر

خسته گشتم ای خدا از خورد و خواب زندگی

بهر من این زندگانی غیر جان کندن نبود

مرگ را هر روز دیدم در نقاب زندگی

مرگ را بر زندگی رجحان دهم زآنرو که نیست

غیر چندین قطره خون مالک رقاب زندگی

دفتر ایام را یک عمر خواندم فصل فصل

حرف بی‌علت ندیدم در کتاب زندگی

لاله می‌روید ز خاک فرخی با داغ سرخ

خورده از بس خون دل در انقلاب زندگی

شمارهٔ ۱۸۱

آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی

دست خود ز جان شستم از برای آزادی

تا مگر به دست آرم دامن وصالش را

می‌دوم به پای سر در قفای آزادی

با عوامل تکفیر صنف ارتجاعی باز

حمله می‌کند دایم بر بنای آزادی

در محیط طوفان‌زای، ماهرانه در جنگ است

ناخدای استبداد با خدای آزادی

شیخ از آن کند اصرار بر خرابی احرار

چون بقای خود بیند در فنای آزادی

دامن محبت را گر کنی ز خون رنگین

می‌توان تو را گفتن پیشوای آزادی

فرخی ز جان و دل می‌کند در این محفل

دل نثار استقلال، جان فدای آزادی

شمارهٔ ۱۸۲

دست اجنبی افراشت، تا لوای ناامنی

فتنه سربه‌سر بگذاشت، سر به پای ناامنی

شد به پا در این کشور، شور و شورش محشر

گوش آسمان شد کر، از صدای ناامنی

دسته‌ای به غم پابست، شسته‌اند از جان دست

هر که را بینی هست، مبتلای ناامنی

مست خودسری ظالم، گشته دربه‌در عالم

فتنه می‌دود دائم، در قفای ناامنی

عقل گشته دیوانه، کز چه رو در این خانه

هست خویش و بیگانه، آشنای ناامنی

شمارهٔ ۱۸۳

به جز این مرا نماند، پس مرگ سرگذشتی

که منت ز سر گذشتم، چو توام به سر گذشتی

ز غم جدایی تو، چو ز عمر سیر گشتم

به مزار من گذر کن، به هوای سیر و گشتی

اگرش جنون ناقص، نگرفته بود دامن

ز چه فرق داد مجنون، به میان شهر و دشتی

دل خوش به وجد آید، ز هوای گلشن اما

پر مرغ بسته باشد، گل و سبزه تیغ و طشتی

ز تو چشم مهر ای مه، دل من نداشت هرگز

دگر از چه کینه ورزی، تو که مهربان نگشتی

شمارهٔ ۱۸۴

بی‌پرده برآمد مهر زین پرده مینایی

از پرده تو ای مه‌روی، بیرون ز چه می‌آیی

بر یاد شهید عشق، جامی زن و کامی جو

گر ساده در آغوشی، ور باده به مینایی

ای دل به سر زلفش، دستی زده‌ای زین روی

هم رشته به بازویی، هم سلسله در پایی

پیش نظر عاقل، چیزی نبود خوش‌تر

از مسلک مجنونی، وز شیوه شیدایی

فردای قیامت را، در چشم نمی‌آرد

دیده است چو من مجنون، هرکس شب تنهایی

با فقر و فنا خو کن، زین عالم دون بگذر

بنگر چه شد اسکندر، با آن همه دارایی

چون فرخی بیدل، کی شد به سخن مشهور

بلبل به نواخوانی، طوطی به شکرخایی

شمارهٔ ۱۸۵

نیمه شب زلف را در سایه مه تاب دادی

وز رخ چون آفتابت زینت مهتاب دادی

چشم می آلوده را پیوستگی دادی به ابرو

جای ترک مست را در گوشه محراب دادی

ابرویت را پر عرق کردی دگر از آتش می

یا برای قتل ما شمشیر خود را آب دادی؟

چون پرستاران نشاندی کنج لب خال سیه را

هندوی پر تاب و تب را شیره عناب دادی

دیده ام را تا قیامت روز و شب بیدار دارد

وعده وصلی که از شوخی توام در خواب دادی

تا زدی ای لعبت چین شانه زلف عنبرین را

در کف باد صبا صد نافه مشک ناب دادی

شمارهٔ ۱۸۶

آن زلف مشکبو را، تا زیب دوش کردی

سرو بنفشه مو را، عنبر فروش کردی

در چنگ تار زلفت، تا نیمه شب دل من

چون نی نوا نمودی، چون دف خروش کردی

هم جمع دوستان را بیخود فکندی از چشم

هم قول دشمنان را، بیهوده گوش کردی

تا برفکندی از مهر، ای ماه پرده از چهر

بنیان عقل کندی، تاراج هوش کردی

همواره با درستان، پیمان شکستی اما

با خیل نادرستان، پیمانه نوش کردی

بر دوش من ز مستی، دیشب گذاشتی سر

دوشم دگر نبیند، کاری که دوش کردی

با آنکه سوختم من، شب تا سحر به بزمت

چون شمع صبحگاهان، ما را خموش کردی

شمارهٔ ۱۸۷

زالِ گردون را نباشد گر سرِ رویین‌تنی

جوشنِ رستم چرا پوشد ز ابرِ بهمنی؟

گر ندارد همچو پیران دشت در آهنگِ رزم

پس چرا از یخ به سر بِنْهاده خودِ آهنی

نیست پشت بام اگر کوه گنابد از چه روی

برف آنجا از شبیخون می‌کند نستیهنی

ما نه هومانیم اگر با پافشاری چون کند

سوز سرما بر سر ما دست‌برد بیژنی

سینه سوز این سان چرا گر نیست باد بامداد

یادگار دشنهٔ کشواد و تیغ قارنی

آفتاب چله پنهان شد چرا در زیر ابر

آشکارا همچو جم در پنجهٔ اهریمنی

کبک دانی از چه آید پیش باز و بابزن

تا در آتشدان شود سرگرم بال و پر زنی

بس در این سرمای سخت و روز برف و ابر تار

گرم شد هنگامهٔ انگشت و چوب و روشنی

گوهری را سر به سنگ از پیشهٔ انگشت گر

سیم و زر را خون به دل از تیشه هیزم کنی

شمارهٔ ۱۸۸

قسم به عزّت و قَدر و مقامِ آزادی

که روح‌بخشِ جهان است نامِ آزادی

به پیشِ اهلِ جهان محترم بُوَد آن کس

که داشت از دل و جان احترامِ آزادی

چگونه پای گذاری به صرفِ دعوتِ شیخ

به مَسلَکی که ندارد مرامِ آزادی

هزار بار بُوَد بِهْ ز صبحِ استبداد

برای دستهٔ پا بسته، شامِ آزادی

به روزگار قیامت به پا شود آن روز

کنند رنجبران چون قیامِ آزادی

اگر خدای به من فرصتی دهد یک روز

کشم ز مُرتَجِعین انتقامِ آزادی

ز بندِ بندگیِ خواجه کی شوی آزاد

چو فرخی نشوی گر غلامِ آزادی

شمارهٔ ۱۸۹

دل ز غم یک پرده خون شد پرده‌پوشی تا به کی؟

جان ز تن با ناله بیرون شد خموشی تا به کی؟

چون خم از خونابه‌های دل دهان کف کرده است

با همه افسردگی این گرم‌جوشی تا به کی؟

درد بی‌درمان ز کوشش کی مداوا می‌کند

ای طبیب چاره‌جو بیهوده‌کوشی تا به کی؟

پیرو اشراف دادِ نوع‌خواهی می‌زند

با سرشت دیو دعوی سروشی تا به کی؟

مفتخور را با زر ملت فروشی می‌خرید

ای گروه مفتخر ملت‌فروشی تا به کی؟

رنگ بی‌رنگی طلب کن ساده‌جویی تا به کی؟

مست صهبای صفا شو باده‌نوشی تا به کی؟

رباعیات

شمارهٔ ۱ : بی چیزی من اگرچه پا بست مرا

شمارهٔ ۲ : تن یافت برهنگی ز بی رختی ما

شمارهٔ ۳ : از بسکه زند نوای غم چنگی ما

شمارهٔ ۴ : دردا که ز جهل درد نادانی ما

شمارهٔ ۵ : ای آنکه ترا به دل نه شک است و نه ریب

شمارهٔ ۶ : در این ره سخت گر شود پای تو سست

شمارهٔ ۷ : در موقع سخت می نباید شد سست

شمارهٔ ۸ : امروز محصلین ز اعلی تا پست

شمارهٔ ۹ : پیش همه منفعت اگر مطلوب است

شمارهٔ ۱۰ : با طبع بلند قصر قیصر هیچ است

شمارهٔ ۱۱ : هر مملکتی در این جهان آباد است

شمارهٔ ۱۲ : روزی که شرار بغض و کین شعله ور است

شمارهٔ ۱۳ : هر خواجه که خیل و حشمش بیشتر است

شمارهٔ ۱۴ : هر روز در این خرابه جنگی دگر است

شمارهٔ ۱۵ : جان بنده رنج و زحمت کارگر است

شمارهٔ ۱۶ : دنیای ضعیف کش که از حق دور است

شمارهٔ ۱۷ : ما را همه از دو کون یک گوشه بس است

شمارهٔ ۱۸ : اکنون که چمن چو چتر کیکاوس است

شمارهٔ ۱۹ : در مسلک ما طریق مطلوب خوش است

شمارهٔ ۲۰ - صندوق آرا : ای جعبه رأی را چه دین و کیش است

شمارهٔ ۲۱ : نادانی و جهل تا که ما را کیش است

شمارهٔ ۲۲ : تحکیم اساس بر مؤسس فرض است

شمارهٔ ۲۳ : در ملک وجود خودنمائی غلط است

شمارهٔ ۲۴ : هر کس که چو گل در این چمن یکرنگ است

شمارهٔ ۲۵ : هر کس که در این زمانه با فرهنگ است

شمارهٔ ۲۶ : دنیا که حیاتش همه جنگ و جدل است

شمارهٔ ۲۷ : مظلوم کشی طریقه محتشم است

شمارهٔ ۲۸ : طوفان که ز راستی به عالم علم است

شمارهٔ ۲۹ : در کشور ما که مهد اندوه و غم است

شمارهٔ ۳۰ : آئینه حق نما دل خسته ماست

شمارهٔ ۳۱ : تا خدمت ابناء بشر پیشه ماست

شمارهٔ ۳۲ : قانون که اصول واجب التعظیم است

شمارهٔ ۳۳ - کابینهٔ مستوفی‌الممالک : کابینه ما اگرچه بی‌تصمیم است

شمارهٔ ۳۴ : امسال بهار جشن می خواران است

شمارهٔ ۳۵ : دل خسته ز آزار دل آزاران است

شمارهٔ ۳۶ : گر طالب صلح نامه طوفان است

شمارهٔ ۳۷ : هر چند که پشت خم تخت من است

شمارهٔ ۳۸ : چون ابر بهار چشم خون بار من است

شمارهٔ ۳۹ : دریای پر آب چشم نمناک من است

شمارهٔ ۴۰ : تا عمر بود، درستی آئین من است

شمارهٔ ۴۱ : چون پرده خون دامن رنگین من است

شمارهٔ ۴۲ : آن سان که ستاره در سما افزون است

شمارهٔ ۴۳ : چون موجد آزادی ما قانون است

شمارهٔ ۴۴ - انتقادی نسبت به مستشاران آمریکایی : این غنچهٔ نوشکفته، خوش وا شده است

شمارهٔ ۴۵ - صندوق آرا : صندوقچه‌ای که جای آرا شده است

شمارهٔ ۴۶ - عدلیه : منصور که در عدلیه قادر شده است

شمارهٔ ۴۷ - عدلیه : تا بخت من و تو خواب‌تر از همه است

شمارهٔ ۴۸ : در ملک جهان زوال مال همه است

شمارهٔ ۴۹ : دنیا چو یکی خانه و جای همه است

شمارهٔ ۵۰ : تشکیل جهان ز روی بی انصافی است

شمارهٔ ۵۱ : عالم همه عابدند و معبود یکی است

شمارهٔ ۵۲ : دنیا که مقر حکمفرمائی توست

شمارهٔ ۵۳ : تا پایه معرفت نهادیم ز دست

شمارهٔ ۵۴ - صندوق آرا : این جعبه که آرا همه در دامن اوست

شمارهٔ ۵۵ - صندوق آرا : آن جعبه که رأی خلق گنجینه اوست

شمارهٔ ۵۶ - صندوق آرا : ای جعبه که سرنوشت ما در ید توست

شمارهٔ ۵۷ : ای توده که جهل در سرشت من و توست

شمارهٔ ۵۸ : یا دوست دشمنند یا دشمن دوست

شمارهٔ ۵۹ : آن عهد که بسته شد میان من و دوست

شمارهٔ ۶۰ : چون مرکز ثقل ما به جز مجلس نیست

شمارهٔ ۶۱ : این فقر و فنا برای ما مایل کیست

شمارهٔ ۶۲ : این زمزمه های شوم را قائل کیست

شمارهٔ ۶۳ : ای کاهن خودپرست، معبود تو کیست

شمارهٔ ۶۴ - کابینهٔ سردار سپه : با مشت و لگد معنی امنیت چیست؟

شمارهٔ ۶۵ : با آنکه غنی خزانه دولت نیست

شمارهٔ ۶۶ : آنکس که ز راه جور شد شادان کیست

شمارهٔ ۶۷ : این زمزمه ها غیر مستحسن چیست

شمارهٔ ۶۸ : ای داد که شیوه من و دل زاریست

شمارهٔ ۶۹ : در دیده ما فقر و غنا هر دو یکیست

شمارهٔ ۷۰ : ای داد که راه نفسی پیدا نیست

شمارهٔ ۷۱ - صندوق آرا : دردا که دوای دل به جز حسرت نیست

شمارهٔ ۷۲ : در دهر کسی چو ما بدین ذلت نیست

شمارهٔ ۷۳ : در مسلک ما که عزت و ذلت نیست

شمارهٔ ۷۴ : درد هر چو ما کسی بدین ذلت نیست

شمارهٔ ۷۵ - کابینهٔ مشیرالدوله : هرچند که سیل آرزو را سد نیست

شمارهٔ ۷۶ - کابینهٔ مشیرالدوله : ای آنکه تو را گفته ما باور نیست

شمارهٔ ۷۷ : جز ایزد پاک حاکم عادل نیست

شمارهٔ ۷۸ - مجلس پنجم : از رأی خران دلم دمی بی‌غم نیست

شمارهٔ ۷۹ : در غمکده ای که شادیش جز غم نیست

شمارهٔ ۸۰ : هرگز دل ما غمین ز بیش و کم نیست

شمارهٔ ۸۱ : باغی که در آن آب و هوا روشن نیست

شمارهٔ ۸۲ : آن سلسله را که جز خطا باطن نیست

شمارهٔ ۸۳ : هر چند که انقلاب را قاعده نیست

شمارهٔ ۸۴ : در کشور ما که دزد را واهمه نیست

شمارهٔ ۸۵ : در مملکتی که نام آزادی نیست

شمارهٔ ۸۶ - مجلس پنجم : تا رسم غنی غیر دل‌آزاری نیست

شمارهٔ ۸۷ : ای خصم تو را مجال کین توزی نیست

شمارهٔ ۸۸ : چون نامه ما برای کلاشی نیست

شمارهٔ ۸۹ - عدلیه : در کشور ما که جنگ اصنافی نیست

شمارهٔ ۹۰ : در مملکتی که جنگ اصنافی نیست

شمارهٔ ۹۱ : دردی بتر از علت نادانی نیست

شمارهٔ ۹۲ : هر کس که بعهد دوستی پایه نداشت

شمارهٔ ۹۳ : عمری که مرا به گردش و سیر گذشت

شمارهٔ ۹۴ : دیشب که به صد فتنه و آشوب گذشت

شمارهٔ ۹۵ : عهدی که در این خانه نوا بود، گذشت

شمارهٔ ۹۶ : عمری که مرا به گردش و سیر گذشت

شمارهٔ ۹۷ : عمری به ره جنون نشستیم و گذشت

شمارهٔ ۹۸ : ای دیده تو را بر آب دیدیم و گذشت

شمارهٔ ۹۹ : خوش آنکه چو من حیات جاوید گرفت

شمارهٔ ۱۰۰ : اول ره کار را نشان باید داد

شمارهٔ ۱۰۱ : ای دوست برای دوست جان باید داد

شمارهٔ ۱۰۲ : دردا که جهان به ما دل شاد نداد

شمارهٔ ۱۰۳ : استاد ازل که درس بیداد نداد

شمارهٔ ۱۰۴ : گر مشکل فقر و ثروت آسان گردد

شمارهٔ ۱۰۵ : دشمن پی دشمنی کمر می‌بندد

شمارهٔ ۱۰۶ : هر گل که ز یکرنگی خود بو دارد

شمارهٔ ۱۰۷ : دل زمزمه های انقلابی دارد

شمارهٔ ۱۰۸ : آن کس که مقام مستشاری دارد

شمارهٔ ۱۰۹ : این چرخ برین که سرفرازی دارد

شمارهٔ ۱۱۰ : چشم تو خدنگ سینه دوزی دارد

شمارهٔ ۱۱۱ : هر کس که به دل چو لاله داغی دارد

شمارهٔ ۱۱۲ : این خانه دگر چو نی نوایی دارد

شمارهٔ ۱۱۳ : فکر نوئی از برای ما باید کرد

شمارهٔ ۱۱۴ : گر درد عموم را دوا باید کرد

شمارهٔ ۱۱۵ : یا سد ره فقر و غنا باید کرد

شمارهٔ ۱۱۶ : در گاه عمل شتاب می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۷ : با عزم متین شتاب می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۸ : در کعبه برهمنی نمی‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۹ : با این ره و رسم بد چه می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۲۰ : آن میر که جا در اطلس و قاقم کرد

شمارهٔ ۱۲۱ : درد و غم خوبان جوان پیرم کرد

شمارهٔ ۱۲۲ - سقوط کابینهٔ قوام‌السلطنه : آن خودسر مرتجع که دل‌ها خون کرد

شمارهٔ ۱۲۳ - درباره وستداهل سوئدی، رییس شهربانی : وستال پی دفاع دل یکدله کرد

شمارهٔ ۱۲۴ : آن شیخ که دم ز علم اخفش می‌زد

شمارهٔ ۱۲۵ : گر سائس ملک با کیاست باشد

شمارهٔ ۱۲۶ : گر بر دل ما گرد ملالت باشد

شمارهٔ ۱۲۷ : گفتی دل خون کرده عوض خواهد شد

شمارهٔ ۱۲۸ : آخر دل من ز غصه خون خواهد شد

شمارهٔ ۱۲۹ : دانی که دلِ غمزده چون خواهد شد

شمارهٔ ۱۳۰ : با خلق خدا شریک غم باید شد

شمارهٔ ۱۳۱ : یا هم چو ضعیف منزوی باید شد

شمارهٔ ۱۳۲ : در مسلک مالک ملکی سالک شد

شمارهٔ ۱۳۳ - به مناسبت ترور عشقی : یک دم دل ما غمزدگان شاد نشد

شمارهٔ ۱۳۴ - به مناسبت ترور عشقی : یک دم دل ما غمزدگان شاد نشد

شمارهٔ ۱۳۵ : هر خویش چو نقش در و دیوار نشد

شمارهٔ ۱۳۶ : شادم که دل خراب ترمیم نشد

شمارهٔ ۱۳۷ : هر سر که بپای خم می سوده نشد

شمارهٔ ۱۳۸ : یک دم دل من ز غصه آسوده نشد

شمارهٔ ۱۳۹ : از رأی شمیران غم دل افزون شد

شمارهٔ ۱۴۰ : دوشینه لوای صلح افراشته شد

شمارهٔ ۱۴۱ : ای کاش مرا ناطقه گویا می‌شد

شمارهٔ ۱۴۲ : ای کاش که راز دل مبرهن می‌شد

شمارهٔ ۱۴۳ - به مناسبت قتل کلنل پسیان : روزی که شهید عشق قربانی شد

شمارهٔ ۱۴۴ : این قوم که تا کشور ما تاخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۵ : بس هم‌نفسان نرد غلط باخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۶ : آنان که لوای فقر افراخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۷ - در مورد وکلای مجلس : آنان که سوار اسب گلگون شده‌اند

شمارهٔ ۱۴۸ : ابناء بشر جمله ز یک عائله‌اند

شمارهٔ ۱۴۹ - در مورد وثوق‌الدوله : آنان که پریر قلب ما را خستند

شمارهٔ ۱۵۰ : آن سلسله ای که از امیران هستند

شمارهٔ ۱۵۱ : تجار ز فقر ناشکیبا گشتند

شمارهٔ ۱۵۲ : آنانکه به عدل و داد مفتون گشتند

شمارهٔ ۱۵۳ - راجع به کمپانی نفت و اختلاف آن با دولت

شمارهٔ ۱۵۴ : چون عیش و غم زمانه قسمت کردند

شمارهٔ ۱۵۵ : در کعبه خطاکار خطابم کردند

شمارهٔ ۱۵۶ : شادم که پری رخان غمینم کردند

شمارهٔ ۱۵۷ - اعتصاب غذای زندانیان زندان قصر : صد مرد چو شیر، عهد و پیمان کردند

شمارهٔ ۱۵۸ : افسوس که دشمنان دلم خون کردند

شمارهٔ ۱۵۹ : آنانکه ز خون دو دست رنگین کردند

شمارهٔ ۱۶۰ : هر رأی که با دادن سیم آوردند

شمارهٔ ۱۶۱ : آنانکه پریر با عدو یار شدند

شمارهٔ ۱۶۲ : چون مرتجعین آلت نیرنگ شدند

شمارهٔ ۱۶۳ : ابناء جهان که زاده بوالبشرند

شمارهٔ ۱۶۴ : آنانکه به پا بنای هستی دارند

شمارهٔ ۱۶۵ : آنانکه تو را دو سال یکبار خرند

شمارهٔ ۱۶۶ : این پول که صاحبان القاب خورند

شمارهٔ ۱۶۷ : بر بام فلک بیرق کین برق زند

شمارهٔ ۱۶۸ : جمعی ز غنا صاحب افسر باشند

شمارهٔ ۱۶۹ : ما طالب آنکه کار مطلوب کند

شمارهٔ ۱۷۰ - درباره منصورالسلطنه : عدلیه که داد باید از داد کند

شمارهٔ ۱۷۱ : سرمایه اغنیا اگر کار کند

شمارهٔ ۱۷۲ : دستی که به پرده کعبه را دیر کند

شمارهٔ ۱۷۳ : ملت چو شراب بی خودی نوش کند

شمارهٔ ۱۷۴ : هر کس میِ بی‌حقیقتی نوش کند

شمارهٔ ۱۷۵ : از عدل اگر وکیل توصیف کند

شمارهٔ ۱۷۶ : آن کیست که پرده خطا چاک کند

شمارهٔ ۱۷۷ : هرگز دل من شکایت از غم نکند

شمارهٔ ۱۷۸ : عاقل که جز اقدام لزومی نکند

شمارهٔ ۱۷۹ : آنانکه به قانون‌شکنی مشغولند

شمارهٔ ۱۸۰ : آن قوم که با عاطفه و انسانند

شمارهٔ ۱۸۱ : آنانکه ترا به خویش ترغیب کنند

شمارهٔ ۱۸۲ - بازداشت قوام‌السلطنه و محاکمهٔ او : آنان که اصول را مراعات کنند

شمارهٔ ۱۸۳ : موقعی که شماره از طوفان توقیف گردید بعوض آن، شماره ...

شمارهٔ ۱۸۴ : نظار چو قفل جعبه را باز کنند

شمارهٔ ۱۸۵ : آنانکه خطای خویش تکمیل کنند

شمارهٔ ۱۸۶ : خوش باش که ارباب یقین شک نکنند

شمارهٔ ۱۸۷ : ما را متمولین گدا می خواهند

شمارهٔ ۱۸۸ : آن را که نفوذ و اقتدارات بود

شمارهٔ ۱۸۹ : در راستی آنکه بی کم و کاست بود

شمارهٔ ۱۹۰ : طوفان که طرفدار صفا خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۱ : گر دور زمانه این چنین خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۲ : جان چند گهی گوشه نشین خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۳ : آن را که درستی عمل، کیش بود

شمارهٔ ۱۹۴ : ای کاش من و تو را کمی مدرک بود

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح مستوفی‌الممالک : رسم و ره مستوفی اگر خوب نبود

شمارهٔ ۱۹۶ : آن روز که در ارض و سما هیچ نبود

شمارهٔ ۱۹۷ : ایکاش بشهر شحنه را زور نبود

شمارهٔ ۱۹۸ : گر شیخ ریا رند قدح نوش نبود

شمارهٔ ۱۹۹ - سقوط کابینهٔ قوام‌السلطنه : از دستِ تو گر دل ز غمت چاک نبود

شمارهٔ ۲۰۰ : ایکاش که جز رنگ صفا رنگ نبود

شمارهٔ ۲۰۱ : هر خانه که شادیش بجز غم نبود

شمارهٔ ۲۰۲ : هر چند افق زمانه روشن نبود

شمارهٔ ۲۰۳ - مخالفت اقلیت مجلس چهارم با دولت مستوفی

شمارهٔ ۲۰۴ : آزادی اگر تیول یکدسته نبود

شمارهٔ ۲۰۵ : اسرار سراچه کهن تازه نبود

شمارهٔ ۲۰۶ : هر شر اگر از امور خیریه نبود

شمارهٔ ۲۰۷ : بر دوره فترت اعتباری نبود

شمارهٔ ۲۰۸ : دیروز توانگری زر اندوخته بود

شمارهٔ ۲۰۹ : دیشب که به پای دل مرا سلسله بود

شمارهٔ ۲۱۰ : روزی که دل غمزده را شادی بود

شمارهٔ ۲۱۱ : در کشور دیگران که بیداری بود

شمارهٔ ۲۱۲ : هر جا سخن از سیم و زر ناب رود

شمارهٔ ۲۱۳ : گر رشته سعی و کار پیوند شود

شمارهٔ ۲۱۴ : گر درد و غم قدیم تجدید شود

شمارهٔ ۲۱۵ : دولت چو بفکر خویش تشکیل شود

شمارهٔ ۲۱۶ - در مورد کابینهٔ مستوفی‌الممالک : گویند که کابینه چو تشکیل شود

شمارهٔ ۲۱۷ : تا چون من و شانه باد شیدا نشود

شمارهٔ ۲۱۸ : گر عامل جور حاکم ما نشود

شمارهٔ ۲۱۹ : هرگز به هما، بوم برابر نشود

شمارهٔ ۲۲۰ : تا جرأت و پشتکار توأم نشود

شمارهٔ ۲۲۱ : فکری که سقیم گشت سالم نشود

شمارهٔ ۲۲۲ : ثروت سبب وحی سماوی نشود

شمارهٔ ۲۲۳ - مخالفت با احمدشاه و ولیعهد او : پولی که ز خون خلق آماده شود

شمارهٔ ۲۲۴ : آن اهل خطا که با خطاکار نمود

شمارهٔ ۲۲۵ : روزی به نبرد صف شکستن باید

شمارهٔ ۲۲۶ : با پاک دلان پاک نهادی باید

شمارهٔ ۲۲۷ : گر ما و تو را دفع اعادی باید

شمارهٔ ۲۲۸ : از سنگلج آوای غم اندوز آید

شمارهٔ ۲۲۹ : بس ناله جغد غم در این بوم آید

شمارهٔ ۲۳۰ : اوضاع نجومی چو به تقویم آید

شمارهٔ ۲۳۱ : از سطح افق شعله گلگون آید

شمارهٔ ۲۳۲ : از چیست که باد فتنه انگیخته‌اید

شمارهٔ ۲۳۳ - در رفع توقیف روزنامه طوفان : طوفان که ز توقیف برون می‌آید

شمارهٔ ۲۳۴ : ای مجلسیان دگر چه رنگی دارید

شمارهٔ ۲۳۵ : اول بخطا پیشه مماشات کنید

شمارهٔ ۲۳۶ - نمایشگاه امتعهٔ داخله : گویم سخنی اگر که تصدیق کنید

شمارهٔ ۲۳۷ : خیزید و چو شیر شرزه اقدام کنید

شمارهٔ ۲۳۸ : ای دسته پابند هوی رحم کنید

شمارهٔ ۲۳۹ : تا چند به جور و ظلم تصمیم کنید

شمارهٔ ۲۴۰ - درباره دولت مستوفی‌الممالک : بی‌مهری اگر با من شیدا نکنید

شمارهٔ ۲۴۱ : یاران ز می غرور، مستی نکنید

شمارهٔ ۲۴۲ : ای توده بی صدا خموشی نکنید

شمارهٔ ۲۴۳ : ای دوده جم قیام یکباره کنید

شمارهٔ ۲۴۴ : قمری سخن از سرو چمن می گوید

شمارهٔ ۲۴۵ - سردار سپه : اسرار نهفته گر نگفتی بهتر

شمارهٔ ۲۴۶ - در مورد رأی اعتماد مجلس به دولت قوام : ای سست عقیده، سخت شادی دیگر

شمارهٔ ۲۴۷ : ای غافل نشناخته زنگی از حور

شمارهٔ ۲۴۸ - در انتقاد از دادگستری : این خانه ویرانه که تا نفخه صور

شمارهٔ ۲۴۹ : از بهر مجازات و مکافات وزیر

شمارهٔ ۲۵۰ : ای مرد جوان، تجربه از پیر بگیر

شمارهٔ ۲۵۱ - در مورد انتخابات : صندوق دهن بسته درش چون شد باز

شمارهٔ ۲۵۲ - درباره شکست قیام خیابانی : طوفان بشنو چو نی، نوای تبریز

شمارهٔ ۲۵۳ : دهقان پسر کارگری کهنه لباس

شمارهٔ ۲۵۴ : گل نیست دلم که رنگ و بو خواهد و بس

شمارهٔ ۲۵۵ : در مملکت انقلاب می باید و بس

شمارهٔ ۲۵۶ : شهزاده آزاد چو شد حارس فارس

شمارهٔ ۲۵۷ : ای دل تو همیشه راه حق پوی و مترس

شمارهٔ ۲۵۸ : امروز که گشته هر غمینی دلخوش

شمارهٔ ۲۵۹ : با کجروی خلق جعلق خوش باش

شمارهٔ ۲۶۰ : ای دوست به فکر جنگجوئی کم باش

شمارهٔ ۲۶۱ : از درد و غم زمانه افسرده مباش

شمارهٔ ۲۶۲ : در بیشه دهر، شیر با دندان باش

شمارهٔ ۲۶۳ : ای خامه راست رو حقیقت جو باش

شمارهٔ ۲۶۴ : در پای گلی شبی نهاده سر خویش

شمارهٔ ۲۶۵ : تنها نه منم غمین برای دل خویش

شمارهٔ ۲۶۶ - یعنی کشک : موقعی که یکی از دوستان فرخی (آقای رضای گلشن یزدی) ...

شمارهٔ ۲۶۷ : چون عامل ماضی است منصورالملک

شمارهٔ ۲۶۸ : از یک طرفی مجلس ما شیک و قشنگ

شمارهٔ ۲۶۹ : آن رند دغل بازگه با مکر و حیل

شمارهٔ ۲۷۰ : کابینه اگر بود ز بحران تعطیل

شمارهٔ ۲۷۱ : ماده تاریخ ذیل را به مناسبت قتل میرزاده عشقی مدیر ...

شمارهٔ ۲۷۲ - درباره قوام‌السلطنه و وثوق‌الدوله : بدبختی ایران ز دو تن یافت دوام

شمارهٔ ۲۷۳ : چندی ز هوس باده پرستی کردم

شمارهٔ ۲۷۴ : هنگام جوانی به خدا پیر شدم

شمارهٔ ۲۷۵ : عمری به هوس گرد جهان گردیدم

شمارهٔ ۲۷۶ : یک چند گرفتار خطر گردیدم

شمارهٔ ۲۷۷ : من حسرت آب زندگانی نخورم

شمارهٔ ۲۷۸ : من حسرت آب زندگانی نخورم

شمارهٔ ۲۷۹ : با دیده سرخ و چهره زرد خوشم

شمارهٔ ۲۸۰ : از روز ازل عاشقی آموخت دلم

شمارهٔ ۲۸۱ : آن روز که حرف عشق بشنفت دلم

شمارهٔ ۲۸۲ : دارم سر آنکه عیش پاینده کنم

شمارهٔ ۲۸۳ : آن سبزه که ترک این چمن گفت، منم

شمارهٔ ۲۸۴ : با فکر قوی گرسنه چون شیر، منم

شمارهٔ ۲۸۵ : آن خم که بود مدام در جوش، منم

شمارهٔ ۲۸۶ : از بسکه چو سرو چمن آزاده منم

شمارهٔ ۲۸۷ : از رنگ افق من آتشی می‌بینم

شمارهٔ ۲۸۸ : در موسم گل طرف چمن می‌خواهم

شمارهٔ ۲۸۹ : تا چند ز آه سینه دل چاک شوم

شمارهٔ ۲۹۰ : با دشمن و دوست گر شدی نرم چو موم

شمارهٔ ۲۹۱ : تا درس محبت تو آموخته‌ایم

شمارهٔ ۲۹۲ : ما بیرق صلح کل برافرشته‌ایم

شمارهٔ ۲۹۳ : از دست تو ما ساغر صهبا زده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۴ : تا بر سر حرص و آز خود پا زده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۵ : عمریست که بر عاطفه مفتون شده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۶ : ما خاک به سر ز بی‌حسابی شده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۷ : آن روز که ره بشادی و غم بستیم

شمارهٔ ۲۹۸ : ما دایره کثرت و قلت هستیم

شمارهٔ ۲۹۹ : یک عمر چو باد دور دنیا گشتیم

شمارهٔ ۳۰۰ : آن روز که ما و دل ز مادر زادیم

شمارهٔ ۳۰۱ : یک عمر چو جغد نوحه خوانی کردیم

شمارهٔ ۳۰۲ : یکچند به مرگ سخت جانی کردیم

شمارهٔ ۳۰۳ : روزی که به تاج طعنه سخت زدیم

شمارهٔ ۳۰۴ : روزی که به کار زندگی دست زدیم

شمارهٔ ۳۰۵ : عمری به دهان راستگو مشت زدیم

شمارهٔ ۳۰۶ : آن روز که چون سرو سر از خاک زدیم

شمارهٔ ۳۰۷ : آن روز که چون سبزه سر از خاک زدیم

شمارهٔ ۳۰۸ : یک عمر به بند آز پا بسته شدیم

شمارهٔ ۳۰۹ : بس جان ز فشار غم به دوران کندیم

شمارهٔ ۳۱۰ : آن روز که پابند جنون گردیدیم

شمارهٔ ۳۱۱ : ما زاده کیقباد و کیکاووسیم

شمارهٔ ۳۱۲ : از بسکه به پیش این و آن مبتذلیم

شمارهٔ ۳۱۳ : روزی که ز دل بانگ خبردار زنیم

شمارهٔ ۳۱۴ : برخیز که تا باده گلرنگ زنیم

شمارهٔ ۳۱۵ : گر طالع خفته را سحرخیز کنیم

شمارهٔ ۳۱۶ : باید ز کژی براستی میل کنیم

شمارهٔ ۳۱۷ : ما تکیه به قائدین ناشی نکنیم

شمارهٔ ۳۱۸ : ما یکسر مو به کس دوروئی نکنیم

شمارهٔ ۳۱۹ : در آتیه گر فکر نماینده کنیم

شمارهٔ ۳۲۰ : روزی است که اقدام غیورانه کنیم

شمارهٔ ۳۲۱ : ما قاعده متانت از کف ندهیم

شمارهٔ ۳۲۲ : امروز به هر طریق ما راه رویم

شمارهٔ ۳۲۳ : با علم و عمل اگر مهیا نشویم

شمارهٔ ۳۲۴ : ما طعنه زن مقام مردی نشویم

شمارهٔ ۳۲۵ : تا چند کسل از غم بیهوده شویم

شمارهٔ ۳۲۶ : با دولت نو رسم کهن می گویم

شمارهٔ ۳۲۷ : تا چند توان به ناتوانان دیدن

شمارهٔ ۳۲۸ : با نخل خوشی همیشه پیوند بزن

شمارهٔ ۳۲۹ : ای دوست به دیوار کسی مشت مزن

شمارهٔ ۳۳۰ : ای دل شکن آتش به دل تنگ مزن

شمارهٔ ۳۳۱ : یاری که کج و دوروست، شمشیرش کن

شمارهٔ ۳۳۲ : گر تکیه کنی بر دم شمشیر مکن

شمارهٔ ۳۳۳ : طوفان می نسیان از این نوش مکن

شمارهٔ ۳۳۴ : هرگز دل کس را به عبث تنگ مکن

شمارهٔ ۳۳۵ : ای توده عمل با همم عالیه کن

شمارهٔ ۳۳۶ : ای ملت آرین وفاداری کن

شمارهٔ ۳۳۷ - به مستوفی‌الممالک در هنگام تشکیل دولت : ای دوست کلاه خویش را قاضی کن

شمارهٔ ۳۳۸ : از آز بپرهیز و امیری می کن

شمارهٔ ۳۳۹ : یک عمر در این محیط گردیدم من

شمارهٔ ۳۴۰ : آثار محن از در و دیوار ببین

شمارهٔ ۳۴۱ : ای دیده دو چشم فتنه را خیره ببین

شمارهٔ ۳۴۲ : ای دیده دو چشم فتنه را خیره ببین

شمارهٔ ۳۴۳ : در مرز عجم ذلت ایرانی بین

شمارهٔ ۳۴۴ : بی دوست شب فراق غم خوردن به

شمارهٔ ۳۴۵ : با دشمن اگر پاره کنی سلسله به

شمارهٔ ۳۴۶ : احزاب جهان راه نجاتند همه

شمارهٔ ۳۴۷ : سردسته حزب هر چه هستند همه

شمارهٔ ۳۴۸ : با هم رفقا که یار و جفتند همه

شمارهٔ ۳۴۹ : یکدسته که کاندید جدیدند همه

شمارهٔ ۳۵۰ : آن دسته که در نزد تو پیشند همه

شمارهٔ ۳۵۱ : دنیا که سعادتش بود مال همه

شمارهٔ ۳۵۲ : در اول وهله پا فشردیم همه

شمارهٔ ۳۵۳ : با آنکه ز فقر پاکبازیم همه

شمارهٔ ۳۵۴ : افسوس که از رأی خراب من و تو

شمارهٔ ۳۵۵ : اشراف عزیز نکته سنج من و تو

شمارهٔ ۳۵۶ : از باده کبر مست و مخمور مشو

شمارهٔ ۳۵۷ : ای دوست برای دست و پا مشت تو کو

شمارهٔ ۳۵۸ : ای توده گرفتار جهالت شده‌ای

شمارهٔ ۳۵۹ : ای بوم در این بوم مؤسس شده‌ای

شمارهٔ ۳۶۰ - صندوق آرا : ای جعبه به خوب و زشت حاکم شده‌ای

شمارهٔ ۳۶۱ : ای مرغ اسیر از چه کم‌حوصله‌ای

شمارهٔ ۳۶۲ : با زور و وبال تا وزارت کردی

شمارهٔ ۳۶۳ : ای جعبه پریر دلربائی کردی

شمارهٔ ۳۶۴ : ای روز سیاه من سیه تر گردی

شمارهٔ ۳۶۵ : دی عامل اختلاس اموال شدی

شمارهٔ ۳۶۶ : دیدی بخلاف عزم و تصمیم شدی

شمارهٔ ۳۶۷ : آنانکه کنند با دو صد طنازی

شمارهٔ ۳۶۸ : آسوده در این دیر کهن نیست کسی

شمارهٔ ۳۶۹ : هر کس بطریق خاص شد یار کسی

شمارهٔ ۳۷۰ : زد چنگ زمانه چنگ بی‌تکلیفی

شمارهٔ ۳۷۱ : در اول عشق باده نوشی اولی

شمارهٔ ۳۷۲ : خواهی تو چو مشت بسته را وانکنی

شمارهٔ ۳۷۳ : امروز اگر خطا سراپا نکنی

شمارهٔ ۳۷۴ : آن را که ز مهر خویش پرورده کنی

شمارهٔ ۳۷۵ : ای کوه تو همسنگ غم و درد منی

شمارهٔ ۳۷۶ : می کوش که پامال جهالت نشوی

شمارهٔ ۳۷۷ : ای جعبه مرا گوهر مقصود توئی

شمارهٔ ۱

بی چیزی من اگرچه پا بست مرا

غم نیست که تاب نیستی هست مرا

با بی سر و پائی ز قناعت دایم

سرمایه روزگار در دست مرا

شمارهٔ ۲

تن یافت برهنگی ز بی رختی ما

دل تن بقضا داد ز جان سختی ما

چون دید غم و محنت ما را شب عید

بگرفت عزای روز بدبختی ما

شمارهٔ ۳

از بسکه زند نوای غم چنگی ما

اندوه کند عزم همآهنگی ما

شادی و گشایش جهان کافی نیست

در موقع غم برای دل تنگی ما

شمارهٔ ۴

دردا که ز جهل درد نادانی ما

چون سلسله شد جمع پریشانی ما

با حق قضاوت اجانب امروز

یک داغ سیاهیست به پیشانی ما

شمارهٔ ۵

ای آنکه ترا به دل نه شک است و نه ریب

آگاه ز حال خضر و چوپان شعیب

خوش باش که گر خبر به طوفان ندهند

هر روز بگیرد خبر از مخبر غیب

شمارهٔ ۶

در این ره سخت گر شود پای تو سست

از دست شکستگان شوی رنجه درست

هر چیز که خواستی مهیا کردند

گر مرد هنروری کنون نوبت تست

شمارهٔ ۷

در موقع سخت می نباید شد سست

کز عزم، شکسته را توان کرد درست

خورشید موفقیت رخشان را

در سایه اتفاق می باید جست

شمارهٔ ۸

امروز محصلین ز اعلی تا پست

دارند کل اندر کف و بیرق در دست

یعنی که به قحطی‌زدگان رحم کنید

ای ملت با عاطفه نوع‌پرست

شمارهٔ ۹

پیش همه منفعت اگر مطلوب است

در نفع چرا این بد و آن یک خوب است

سودی که زیان ندارد از بهر عموم

سودیست که جوینده آن محبوب است

شمارهٔ ۱۰

با طبع بلند قصر قیصر هیچ است

دارائی دارا و سکندر هیچ است

با خانه بدوشی ببر همت ما

صد قافله گنج خانه زر هیچ است

شمارهٔ ۱۱

هر مملکتی در این جهان آباد است

آبادیش از پرتو عدل و داد است

کمتر شود از حادثه ویران و خراب

هر مملکتی که بیشتر آزاد است

شمارهٔ ۱۲

روزی که شرار بغض و کین شعله ور است

وز آتش فتنه خشک و تر در خطر است

افسوس من این است که در آن هنگام

بیچاره تر آن بود که بیچاره تر است

شمارهٔ ۱۳

هر خواجه که خیل و حشمش بیشتر است

درد و غم و رنج و المش بیشتر است

دنیا نبود جای سرور و شادی

هر پیشتری درد و غمش بیشتر است

شمارهٔ ۱۴

هر روز در این خرابه جنگی دگر است

در ساغر شهد ما شرنگی دگر است

اوضاع سیاست عمومی گویا

چون بوقلمون باز به رنگی دگر است

شمارهٔ ۱۵

جان بنده رنج و زحمت کارگر است

دل غرقه به خون ز محنت کارگر است

با دیده انصاف چو نیکو نگری

آفاق رهین منت کارگر است

شمارهٔ ۱۶

دنیای ضعیف کش که از حق دور است

حق را بقوی می دهد و معذور است

بیهوده سخن ز حق و باطل چکنی

رو زور بدست آر که حق با زور است

شمارهٔ ۱۷

ما را همه از دو کون یک گوشه بس است

در راه طلب عزم متین توشه بس است

از کشته روزگار و از خرمن دهر

یک دانه کفایت است و یک خوشه بس است

شمارهٔ ۱۸

اکنون که چمن چو چتر کیکاوس است

وز سبزه دمن چو خوابگاه طوس است

برخیز به بط کن می چون چشم خروس

کز گل در و دشت چون پر طاوس است

شمارهٔ ۱۹

در مسلک ما طریق مطلوب خوش است

دلجوئی مردمان مغلوب خوش است

کافی نبود برای ما نیت خوب

با نیت خوب کرده خوب خوش است

شمارهٔ ۲۰ - صندوق آرا

ای جعبه رأی را چه دین و کیش است

کز آن دل خوب و زشت در تشویش است

گر دیده چه دنیای دنی این صندوق

هر یک نفری در آن دو روزی پیش است

شمارهٔ ۲۱

نادانی و جهل تا که ما را کیش است

بدبختی ما همیشه بیش از پیش است

هر چند ادارات خرابند همه

بی شبهه خرابی معارف بیش است

شمارهٔ ۲۲

تحکیم اساس بر مؤسس فرض است

این اصل بهر منعم و مفلس فرض است

بر فرض وکیل هم خطا پیشه بود

بر جامعه احترام مجلس فرض است

شمارهٔ ۲۳

در ملک وجود خودنمائی غلط است

در بندگی اظهار خدائی غلط است

بیگانگی آموز که با مسلک راست

با خلق زمانه آشنائی غلط است

شمارهٔ ۲۴

هر کس که چو گل در این چمن یکرنگ است

با خار به پیش باغبان هم سنگ است

دل تنگی غنچه در چمن تنها نیست

بر هر که نظر کنی چو من دلتنگ است

شمارهٔ ۲۵

هر کس که در این زمانه با فرهنگ است

با طالع برگشته خود در جنگ است

دلتنگی غنچه در چمن تنها نیست

بر هر که نظر کنی چو من دلتنگ است

شمارهٔ ۲۶

دنیا که حیاتش همه جنگ و جدل است

وصلش همگی فراغ و اصلش بدل است

امروز چو دیروز مکن تکیه به حرف

کامروز جهان، جهان سعی و عمل است

شمارهٔ ۲۷

مظلوم کشی طریقه محتشم است

قانون شکنی پیشه اهل ستم است

هر سر که به احترام قانون خم شد

در مسلک ارباب قلم محترم است

شمارهٔ ۲۸

طوفان که ز راستی به عالم علم است

ویرانه کن بنای جور و ستم است

محبوب از آن بود که حق یا باطل

در مسلک خود همیشه ثابت قدم است

شمارهٔ ۲۹

در کشور ما که مهد اندوه و غم است

در آن دل و جان شاد بسیار کم است

از همقدمان خود عقب خواهد ماند

هر کس که درین زمانه ثابت قدم است

شمارهٔ ۳۰

آئینه حق نما دل خسته ماست

برهان حقیقت دهن بسته ماست

آنکس که درست حق و باطل بنوشت

نوک قلم و خامه بشکسته ماست

شمارهٔ ۳۱

تا خدمت ابناء بشر پیشه ماست

آزادی و صلح و سلم اندیشه ماست

آنکس که کند ریشه بیداد و ستم

از مزرع ویران جهان تیشه ماست

شمارهٔ ۳۲

قانون که اصول واجب التعظیم است

ما را به اطاعتش سر تسلیم است

گوید که بنای زندگانی بشر

بر روی قواعد امید و بیم است

شمارهٔ ۳۳ - کابینهٔ مستوفی‌الممالک

کابینه ما اگرچه بی‌تصمیم است

معبود شما به دشمنان تسلیم است

از خادم حال گر امیدی نبود

از خائن آینده هزاران بیم است

شمارهٔ ۳۴

امسال بهار جشن می خواران است

اطراف چمن نشیمن یاران است

از دولت ابر و باد و باران بهار

گلزار شکوفه ریز و گل باران است

شمارهٔ ۳۵

دل خسته ز آزار دل آزاران است

جان رنجه ز بیداد ستمکاران است

تنبیه و مجازات خیانت کاران

در جامعه پاداش نکوکاران است

شمارهٔ ۳۶

گر طالب صلح نامه طوفان است

گر منکر جنگ خامه طوفان است

مقصود از این سیاست جنگ و گریز

یک چند دیگر ادامه طوفان است

شمارهٔ ۳۷

هر چند که پشت خم تخت من است

در روی زمین برهنگی رخت من است

با اینهمه جور چرخ و بی مهری ماه

خورشید فلک ستاره بخت من است

شمارهٔ ۳۸

چون ابر بهار چشم خون بار من است

چون غنچه نشکفته دل زار من است

فریاد و فغان و ناله هر شب تا صبح

چون مرغ اسیر در قفس کار من است

شمارهٔ ۳۹

دریای پر آب چشم نمناک من است

صحرای پر آتش دل صد چاک من است

آن را که دهد زمانه بر باد فنا

از دست غم تو عاقبت خاک من است

شمارهٔ ۴۰

تا عمر بود، درستی آئین من است

بدخواه کژی، مسلک دیرین من است

آزادی و خیر خواهی نوع بشر

مقصود و مرام و مسلک و دین من است

شمارهٔ ۴۱

چون پرده خون دامن رنگین من است

چون رشته کوه بار سنگین من است

آنکس که ز دست غم نمی گردد شاد

با بی سروپائی دل غمگین من است

شمارهٔ ۴۲

آن سان که ستاره در سما افزون است

در روی زمین حادثه گوناگون است

القصه از این حوادث رنگارنگ

بر هر که نظر بیفکنی دل خون است

شمارهٔ ۴۳

چون موجد آزادی ما قانون است

ما محو نمی شویم تا قانون است

محکوم زوال کی شود آن ملت

در مملکتی که حکم با قانون است

شمارهٔ ۴۴ - انتقادی نسبت به مستشاران آمریکایی

این غنچهٔ نوشکفته، خوش وا شده است

واین غورهٔ نارسیده حلوا شده است

آن را که برای نوکری آوردیم

دیری نگذشته زود آقا شده است

شمارهٔ ۴۵ - صندوق آرا

صندوقچه‌ای که جای آرا شده است

هم روح گداز و هم دل آرا شده است

دیو و دد و دام و وحش و طیر است در آن

این جعبه مگر جنگل مولا شده است

شمارهٔ ۴۶ - عدلیه

منصور که در عدلیه قادر شده است

دیر آمده زود از مصادر شده است

هشتاد و یک ابلاغ خلاف قانون

از جانب آن جسور صادر شده است

شمارهٔ ۴۷ - عدلیه

تا بخت من و تو خواب‌تر از همه است

چشم تو و من پرآب‌تر از همه است

هرچند ادارات خرابند ولیک

عدلیه ما خراب‌تر از همه است

شمارهٔ ۴۸

در ملک جهان زوال مال همه است

هنگام خوشی منال مال همه است

پامال غنی بود تهی دست چرا

گر نعمت و جاه و مال، مال همه است

شمارهٔ ۴۹

دنیا چو یکی خانه و جای همه است

وین خانه غم سراسرای همه است

این است که عیش و نوش این خانه تمام

از بهر یکی نیست برای همه است

شمارهٔ ۵۰

تشکیل جهان ز روی بی انصافی است

چون دستخوش تجمل اشرافی است

یک دسته خودخواه اگر بگذارند

از بهر بشر ثروت دنیا کافی است

شمارهٔ ۵۱

عالم همه عابدند و معبود یکی است

دنیا همه ساجدند و مسجود یکی است

با دیده انصاف چو نیکو نگری

روحانی و ما را همه مقصود یکی است

شمارهٔ ۵۲

دنیا که مقر حکمفرمائی توست

سعی و عملش اصل خودآرائی تست

در پیش مدیر این تجارتخانه

سهم تو بقدر فهم و دانائی تست

شمارهٔ ۵۳

تا پایه معرفت نهادیم ز دست

یک سر به ره جهل فتادیم ز دست

چون کودک خرد بهر جوز و خرما

در و گهر ابلهانه دادیم ز دست

شمارهٔ ۵۴ - صندوق آرا

این جعبه که آرا همه در دامن اوست

چون دور سپهر بی‌وفایی فن اوست

از بس که به این و آن دهد وعده وصل

خون دو هزار کشته در گردن اوست

شمارهٔ ۵۵ - صندوق آرا

آن جعبه که رأی خلق گنجینه اوست

بی‌مهری روزگار از کینه اوست

فرمان سعادت و شقاوت دارد

این راز نهفته ای که در سینه اوست

شمارهٔ ۵۶ - صندوق آرا

ای جعبه که سرنوشت ما در ید توست

مقصود عموم تابع مقصد توست

امروز که بی‌طرف شوی با بد و خوب

فرداست که خوب و بد ز خوب و بد توست

شمارهٔ ۵۷

ای توده که جهل در سرشت من و توست

هشدار که گاه زرع و کشت من و توست

تا شب پی حق خویش از پا منشین

برخیز که روز سرنوشت من و توست

شمارهٔ ۵۸

یا دوست دشمنند یا دشمن دوست

از دست رها مکن چو من دامن دوست

پرهیز نما ز دوستانی که ز جهل

گر خوار شوی چو خار در گلشن دوست

شمارهٔ ۵۹

آن عهد که بسته شد میان من و دوست

بشکسته شد از فتنه اهریمن و دوست

دانستم از اول که در این کار آخر

انگشت نما شوم بر دشمن و دوست

شمارهٔ ۶۰

چون مرکز ثقل ما به جز مجلس نیست

آنذکس که به مجلس نبود خاضع کیست

بر ملت اگر وکیل تحمیل شود

پس فایده حکومت ملی چیست

شمارهٔ ۶۱

این فقر و فنا برای ما مایل کیست

وز خواری ما بهر غنی حاصل چیست

گر عقده آز اغنیا آسان شد

دانی که علاج فقرا مشکل نیست

شمارهٔ ۶۲

این زمزمه های شوم را قائل کیست

واین نغمه ناپسند را حاصل چیست

در گفتن حرف حق اثر هست اما

گوینده چو با اراده باطل نیست

شمارهٔ ۶۳

ای کاهن خودپرست، معبود تو کیست

وی خائن شوم پست، مقصود تو کیست

با ناز ایاز جلوه منما کاین مرد

هر چند که احمد است محمود تو نیست

شمارهٔ ۶۴ - کابینهٔ سردار سپه

با مشت و لگد معنی امنیت چیست؟

با نفی بلد ناجی امنیت کیست؟

با زور مرا مگو که امنیت هست

با ناله ز من شنو که امنیت نیست!

شمارهٔ ۶۵

با آنکه غنی خزانه دولت نیست

با آنکه به فقر می کند ملت زیست

از چیست حقوق وکلا قمچی کش

یکدفعه دو اسبه آید از صد به دویست

شمارهٔ ۶۶

آنکس که ز راه جور شد شادان کیست

ور هست یقین زدوده انسان نیست

گر عاطفه نیست امتیاز بشری

پس فرق میان آدم و حیوان چیست

شمارهٔ ۶۷

این زمزمه ها غیر مستحسن چیست

وین قطع مذاکرات بنیان کن چیست

گر دوست کند جفا و دشمن هم جور

پس فرق میان دوست با دشمن چیست

شمارهٔ ۶۸

ای داد که شیوه من و دل زاریست

فریاد که پیشه تو دل آزاریست

ایجاد وزیر و قاضی و شحنه شهر

شه داند و من که بهر مردم داریست

شمارهٔ ۶۹

در دیده ما فقر و غنا هر دو یکیست

در مسلک ما شاه و گدا هر دو یکیست

در کشتی بشکسته طوفانی ما

دردا که خدا و ناخدا هر دو یکیست

شمارهٔ ۷۰

ای داد که راه نفسی پیدا نیست

راه نفسی بهر کسی پیدا نیست

شهریست پر از ناله و فریاد و فغان

فریاد که فریادرسی پیدا نیست

شمارهٔ ۷۱ - صندوق آرا

دردا که دوای دل به جز حسرت نیست

حسرت بحساب قلت و کثرت نیست

گیرم که شود مجلس پنجم هم بد

بدتر ز فساد دوره فترت نیست

شمارهٔ ۷۲

در دهر کسی چو ما بدین ذلت نیست

وین ذلت بی کرانه بیعلت نیست

دولت ز که جلب نفع سرمایه کند

وقتی که ز فقر نامی از ملت نیست

شمارهٔ ۷۳

در مسلک ما که عزت و ذلت نیست

سلطان و فقیر و کثرت و قلت نیست

هر کس که به دست خویشتن کار نکرد

صالح به نمایندگی ملت نیست

شمارهٔ ۷۴

درد هر چو ما کسی بدین ذلت نیست

وین ذلت لایزال بیعلت نیست

هست از طرف ملت بی علم قصور

تقصیر همین ز جانب دولت نیست

شمارهٔ ۷۵ - کابینهٔ مشیرالدوله

هرچند که سیل آرزو را سد نیست

هرچند توقع بشر را حد نیست

با کم غرضی اگر کنی خوب نظر

کابینه امروزی ما پر بد نیست

شمارهٔ ۷۶ - کابینهٔ مشیرالدوله

ای آنکه تو را گفته ما باور نیست

ور هست ز جبن قدرت کیفر نیست

با منطق و مدرک بشنو ناله ما

گر گوش رئیس‌الوزرایی کر نیست

شمارهٔ ۷۷

جز ایزد پاک حاکم عادل نیست

جز موجد خاک، قاضی قابل نیست

یکبار توان قاتل صد تن را کشت

زآنرو که مجازات بشر کامل نیست

شمارهٔ ۷۸ - مجلس پنجم

از رأی خران دلم دمی بی‌غم نیست

وز رأی فروش جان من خرم نیست

بل این وکلای مجلس پنجم در وزن

از مجلس تاریخی چارم کم نیست

شمارهٔ ۷۹

در غمکده ای که شادیش جز غم نیست

تنها نه همین خاطر ما خرم نیست

بر هر که نظر کنی گرفتار غم است

گویا دل شاد در همه عالم نیست

شمارهٔ ۸۰

هرگز دل ما غمین ز بیش و کم نیست

گر بیش و اگر کم دل ما را غم نیست

اسباب حیات نیست غیر از یکدم

آن نیز دمی باشد و دیگر دم نیست

شمارهٔ ۸۱

باغی که در آن آب و هوا روشن نیست

هرگز گل یکرنگ در آن گلشن نیست

هر دوست که راست گوی و یکرو نبود

در عالم دوستی کم از دشمن نیست

شمارهٔ ۸۲

آن سلسله را که جز خطا باطن نیست

کس نیست که بر خطایشان طائن نیست

روزی به وثوق شاد و گاهی به قوام

القصه که این طایفه بی خائن نیست

شمارهٔ ۸۳

هر چند که انقلاب را قاعده نیست

در آتش و خون برای کس مائده نیست

اما دول قوی چو در جنگ شوند

بهر ملل ضعیف بیفایده نیست

شمارهٔ ۸۴

در کشور ما که دزد را واهمه نیست

جز گرگ شبان برای مشتی رمه نیست

آنجا که مضار هست بهر همه است

وانجا که منافع است مال همه نیست

شمارهٔ ۸۵

در مملکتی که نام آزادی نیست

ویرانی آن قابل آبادی نیست

بهر دل چون آهن آزادی کش

درمان بجز از دشنه پولادی نیست

شمارهٔ ۸۶ - مجلس پنجم

تا رسم غنی غیر دل‌آزاری نیست

از بهر فقیر چاره جز زاری نیست

این خواری و این ذلت و این فقر عموم

بی‌شبهه به جز علت بیکاری نیست

شمارهٔ ۸۷

ای خصم تو را مجال کین توزی نیست

در کشور ما امید فیروزی نیست

با ما ز در صلح و صفا بیرون آی

کامروز جهان، جهان دیروزی نیست

شمارهٔ ۸۸

چون نامه ما برای کلاشی نیست

چون خامه ما مرتشی از راشی نیست

پس پیشه ما هرزه درآئی نبود

پس حرفه ما تهمت و فحاشی نیست

شمارهٔ ۸۹ - عدلیه

در کشور ما که جنگ اصنافی نیست

حاکم به جز از اصول اشرافی نیست

این است که بر خطای یک تن ناچار

صد مدرک و درج ده سند کافی نیست

شمارهٔ ۹۰

در مملکتی که جنگ اصنافی نیست

آزادی آن منبسط و کافی نیست

در جشن به کارگر چرا ره ندهند

این مجلس اگر مجلس اشرافی نیست

شمارهٔ ۹۱

دردی بتر از علت نادانی نیست

جز علم دوای این پریشانی نیست

با آنکه بروی گنج منزل دارد

بدبخت و فقیرتر ز ایرانی نیست

شمارهٔ ۹۲

هر کس که بعهد دوستی پایه نداشت

در دست برای سود سرمایه نداشت

از دایره کم نه ای بیک نقطه بگرد

پیراهن دوستی که پیرایه نداشت

شمارهٔ ۹۳

عمری که مرا به گردش و سیر گذشت

دیروز به کعبه دوش در دیر گذشت

هر چند که زندگی بلا بود اما

از دولت مرگ آن بلاخیز گذشت

شمارهٔ ۹۴

دیشب که به صد فتنه و آشوب گذشت

از مهر به من آن مه محبوب گذشت

آن ماه دو هفته را چو دیدم امسال

یک ماه شب و روز به من خوب گذشت

شمارهٔ ۹۵

عهدی که در این خانه نوا بود، گذشت

همسایه به ما حکمروا بود گذشت

زین خانه خدا بترس ای خانه خراب

کان دوره که خانه بی خدا بود گذشت

شمارهٔ ۹۶

عمری که مرا به گردش و سیر گذشت

دیروز به کعبه دوش در دیر گذشت

هر چند که زندگی بلا بود اما

از دولت مرگ آن بلا خیر گذشت

شمارهٔ ۹۷

عمری به ره جنون نشستیم و گذشت

وز ملک خرد برون نشستیم و گذشت

القصه کنار این چمن با خواری

چون لاله میان خون نشستیم و گذشت

شمارهٔ ۹۸

ای دیده تو را بر آب دیدیم و گذشت

ای خانه تو را خراب دیدیم و گذشت

وی بخت سیاه شوم بیدار آزار

یک عمر تو را بخواب دیدیم و گذشت

شمارهٔ ۹۹

خوش آنکه چو من حیات جاوید گرفت

وز دولت جام جای جمشید گرفت

هنگام بهار و روز نوروز به باغ

در سبزه و گل غلت زد و عید گرفت

شمارهٔ ۱۰۰

اول ره کار را نشان باید داد

در موقع کار امتحان باید داد

چون کار به عالم جوان نسپاری

پس کار به پیر کاردان باید داد

شمارهٔ ۱۰۱

ای دوست برای دوست جان باید داد

در راه محبت امتحان باید داد

تنها نبود شرط محبت گفتن

یک مرتبه هم عمل نشان باید داد

شمارهٔ ۱۰۲

دردا که جهان به ما دل شاد نداد

جز درس غم و محن به ما یاد نداد

ای داد که آسمان ز بیدادگری

با اینهمه داد ما به ما داد نداد

شمارهٔ ۱۰۳

استاد ازل که درس بیداد نداد

جز مسئله داد مرا یاد نداد

ما داد ز بیدادگران بستانیم

گر محکمه داد به ما داد نداد

شمارهٔ ۱۰۴

گر مشکل فقر و ثروت آسان گردد

آسوده ز غم توده انسان گردد

گر کیست که گشته حارس میش ز جور

مالک چو نماینده دهقان گردد

شمارهٔ ۱۰۵

دشمن پی دشمنی کمر می‌بندد

بیگانه ره نفع و ضرر می‌بندد

گر دعوی دوستی کند دولت روس

کی دوست به روی دوست در می‌بندد

شمارهٔ ۱۰۶

هر گل که ز یکرنگی خود بو دارد

در باغ هزار تهنیت گو دارد

روزی به چمن اگر در آیم چو هزار

من بو نکنم گلی که صد رو دارد

شمارهٔ ۱۰۷

دل زمزمه های انقلابی دارد

در عین جنون حرف حسابی دارد

گوید که ز چیست مستشار بلدی

این طور سر خانه خرابی دارد

شمارهٔ ۱۰۸

آن کس که مقام مستشاری دارد

در مالیه اختصاص کاری دارد

راپورت ورا اگر بدقت خوانی

بیش از همه چیز امیدواری دارد

شمارهٔ ۱۰۹

این چرخ برین که سرفرازی دارد

بر جنس بشر دست درازی دارد

با پرده دلفریب پر نقش و نگار

یک لحظه دو صد هزار بازی دارد

شمارهٔ ۱۱۰

چشم تو خدنگ سینه دوزی دارد

خشم تو پلنگ کینه توزی دارد

هر چند بود دل تو چون آهن سخت

پرهیز از آن ناله که سوزی دارد

شمارهٔ ۱۱۱

هر کس که به دل چو لاله داغی دارد

کی میل گل و گردش باغی دارد

ما گوشه نشین ز بی دماغی شده ایم

خوش آنکه به فصل گل دماغی دارد

شمارهٔ ۱۱۲

این خانه دگر چو نی نوایی دارد

وز راز درون به سر هوایی دارد

یکسان نبود وضع سیاست دایم

هر روز سیاست اقتضایی دارد

شمارهٔ ۱۱۳

فکر نوئی از برای ما باید کرد

وین شیوه کهنه را رها باید کرد

با زور مجازات و فشار قانون

ما را به وظیفه آشنا باید کرد

شمارهٔ ۱۱۴

گر درد عموم را دوا باید کرد

با کوشش مستشار ما باید کرد

اما ز ره پند نصیحت گاهی

او را به وظیفه آشنا باید کرد

شمارهٔ ۱۱۵

یا سد ره فقر و غنا باید کرد

یا چاره درد فقرا باید کرد

صد کار برای خاطر خود کردیم

یک کار هم از بهر خدا باید کرد

شمارهٔ ۱۱۶

در گاه عمل شتاب می‌باید کرد

جان باخته فتح باب می‌باید کرد

ای کاش که توده بعد ازین می‌دانست

کز جنس خود انتخاب می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۷

با عزم متین شتاب می‌باید کرد

همراهی شیخ و شاب می‌باید کرد

با دقت هرچه بیشتر در این بار

مرد عمل انتخاب می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۸

در کعبه برهمنی نمی‌باید کرد

بی‌زور تهمتنی نمی‌باید کرد

تا کار به دوستی میسر گردد

اقدام به دشمنی نمی‌باید کرد

شمارهٔ ۱۱۹

با این ره و رسم بد چه می‌باید کرد

بگذشته بدی ز حد چه می‌باید کرد

برگشته محیط ما ز دیو و دد و دام

با این همه دیو و دد چه می‌باید کرد

شمارهٔ ۱۲۰

آن میر که جا در اطلس و قاقم کرد

در جامعه خوش نامی خود را گم کرد

دانی که بود به چشم مردم محبوب

هرکس که نگاهداری از مردم کرد

شمارهٔ ۱۲۱

درد و غم خوبان جوان پیرم کرد

بد عهدی آسمان زمینگیرم کرد

من ماندم و من با همه بدبختیها

ای مرگ بیا که زندگی سیرم کرد

شمارهٔ ۱۲۲ - سقوط کابینهٔ قوام‌السلطنه

آن خودسر مرتجع که دل‌ها خون کرد

پامال هوای نفس خود قانون کرد!

دیدی که چه سان دست طبیعت او را

از دایره با مشت و لگد بیرون کرد؟

شمارهٔ ۱۲۳ - درباره وستداهل سوئدی، رییس شهربانی

وستال پی دفاع دل یکدله کرد

پس پیش وزیر و شه ز طوفان گله کرد

دیروز فغان ما گر از خارجه بود

امروز رواست شکوه از داخله کرد

شمارهٔ ۱۲۴

آن شیخ که دم ز علم اخفش می‌زد

با ساده‌رخان باده بی‌غش می‌زد

دیدم که برای دستمالی موهوم

بی‌واسطه قیصریه آتش می‌زد

شمارهٔ ۱۲۵

گر سائس ملک با کیاست باشد

دارای درایت و فراست باشد

مابین دو همسایه بباید ناچار

مایل بتوازن سیاست باشد

شمارهٔ ۱۲۶

گر بر دل ما گرد ملالت باشد

آن گرد ملال از جهالت باشد

قانون مهاجرت بود لازم لیک

لازمتر از آن بسط عدالت باشد

شمارهٔ ۱۲۷

گفتی دل خون کرده عوض خواهد شد

از دیده سر آورده عوض خواهد شد

با رنگ سیاستی که من می بینم

یکبار دگر پرده عوض خواهد شد

شمارهٔ ۱۲۸

آخر دل من ز غصه خون خواهد شد

وز روزنه دیده برون خواهد شد

با این افق تیره خدا داند و بس

کاین مملکت خراب چون خواهد شد

شمارهٔ ۱۲۹

دانی که دلِ غمزده چون خواهد شد

پا تا به سر از دست تو خون خواهد شد

وآن خون شده قطره قطره در شامِ فراق

از روزنهٔ دیده برون خواهد شد

شمارهٔ ۱۳۰

با خلق خدا شریک غم باید شد

سربار بدوش دوست کم باید شد

خواهی ببری گوی معارف خواهی

درگاه عمل پیشقدم باید شد

شمارهٔ ۱۳۱

یا هم چو ضعیف منزوی باید شد

یا صاحب زور معنوی باید شد

فریاد و فغان و ناله را نیست اثر

در جامعه بشر قوی باید شد

شمارهٔ ۱۳۲

در مسلک مالک ملکی سالک شد

از عشق به ملک آن ملک هالک شد

آورد فشار چون به مستأجر خویش

نامش به زبان دوزخی مالک شد

شمارهٔ ۱۳۳ - به مناسبت ترور عشقی

یک دم دل ما غمزدگان شاد نشد

ویرانه ما از ستم آباد نشد

دادند بسی به راه آزادی جان

اما چه نتیجه ملت آزاد نشد

شمارهٔ ۱۳۴ - به مناسبت ترور عشقی

یک دم دل ما غمزدگان شاد نشد

ویرانه ما از ستم آباد نشد

دادند بسی به راه آزادی جان

اما چه نتیجه، ملت آزاد نشد

شمارهٔ ۱۳۵

هر خویش چو نقش در و دیوار نشد

از نقشه بیگانه خبردار نشد

یک عمر بر این ملت خواب آلوده

فریاد و فغان زدیم بیدار نشد

شمارهٔ ۱۳۶

شادم که دل خراب ترمیم نشد

در پیش امید و بیم تسلیم نشد

یک صبح رهین نور امید نگشت

یک شام غمین ظلمت و بیم نشد

شمارهٔ ۱۳۷

هر سر که بپای خم می سوده نشد

از دست غم زمانه آسوده نشد

هر دامن پاکی که به می شد رنگین

با آن همه آلودگی آلوده نشد

شمارهٔ ۱۳۸

یک دم دل من ز غصه آسوده نشد

وین عقده ناگشوده بگشوده نشد

این دامن پاک چاک چاکم هرگز

الا ز سرشک دیده آلوده نشد

شمارهٔ ۱۳۹

از رأی شمیران غم دل افزون شد

وز جعبه شوم کن جگرها خون شد

چون نوبت آراء لواسان گردید

فریادکنان جان ز بدن بیرون شد

شمارهٔ ۱۴۰

دوشینه لوای صلح افراشته شد

در مزرع دل تخم صفا کاشته شد

اصلاح وزیر جنگ با پارلمان

نیکو قدمی بود که برداشته شد

شمارهٔ ۱۴۱

ای کاش مرا ناطقه گویا می‌شد

یک لحظه دهان بسته‌ام وا می‌شد

تا این دل سودازدهٔ پرده‌نشین

بی‌پرده میان خلق رسوا می‌شد

شمارهٔ ۱۴۲

ای کاش که راز دل مبرهن می‌شد

مقصود و مرام ما معین می‌شد

هرگونه سیاستی که دارد دولت

تا حد لزوم صاف و روشن می‌شد

شمارهٔ ۱۴۳ - به مناسبت قتل کلنل پسیان

روزی که شهید عشق قربانی شد

آغشته به خون مفخر ایرانی شد

در ماتم او عارف و عامی گفتند

ایام صفر محرم ثانی شد

شمارهٔ ۱۴۴

این قوم که تا کشور ما تاخته‌اند

با رایت خودسری برافراخته‌اند

با این همه های هوی ایشان دیدیم

هنگام عمل وظیفه نشناخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۵

بس هم‌نفسان نرد غلط باخته‌اند

یک جامعه را به شبهه انداخته‌اند

با آن همه امتحان هنوز این مردم

ما را به ثبات عزم نشناخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۶

آنان که لوای فقر افراخته‌اند

یکباره سوی ملک فنا تاخته‌اند

بیچاره و چاره‌ساز خلقند تمام

آنان که به دل‌سوختگی ساخته‌اند

شمارهٔ ۱۴۷ - در مورد وکلای مجلس

آنان که سوار اسب گلگون شده‌اند

از مکمن ارتجاع بیرون شده‌اند

با آنکه گرو برده به قانون‌شکنی

امروز نماینده قانون شده‌اند

شمارهٔ ۱۴۸

ابناء بشر جمله ز یک عائله‌اند

وز حرص دول مدام در غائله‌اند

از آز دول الحذر ای اهل جهان

کآن‌ها همه رهزنان این قافله‌اند

شمارهٔ ۱۴۹ - در مورد وثوق‌الدوله

آنان که پریر قلب ما را خستند

دیروز قرار با اجانب بستند

دوشینه یگانه عضو دولت بودند

امروز نماینده ملت هستند

شمارهٔ ۱۵۰

آن سلسله ای که از امیران هستند

معمار در این سرای ویران هستند

از چیست که با ثروت هنگفت مدام

اندر صدد غارت ایران هستند

شمارهٔ ۱۵۱

تجار ز فقر ناشکیبا گشتند

بی چیز و گدا ز پیر و برنا گشتند

دیگر چه ثمر ز دستگیری وقتی

کز فقر عمومی همه بی پا گشتند

شمارهٔ ۱۵۲

آنانکه به عدل و داد مفتون گشتند

تسلیم مقررات قانون گشتند

و‌آن‌ها که به فرعونی خود بالیدند

ناگاه غریق لجهٔ خون گشتند

شمارهٔ ۱۵۳ - راجع به کمپانی نفت و اختلاف آن با دولت

افسوس که دست‌رنج ما را بردند

با بطر، چهار و پنج ما را بردند

ما و تو برنجیم و حریفان زرنگ

بی‌زحمت و رنج، گنج ما را بردند

شمارهٔ ۱۵۴

چون عیش و غم زمانه قسمت کردند

ما را غم بیکرانه قسمت کردند

شیخ و شه و شحنه عیش و نوش همه را

بردند و برادرانه قسمت کردند

شمارهٔ ۱۵۵

در کعبه خطاکار خطابم کردند

از بتکده رندانه جوابم کردند

آباد شود کوی خرابات مغان

کانجا به یکی جرعه خرابم کردند

شمارهٔ ۱۵۶

شادم که پری رخان غمینم کردند

یغمای دل و غارت دینم کردند

چون خال سیاه گوشه ابروی خویش

ناکرده نگه گوشه نشینم کردند

شمارهٔ ۱۵۷ - اعتصاب غذای زندانیان زندان قصر

صد مرد چو شیر، عهد و پیمان کردند

اعلان گرسنگی به زندان کردند

شیران گرسنه از پی حفظ شرف

با شور و شعف ترک سر و جان کردند

شمارهٔ ۱۵۸

افسوس که دشمنان دلم خون کردند

یاران کهن محنتم افزون کردند

ما را رفقا به جرم دیوانه گری

از دایره عاقلانه بیرون کردند

شمارهٔ ۱۵۹

آنانکه ز خون دو دست رنگین کردند

آزادی حق خویش تأمین کردند

دارند در انظار ملل حق حیات

آن قوم که انقلاب خونین کردند

شمارهٔ ۱۶۰

هر رأی که با دادن سیم آوردند

آه دل مسکین و یتیم آوردند

صندوق لواسان چو بسی بود علیل

نظار برای او حکیم آوردند

شمارهٔ ۱۶۱

آنانکه پریر با عدو یار شدند

دیروز به اغیار مددکار شدند

آماده چو کردند سیه روزی ما

امروز به روز ما گرفتار شدند

شمارهٔ ۱۶۲

چون مرتجعین آلت نیرنگ شدند

آزادی و ارتجاع در جنگ شدند

القصه بنام حفظ اسلام ز کفر

یک دسته ز روی سادگی رنگ شدند

شمارهٔ ۱۶۳

ابناء جهان که زاده بوالبشرند

آن توده اصل زارع و کارگرند

صنف دگری معاونند آنها را

باقی همه جمع فرعی و مفت خورند

شمارهٔ ۱۶۴

آنانکه به پا بنای هستی دارند

بر مال وطن درازدستی دارند

چون منفعت از برایشان بیشتر است

بیش از دگران وطن‌پرستی دارند

شمارهٔ ۱۶۵

آنانکه تو را دو سال یکبار خرند

هر چند گران شوی بناچار خرند

ارزان مفروش خویش را ای توده

چون مردم کم فروش بسیار خرند

شمارهٔ ۱۶۶

این پول که صاحبان القاب خورند

خون دل ماست چون می ناب خورند

تا کی عرق جبین یک ملت را

بگرفته و قطره قطره چون آب خورند

شمارهٔ ۱۶۷

بر بام فلک بیرق کین برق زند

آشوب صلا بر ملل شرق زند

در لجه خون فرشته صلح و صفا

افتاده و داد از خطر غرق زند

شمارهٔ ۱۶۸

جمعی ز غنا صاحب افسر باشند

یک دسته ز فقر خاک بر سر باشند

باید که بر این فزود از آن یک کاست

تا هر دو برادر و برابر باشند

شمارهٔ ۱۶۹

ما طالب آنکه کار مطلوب کند

خود را بر خوب و زشت محبوب کند

ما دوست نداریم نمائیم انکار

گر دشمن ما هم عمل خوب کند

شمارهٔ ۱۷۰ - درباره منصورالسلطنه

عدلیه که داد باید از داد کند

از چیست که جای داد بیداد کند

ای داد که از عدلیهٔ منصوری

بر هرکه نظر بیفکنی داد کند

شمارهٔ ۱۷۱

سرمایه اغنیا اگر کار کند

با زحمت دست کارگر کار کند

جانم به فدای دست خون آلودی

کز بهر سعادت بشر کار کند

شمارهٔ ۱۷۲

دستی که به پرده کعبه را دیر کند

بیگانه خودی یگانه را غیر کند

بیرون شده ز آستین شهر آشوبی

از دست چنین بشر خدا خیر کند

شمارهٔ ۱۷۳

ملت چو شراب بی خودی نوش کند

یا پند معاندین خود گوش کند

هر عیب و هنر دید نمی آرد یاد

هر خوب و بدی دید فراموش کند

شمارهٔ ۱۷۴

هر کس میِ بی‌حقیقتی نوش کند

هر قول که می‌دهد فراموش کند

یک رشته حقیقت آشکارا گفتم

گر دولت ما به حرف حق گوش کند

شمارهٔ ۱۷۵

از عدل اگر وکیل توصیف کند

روزنامه نگار مدح و تعریف کند

زین پس به خلاف پیشتر جا دارد

گر پارلمان ادای تکلیف کند

شمارهٔ ۱۷۶

آن کیست که پرده خطا چاک کند

آسوده و شاد جان غمناک کند

با حربه برنده قانون امروز

از عدلیه قطع دست ناپاک کند

شمارهٔ ۱۷۷

هرگز دل من شکایت از غم نکند

شادی ز مسرت دمادم نکند

دانی که بود مرد هنرپیشه راست

آنکس که ز بار غم کمر خم نکند

شمارهٔ ۱۷۸

عاقل که جز اقدام لزومی نکند

غمناک دل غریب و بومی نکند

داند که حکومتی نگردد ثابت

تا تکیه بر افکار عمومی نکند

شمارهٔ ۱۷۹

آنانکه به قانون‌شکنی مشغولند

پیش وکلا ز خوب و بد مسئولند

آن روز که اعتماد مجلس شد سلب

از شغل وزارت همگی معزولند

شمارهٔ ۱۸۰

آن قوم که با عاطفه و انسانند

با قید اصول بنده احسانند

چون نیست اصول اقل و اکثر همگی

در چشم اصول بین ما یکسانند

شمارهٔ ۱۸۱

آنانکه ترا به خویش ترغیب کنند

ترغیب اثر چو کرد ترعیب کنند

اول قدم اختناق آزادی را

در جلسه به اتفاق تصویب کنند

شمارهٔ ۱۸۲ - بازداشت قوام‌السلطنه و محاکمهٔ او

آنان که اصول را مراعات کنند

عنوان مکافات و مجازات کنند

خوبست خطاکاری بدکاران را

در محکمه صالحه اثبات کنند

شمارهٔ ۱۸۳

موقعی که شماره از طوفان توقیف گردید بعوض آن، شماره اول روزنامه پیکار را که مدیر آن موسوی زاده یزدی بوده منتشر ساخت و رباعی زیر را بمناسبت سرمقاله همان روزنامه حراج در وزارتخانه ها درج نمود و پس از انتشار، این روزنامه هم توقیف شد که بعوض آن برای مشترکین روزنامه طوفان، شماره روزنامه قیام فرستاده شد.

آنانکه ز بس خزانه تاراج کنند

ما را به عدو ز فقر محتاج کنند

دیگر ز چه شغل دولتی را دایم

با چوب هوای نفس حراج کنند

شمارهٔ ۱۸۴

نظار چو قفل جعبه را باز کنند

از خواندن رأی نغمه آغاز کنند

کم غصه و پر شوق و شعف دانی کیست

آن را که فزون از همه آواز کنند

شمارهٔ ۱۸۵

آنانکه خطای خویش تکمیل کنند

خواهند به ما فشار تحمیل کنند

ای وای به مجلسی که در آن وکلا

از روی غرض «فرونت » تشکیل کنند

شمارهٔ ۱۸۶

خوش باش که ارباب یقین شک نکنند

از لوح ضمیر نام حق حک نکنند

اثبات گناهان خطاکاران را

در محکمه بی منطق و مدرک نکنند

شمارهٔ ۱۸۷

ما را متمولین گدا می خواهند

بیچاره و بی برگ و نوا می خواهند

با بودن این مجلس اشرافی باز

یکدسته ستمکار «سنا» می خواهند

شمارهٔ ۱۸۸

آن را که نفوذ و اقتدارات بود

در دست تمام اختیارات بود

از چیست ندانست که بدبختی ما

یکسر ز خرابی ادارات بود

شمارهٔ ۱۸۹

در راستی آنکه بی کم و کاست بود

سرسبز و سرافراز بهر جاست بود

دانی ز چه سرو، سرافراز است به باغ

از آنکه بلند همت و راست بود

شمارهٔ ۱۹۰

طوفان که طرفدار صفا خواهد بود

معدوم کن جور و جفا خواهد بود

گر جنگ کند برای حیثیت خویش

نسبت بعقیده باوفا خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۱

گر دور زمانه این چنین خواهد بود

نااهل به اهل جانشین خواهد بود

بحران اگر امتداد یابد چندی

حال تو و من بدتر ازین خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۲

جان چند گهی گوشه نشین خواهد بود

دل مشعل آه آتشین خواهد بود

گر طول کشد دوره فترت چندی

حال تو و من بدتر از این خواهد بود

شمارهٔ ۱۹۳

آن را که درستی عمل، کیش بود

زان کرده خوب، دشمن خویش بود

هر کس که خطاکاری او بیش بود

پیش همه کس در همه جا پیش بود

شمارهٔ ۱۹۴

ای کاش من و تو را کمی مدرک بود

خودخواهی هر دو پر نبود اندک بود

جای همه نام‌های حزبی ای کاش

این مردم خودپرست را مسلک بود

شمارهٔ ۱۹۵ - در مدح مستوفی‌الممالک

رسم و ره مستوفی اگر خوب نبود

نزد همه کس این همه محبوب نبود

هنگام زمامداری او باید

از داخله و خارجه مرعوب نبود

شمارهٔ ۱۹۶

آن روز که در ارض و سما هیچ نبود

جز طاعت حق مرام ما هیچ نبود

ما راهرو طریق عرفان بودیم

آن روز که نام رهنما هیچ نبود

شمارهٔ ۱۹۷

ایکاش بشهر شحنه را زور نبود

ملت ز فشار ظلم مقهور نبود

یک شمه ز قانون شکنی می گفتم

گر نامه ما اسیر سانسور نبود

شمارهٔ ۱۹۸

گر شیخ ریا رند قدح نوش نبود

گر شحنه شهر مست و مدهوش نبود

یک شمه ز بی مهری او می گفتم

گر مهر مرا بر لب خاموش نبود

شمارهٔ ۱۹۹ - سقوط کابینهٔ قوام‌السلطنه

از دستِ تو گر دل ز غمت چاک نبود

از طعنهٔ این و آن مرا باک نبود

رازِ دلِ دوستان نمی‌کردم فاش

گر نقشهٔ دشمنان خطرناک نبود

شمارهٔ ۲۰۰

ایکاش که جز رنگ صفا رنگ نبود

مسکین ز غنی این همه دلتنگ نبود

در بین بشر صلح و صفا داشت دوام

سرمایه اگر مسبب جنگ نبود

شمارهٔ ۲۰۱

هر خانه که شادیش بجز غم نبود

ویرانی آن خرابه پر کم نبود

نقش در و دیوار ندارد حاصل

از بهر عمارتی که محکم نبود

شمارهٔ ۲۰۲

هر چند افق زمانه روشن نبود

تکلیف جهانیان معین نبود

در قرن طلائی نکند آدم روی

در مملکتی که راه آهن نبود

شمارهٔ ۲۰۳ - مخالفت اقلیت مجلس چهارم با دولت مستوفی

گر هادی ما ز جهل گمراه نبود

گمراهی او در همه افواه نبود

کابینه نمی‌شد متزلزل هرگز

گر «لیدر» خودپسند خودخواه نبود

شمارهٔ ۲۰۴

آزادی اگر تیول یکدسته نبود

ملت ز دو سر چو مرغ پابسته نبود

از ماهی برجسته نمی رفت سخن

در مجلس اگر ناطق برجسته نبود

شمارهٔ ۲۰۵

اسرار سراچه کهن تازه نبود

غوغای حیات غیر آوازه نبود

این جامه زندگی که خیاط ازل

از بهر من و تو دوخت، اندازه نبود

شمارهٔ ۲۰۶

هر شر اگر از امور خیریه نبود

خون فقرا وجوه بریه نبود

حال علمای خوب کی بود چنین

گر عالم بد طالب شهریه نبود

شمارهٔ ۲۰۷

بر دوره فترت اعتباری نبود

با مجلس پنجم افتخاری نبود

در فاصله این دو، به صد مأیوسی

یک ذره مرا امیدواری نبود

شمارهٔ ۲۰۸

دیروز توانگری زر اندوخته بود

دوشینه بدهر آتش افروخته بود

امروز به چشم عبرتش چون دیدم

چون شمع زسر تا به قدم سوخته بود

شمارهٔ ۲۰۹

دیشب که به پای دل مرا سلسله بود

از دست سر زلف تو ما را گله بود

چون موی تو عاقبت پریشانم کرد

موئی که میان من و دل فاصله بود

شمارهٔ ۲۱۰

روزی که دل غمزده را شادی بود

دل شادیم از پرتو آزادی بود

زان پیش که برزگر شود خانه خراب

از گنج در این خرابه آبادی بود

شمارهٔ ۲۱۱

در کشور دیگران که بیداری بود

از علم چو سیل معرفت جاری بود

تعلیم عمومی و نظام اجباری

این هر دو اصول مملکت داری بود

شمارهٔ ۲۱۲

هر جا سخن از سیم و زر ناب رود

کی لرد طلا پرست در خواب رود

ایکاش که این جزیره آتش خیز

خاکش ز نزول باد در آب رود

شمارهٔ ۲۱۳

گر رشته سعی و کار پیوند شود

افکار عموم شاد و خرسند شود

با بودجه کافی و جدیت ما

باید بلدیه آبرومند شود

شمارهٔ ۲۱۴

گر درد و غم قدیم تجدید شود

یا دوره ارتجاع تمدید شود

بهتر که ز آراء لواسان خراب

آزادی ما یکسره تهدید شود

شمارهٔ ۲۱۵

دولت چو بفکر خویش تشکیل شود

ناچار نفوذ غیر تقلیل شود

با فکر خودی اگر نگردد تشکیل

بر آن نظر خارجه تحمیل شود

شمارهٔ ۲۱۶ - در مورد کابینهٔ مستوفی‌الممالک

گویند که کابینه چو تشکیل شود

بیداد به عدل و داد تبدیل شود

ما نیز همه به سهم خود منتظریم

کاین وضع جگرخراش تعدیل شود

شمارهٔ ۲۱۷

تا چون من و شانه باد شیدا نشود

در زلف تو عقده دلم وا نشود

کی سعی و عمل پیشه که بی زحمت و رنج

از بهر کسی گنج مهیا نشود

شمارهٔ ۲۱۸

گر عامل جور حاکم ما نشود

در عدلیه ظلم حکمفرما نشود

حکمی که بود بر له یکمشت ضعیف

تا دست قوی قویست اجرا نشود

شمارهٔ ۲۱۹

هرگز به هما، بوم برابر نشود

با بلبل باغ، زاغ همسر نشود

از حمله یک طایفه بی ایمان

این مؤمن سالخورده کافر نشود

شمارهٔ ۲۲۰

تا جرأت و پشتکار توأم نشود

شیرازه کارها منظم نشود

گیرم نشد این بنای ویران آباد

بی شبهه از این خرابتر هم نشود

شمارهٔ ۲۲۱

فکری که سقیم گشت سالم نشود

محکوم بحکم غیر حاکم نشود

گر داد کنی وگر نمائی فریاد

آن خائن خود پرست خادم نشود

شمارهٔ ۲۲۲

ثروت سبب وحی سماوی نشود

با فقر و غنا قطع دعاوی نشود

هرگز نشود بین بشر ختم نزاع

تا قیمت اوقات مساوی نشود

شمارهٔ ۲۲۳ - مخالفت با احمدشاه و ولیعهد او

پولی که ز خون خلق آماده شود

صرف بت ساده و بط و باده شود

افسوس که دسترنج یک مشت فقیر

چون جمع شود حقوق شهزاده شود

شمارهٔ ۲۲۴

آن اهل خطا که با خطاکار نمود

با کار خطا شبهه در افکار نمود

بر رغم مدافعین بیگانه پرست

آخر به خطای خویش اقرار نمود

شمارهٔ ۲۲۵

روزی به نبرد صف شکستن باید

بر خصم ره فرار بستن باید

روز دگری بقصد یک حمله سخت

از موقع خود عقب نشستن باید

شمارهٔ ۲۲۶

با پاک دلان پاک نهادی باید

از مختلسین قطع ایادی باید

یا آنکه ز ورشکستگی باید مرد

یا چاره فقر اقتصادی باید

شمارهٔ ۲۲۷

گر ما و تو را دفع اعادی باید

وز دشمن خود قطع ایادی باید

با خصم قوی به حالت صلح و صفا

آماده جنگ اقتصادی باید

شمارهٔ ۲۲۸

از سنگلج آوای غم اندوز آید

بانگ خشنی ولی دل افروز آید

یک لحظه در آن حوزه اگر بنشینی

صد مرتبه فریاد جهانسوز آید

شمارهٔ ۲۲۹

بس ناله جغد غم در این بوم آید

نشگفت اگر فر هما شوم آید

یک لحظه اگر کسی کند باز دو گوش

از چار طرف صدای مظلوم آید

شمارهٔ ۲۳۰

اوضاع نجومی چو به تقویم آید

این جمله برجسته به تنظیم آید

کز جانب کابینه امروزی ما

از روز نخست بوی ترمیم آید

شمارهٔ ۲۳۱

از سطح افق شعله گلگون آید

وز رنگ شفق ترشح خون آید

یک پرده بسیار مهمی بالاست

تا از پس این پرده چه بیرون آید

شمارهٔ ۲۳۲

از چیست که باد فتنه انگیخته‌اید

وین رشته اتحاد بگسیخته‌اید

ای دسته کهنه‌کار افسونگر رند

گویا که دگر طرح نوی ریخته‌اید

شمارهٔ ۲۳۳ - در رفع توقیف روزنامه طوفان

طوفان که ز توقیف برون می‌آید

جان در تن ارباب جنون می‌آید

زین سرخ کلیشه کن حذر ای خائن

اینجاست که فاش بوی خون می‌آید

شمارهٔ ۲۳۴

ای مجلسیان دگر چه رنگی دارید

در حمله شتاب یا درنگی دارید

دیشب زده اید تیغ خود را صیقل

امروز مگر خیال جنگی دارید

شمارهٔ ۲۳۵

اول بخطا پیشه مماشات کنید

قانع چو نشد خطایش اثبات کنید

اثبات چو شد خطا بحکم قانون

بر کیفر آن خطا مجازات کنید

شمارهٔ ۲۳۶ - نمایشگاه امتعهٔ داخله

گویم سخنی اگر که تصدیق کنید

آن را به جوان و پیر تزریق کنید

روزی‌ست که صنعتگر ایرانی را

از راه خرید جنس تشویق کنید

شمارهٔ ۲۳۷

خیزید و چو شیر شرزه اقدام کنید

خفتان پلنگ زیب اندام کنید

هرجا نگرید گرگ خونخواری را

با حربه انتقام اعدام کنید

شمارهٔ ۲۳۸

ای دسته پابند هوی رحم کنید

بر مردم بی برگ و نوا رحم کنید

مستأجر اگر بنده مزدور شماست

بر حالت او بهر خدا رحم کنید

شمارهٔ ۲۳۹

تا چند به جور و ظلم تصمیم کنید

در کیسه خویشتن زر و سیم کنید

هر منفعتی که حاصل مملکت است

خوبست که عادلانه تقسیم کنید

شمارهٔ ۲۴۰ - درباره دولت مستوفی‌الممالک

بی‌مهری اگر با من شیدا نکنید

یا کینه دیرینه هویدا نکنید

با این همه عیب بهتر از مستوفی

بی‌شبهه در این محیط پیدا نکنید

شمارهٔ ۲۴۱

یاران ز می غرور، مستی نکنید

چون پای دهد دراز دستی نکنید

اکنون که شدید «سوسیالیست » مآب

خودخواهی و اشراف پرستی نکنید

شمارهٔ ۲۴۲

ای توده بی صدا خموشی نکنید

بر پرد دریده پرده پوشی نکنید

از مرتجعین پول بگیرید ولیک

در موقع رأی خودفروشی نکنید

شمارهٔ ۲۴۳

ای دوده جم قیام یکباره کنید

بیچارگی عموم را چاره کنید

زنجیر اسارتی که در پای شماست

خوبست بدست خویشتن پاره کنید

شمارهٔ ۲۴۴

قمری سخن از سرو چمن می گوید

بلبل غم دل به گل چو من می گوید

این هر دو زبانشان یکی نیست بلی

هر کس به زبان خود سخن می گوید

شمارهٔ ۲۴۵ - سردار سپه

اسرار نهفته گر نگفتی بهتر

وین راز نگفته گر نهفتی بهتر

کز بهر زمامدار امروزی نیست

سرمایه‌ای از پوست کلفتی بهتر

شمارهٔ ۲۴۶ - در مورد رأی اعتماد مجلس به دولت قوام

ای سست عقیده، سخت شادی دیگر

خرسند ز رأی اعتمادی دیگر

خواهی چو برادرت مهیا سازی

از بهر وطن قراردادی دیگر

شمارهٔ ۲۴۷

ای غافل نشناخته زنگی از حور

وز جهل نداده فرق ظلمت از نور

عالم همه پر صدا ولی گوش تو کر

دنیا همه با ضیا ولی چشم تو کور

شمارهٔ ۲۴۸ - در انتقاد از دادگستری

این خانه ویرانه که تا نفخه صور

چون جغد کند در آن نشیمن منصور

عدلیه بود به اسم و ظلمیه به رسم

بر عکس نهند نام زنگی کافور

شمارهٔ ۲۴۹

از بهر مجازات و مکافات وزیر

قانع نشوم به نفی و اثبات وزیر

این است که از پارلمان باید خواست

بگذشتن قانون مجازات وزیر

شمارهٔ ۲۵۰

ای مرد جوان، تجربه از پیر بگیر

در دست یلی قبضه شمشیر بگیر

حق تو اگر در دهن شیر بود

با جرأت شیر از دهن شیر بگیر

شمارهٔ ۲۵۱ - در مورد انتخابات

صندوق دهن بسته درش چون شد باز

افکند میان این و آن غلغله باز

آراست فقط طایر اقبال و همه

گویند به فرق ما نشیند این باز

شمارهٔ ۲۵۲ - درباره شکست قیام خیابانی

طوفان بشنو چو نی، نوای تبریز

وز دیده ببار خون برای تبریز

تا جبهه نای و قامت چنگ چو نی

کن ناله برای نینوای تبریز

شمارهٔ ۲۵۳

دهقان پسر کارگری کهنه لباس

آمد پی دعوتم ز شب رفته دو پاس

با پای برهنه راضی از دست و چکش

با فرق شکسته شاکر از بازو داس

شمارهٔ ۲۵۴

گل نیست دلم که رنگ و بو خواهد و بس

در باغ چو من نام نکو خواهد و بس

با خاک نشینی نکند ناله و آه

از دولت اشک آبرو خواهد و بس

شمارهٔ ۲۵۵

در مملکت انقلاب می باید و بس

وز خون عدو خضاب می باید و بس

خواهی تو اگر شوی موفق فردا

امروز دگر شتاب می باید و بس

شمارهٔ ۲۵۶

شهزاده آزاد چو شد حارس فارس

خونریزی و اغتشاش شد جالس فارس

بس تاخت به فارس از ره جور فرس

ای وای به فارسی از این حارس فارس

شمارهٔ ۲۵۷

ای دل تو همیشه راه حق پوی و مترس

با مسلک حق رضای حق جوی و مترس

کن پیشه خویش پاکی و چون طوفان

با داخله و خارجه حق گوی و مترس

شمارهٔ ۲۵۸

امروز که گشته هر غمینی دلخوش

وز مقدم نوروز جهان مینووش

تبریک صمیمانه خود را طوفان

تقدیم کند به توده زحمتکش

شمارهٔ ۲۵۹

با کجروی خلق جعلق خوش باش

با کشمکش گنبد ازرق خوش باش

دی با سیه و سفید اگر خوش بودی

امروز به کابینه ابلق خوش باش

شمارهٔ ۲۶۰

ای دوست به فکر جنگجوئی کم باش

در صلح عمومی علم عالم باش

با هر که زنی لاف محبت یکروز

مردانه و ثابت قدم و محکم باش

شمارهٔ ۲۶۱

از درد و غم زمانه افسرده مباش

وز کجروی سپهر آزرده مباش

ور گردش آسمان زمینت بزند

چون مردم سرگشته کله خورده مباش

شمارهٔ ۲۶۲

در بیشه دهر، شیر با دندان باش

هم پیشه پنجه هنرمندان باش

گر شام کند خار چمن خون به دلت

چون غنچه صبحدم دمی خندان باش

شمارهٔ ۲۶۳

ای خامه راست رو حقیقت جو باش

با خوردن خون دل حقیقت گو باش

گر سر ببرندت ز حقیقت گوئی

با دشمن و دوست یک دل و یکرو باش

شمارهٔ ۲۶۴

در پای گلی شبی نهاده سر خویش

دادم به چمن آب ز چشم تر خویش

آنگاه چو مرغ  در قفس، با اندوه

کردم سر خویش را بزیر پر خویش

شمارهٔ ۲۶۵

تنها نه منم غمین برای دل خویش

کس نیست که نیست مبتلای دل خویش

آن را که تو شادکام می پنداری

او داند و درد بی دوای دل خویش

شمارهٔ ۲۶۶ - یعنی کشک

موقعی که یکی از دوستان فرخی (آقای رضای گلشن یزدی) برای خداحافظی نزد وی رفته بود از مرحوم فرخی می پرسد که اگر در یزد فرمایشی دارید انجام دهم. فرخی در جواب می گوید قلم را از جیب در بیاور و یادداشت کن تا بگویم و رباعی ذیل را بالبداهه گفت:

ای آنکه ز جود تست دریا در رشک

افلاک همی گرید و می‌ریزد اشک

اولاد بنی آدم و با این همه جود

شرمنده احسان توام یعنی کشک

آقای گلشن پس از نوشتن رباعی بدون توجه به مقصود فرخی گله می کند. فرخی جواب می دهد، منظور اهانت نبود، بلکه منظور فرستادن کشک یزدی می باشد که در تهران مطلوب و کمیاب است و به مناسبت شعر لفظ کشک گفته شده که کشک یزدی بفرستی.

شمارهٔ ۲۶۷

چون عامل ماضی است منصورالملک

در داخله قاضی است منصورالملک

ملت زهر آن شقی که ناراضی بود

دیدیم که راضی است منصورالملک

شمارهٔ ۲۶۸

از یک طرفی مجلس ما شیک و قشنگ

از یک طرفی عرصه به ملیون تنگ

قانون و حکومت نظامی و فشار

این است حکومت شتر گاو پلنگ

شمارهٔ ۲۶۹

آن رند دغل بازگه با مکر و حیل

با لفظ قرارداد، می کرد جدل

دیدی که چسان عاقبت اندر مجلس

بگرفت قرارداد، ناطق به بغل

شمارهٔ ۲۷۰

کابینه اگر بود ز بحران تعطیل

دیروز به مجلس آمد و شد تشکیل

اما به رئیس الوزرا یک دو نفر

آخر ز فشار وکلا شد تحمیل

شمارهٔ ۲۷۱

ماده تاریخ ذیل را به مناسبت قتل میرزاده عشقی مدیر روزنامه قرن بیستم و شاعر شهید آزادی‌خواه ایران سروده است

دیو مهیب خودسری، چون ز غضب گرفت دم

امنیت از محیط ما، رخت ببست و گشت گم

حربه وحشت و ترور، کشت چو میرزاده را

سال شهادتش بخوان «عشقی قرن بیستم »

هزار و سیصد و چهل و دو

شمارهٔ ۲۷۲ - درباره قوام‌السلطنه و وثوق‌الدوله

بدبختی ایران ز دو تن یافت دوام

این نکته مسلم خواص است و عوام

آن دولت انگلیس را بود وثوق

این سلطنت هنود را هست قوام

شمارهٔ ۲۷۳

چندی ز هوس باده پرستی کردم

می خوردم و از غرور مستی کردم

چون پای امیدواریم خورد بسنگ

دیدم که عبث دراز دستی کردم

شمارهٔ ۲۷۴

هنگام جوانی به خدا پیر شدم

از گردش آسمان زمینگیر شدم

ای عمر برو که خسته کردی ما را

وی مرگ بیا ز زندگی سیر شدم

شمارهٔ ۲۷۵

عمری به هوس گرد جهان گردیدم

از دشمن و دوست خوب و بد بشنیدم

سرمایه زندگی همین بود که من

با دیده بسی ندیدنیها دیدم

شمارهٔ ۲۷۶

یک چند گرفتار خطر گردیدم

با گفتن حق گرد ضرر گردیدم

گوش شنوا نداشت کس، گشتم گنگ

فریاد ز بسکه بود کر گردیدم

شمارهٔ ۲۷۷

من حسرت آب زندگانی نخورم

وز خوان جهان جز کف نانی نخورم

چون زندگیم غم جهان خوردن بود

مردم که دگر غم جهانی نخورم

شمارهٔ ۲۷۸

من حسرت آب زندگانی نخورم

در خوان جهان جز کف نانی نخورم

چون زندگیم غم جهان خوردن بود

مردم که دگر غم جهانی نخورم

شمارهٔ ۲۷۹

با دیده سرخ و چهره زرد خوشم

با سینه گرم و ناله سرد خوشم

یاران همه شادی از دوا می طلبند

تنها منم آنکه با غم و درد خوشم

شمارهٔ ۲۸۰

از روز ازل عاشقی آموخت دلم

از عشق چو شمع شعله افروخت دلم

تا خاک مرا دهد بباد آتش عشق

از دیده نریخت آب تا سوخت دلم

شمارهٔ ۲۸۱

آن روز که حرف عشق بشنفت دلم

شب تا به سحر میان خون خفت دلم

از بسکه خزان نامرادی دیدم

صد بار بهار آمد و نشکفت دلم

شمارهٔ ۲۸۲

دارم سر آنکه عیش پاینده کنم

جبران گذشته را در آینده کنم

بگذارد اگر باد حوادث چون گل

یک صبح به کام دل خود خنده کنم

شمارهٔ ۲۸۳

آن سبزه که ترک این چمن گفت، منم

آن لاله که از اشک به خون خفت، منم

وآن غنچه لب بسته که از تنگدلی

صد بار بهار آمد و نشکفت، منم

شمارهٔ ۲۸۴

با فکر قوی گرسنه چون شیر، منم

وز چار طرف بسته زنجیر منم

جز خون نخورم ز دست هر دشمن و دوست

در معرکه چون برهنه شمشیر منم

شمارهٔ ۲۸۵

آن خم که بود مدام در جوش، منم

آن مرغ که شد به شام خاموش، منم

در حلقه رندان خراباتی خویش

آن پاک نشین خانه بر دوش، منم

شمارهٔ ۲۸۶

از بسکه چو سرو چمن آزاده منم

چون سایه سرو خاک افتاده منم

گر عیب نبود راستی پس از چیست

بی چیز و تهی دست و گدازاده منم

شمارهٔ ۲۸۷

از رنگ افق من آتشی می‌بینم

در خلق جهان کشمکشی می‌بینم

اما پس از این کشمکش امروزی

از بهر بشر روز خوشی می‌بینم

شمارهٔ ۲۸۸

در موسم گل طرف چمن می‌خواهم

با خویش گلی غنچه‌دهن می‌خواهم

دیروز دلم شکست و کردم توبه

و امروز دل توبه‌شکن می‌خواهم

شمارهٔ ۲۸۹

تا چند ز آه سینه دل چاک شوم

تا کی ز سرشک دیده غمناک شوم

این آتش و آه و آب چشمم باقیست

تا از اثر باد اجل خاک شوم

شمارهٔ ۲۹۰

با دشمن و دوست گر شدی نرم چو موم

چون نقش نگین شوی مکن شرم چو موم

با خصم هماره باش سرسخت چو سنگ

با دوست همیشه باش دل نرم چو موم

شمارهٔ ۲۹۱

تا درس محبت تو آموخته‌ایم

در خرمن عمر آتش افروخته‌ایم

بی‌جلوه شمع رویت از آتش غم

عمری‌ست که پروانه‌صفت سوخته‌ایم

شمارهٔ ۲۹۲

ما بیرق صلح کل برافرشته‌ایم

ما تخم تساوی به جهان کاشته‌ایم

القصه سعادت بشر را یک بار

در سایه این دو اصل پنداشته‌ایم

شمارهٔ ۲۹۳

از دست تو ما ساغر صهبا زده‌ایم

بر فرق فلک ز بی‌خودی پا زده‌ایم

دنیا چو نبود جای شادی زین رو

غم نیست که پشت پا به دنیا زده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۴

تا بر سر حرص و آز خود پا زده‌ایم

لبخند به دستگاه دنیا زده‌ایم

با کشتی طوفانی بشکسته خویش

شادیم از آنکه دل به دریا زده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۵

عمریست که بر عاطفه مفتون شده‌ایم

از عالم کبر و کینه بیرون شده‌ایم

زانو زده در برابر کرسی عدل

تسلیم مقررات قانون شده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۶

ما خاک به سر ز بی‌حسابی شده‌ایم

ما دربه‌در از خانه‌خرابی شده‌ایم

ای صاحب مال و مالک کاخ جلال

با ما منشین که انقلابی شده‌ایم

شمارهٔ ۲۹۷

آن روز که ره بشادی و غم بستیم

در بر رخ نامحرم و محرم بستیم

فریاد اثر نداشت گشتم خاموش

فریادرسی نیافتم دم بستیم

شمارهٔ ۲۹۸

ما دایره کثرت و قلت هستیم

ما آینه عزت و ذلت هستیم

تو در طلب حکومت مقتدری

ما طالب اقتدار ملت هستیم

شمارهٔ ۲۹۹

یک عمر چو باد دور دنیا گشتیم

چون موج هزار زیر و بالا گشتیم

با آنکه ز قطره ای نبودم افزون

خون خوردم و متصل به دریا گشتیم

شمارهٔ ۳۰۰

آن روز که ما و دل ز مادر زادیم

دایم ز فشار درد و غم ناشادیم

در لجه این جهان پر حلقه و دام

آزاد ولی چو ماهی آزادیم

شمارهٔ ۳۰۱

یک عمر چو جغد نوحه خوانی کردیم

نفرین به اساس زندگانی کردیم

جان کندن تدریجی خود را آخر

تبدیل به مرگ ناگهانی کردیم

شمارهٔ ۳۰۲

یکچند به مرگ سخت جانی کردیم

رخساره به سیلی ارغوانی کردیم

عمری گذراندیم به مردن مردن

مردم به گمان که زندگانی کردیم

شمارهٔ ۳۰۳

روزی که به تاج طعنه سخت زدیم

با دست تهی پا به سر تخت زدیم

بگریخت ز دست من و دل طالع و بخت

پس داد ز دست طالع و بخت زدیم

شمارهٔ ۳۰۴

روزی که به کار زندگی دست زدیم

در عالم نیستی دم از هست زدیم

اورنگ فلک نبود چون درخور ما

پا بر سر این نشیمن پست زدیم

شمارهٔ ۳۰۵

عمری به دهان راستگو مشت زدیم

وز راه کژی به شیر انگشت زدیم

رفت آبروی کشور جمشید به باد

بس آتش کین به خاک زرتشت زدیم

شمارهٔ ۳۰۶

آن روز که چون سرو سر از خاک زدیم

با دست تهی پای بر افلاک زدیم

دیدیم چو دلتنگی مرغان چمن

چون غنچه گل جامه جان چاک زدیم

شمارهٔ ۳۰۷

آن روز که چون سبزه سر از خاک زدیم

چون لاله ز داغ آه غمناک زدیم

گشتیم چو غنچه بسکه از غم دلتنگ

چون گل به چمن جامه جان چاک زدیم

شمارهٔ ۳۰۸

یک عمر به بند آز پا بسته شدیم

بر اهل هوس قائد و سردسته شدیم

اینک پی مرگ ناگهانیم دوان

از بسکه ز دست زندگی خسته شدیم

شمارهٔ ۳۰۹

بس جان ز فشار غم به دوران کندیم

پیراهن صبر از تن عریان کندیم

القصه در این جهان بمردن مردن

یک عمر به نام زندگی جان کندیم

شمارهٔ ۳۱۰

آن روز که پابند جنون گردیدیم

از دائره عقل برون گردیدیم

صید از دهن شیر گرفتیم اما

در پنجه عشق تو زبون گردیدیم

شمارهٔ ۳۱۱

ما زاده کیقباد و کیکاووسیم

جان باختگان وطن سیروسیم

در تحت لوای شیر و خورشید ای لرد

آزاد ز بند انگلیس و روسیم

شمارهٔ ۳۱۲

از بسکه به پیش این و آن مبتذلیم

چون شمع ز آتش درون مشتعلیم

آنها همه بی قرار حرف املند

ما جمله در انتظار کار و عملیم

شمارهٔ ۳۱۳

روزی که ز دل بانگ خبردار زنیم

صد طعنه به سالار و به سردار زنیم

هر کس که بود ناقض قانون، او را

«منصور» بود گر همه بردار زنیم

شمارهٔ ۳۱۴

برخیز که تا باده گلرنگ زنیم

بنشین که بشور چنگ بر چنگ زنیم

چون دلشکنی کار ریاکاران است

بر شیشه سالوس و ریا سنگ زنیم

شمارهٔ ۳۱۵

گر طالع خفته را سحرخیز کنیم

از آب رزان آتش دل تیز کنیم

یک چله نشسته گوشه میکده ای

وز هر چه بغیر باده پرهیز کنیم

شمارهٔ ۳۱۶

باید ز کژی براستی میل کنیم

اصلاح کژی ز صدر تا ذیل کنیم

بدبختی اگر بود قویتر از سیل

با زور عموم دفع آن سیل کنیم

شمارهٔ ۳۱۷

ما تکیه به قائدین ناشی نکنیم

وز مسلک خویشتن تحاشی نکنیم

چون بت شکنی مرام دیرینه ماست

این است که تازه بت تراشی نکنیم

شمارهٔ ۳۱۸

ما یکسر مو به کس دوروئی نکنیم

با راست روان دروغگوئی نکنیم

چون پیش کنیم خورده گیری اما

با لحن درشت عیبجوئی نکنیم

شمارهٔ ۳۱۹

در آتیه گر فکر نماینده کنیم

ایجاد و بنا دولت پاینده کنیم

بگذشته گذشت و حال نبود فرصت

خوب است که اندیشه آینده کنیم

شمارهٔ ۳۲۰

روزی است که اقدام غیورانه کنیم

از پیر و جوان جنبش مردانه کنیم

و آن کاخ که آشیانه فتنه بود

با آلت انتقام ویرانه کنیم

شمارهٔ ۳۲۱

ما قاعده متانت از کف ندهیم

ما گوش به گفتار مزخرف ندهیم

با پند صحیح رفقا گاه مثال

ما پاسخ هر ناقص و اجوف ندهیم

شمارهٔ ۳۲۲

امروز به هر طریق ما راه رویم

آهسته و بی سروصدا راه رویم

تا باز به پای خود نیفتیم به چاه

از روی خرد دست و عصا راه رویم

شمارهٔ ۳۲۳

با علم و عمل اگر مهیا نشویم

همدوش به مردمان دنیا نشویم

نادانی و بندگیست توأم به خدای

ما بنده شویم اگر که دانا نشویم

شمارهٔ ۳۲۴

ما طعنه زن مقام مردی نشویم

چون باد اسیر هرزه گردی نشویم

اما نبود گناه در پیش عموم

گر معتقد قدرت فردی نشویم

شمارهٔ ۳۲۵

تا چند کسل از غم بیهوده شویم

تا کی به هوای نفس آلوده شویم

در زندگی آسوده نگشتیم چو ما

مردیم که از دست غم آسوده شویم

شمارهٔ ۳۲۶

با دولت نو رسم کهن می گویم

عیب دگران و خویشتن می گویم

نادیده ز خوب و بد نرانیم سخن

از دیده همیشه من سخن می گویم

شمارهٔ ۳۲۷

تا چند توان به ناتوانان دیدن

جور و ستم جهان ستانان دیدن

تا کی به هوای زندگی در پیری

با دیده توان مرگ جوانان دیدن

شمارهٔ ۳۲۸

با نخل خوشی همیشه پیوند بزن

می با دل شاد و جان خرسند بزن

گر بر تو زمانه یک دمی سخت گرفت

دندان بجگر گذار و لبخند بزن

شمارهٔ ۳۲۹

ای دوست به دیوار کسی مشت مزن

دشمن چو شوی به شیر انگشت مزن

تا دست دهد حرف حساب خود را

با مردم روزگار بی پشت مزن

شمارهٔ ۳۳۰

ای دل شکن آتش به دل تنگ مزن

بر شیشه ارباب وفا سنگ مزن

ای دوست بپشت گرمی دشمن خویش

بیهوده بروی دوستان چنگ مزن

شمارهٔ ۳۳۱

یاری که کج و دوروست، شمشیرش کن

گر راست نشد نشانه تیرش کن

ور دشمن یک رنگ تو چون شیر بود

با رشته دوستی به زنجیرش کن

شمارهٔ ۳۳۲

گر تکیه کنی بر دم شمشیر مکن

بی دغدغه بازی به دم شیر مکن

خواهی که شود طالع بیدارت یار

خوابی که ندیده ای تو تعبیر مکن

شمارهٔ ۳۳۳

طوفان می نسیان از این نوش مکن

فحش عرب و حرف عجم گوش مکن

خواهی چو صلاح حال مستقبل را

ایام گذشته را فراموش مکن

شمارهٔ ۳۳۴

هرگز دل کس را به عبث تنگ مکن

تا صلح شود بجنگ آهنگ مکن

هر چند که نیست زندگی غیر از جنگ

با مرگ بساز و با کسی جنگ مکن

شمارهٔ ۳۳۵

ای توده عمل با همم عالیه کن

بگذشته گذشت صحبت از حالیه کن

گر علت ورشکستگی می‌خواهی

چشمی به قرار بانک با مالیه کن

شمارهٔ ۳۳۶

ای ملت آرین وفاداری کن

در خدمت نوع خود فداکاری کن

اکنون که به بحر ناز و نعمت غرقی

قحطی زدگان روس را یاری کن

شمارهٔ ۳۳۷ - به مستوفی‌الممالک در هنگام تشکیل دولت

ای دوست کلاه خویش را قاضی کن

در آتیه کار بهتر از ماضی کن

فرصت مده از دست و به هر قیمت هست

افکار عموم را ز خود راضی کن

شمارهٔ ۳۳۸

از آز بپرهیز و امیری می کن

با گرسنگی سخن ز سیری می کن

در جامعه گر تو سرفرازی خواهی

از پای فتاده دستگیری می کن

شمارهٔ ۳۳۹

یک عمر در این محیط گردیدم من

وین بوالهوسان را همه سنجیدم من

فهمیدنم این بود که از این مردم

در هیچ زمان هیچ نفهمیدم من

شمارهٔ ۳۴۰

آثار محن از در و دیوار ببین

فریاد ز کاردار و بیکار ببین

هر دسته ای از مردم این کشور را

سرگشته اضطراب افکار ببین

شمارهٔ ۳۴۱

ای دیده دو چشم فتنه را خیره ببین

بر مملکت انقلاب را چیره ببین

در آتیه رنگ افق ایران را

چو روی خطاکنندگان تیره ببین

شمارهٔ ۳۴۲

ای دیده دو چشم فتنه را خیره ببین

بر صلح و صفا ستیزه را چیره ببین

رنگ افق سیاست ایران را

از ابر سیاه قیرگون تیره ببین

شمارهٔ ۳۴۳

در مرز عجم ذلت ایرانی بین

در ملک عرب محو مسلمانی بین

دایم سر سروران اسلامی را

پامال تجاوز بریتانی بین

شمارهٔ ۳۴۴

بی دوست شب فراق غم خوردن به

غم خوردن و دندان به دل افشردن به

گر زندگی این است که دل دارد و من

صد بار ز زندگی بود مردن به

شمارهٔ ۳۴۵

با دشمن اگر پاره کنی سلسله به

وز دوست به پیش دوست سازی گله به

گر خارجه خوب باشد و داخله بد

از خارجه خوب بد داخله به

شمارهٔ ۳۴۶

احزاب جهان راه نجاتند همه

در جامعه باعث حیاتند همه

در کشور ما چو جنگ صنفی نبود

این است که بی عزم و ثباتند همه

شمارهٔ ۳۴۷

سردسته حزب هر چه هستند همه

سر تا سر بقدم خویش پرستند همه

افرادی اگر در آن میان یافت شود

از ساده دلی آلت دستند همه

شمارهٔ ۳۴۸

با هم رفقا که یار و جفتند همه

بنشسته و گفتند و شنفتند همه

شد راستی از خواندن آرا معلوم

کز حیله به هم دروغ گفتند همه

شمارهٔ ۳۴۹

یکدسته که کاندید جدیدند همه

سال و مه و هفته ها دویدند همه

اکنون که ز رأی خوانده گردیده دو ثلث

ناچار سه ربع نا امیدند همه

شمارهٔ ۳۵۰

آن دسته که در نزد تو پیشند همه

با حرف رفیق نوش و نیشند همه

آید چو میان پای عمل می دانند

یکسر پی جلب نفع خویشند همه

شمارهٔ ۳۵۱

دنیا که سعادتش بود مال همه

از چیست که نیست شامل حال همه

شهری که شرافتش برای جمعی است

ای وای و دو صد وای بر احوال همه

شمارهٔ ۳۵۲

در اول وهله پا فشردیم همه

گوی سبق از زمانه بردیم همه

از تفرقه بگسیخته شد چون صف ما

از مرتجعین شکست خوردیم همه

شمارهٔ ۳۵۳

با آنکه ز فقر پاکبازیم همه

پیش دگران دست درازیم همه

اشراف طمعکار اگر بگذارند

با کثرت فقر بی نیازیم همه

شمارهٔ ۳۵۴

افسوس که از رأی خراب من و تو

یکمرتبه شد پاک حساب من و تو

آراء لواسان چو بخوبی خوانند

حاکی است ز سؤ انتخاب من و تو

شمارهٔ ۳۵۵

اشراف عزیز نکته سنج من و تو

چون مار نشسته روی گنج من و تو

تا بیحس و جاهلیم یک سر تو و من

پامال کنند دست رنج من و تو

شمارهٔ ۳۵۶

از باده کبر مست و مخمور مشو

وز راه سلامت و خرد دور مشو

روزی دو جهان اگر به کام تو شود

از شادی این دو روزه مغرور مشو

شمارهٔ ۳۵۷

ای دوست برای دست و پا مشت تو کو

دشمن به تو گر روی کند پشت تو کو

تا عقده گشای دل مردم گردی

چون شانه مشاطه سرانگشت تو کو

شمارهٔ ۳۵۸

ای توده گرفتار جهالت شده‌ای

گم‌گشته وادی ضلالت شده‌ای

هرکس که کنی وکیل گر جنس تو نیست

بیچون و چرا بدان که آلت شده‌ای

شمارهٔ ۳۵۹

ای بوم در این بوم مؤسس شده‌ای

ای زاغ به باغ نُقل مجلس شده‌ای

در مدرسه درس می‌دهی رنگارنگ

ای بوقلمون مگر مدرس شده‌ای

شمارهٔ ۳۶۰ - صندوق آرا

ای جعبه به خوب و زشت حاکم شده‌ای

محفوظ‌کن سقیم و سالم شده‌ای

با آنکه تویی پاک‌دل و پاک‌نهاد

آرامگه خائن و خادم شده‌ای

شمارهٔ ۳۶۱

ای مرغ اسیر از چه کم‌حوصله‌ای

از بستن بال خویش پر در گله‌ای

پرواز کنی به کام خود روز دگر

پاداش چنین شبی که در سلسله‌ای

شمارهٔ ۳۶۲

با زور و وبال تا وزارت کردی

بس مال که از مالیه غارت کردی

صد خانه خراب کردی ای خانه خراب

تا کاخ بلند خود عمارت کردی

شمارهٔ ۳۶۳

ای جعبه پریر دلربائی کردی

دیروز خیال بیوفائی کردی

دوشینه چو یکبار شدی یار رقیب

امروز ز عاشقان جدائی کردی

شمارهٔ ۳۶۴

ای روز سیاه من سیه تر گردی

وی دیده به خون دل شناور گردی

ای چرخ ز گردش تو من پست شدم

گر گردشت این چنین بود برگردی

شمارهٔ ۳۶۵

دی عامل اختلاس اموال شدی

دوشینه خداوند زر و مال شدی

امروز چو بازار تو گردید کساد

چون تاجر ورشکسته دلال شدی

شمارهٔ ۳۶۶

دیدی بخلاف عزم و تصمیم شدی

از حمله ارتجاع در بیم شدی

با اینهمه اظهار شهامت آخر

در پیش قوای خصم تسلیم شدی

شمارهٔ ۳۶۷

آنانکه کنند با دو صد طنازی

دایم به مقدرات ایران بازی

ای کاش کنند وقت خود را مصرف

یک لحظه به فابریک آدم سازی

شمارهٔ ۳۶۸

آسوده در این دیر کهن نیست کسی

بی درد و غم و رنج محن نیست کسی

یاران شرکای موقع منفعتند

هنگام ضرر شریک من نیست کسی

شمارهٔ ۳۶۹

هر کس بطریق خاص شد یار کسی

یا بوالهوسانه محو دیدار کسی

طوفان که بود مقصد او نفع عموم

هرگز نشود عبث طرفدار کسی

شمارهٔ ۳۷۰

زد چنگ زمانه چنگ بی‌تکلیفی

شد باز شروع جنگ بی‌تکلیفی

ای آه که آتیه این ملک خراب

بگرفت دوباره زنگ بی‌تکلیفی

شمارهٔ ۳۷۱

در اول عشق باده نوشی اولی

در آخر عمر می فروشی اولی

تا دوره فترت است همچون خم می

با خوردن خون دل خموشی اولی

شمارهٔ ۳۷۲

خواهی تو چو مشت بسته را وانکنی

خود را ببر جامعه رسوا نکنی

هر جا که سخن کنی تو با دقت باش

هشدار که اشتباه بی جا نکنی

شمارهٔ ۳۷۳

امروز اگر خطا سراپا نکنی

از دست وکیل ناله فردا نکنی

رأی تو قباله است آن را ای دوست

هشدار برای دشمن امضا نکنی

شمارهٔ ۳۷۴

آن را که ز مهر خویش پرورده کنی

او را همه عمر بنده و برده کنی

اقرار نمایند به خداوندی تو

هر بنده که حاجتش برآورده کنی

شمارهٔ ۳۷۵

ای کوه تو همسنگ غم و درد منی

وی کاه تو همرنگ رخ زرد منی

ای آتش عشق از تو دلگرم شدم

چون مجمر سوز ناله سرد منی

شمارهٔ ۳۷۶

می کوش که پامال جهالت نشوی

سرگشته وادی ضلالت نشوی

ری مرکز دستان زبردستان است

هشدار که بی اراده آلت نشوی

شمارهٔ ۳۷۷

ای جعبه مرا گوهر مقصود توئی

اسباب زیان و مایه سود توئی

هر منتظرالوکاله را ای صندوق

تا رأی میان تست معبود توئی

دیگر سروده‌ها

شمارهٔ ۱ - مسمط : شبِ دوشین که شبی بود شبیهِ شبِ قدر

شمارهٔ ۲ - خطاب به تاریخ : راستی نبود به‌جز افسانه و غیر از دروغ

شمارهٔ ۳ - در زندان ثبت : هیچ دانی از چه خود را خوب تزئین می‌کنم

شمارهٔ ۴ - مسمط وطنی : عیدِ جم شد ای فریدون‌خو بت ایران‌پرست

شمارهٔ ۵ : ای دموکرات بت باشرف نوع‌پرست

شمارهٔ ۶ - مسمط ذوقافیتین : چند سازی فصل گل در ساحت مشکوی کوی

شمارهٔ ۷ - ایران - اسلام : ای وطن‌پرورِ ایرانیِ اسلام‌پرست

شمارهٔ ۸ - مسمط بهاریه : تا کیومرث بهار آمد و بنشست به تخت

شمارهٔ ۹ - قطعه : نصرة الدوله در فنای وطن

شمارهٔ ۱۰ - چکامه وطنی : مرا بارد از دیدگان اشک خونی

شمارهٔ ۱۱ : ای وطن‌پرورِ ایرانیِ با مَسلَک و هوش

شمارهٔ ۱۲ - لرد کرزن عصبانی شده است : تا بود جان گرانمایه به تن

شمارهٔ ۱۳ - اوضاع داخله : در پانزده ربیع الثانی سنه هزاروسیصدوچهل هجری قمری ...

شمارهٔ ۱۴ - چکامه وطنی : تا نشود جهل ما به علم مبدل

شمارهٔ ۱۵ - قسمتی از قصیده در انتقاد قرارداد وثوق الدوله

شمارهٔ ۱۶ - تهران - آذربایجان : بود اگر تهران دمی در یاد آذربایجان

شمارهٔ ۱۷ - قوام السلطنه : محو شد ایران ز اقدام قوام السلطنه

شمارهٔ ۱۸ : سخت بسته با ما چرخ، عهد سست پیمانی

شمارهٔ ۱۹ : عید جم گشت ایا ماه منوچهر عذار

شمارهٔ ۲۰ : «فرخی » کاین ادبیات سروده است خشن

شمارهٔ ۲۱ : پرد ز افق بر چرخ فواره خون هر روز

شمارهٔ ۲۲ - ماده تاریخ، انحلال عدلیه نقل از جنگ خطی کوهی کرمانی

شمارهٔ ۲۳ - رباعی مستزاد : دانی که بود سپیدرو نیک‌عمل

شمارهٔ ۲۴ - رباعی مستزاد : با آنکه بود موجد نعمت دهقان

شمارهٔ ۱ - مسمط

شبِ دوشین که شبی بود شبیهِ شبِ قدر

همچو نوروز درآمد ز در آن سمین‌صدر

ابرویش بود به رخ همچو هلالی درِ بدر

بر خَدَش زلف چو آویخته صدقی با عذر

در خطش لعل چو آمیخته سَم با تریاق

آمد از مهر چه آن ماه رخ چهارده‌سال

داشت بر چهره نکو خالی و در پا خلخال

کرد در پای بسی فتنه ز خلخال و ز خال

از دو رخسار سپید آیتی از صبح وصال

وز دو گیسوی سیه جلوه‌ای از شام فراق

به جفاکاری، هرچند بُد آن مَه موصوف

لیک شد عمر به امّیدِ وفایش مَصروف

عارِضش از دو طرف در شکنِ مو مَحفوف

راستی هم چو یکی مهر اسیر دو کسوف

یا که یک ماه گرفتار میان دو مُحاق

چه دهم شرح ز طنّازیِ آن تُرکِ چِگِل

که زِ رو آفت جان بود و به مو غارت دل

سخت‌کین، سُست‌وفا، دیرصفا، زودگُسِل

خسروِ دل به شکر خندهٔ قندش مایل

همچو فرهاد به گلگون‌رخِ شیرین مشتاق

عمر من کوته از آن سلسلهٔ زلف بلند

که سراپاست شکنج و گره و بند و کمند

دین از آن رفته و جان شیفته و دل دربند

علم الله دو رخت خورده به جنّت سوگند

لک طوبی دو لبت بسته به کوثر میثاق

باری آمد چو به کاشانه‌ام آن حادِثِ ذوق

خون یک خلق به گردن بُدش از حلقهٔ طوق

خشمگین بود چه شد تکیه‌زن مسندِ فوق

آنچنانی که به یک لحظه چنین الفتِ شوق

سر‌به‌سر گشت مبدل به یکی کلفت شاق

گفتمش چیست بتا امشب این گفت و شنفت

عیش بی‌طیش نبایست نهاد از کف مفت

چون شنید این سخن از من مُتِبَسِّم شد و گفت

طاق ابروی مرا از چه جهت گفتی جفت

جفت گیسوی مرا از چه جهت خواندی طاق

شمارهٔ ۲ - خطاب به تاریخ

راستی نبود به‌جز افسانه و غیر از دروغ

آنچه ای تاریخ وجدان‌کش حکایت می‌کنی

بی‌جهت از خادم مغلوب گویی ناسزا

بی‌سبب از خائن غالب حمایت می‌کنی

پیش چشم مردمان چون شب بود رویت سیاه

زان که در هر روز ای جانی جنایت می‌کنی

از رضا جز نارضایی حکم‌فرما گرچه نیست

بعد از این از او هم اظهار رضایت می‌کنی

شمارهٔ ۳ - در زندان ثبت

هیچ دانی از چه خود را خوب تزئین می‌کنم

بهر میدان قیامت رخش را زین می‌کنم

می‌روم امشب به استقبال مرگ و مردوار

تا سحر با زندگانی جنگ خونین می‌کنم

می‌روم در مجلس روحانیان آخرت

واندر آنجا بی‌کتک طرح قوانین می‌کنم

نامه حق‌گویی طوفان را به آزادی مدام

منتشر بی‌زحمت توقیف و توهین می‌کنم

شمارهٔ ۴ - مسمط وطنی

عیدِ جم شد ای فریدون‌خو بت ایران‌پرست

مستبدی خوی ضحاکی است این خو نِهْ ز دست

حالیا کز سَلْم و تور انگلیس و روس هست

ایرجِ ایران سراپا، دستگیر و پای‌بست

بِهْ که از راهِ تمدن ترک بی‌مهری کنی

در رَهِ مشروطه اقدامِ منوچهری کنی

این همان ایران که منزلگاه کیکاووس بود

خوابگاهِ داریوش و مأمنِ سیروس بود

جای زال و رستم و گودرز و گیو و طوس بود

نی چنین پامالِ جورِ انگلیس و روس بود

این همه از بی‌حسی ما بود کافسرده‌ایم

مردگانِ زنده بلکه زندگانِ مرده‌ایم

این وطن رزم‌آوری مانند قارن دیده است

وَقعهٔ گرشاسب و جنگ تَهَمتَن دیده است

هوشمندی همچو جاماس و پَشوتَن دیده است

شوکتِ گشتاس و داراییِ بهمن دیده است

هرگز این سان بی‌کس و بی‌یار بی‌یاور نبود

هیچ ایامی چو اکنون عاجز و مضطر نبود

رنج‌های اردشیر بابکان بر باد رفت

زحمت شاپورِ ذوالاکتاف حال از یاد رفت

شیوهٔ نوشیروانی رسمِ عدل و داد رفت

آبروی خاکِ ما بر بادِ استبداد رفت

حالیا گر بیند ایران را چنین بهرام گور

از خجالت تا قیامت سر برون نارد ز گور

آخر ای بی‌شور مردم عِرقِ ایرانی کجاست؟

شد وطن از دست، آیین مسلمانی کجاست؟

حشمتِ هُرمُز چه شد؟ شاپور ساسانی کجاست؟

سنجر سلجوق کو؟ منصور سامانی کجاست؟

گنج بادآور کجا شد؟ زر دست افشار کو؟

صولتِ خصم‌افکنِ نادر شَهِ افشار کو؟

ای خوش آن روزی که ایران بود چون خُلدِ بَرین

وسعتِ این خاکِ پاک از روم بودی تا به چین

بوده از حیثِ نکویی جنّتِ روی زمین

شهریاران را بر این خاک از شرف بودی جبین

لیک فرزندان او قدرِ وُرا نشناختند

جسمِ پاکش را لگدکوبِ اَجانِب ساختند

شد ز دستِ پارتی این مملکت بی‌بوی و رنگ

پارتی زد شیشهٔ ناموسِ ایران را به سنگ

پارتی آورد نامِ نیکِ ایران را به ننگ

پارتی بنمود ما را بندهٔ اهلِ فرنگ

این همه بی‌همتی نبود جز از اهل نفاق

چارهٔ این درد بیچاره است علم و اتفاق

خواهی از توضیح عالم ای رفیقِ هم‌وطن

گوشِ خود بگشا و توضیحات آن بشنو ز من

تا نگویی علم باشد منحصر در لا و لن

یک فلزی کان مساوی هست در قدرِ ثَمَن

عالم آن را موزر و توپ و مسلسل می‌کند

جاهل آن را صرف خاک‌انداز و منقل می‌کند

ور ز من خواهی تو حسن و اتفاق و اتحاد

جنگ ژاپونی و روسی را سراسر آر یاد

تا بدانی دولتی بی‌قدر و جاهی با نژاد

خانهٔ شاهنشهی چون روس را بر باد داد

اهل ژاپون تا به هم دیگر نپیوستند دست

کی توانستند روسان را دهند این سان شکست

گر ز باد کبر و نار جهل برتابیم روی

شاید آبِ رفتهٔ این خاک باز آید به جوی

لیک با این وضعِ ایران مشکل است این گفت‌وگوی

چون که ما کردیم اکنون بر دو چیزِ زشت خوی

نیمه‌ای از حالتِ افسردگی بی‌حالتیم

نیمِ دیگر کارِ استبدادیان را آلتیم

گَهْ به مُلکِ ری به فرمانِ جوانی با شتاب

کعبهٔ آمالِ ملت را کنیم از بُن خراب

گاه اندر یزد با عنوان شور و انقلاب

انجمن سازیم و نندیشیم از این ارتکاب

غیر ما مردم که نارِ جَهلِمان افروخته

تا به اکنون کی دَرِ بیت‌المقدس سوخته؟

این وطن در حالِ نَزع و خَصمَش اندر پیش و پس

وَهْ چه حالِ نَزع کاو را نیست بیش از یک نفس

داروی او اتحاد و همتِ ما هست و بس

لیک این فریادها را کی بود فریادرس

ای هواخواهانِ ایران نوبتِ مردانگی است

پای غیر آمد میان نی وقت جنگِ خانگی است

تا که در ایران ز قانونِ اساسی هست نام

تا دهد مشروطه آزادی به خیلِ خاص و عام

تا ز ظالم می‌نماید عدل سَلبِ احترام

هر زمان این شعر می‌گویم پیِ ختمِ کلام

مجلسِ شورای ایران تا ابد پاینده باد

خسروِ مشروطهٔ ما تا قیامت زنده باد

خود تو می‌دانی نِیَم از شاعرانِ چاپلوس

کز برای سیم بنمایم کسی را پای‌بوس

یا رسانم چرخ ریسی را به چرخ آبنوس

من نمی‌گویم تویی درگاه هیجا همچو طوس

لیک گویم گر به قانون مجریِ قانون شوی

بهمن و کیخسرو و جمشید و افریدون شوی

شمارهٔ ۵

ای دموکرات بت باشرف نوع‌پرست

که طرفداریِ ما رنجبران خوی تو هست

اندرین دوره که قانون‌شکنی دل‌ها خست

گر ز هم‌مسلکِ خویشت خبری نیست به دست

شرحِ این قصه شنو از دو لبِ دوخته‌ام

تا بسوزد دلت از بهرِ دلِ سوخته‌ام

ضیغم‌الدوله چو قانون‌شکنی پیشه نمود

از همان پیشهٔ خود ریشهٔ خود تیشه نمود

خونِ یک ملتِ غارت‌زده در شیشه نمود

نی ز وجدان خجل و نی ز حق اندیشه نمود

به گمانش که در امروز مجازاتی نیست

یا به فرداش بر این کرده مکافاتی نیست

تاخت در یزد چنان خنگ ستبدادی را

کز میان برد به یکبارگی آزادی را

کرده پامال ستم قریه و آبادی را

خواست تا جلوه دهد مسلک اجدادی را

ز آنکه می‌گفت من از سلسلهٔ چنگیزم

بی‌سبب نیست که چنگیز صفت خونریزم

شمارهٔ ۶ - مسمط ذوقافیتین

چند سازی فصل گل در ساحت مشکوی کوی

خیز و کن در باغ ای ماه هلال ابروی روی

در کنار جوی جا با قامت دلجوی جوی

کز شمیم مو دهی بر سنبل شب بوی بوی

وز نعیم روبری از سوری شبرنگ رنگ

مقدم گل چونکه بر عالم فرح افزود زود

سوختن باید ورا در موکب مسعود عود

خواهی ار یابی تو در این جشن جان آسود سود

در گلستان آی و برزن بر فراز رود رود

زین چمن بشتاب و بنما آشنا بر چنگ چنگ

حالیا کز نو نموده باغ را آباد باد

به که از پیمانه گیرم تا خط بغداد داد

مادر دهر این چنین روزی کجا آزاد زاد

کز دو جانب می برد در سایه شمشاد شاد

ساقی از رخساره هوش و مطرب از آهنگ هنگ

گشت دل را گرچه زلفت ای نکو اندام دام

یا که صبحم شد ز گیسوی تو خون آشام شام

باز هم بر خیز و ده آغاز تا انجام جام

روی بنما تا بری یکباره از اصنام نام

پرده بگشا تا نمائی عرصه بر ارتنگ تنگ

شمارهٔ ۷ - ایران - اسلام

ای وطن‌پرورِ ایرانیِ اسلام‌پرست

همّتی ز آنکه وطن رفت چو اسلام ز دست

بیرقِ ایران از خَصمِ جفاجو شده پست

دلِ پیغمبر را ظلمِ ستمکاران خست

خُلَفا را همه دل غرقه به خون است ز کفر

حالِ حیدر نتوان گفت که چون است ز کفر

گاهِ آن است که زین ولوله و جوش و خروش

که به پا گشته ز هر خائنِ اسلام‌فروش

غیرتِ تودهٔ اسلام درآید در جوش

همگی متّحد و متّفق و دوش به دوش

حفظِ قرآن را بر دفعِ اَجانِب تازند

یا موفق شده یا جانِ گرامی بازند

مسجد ار باید امروز کلیسا نشود

یا وطن فردا منزلگهِ ترسا نشود

سبحه زنّار و حرم دیر به جبرا نشود

شورِ اسلامی بایست، ولی تا نشود

بُوَد ایرانِ ستم‌دیده چو اسلام غریب

وین دو معدوم ز جور و ستمِ اهلِ صلیب

حَبَّذا روزی کاسلام طرفداری داشت

چون رسولِ مدنی(ص) سیّد و سالاری داشت

صِدق صدّیقی و فاروقِ فداکاری داشت

عمروزن مرحب کش حیدرِ کرّاری داشت

روی حق جلوه‌گر از حمزهٔ نام‌آور بود

پشتِ اسلام قوی از مددِ جعفر بود

ای خوش آن روز که ایران بُد چون خُلدِ برین

بود مُستَملَکَش از خطهٔ چین تا خطِ چین

از کیومرثش بُد روزِ سیامک تأمین

تا چه طهمورث و هوشنگ و جمش یار و معین

نی چو اکنون به تزلزل زد و ضحّاکِ عَدو

کاوه آهنگر و آن فرّ فریدونی کو

داشت امروز گر اسلام نگهبانی چند

یا مسلمانی چون بوذر و سلمانی چند

یا که مانند زبیر اشجع شجعانی چند

کی شدی پامال از دست غرض‌رانی چند

غازیانِ اَحَد و بَدر مگر در خوابند

که به دنیا ز پیِ نصرتِ ما نشتابند

نیست چون سَلم اگر خائن و دشمن چون تور

ایرجِ ایران، زیشان ز چه آمد مقهور

الله الله چه شد آن غیرتِ کشوادِ غیور

قارنا ساما دیگر ز چه خفتند به گور

گاهِ آن است که بر مامِ وطن مهر کنید

درگهِ کینه‌کشی، کارِ منوچهر کنید

هرگز اسلام نَبُد خوار چنین پیشِ ملل

سیفِ سیف‌الله اگر داشت کنون حُسنِ عمل

شد کجا سعد معاذ ابن معاذ ابن جبل

کو (ضرار) آن یلِ نام‌آورِ بی‌شِبه و بدل

تا مَصون دارد از حملهٔ کفر ایمان را

ز اهل انجیل به جان حفظ کند قرآن را

شمارهٔ ۸ - مسمط بهاریه

تا کیومرث بهار آمد و بنشست به تخت

سر زد اشکوفه سیامک‌سان از شاخ درخت

غنچه پوشیده چو هوشنگ زمردگون‌رخت

بست طهمورث بر دیو محن سلسله سخت

جام جمشید پر از باده کن اکنون که ز بخت

کرد هان دولت ضحاک خزان رو به زوال

چون فریدون علم افراشت ز نو فروردین

اردیش ایرج‌سان گشت ولیعهد زمین

سَلْمِ وی رشک بر او برد و کمر بست به کین

خون او ریز الا ماه منوچهرجبین

جِیشِ پورِ پَشَن حُزن نهان شد به کمین

تا که با نوذر عشرت کند آهنگ قتال

«زو» صفت سبزه نوخیز به باغ آمد شاد

کشور خویش به گرشاسب شمشاد نهاد

سرورست از لب جو یک‌تنه مانند قباد

پس به کاووس چمن حکم ولیعهدی داد

بطی از خون سیاوش بده ای ترک‌نژاد

که بزد خسرو کل تکیه بر اورنگ جلال

طوس را کرد پی کینه کش میر سپه

لشکر سبزه زدند از پی رهام رده

زد فریبرز چنار از لب هر جو خرگه

گیو باد آمد و یکباره بیفتاد به ره

دست پیران خزان ناشد از ایشان کوته

تا که ناصر نشد اسپند چنان رستم زال

نسترن با فر لهراسبی آمد در باغ

نرگس از ژاله چو گشتاسب تر کرد دماغ

آتش افروخت کل از چهره زردشت به راغ

داد رویین‌تن کاجش پی ترویج فراغ

زیر (زرجاسب) رز خون دمادم به ایاغ

ای بشو تن خد بهمن قد جاماسب کمال

شمارهٔ ۹ - قطعه

نصرة الدوله در فنای وطن

در اروپا کند تلاش ببین

گاه پاریس و گه ژنو او را

با لبی پر ز ارتعاش ببین

در بر لرد کرزنش دائم

با صدای جگر خراش ببین

همچو دلال در فروش وطن

دائمش مشتری تراش ببین

از لوید جرج بیشتر اصرار

دارد این گرگ بچه فاش ببین

تا وطن را به انگلیس دهد

کاسه گرمتر ز آش ببین

شمارهٔ ۱۰ - چکامه وطنی

مرا بارد از دیدگان اشک خونی

بر احوال ایران و حال کنونی

غریقم سراپای در آب و آتش

ز آه درونی ز اشک برونی

زبان آوران وطن را چه آمد

که لب بسته خو کرده با این زبونی

چه شد ملتی را که یزدان ز قدرت

همی داد بر اهل عالم فزونی

چنین گشته خونسرد و افسرده آنسان

که گویی کند دیوشان رهنمونی

نه گوشی است ما را که سازیم اصغا

زنای وطن صوت آن یرحمونی

نه چشمی که بینیم خوار اوفتاده

درفش کیان از کیان در نگونی

وزیری که باید مقام وطن را

رساند به اعلی رهاند ز دونی

کند مستبدانه کار و نداند

بود مملکت کنستی توسیونی

وکیلی که باید پی حفظ ملت

کند بی‌قراری کند بی‌سکونی

دم نزع ایران کند با تفنن

به تقلیل تکثیر رأی آزمونی

سرافراز سرکرده‌ای را که باید

به هیجا قشون را نماید ستونی

سرآورده یکسر به طغیان و دارد

چو حیوان سرکش هوای حرونی

خلیل وطن را ز نمرودیان بین

به جان آتش از دردهای درونی

مگر آب شمشیر ابناء ایران

کند کار فرمان یا نار کونی

شمارهٔ ۱۱

ای وطن‌پرورِ ایرانیِ با مَسلَک و هوش

هان مکن جوش و خروش

پندهای منِ با تجربه بنمای به گوش

گر تویی پند نیوش

اجنبی گر به مَثَل می‌دهدت ساغر نوش

نوش نیش است منوش

وز پیِ خستنِ او در همه اوقات بکوش

تا توان داری و توش

که عدو دوست نگردد به خدا گر نبی است

اجنبی اجنبی است

من سرگشته چو پرگار جهان گردیدم

رنج‌ها بکشیدم

پابرهنه رهِ دشت و دره را ببریدم

دست غم بگزیدم

حالتِ ملّتِ عثمانی و ژرمن دیدم

خوب و بد بشنیدم

باز برگشته و از اجنبیان نومیدم

حالیا فهمیدم

که اگر شیخ خورد گول اجانب صبی است

اجنبی اجنبی است

تو مپندار کند کار کسی بهر کسی

قدرِ بالِ مگسی

تو عَبَث منتظرِ ناله و بانگِ جَرَسی

کاروان رفت بسی

فارِسِ فارس تویی از چه نتازی فَرَسی

پیش آور نه پسی

همه دزدند در این مُلک ندیدم عسسی

یا یکی دادرسی

هر چه گویم تو مگو گفتهٔ زیرِ لبی است

اجنبی اجنبی است

شمارهٔ ۱۲ - لرد کرزن عصبانی شده است

تا بود جان گرانمایه به تن

سر ما و قدم خاک وطن

بعد از ایجاد صد آشوب و فتن

بهر ایران ز چه رو در لندن

لرد کرزن عصبانی شده است

داخل مرثیه خوانی شده است

ما بزرگی به حقارت ندهیم

گوش بر حکم سفارت ندهیم

سلطنت را به امارت ندهیم

چونکه ما تن به اسارت ندهیم

لرد کرزن عصبانی شده است

داخل مرثیه خوانی شده است

حال «مارلینگ » تو را فهمیدیم

«کاکس » را گاه عمل سنجیدیم

کودتا کردن «نرمان » دیدیم

آنچه رفتیم چو برگردیدیم

لرد کرزن عصبانی شده است

داخل مرثیه خوانی شده است

آخر ای لرد ز ما دست بدار

کشور جم نشود استعمار

بهر دل سوزی ما اشک مبار

تا نگویند ز الغای قرار

لرد کرزن عصبانی شده است

داخل مرثیه خوانی شده است

ما جگر گوشه کیکاووسیم

پور جمشید جم و سیروسیم

زاده قارن و گیو و طوسیم

ز انگلستان چو بسی مأیوسیم

لرد کرزن عصبانی شده است

داخل مرثیه خوانی شده است

شمارهٔ ۱۳ - اوضاع داخله

در پانزده ربیع الثانی سنه هزاروسیصدوچهل هجری قمری که گویا وزارت کشور اخبار داخله را به اداره روزنامه طوفان نفرستاده بود این رباعی را:

ای آنکه تو را به دل نه شک است و نه ریب

آگاه ز حال خضر و چوپان شعیب

خوش باش که گر خبر به طوفان ندهند

هر روز بگیرد خبر از مخبر غیب

در سرمقاله روزنامه درج کرده، جای اخبار داخله را سفید گذاشته بود و در وسط آن تقریبا به این مضمون به خط درشت نوشته بود که وزارت داخله اخبار داخله را سانسور کرده است، ولی مخبر ما خبر از غیب گرفته است که در شماره آینده منتشر خواهد شد و در شماره بعد این شعر را درج کرده بود. این ابتکار فرخی برای اولین مرتبه در جراید ایران بوسیله نامه طوفان خودنمائی کرده است. بعدها یعنی پس از شهریور ماه هزاروسیصدوبیست بعضی از جراید به تقلید از فرخی قسمتی از روزنامه خود را سفید گذاشته و منظورشان این بوده که مثلا این قسمت از روزنامه سانسور شده است.

لله الحمد که تهران بود آزرم بهشت

ملت از هر جهت آسوده چه زیبا و چه زشت

اغنیا مشفق و با عاطفه و پاک سرشت

فقرا را نبود بستر و بالین از خشت

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

مال ملت نشود حیف به تهران یک جو

نبود خرقه بیچاره معلم به گرو

کشته صبر «آژان » را نکند فقر درو

از کهن مخبر ما این خبر از نو بشنو

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

سر به سر امن و امان منطقه تبریز است

خاک آن خطه چه فردوس نشاط‌انگیز است

تیغ برّان ایالت به اعادی تیز است

کلک معجز شیمش جادوی سحرانگیز است

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

گرچه رنجور به شیراز ایالت شده است

لیک از حضرتشان رفع کسالت شده است

ظلم ضباط مبدل به عدالت شده است

این همه معدلت اسباب خجالت شده است

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

اهل کرمان همه آسوده و فارغ ز بلا

کس بر ایشان نکند ظلم چه پنهان چه ملا

همگی شاکر و راضی ز عموم وکلا

حال آن جامعه خوبست ز لطف وزرا

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

یزد امن است و اهالیش دعاگو هستند

بهر ابقای حکومت به هیاهو هستند

پی تقدیم هدایا به تکاپو هستند

راست گویی همه در روضه مینو هستند

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

دوش ابر آمد و باران به ملایر بارید

قیمت گندم و جو چند قرانی کاهید

در همان موقع شب دختر قاضی زایید

فتنه از مرحمت و عدل حکومت خوابید

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

همدان از ارم امروز نشانی دارد

انتخابات در آنجا جریانی دارد

حضرت اقدس والا دورانی دارد

بهر کاندید شدن نطق و بیانی دارد

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

خرس خونسار فراری شده امسال به کوه

سارق (زلقی) از امنیت آمد به ستوه

رهزنان را دگر آنجا نبود جمع و گروه

نیست نظمیه در آن ناحیه با فر و شکوه

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

اصفهان شکر که چون هشت بهشت آباد است

دل مردم همه از داد حکومت شاد است

بس که فکر و قلم و نطق و بیان آزاد است

حرف مردم همه از دوره استبداد است

الغرض از ستم و جور اثری نیست که نیست

خبر این است که اینجا خبری نیست که نیست

شمارهٔ ۱۴ - چکامه وطنی

تا نشود جهل ما به علم مبدل

پیش ملل بندگی ماست مسجل

توده ما فاقد حقوق سیاسی است

تا نشود جهل ما به علم مبدل

ما همگی جاهل و ز دانش محروم

پیر و جوان شیخ و شاب کامل و اکمل

وین همه ناقصی است زان و مپندار

کار صحیح آید از گروهی محتل

فی المثل آن آهنی که اهل اروپا

ساخته ماشین از آن و توپ و مسلسل

در کف ما چون فتاد از عدم علم

با همه زحمت کنیم انبر و منقل

بهر چنین جهل راه چاره آنی

بهر چنان درد یک علاج معجل

نیست بجز از طریق مدرسه و کار

وین به عموم است بیدلیل مدلل

هست ز درباریان دو فرقه و دایم

دولت ما می شود از این دو مشکل

فرقه اول جسور لاکن خائن

دسته ثانی فکور اما مهمل

در وسط این دو دسته مملکت ما

گشته امورش ز چار جانب مختل

گه بردش این دوان دوان بچه ویل

گه کشدش آق کشان کشان سوی مقتل

فرقه اول نظیر فرقه ثانی

دسته ثانی مثال فرقه اول

مالیه ما که خونبهای عمومی است

در کف ارباب پارکهای مجلل

گاه رود در بهای تابلو و مبل

گاه شود صرف چلچراغ و سجنجل

آه که جای قباد و تهمتن و نیو

داد که مأوای طوس و گستهم یل

یکسره گردیده ز انحطاط عمومی

دستخوش و پایمال مشتی تنبل

کشور کسری که بود از فلک اعلی

دوده ساسان که بود از همه افضل

این شده رجاله زرنگی ادنی

وآن شده ویرانه ز غبرا اسفل

شمارهٔ ۱۵ - قسمتی از قصیده در انتقاد قرارداد وثوق الدوله

داد که دستورِ دیوخوی ز بیداد

کشورِ جم را به بادِ بی‌هنری داد

داد قراری که بی‌قراریِ ملّت

زآن به فلک می‌رسد ز ولوله و داد

کاش یکی بردی این پیام به دستور

کی ز قرارِ تو داد و عهدِ تو فریاد

چشمِ بدت دور وَه چه خوب نمودی

خانهٔ ما را خراب و خانه‌ات آباد

کاخِ گزرسس که بود سخت چو آهن

باره بهمن بود که سخت چو پولاد

سر به سر آن را به زور پای فشاری

دست تو از بن گرفت و کند ز بنیاد

سخت شگفتم ز سست رأی تو کی دون

با غمِ ملّت چه‌ای ز کردهٔ خود شاد

شاد از آنی که داده آتشِ کینت

آبروی خاکِ پاک ما همه بر باد

حبس نمودی مرا که گفته‌ام آن دوست

در به روی دشمن وطن ز چه بگشاد

در عوضِ حبس گر بری سرم از تیغ

پای تو بوسم به مزدِ دست مریزاد

لیک بگویم که طوقِ بندگیِ غیر

گردنِ آزادِ مردمی ننهد راد

وین ز اَعادی به گوش حلقه بیفکند

وآن ز اَجانِب به دوش غاشیه بنهاد

در مائهٔ بیستم که زنگیِ افریک

گشته ز زنجیر و بندِ بندگی آزاد

خواجهٔ ما دست بسته پای شکسته

یکسره ما را به قتلگاه فرستاد

همّتی ای ملّتِ سلالهٔ قارن

غیرتی ای مردمِ نبیرهٔ کَشواد

تا نشود مرزِ داریوش چو بصره

تا نشود کاخِ اردشیر چو بغداد

شمارهٔ ۱۶ - تهران - آذربایجان

بود اگر تهران دمی در یاد آذربایجان

بر فلک می‌رفت کی فریادِ آذربایجان

خاک خودخواه خطرخیز ری بی‌آبروی

داد بر باد فنا بنیاد آذربایجان

یکسر از بی‌اعتنایی‌های تهران شد خراب

خطه مینووش آباد آذربایجان

از فشار خارج و داخل زمانی شاد نیست

خاطرِ غم‌دیدهٔ ناشادِ آذربایجان

مکری و سلدوز و سلماس و خوی و ساوجبلاغ

سر به سر پامال شد ز اکراد آذربایجان

از ارومی بانگ هَل مَن ناصِر و یَنصُر بلند

کو معینی تا کند امداد آذربایجان

خصم خیره بخت تیره والی از اهمال سست

سخت اندر زحمتند افراد آذربایجان

نیست رسم داد کز بیداد شخصی خودپرست

کر شود گوش فلک از داد آذربایجان

کی روا باشد به بند بندگی گردد اسیر

ملت با غیرت آزاد آذربایجان

شمارهٔ ۱۷ - قوام السلطنه

محو شد ایران ز اقدام قوام السلطنه

محو بادا در جهان نام قوام السلطنه

مذهبش کافر پرستی دینش آزادیکشی

ای دریغ از دین و اسلام قوام السلطنه

گشته بیت المال ملت بهر مشتی مفتخور

مخزن الطاف و انعام قوام السلطنه

روز و شب آباد شد بغداد جمعی کاسه لیس

همچو اهل کوفه از شام قوام السلطنه

خامه تقدیر، نام اکثریت را نوشت

طایران بسته در دام قوام السلطنه

دوخت تشریف خیانت گوییا خیاط صنع

از برای زیب اندام قوام السلطنه

بر فراز مرز و بوم ما زند فال فنا

بوم شوم خفته بر بام قوام السلطنه

شمارهٔ ۱۸

سخت بسته با ما چرخ، عهد سست پیمانی

داده او به هر پستی، دستگاه سلطانی

دین ز دست مردم برد، فکرهای شیطانی

جمله طفل خود بردند، در سرای نصرانی

ای دریغ از این مذهب، داد از این مسلمانی

صاحب الزمان یکره سوی مردمان بنگر

کز پی لسان گشتند، جمله تابع کافر

در نمازشان خوانند، ذکر عیسی اندر بر

پا رکاب کن از مهر، ای امام بر و بحر

پیش از اینکه این عالم، رو نهد به ویرانی

در نمازشان گشتند، جمله آگه و معتاد

گرچه نبود ایشان را، از نماز ایزد یاد

شخص گبرشان عالم مرد ارمنی استاد

بهر درس خوش دادند، دین احمدی بر باد

خاکشان به سر بادا، هر زمان به نادانی

شمارهٔ ۱۹

عید جم گشت ایا ماه منوچهر عذار

بنما تهمتنی خون سیاووش بیار

آخر ای هموطنان شوکت ایران به کجاست

علم و ناموس وطن‌دوست وزیران به کجاست

این همان بیشه بود، غرش شیران به کجاست

. . .

نه نماند و نه بماند به چنین ویرانی

روزی آید که ببینی هنر ایرانی

شمارهٔ ۲۰

«فرخی » کاین ادبیات سروده است خشن

عذرخواه است صمیمانه ز ابناء وطن

هر که را دوخته شد در ره مشروطه دهن

پر بدیهی است نگوید بجز از راست سخن

این وطن فتنه ضحاک ستمگر دیده

آفت پور پشن رنج سکندر دیده

جور چنگیزی و افغان ستمگر دیده

گرچه از دشمن دون ظلم مکرر دیده

باز بر جای فتاده است به سنگینی کوه

گوییا نامده از حمله اعدا به ستوه

شمارهٔ ۲۱

پرد ز افق بر چرخ فواره خون هر روز

تا غوطه زند خورشید از خون خیابانی

شمارهٔ ۲۲ - ماده تاریخ، انحلال عدلیه نقل از جنگ خطی کوهی کرمانی

تا به کی داری به ایران و به ایرانی امید

تا به کی گویی که صبحِ دولتِ ایران دمید

تا به کی گویی که آب رفته باز آید به جوی

تا به کی باید از این الفاظِ بی‌معنی شنید

تا به کی باید که ملّت را نمود اِغفال و رنگ

تا به چند این ملّتِ بی‌مغز را دادن نوید

مملکت یکباره استقلالِ خود از دست داد

شاهبازِ سروری از بامِ ایرانی پرید

یک نظر بنما به عدلیه ببین داور چه کرد

با تمام آن هیاهو با همه وعد وعید

گر نقاب از چهرهٔ این عدل بردارند خلق

رشته را بی‌پرده دستِ اجنبی خواهند دید

این هیاهو از برایِ خدمتِ ایران نبود

کرد از ما این سیاست عاقبت قطعِ امید

سالِ تاریخش شنیدم از سروشِ غیب گفت

داوری بی‌دادگر عدلیه را بر گُه کشید

شمارهٔ ۲۳ - رباعی مستزاد

دانی که بود سپیدرو نیک‌عمل

پیش رفقا؟

یا کیست سیه‌نام در انظار ملل

از حب طلا؟

آن کارگری که می‌خورد نان جوین

با زحمت دست

وان محتشمی که می‌خورد شیر و عسل

بی‌محنت پا

شمارهٔ ۲۴ - رباعی مستزاد

با آنکه بود موجد نعمت دهقان

با اجرت کم

با آنکه بود موجب رحمت دهقان

سر تا به قدم

با رحمت خود اسیر زحمت زارع

از مالک جور

با نعمت خود دچار نقمت دهقان

ز ارباب ستم

دیوان اشعار

غزلیات

رباعیات

دیگر سروده‌ها

فرخی یزدی

دیوان اشعار